၃. ဩပမ္မဝဂ္ဂေါ

၁. ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၂၂. မောဠိန္တိ ကေသရစနံ. ဝေဟာယသန္တိ အာကာသေ. ရတနစင်္ကောဋဝရေနာတိ ရတနသိလာမယဝရစင်္ကောဋကေန သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟိ. ‘‘သုဝဏ္ဏစင်္ကောဋကဝရေနာ’’တိပိ (ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၂၃ ဒူရေနိဒါနကထာ၊ ဇာ. အဋ္ဌ. ၁.၂ အဝိဒူရေနိဒါနကထာ) ပါဌော.

သာတိ မောဠိ. မောဠိ ဧတဿ အတ္ထီတိ မောဠိကော၊ မောဠိကော ဧဝ မောဠိယော. ဖဂ္ဂုနောတိ ပန နာမံ. သင်္ခါတိ သမညာ. ဝေလီယတိ ခဏမုဟုတ္တာဒိဝသေန ဥပဒိသီယတီတိ ဝေလာ၊ ကာလောတိ အာဟ ‘‘တာယံ ဝေလာယံ။ပေ။ အယံ ကာလဝေလာ နာမာ’’တိ. ဝေလယတိ ပရိစ္ဆေဒဝသေန တိဋ္ဌတီတိ ဝေလာ၊ သီမာ. ဝေလယတိ သံကိလေသပက္ခံ စာလယတီတိ ဝေလာ၊ သီလံ. အနတိက္ကမနဋ္ဌောပိ စဿ သံကိလေသဓမ္မနိမိတ္တံ အစလနမေဝ. ဝိညုပုရိသာဘာဝေ ဆပဉ္စဝါစာမတ္တံ ဩဝါဒေ ပမာဏံ နာမ.ဒဝသဟဂတံ ကတွာတိ ကီဠာသဟိတံ ကတွာ.

မိဿီဘူတောတိ အနနုလောမိကသံသဂ္ဂဝသေန မိဿီဘူတော. ‘‘အဝဏ္ဏံ ဘာသတီ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တာပနပစနကောဋ္ဋနာဒီနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောတီတိ ဧတ္ထ ယထာ သော အဓိကရဏာယ ပရိသက္ကတိ၊ တံဒဿနံ ‘‘ဣမေသံ ဘိက္ခူန’’န္တိအာဒိ. အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎတီတိ အဓိကရဏံ ဥဒ္ဒိဿ တေ ဘိက္ခူ အာကဍ္ဎတိ၊ အဓိကရဏံ ဝါ တေသု ဥပ္ပါဒေန္တော အာကဍ္ဎတိ. ဥဒ္ဒေသပဒံ ဝါတိ ပဒသော ဥဒ္ဒေသမတ္တံ ဝါ. နေဝ ပိယကမျတာယာတိ နေဝ အတ္တနိ သတ္ထုနော ပိယဘာဝကာမတာယ. န ဘေဒါဓိပ္ပါယေနာတိ န သတ္ထုနော တေန ဘိက္ခုနာ ဘေဒါဓိပ္ပါယေန. အတ္ထကာမတာယာတိ မောဠိယဖဂ္ဂုနဿ ဟိတကာမတာယ.

၂၂၄. အဝဏ္ဏဘာသနေတိ ဘိက္ခုနီနံ အဂုဏကထနေ. ဆန္ဒာဒီနံ ဝတ္ထုဘာဝတော ကာမဂုဏာ ဂေဟံ ဝိယ ဂေဟံ၊ တေ စ တေ သိတာ နိဿိတာတိ ဂေဟဿိတာတိ ဝုတ္တာ. တဏှာဆန္ဒာပိ တာသံ ကတ္တုကာမတာပီတိ ဥဘယေပိ တဏှာဆန္ဒာ၊ ပဋိဃဆန္ဒာ ပန တေသံ ကတ္တုကာမတာ ဧဝ. ဖလိကမဏိ ဝိယ ပကတိပဘဿရဿ စိတ္တသန္တာနဿ ဥပသင်္ဂေါ ဝိယ ဝိပရိဏာမကာရဏံ ရာဂါဒယောတိ အာဟ ‘‘ရတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတ’’န္တိအာဒိ. ဟိတာနုကမ္ပီတိ ကရုဏာယ ပစ္စုပဋ္ဌာပနမာဟ. ‘‘ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ’’တိအာဒီသု (ဥဒါ. ၂၀) ဝိယ အန္တရ-သဒ္ဒေါ စိတ္တပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဒေါသန္တရောတိ ဒေါသစိတ္တော’’တိ.

၂၂၅. ဒုဗ္ဗစတာယ ဩဝါဒံ အသမ္ပဋိစ္ဆန္တော စိတ္တေနေဝ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဋ္ဌာသိ. ဂဏှိံသု စိတ္တံ၊ ဟဒယဂါဟိနိံ ပဋိပဇ္ဇိံသူတိ အတ္ထော. ပူရယိံသု အဇ္ဈာသယန္တိ အတ္ထော. ဧကသ္မိံ သမယေ ပဌမဗောဓိယံ. ဧကာသနံ ဘောဇနဿ ဧကာသနဘောဇနံ၊ ဧကဝေလာယမေဝ ဘောဇနံ. တဉ္စ ခေါ ပုဗ္ဗဏှေ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဧကံ ပုရေဘတ္တဘောဇန’’န္တိအာဒိ. သတ္တက္ခတ္တုံ ဘုတ္တဘောဇနမ္ပိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဧကာသနဘောဇနန္တေဝ အဓိပ္ပေတံ၊ န ဧကာသနိကတာယ ဧကာယ ဧဝ နိသဇ္ဇာယ ဘောဇနံ. ‘‘အပ္ပဍံသ။ပေ။ သမ္ဖဿ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ အဘာဝတ္ထောတိ အာဟ ‘‘နိရာဗာဓတံ၊ နိဒ္ဒုက္ခတ’’န္တိ. ပဓာနာဒိဝသေန သလ္လဟုကံ အကိစ္ဆံ ဥဋ္ဌာနံ သလ္လဟုကဥဋ္ဌာနံ. န ဧကပ္ပဟာရေနာတိ န ဧကဝါရေန၊ န ဧကသ္မိံယေဝ ကာလေတိ အဓိပ္ပါယော. ဒွေ ဘောဇနာနီတိ ‘‘အပရဏှေ ရတ္တိယ’’န္တိ ကာလဝသေန ဒွေ ဘောဇနာနိ. ပဉ္စ ဂုဏေတိ အပ္ပါဗာဓာဒိကေ ပဉ္စ အာနိသံသေ. သတုပ္ပါဒကရဏီယမတ္တမေဝါတိ သတုပ္ပါဒမတ္တကရဏီယမေဝ၊ နိဝါရေတဗ္ဗဿ ပုနပ္ပုနံ သမာဒပနဉ္စ နာဟောသိ.

မဏ္ဍဘူမီတိ ဩဇဝန္တဘူမိ၊ ယတ္ထ ပရိသိဉ္စနေန ဝိနာ သဿာနိ ကိဋ္ဌာနိ သမ္ပဇ္ဇန္တိ. ယုဂေ ယောဇေတဗ္ဗာနိ ယောဂ္ဂါနိ၊ တေသံ အာစရိယော ယောဂ္ဂါစရိယော၊ တေသံ သိက္ခာပနကော. ဂါမဏိဟတ္ထိအာဒယောပိ ‘‘ယောဂ္ဂါ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ပါဠိယံ ‘‘အဿဒမ္မသာရထီ’’တိ. စတူသု မဂ္ဂေသု ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ဇဝသမဂါဒိဘေဒါသု ဂတီသု ယံ ယံ ဂတိံ. တံ တံ မဂ္ဂံ အာရုဠှာဝ ဩတိဏ္ဏာယေဝ. နေဝ ဝါရေတဗ္ဗာ ရသ္မိဝိနိဂ္ဂဏှနေန. န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ ပတောဒလဋ္ဌိယာ. ဂမနမေဝါတိ ဣမေ ယုတ္တာ မမ ဣစ္ဆာနုရူပံ မန္ဒံ ဂစ္ဆန္တိ၊ သမံ ဂစ္ဆန္တိ၊ သီဃံ ဂစ္ဆန္တီတိ ခုရေသု နိမိတ္တဂ္ဂဟဏံ ပဋ္ဌပေတွာ သာရထိနာ တေသံ ဂမနမေဝ ပဿိတဗ္ဗံ ဟောတိ၊ န တတ္ထ နိယောဇနံ. တေဟိပိ ဘိက္ခူဟိ. ပဇဟိံသု ပဇဟိတဗ္ဗံ. သာလဒူသနာတိ သာလရုက္ခဝိသနာသကာ. အညာ စ ဝလ္လိယော သာလရုက္ခေ ဝိနန္ဓိတွာ ဌိတာ. ဗဟိ နီဟရဏေနာတိ သာလဝနတော ဗဟိ ဆဍ္ဍနေန. သုသဏ္ဌိတာတိ သဏ္ဌာနသမ္ပန္နာ၊ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာတိ အာလဝါလသမ္ပာဒနဝသေန မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ. ကိပိလ္လပုဋကံ တမ္ဗကိပိလ္လကပုဋကံ. သုက္ခဒဏ္ဍကဟရဏံ အာလဝါလဗ္ဘန္တရာ.

၂၂၆. ဝိဒေဟရဋ္ဌေ ဇာတသံဝဍ္ဎတာယ ဝေဒေဟိကာ. ပဏ္ဍာ ဝုစ္စတိ ပညာ၊ တာယ ဣတာ ဂတာ ပဝတ္တာတိ ပဏ္ဍိတာ. ဂဟပတာနီတိ ဂေဟသာမိနီ. သောရစ္စေနာတိ သံယမေန. နိဝါတဝုတ္တီတိ ပဏိပါတကာရီ. နိဗ္ဗုတာတိ နိဗ္ဗုတဒုစ္စရိတပရိဠာဟာ. ဥဋ္ဌာဟိကာတိ ဥဋ္ဌာနဝီရိယဝတီ. ကိဗ္ဗိသာတိ ကုရူရာ.

၂၂၇. ဧဝံ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေတွာတိ ‘‘ဂုဏဝန္တော’’တိ လောကေ ပတ္ထဋကိတ္တိသဒ္ဒါနမ္ပိ အက္ခန္တိနိမိတ္တံ အယသုပ္ပတ္တိဂုဏပရိဟာနိအာဒိံ အက္ခမတာယအာဒီနဝံ ပကာသေတွာ. ဝစနပထေတိ ဝစနမဂ္ဂေ ယုတ္တကာလာဒိကေ. သဏှာဘာဝေါပိ ဟိ ဝစနဿ ပဝတ္တိအာကာရောတိ ကတွာ ‘‘ဝစနပထော’’ တွေဝ ဝုတ္တော. တေသံယေဝ ကာလာဒီနံ. မေတ္တာ ဧတဿ အတ္ထီတိ မေတ္တံ၊ ဥပ္ပန္နံ မေတ္တစိတ္တံ ဧတေသန္တိ ဥပ္ပန္နမေတ္တစိတ္တာ. ပုန ‘‘ကာလေန ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိ (ပရိ. ၃၆၂၊ ၃၆၃) ပါဠိ ဓမ္မသဘာဝဒဿနဝသေန ပဝတ္တာ ‘‘ပရံ စောဒနာဝသေန ဝဒန္တာ နာမ ဣမေဟိ အာကာရေဟိ ဝဒန္တီ’’တိ. အဓိမုဉ္စိတွာတိ အဘိရတိဝသေန တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘာဝနာစိတ္တံ မုဉ္စိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတွာ. သော ပုဂ္ဂလော အာရမ္မဏံ ဧတဿာတိ တဒါရမ္မဏံ၊ မေတ္တစိတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ပဒေသဝိသယံ တံ ကထံ နိပ္ပဒေသဝိသယံ ဝိယ ဟောတီတိ စောဒေန္တော ‘‘ကထံ တဒါရမ္မဏံ သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ ကရောတီ’’တိ အာဟ၊ ဣတရော ‘‘ပဉ္စ ဝစနပထေ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. ဣဓ တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာတိ ပါဠိယံ ဝစနသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ပုန တဿေဝါ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗာ သတ္တကာယသင်္ခါတာ ပဇာ ဧတဿ အတ္ထီတိ သဗ္ဗာဝန္တောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗာဝန္တ’’န္တိ အာဟ. ဝိပုလေနာတိ မဟာဇနာရမ္မဏေန. မဟန္တပရိယာယော ဟိ ဝိပုလ-သဒ္ဒေါ၊ မဟတ္တဉ္စေတ္ထ ဗဟုကဘာဝေါ. တေနာဟ ‘‘အနေကသတ္တာရမ္မဏေနာ’’တိ. တဉ္စ ပုဂ္ဂလန္တိ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလံ. စိတ္တဿာတိ မေတ္တာသဟဂတစိတ္တဿ. ဧတ္ထ စ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဝိဟရိဿာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထ ကထန္တိ အာဟ ‘‘တဉ္စ ပုဂ္ဂလံ သဗ္ဗဉ္စ လောကံ တဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဓိမုစ္စိတွာ’’တိ.

၂၂၈. တဒတ္ထဒီပိကန္တိ ယာ မေတ္တံ စေတောဝိမုတ္တိံ သမ္မဒေဝ ဘာဝေတွာ ဌိတဿ နိဗ္ဗိကာရတော ကေနစိ ဝိကာရံ န အာပါဒေတဗ္ဗတာ၊ တဒတ္ထဇောတိကံ. အပထဝိန္တိ ပထဝီ န ဟောတီတိ အပထဝီ. နိပ္ပထဝိန္တိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပထဝီဘာဝါဘာဝံ. တိရိယံ ပန အပရိစ္ဆိန္နာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု စက္ကဝါဠပဗ္ဗတေဟိ တံ တံ စက္ကဝါဠံ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ? န၊ တဒညစက္ကဝါဠပထဝိယာ ဧကာဗဒ္ဓဘာဝတော. တိဏ္ဏဉှိ စက္ကာနံ အန္တရသဒိသေ တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ လောကဓာတူနံ အန္တရေယေဝ ပထဝီ နတ္ထိ လောကန္တရနိရယဘာဝတော. စက္ကဝါဠပဗ္ဗတန္တရေဟိ သမ္ဗဒ္ဓဋ္ဌာနေ ပထဝီ ဧကာဗဒ္ဓါဝ. ဝိဝဋ္ဋကာလေ ဟိ သဏ္ဌဟမာနာပိ ပထဝီ ယထာသဏ္ဌိတပထဝိယာ ဧကာဗဒ္ဓါဝ သဏ္ဌဟတိ. တေနာဟ ‘‘တိရိယံ ပန အပရိစ္ဆိန္နာ’’တိ. ဣမိနာဝ ဂမ္ဘီရဘာဝေန ဝုတ္တပရိမာဏတော ပရံ နတ္ထီတိ ဒီပိတံ ဟောတိ.

၂၂၉. ဟလိဒ္ဒီတိ ဟလိဒ္ဒိဝဏ္ဏံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ပီတကဝဏ္ဏ’’န္တိ. ဝဏ္ဏသင်္ခါတံ ရူပံ အဿ အတ္ထီတိ ရူပီ၊ န ရူပီတိ အရူပီတိ အာဟ ‘‘အရူပေါ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သနိဒဿနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ.

၂၃၀. ပဉ္စ ယောဇနသတာနီတိ ဟိမဝန္တတော သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တံ၊ န အနောတတ္တဒဟမုခတော. အညာ နဒိယော ဥပါဒါယ လဗ္ဘမာနံ ဂမ္ဘီရတံ အပ္ပမေယျဥဒကတဉ္စ ဂဟေတွာ ‘‘ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန တိဏုက္ကာယ တာပေတဗ္ဗတ္တာဘာဝဒဿနပရမေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတေန ပယောဂေနာ’’တိအာဒိ.

၂၃၁. တူလိနီ ဝိယ တူလိနီတိ အာဟ ‘‘သိမ္ဗလိတူလလတာတူလသမာနာ’’တိ. သဿရန္တိ ဧဝံပဝတ္တော သဒ္ဒေါ သဿရသဒ္ဒေါ. အနုရဝဒဿနဉှေတံ. တထာ ဘဗ္ဘရသဒ္ဒေါ. သဗ္ဗမေတံ မေတ္တာဝိဟာရိနော စိတ္တဿ ဒူသေတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝဒဿနပရံ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ မဟာပထဝီ ကေနစိ ပုရိသေန အပထဝိံ ကာတုံ န သက္ကာ၊ ယထာ အာကာသေ ကိဉ္စိ ရူပံ ပဋ္ဌပေတုံ န သက္ကာ၊ ယထာ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ တိဏုက္ကာယ တာပေတုံ န သက္ကာ၊ ယထာ စ ဗိဠာရဘသ္တံ ထဒ္ဓံ ဖရုသဉ္စ သမ္ဖဿံ ကာတုံ န သက္ကာ၊ ဧဝမေဝံ မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ အာသေဝိတာယ ဘာဝိတာယ ဗဟုလီကတာယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသေန ကေနစိ ပရိယာယေန စိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ကာတိ.

၂၃၂. ဩစရကာတိ ပရူပဃာတဝသေန ဟီနကမ္မကာရိနော. တေနာဟ ‘‘နီစကမ္မကာရကာ’’တိ. အနဓိဝါသနေနာတိ အက္ခမနေန. မယှံ ဩဝါဒကရော န ဟောတီတိ ပရမှိ အနတ္ထကာရိမှိ စိတ္တပဒေါသနေန အာဃာတုပ္ပါဒနေန မမ သာသနေ သမ္မာပဋိပဇ္ဇမာနော နာမ န ဟောတိ.

၂၃၃. အဏုန္တိ အပ္ပကံ တနု ပရိတ္တကံ. ထူလန္တိ မဟန္တံ ဩဠာရိကံ. ဝစနပထဿ ပန အဓိပ္ပေတတ္တာ တံ သာဝဇ္ဇဝိဘာဂေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘အပ္ပသာဝဇ္ဇံ ဝါ မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝါ’’တိ. ခန္တိယာ ဣဒံ ဘာရိယံ န ဟောတီတိ အဝေါစုံ ‘‘အနဓိ။ပေ။ ပဿာမာ’’တိ. ဒီဃရတ္တန္တိ စိရကာလံ၊ အစ္စန္တမေဝါတိ အတ္ထော. အစ္စန္တဉ္စ ဟိတသုခံ နာမ အညာဓိဂမေနေဝါတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော’’တိ.

ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၂. အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၃၄. ဗာဓယိံသူတိ (သာရတ္ထ. ဋီ. ပါစိတ္တိယ ၃.၄၁၇) ဟနိံသု. တံတံသမ္ပတ္တိယာ ဝိဗန္ဓနဝသေန သတ္တသန္တာနဿ အန္တရေ ဝေမဇ္ဈေ ဧတိ အာဂစ္ဆတီတိ အန္တရာယော၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိအနတ္ထော၊ အနတိက္ကမနဋ္ဌေန တသ္မိံ အန္တရာယေ နိယုတ္တာ၊ အန္တရာယံ ဝါ ဖလံ အရဟန္တိ၊ အန္တရာယဿ ဝါ ကရဏသီလာတိ အန္တရာယိကာ. တေနာဟ ‘‘အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ’’တိ. အာနန္တရိယဓမ္မာတိ အာနန္တရိယသဘာဝစေတနာဓမ္မာ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – စုတိအနန္တရဖလံ အနန္တရံ နာမ၊ တသ္မိံ အနန္တရေ နိယုတ္တာ၊ တန္နိဗ္ဗတ္တနေန အနန္တရကရဏသီလာ၊ အနန္တရပယောဇနာတိ ဝါ အာနန္တရိကာ၊ တေ ဧဝ အာနန္တရိယာတိ ဝုတ္တာ. ကမ္မာနိ ဧဝ အန္တရာယိကာတိ ကမ္မန္တရာယိကာ. မောက္ခဿေဝ အန္တရာယံ ကရောတိ၊ န သဂ္ဂဿ မိစ္ဆာစာရလက္ခဏာဘာဝတော. န ဟိ ဘိက္ခုနိယာ ဓမ္မရက္ခိတဘာဝေါ အတ္ထိ. ပါကတိကဘိက္ခုနီဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ၊ အရိယာယ ပန ပဝတ္တံ အပါယသံဝတ္တနိယမေဝ. နန္ဒမာဏဝကော စေတ္ထ နိဒဿနံ. ဥဘိန္နံ သမာနစ္ဆန္ဒတာဝသေန ဝါ အသဂ္ဂန္တရာယိကတာ၊ မောက္ခန္တရာယိကတာ ပန မောက္ခတ္ထပဋိပတ္တိယာ ဝိဒူသနတော၊ အဘိဘဝိတွာ ပန ပဝတ္တိယံ သဂ္ဂန္တရာယိကတာပိ န သက္ကာ နိဝါရေတုန္တိ. အဟေတုကဒိဋ္ဌိအကိရိယဒိဋ္ဌိနတ္ထိကဒိဋ္ဌိယောဝ နိယတဘာဝံ ပတ္တာ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ. ပဋိသန္ဓိဓမ္မာတိ ပဋိသန္ဓိစိတ္တုပ္ပါဒမာဟ. ပဏ္ဍကာဒိဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ နိဒဿနမတ္တံ သဗ္ဗာယပိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိယာ ဝိပါကန္တရာယိကဘာဝတော. ယာ ဟိ အရိယေ ဥပဝဒတိ၊ သာ စေတနာ အရိယူပဝါဒဓမ္မာ. တတော ပရန္တိ ခမာပနတော ဥပရိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ မဟာသီဟနာဒဿ လီနတ္ထပကာသနေ ဝုတ္တမေဝ. ယာဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ ပါရာဇိကံ အာပန္နော. န ဝုဋ္ဌာတိ သေသံ ဂရုကာပတ္တိံ. န ဒေသေတိ လဟုကာပတ္တိံ.

အယံ ဘိက္ခု အရိဋ္ဌော. ရသေန ရသံ သံသန္ဒိတွာတိ အနဝဇ္ဇေန ပစ္စယပရိဘုဉ္ဇနရသေန သာဝဇ္ဇံ ကာမဂုဏပရိဘောဂရသံ သမာနေတွာ. ဥပနေန္တော ဝိယာတိ ဗန္ဓနံ ဥပနေန္တော ဝိယ. ‘‘ဃဋေန္တော ဝိယာ’’တိပိ ပါဌော. ဥပသံဟရန္တော ဝိယာတိ သဒိသတံ ဥပသံဟရန္တော ဝိယ ဧကန္တသာဝဇ္ဇေ အနဝဇ္ဇဘာဝပက္ခေပေန. ပါပကန္တိ လာမကဋ္ဌေန ဒုဂ္ဂတိသမ္ပာပနဋ္ဌေန စ ပါပကံ. သေတုကရဏဝသေန မဟာသမုဒ္ဒံ ဗန္ဓန္တေန ဝိယ. သဗ္ဗညုတညာဏေန ‘‘သာဝဇ္ဇ’’န္တိ ဒိဋ္ဌံ ‘‘အနဝဇ္ဇ’’န္တိ ဂဟဏေန တေန ပဋိဝိရုဇ္ဈန္တော. ဧကန္တတော အနန္တရာယိကန္တိ ဂဟဏေန ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟန္တော. ကာမကဏ္ဋကေဟိ အရိယမဂ္ဂသမ္မာပဋိပတ္တိ န ဥပက္ကိလိဿတီတိ ဝဒန္တော ‘‘အရိယမဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိ ပက္ခိပန္တော’’တိ ဝုတ္တော. ပဌမပါရာဇိကသိက္ခာပဒသင်္ခါတေ၊ ‘‘အဗြဟ္မစရိယံ ပဟာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၈၊ ၁၉၄) အာဒိဒေသနာသင်္ခါတေ စ အာဏာစက္ကေ.

ပုစ္ဆမာနာ သမနုယုဉ္ဇန္တိ နာမ. ပုစ္ဆာ ဟိ အနုယောဂေါတိ. တေနာဓိဂတာယ လဒ္ဓိယာ အနုဝဇ္ဇနတ္ထံ ပစ္စနုဘာသနေန ပုန ပဋိဇာနာပနံ ပတိဋ္ဌာပနံ၊ တံ ပနဿ အာဒါယ သမာဒါပနံ ဝိယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမနုဂါဟန္တိ နာမာ’’တိ. တဿာ ပန လဒ္ဓိယာ အနုယုဉ္ဇိတာယ ဝုစ္စမာနမ္ပိ ကာရဏံ ကာရဏပတိရူပကမေဝါတိ တဿ ပုစ္ဆနံ သမနုဘာသနံ. အနုဒဟနဋ္ဌေန အနုပါယပဋိပတ္တိယာ သမ္ပတိ အာယတိဉ္စ အနုဒဟနဋ္ဌေန. မဟာဘိတာပနဋ္ဌေန အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာယ. ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန မုဟုတ္တရမဏီယတာယ. တာဝကာလိကဋ္ဌေန ပရေဟိ အဘိဘဝနီယတာယ. သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန ဆေဒနဘေဒနာဒိအဓိကရဏဘာဝေန. ဥဂ္ဃါဋသဒိသတာယ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. အဝဏေ ဝဏံ ဥပ္ပါဒေတွာ အန္တော အနုပဝိသနသဘာဝတာယ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကအနတ္ထနိမိတ္တတာယ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန.ဒိဋ္ဌိထာမေနာတိ တဿာ ဒိဋ္ဌိယာ ထာမဂတဘာဝေန. ဒိဋ္ဌိပရာမာသေနာတိ ဒိဋ္ဌိသင်္ခါတပရာမသနေန. ဒိဋ္ဌိယေဝ ဟိ ဓမ္မသဘာဝံ အတိက္ကမိတွာ ပရတော အာမသနေန ပရာမာသော. အဘိနိဝိဿာတိ တဏှာဘိနိဝေသပုဗ္ဗင်္ဂမေန ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသေန ‘‘ဣဒမေဝေတ္ထ တထ’’န္တိ အဘိနိဝိသိတွာ. ယသ္မာ ဟိ အဘိနိဝေသနံ တတ္ထ အဘိနိဝိဋ္ဌံ နာမ ဟောတိ.တသ္မာ အာဟ ‘‘အဓိဋ္ဌဟိတွာ’’တိ.

၂၃၅. နတ္ထီတိ ဝတ္တုကာမောပီတိ အတ္တနော လဒ္ဓိံ နိဂုဟေတုကာမတာယ အဝဇာနိတုကာမောပိ. သမ္ပဋိစ္ဆတိ ပဋိဇာနာတိ. ဒွေ ကထာတိ ဝိသံဝါဒနကထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဘူတကထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တာ ဘူတကထာယ ဝသေန ဒွေ ကထာတိ ဝုစ္စတိ.

၂၃၆. ကဿ ခေါ နာမာတိ ဣမိနာ သတ္ထာ ‘‘န မမ တုယှံ တာဒိသဿ အတ္ထာယ ဓမ္မဒေသနာ နာမ ဘူတပုဗ္ဗာ’’တိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ခတ္တိယဿ ဝါ’’တိအာဒိ.

ဉာဏမယာ ဥသ္မာ ဧတဿ အတ္ထီတိ ဥသ္မီ၊ တထာရူပေဟိ ပစ္စယေဟိ အနုသ္မီကတော တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပဋိဝေဓဂဗ္ဘောအပိ ဥသ္မီကတောတိ ဝိကတဘာဝတော ပညာဗီဇမဿ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ အပိ နု အတ္ထီတိ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ ပုစ္ဆတိ. တေ ပဋိက္ခိပန္တာ ဝဒန္တိ ဌာနဂတေန ဒုစ္စရိတေန ဉာဏုပဟတဘာဝံ သမ္ပဿန္တာ. နိတ္တေဇဘူတောတိ နိတ္တေဇံ ဘူတော တေဇောဟာနိပ္ပတ္တော. တတော ဧဝ ဘိက္ခူနမ္ပိ သမ္မုခါ ဩလောကေတုံ အသမတ္ထတာယ ပတ္တက္ခန္ဓော အဓောမုခေါ. သဟဓမ္မိကံ ကိဉ္စိ ဝတ္တုံ အဝိသဟနတော အပ္ပဋိဘာနော. သမ္ပတ္တူပဂန္တိ သမ္ပတ္တိအာဝဟံ. ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တောတိ ပဋိသေဓေန္တော.

၂၃၇. အန္တရာယကရလဒ္ဓိယာ သဘာဝဝိဘာဝနေန ပရိသံ သောဓေတိ. နိဿာရေတိ နီဟရတိ အဝိသုဒ္ဓဒိဋ္ဌိတာယ. ကဿစိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ အဇာနန္တဿ. တဿ ဟိ ဧဝံ ဘဝေယျ ‘‘သဟသာ ကထိတ’’န္တိ. န ဟိ ကဒါစိ ဗုဒ္ဓါနံ သဟသာ ကိရိယာ နာမ အတ္ထိ. အဿာတိ ‘‘ကဿစီ’’တိ ဝုတ္တဘိက္ခုဿ. သုတွာပိ တုဏှီဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျာတိ အထာပိ သိယာတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ သဗ္ဗန္တိ ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ သဗ္ဗံ ပရိကပ္ပနံ. န ကရိဿန္တီတိ ပရိသာယ လဒ္ဓိံ သောဓေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. လဒ္ဓိံ ပကာသေန္တောတိ မဟာသာဝဇ္ဇတာဝသေန ပကာသေန္တော. သညာဝိတက္ကေဟီတိ သုဘနိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟာဒိဝသေန ပဝတ္တေဟိ သညာဝိတက္ကေဟိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသကာမသမ္ပယုတ္တေဟီ’’တိ. မေထုနသမာစာရန္တိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ. တဒညမ္ပိ ပန – ‘‘အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနံ ပရိမဒ္ဒနံ နဟာပနံ သမ္ဗာဟနံ သာဒိယတီ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၇.၅၀) အာဂတံ ဝိသဘာဂဝတ္ထုဝိသယံ အာမိသပရိဘောဂံ. ‘‘အညတြေဝ ကာမေဟိ အညတြ ကာမသညာဟိ အညတြ ကာမဝိတက္ကေဟိ သမာစရိဿတီ’’တိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ.

၂၃၈. ယောနိသော ပစ္စဝေက္ခဏေန နတ္ထိ ဧတ္ထ ဆန္ဒရာဂေါတိ နိစ္ဆန္ဒရာဂေါ၊ တံ နိစ္ဆန္ဒရာဂံ. ကဒါစိ ဥပေါသထိကဘာဝေန သမာဒိန္နသီလာပိ ဟောန္တိ ကဒါစိ နောတိ အနိဗဒ္ဓသီလာနံ ဂဟဋ္ဌာနံ. သီလသမာဒါနဘာဝတော အန္တရာယကရံ. ဝတ္ထုကာမာနံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ. အပစ္စဝေက္ခဏေန ဘိက္ခူနံ အာဝရဏကရံ. ပစ္စယာနံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ. အယံ အရိဋ္ဌော ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝသေန အမှေ စေဝ အဗ္ဘာစိက္ခတိ၊ အတ္တာနဉ္စ ခနတိ၊ ဗဟုဉ္စ အပုညံ ပသဝတီတိ ဧဝံ သညာ မာ ဟောန္တူတိ ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော အာဟ. ဥဂ္ဂဏှန္တီတိ သဇ္ဈာယန္တိ စေဝ ဝါစုဂ္ဂတံ ကရောန္တာ ဓာရေန္တိ စာတိ အတ္ထော.

သုတ္တန္တိအာဒိနာ နဝပ္ပဘေဒမ္ပိ ပရိယတ္တိဓမ္မံ ပရိယာဒိယတိ. ကထံ သုတ္တံ နဝပ္ပဘေဒံ? သဂါထကဉှိ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏံ၊ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဉ္စ သုတ္တံ ဥဒါနာဒိဝိသေသသညာဝိရဟိတံ နတ္ထိ၊ ယံ သုတ္တင်္ဂံ သိယာ၊ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနဉ္စ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ ဂါထာဘာဝတော ဓမ္မပဒါဒီနံ ဝိယ၊ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော ဝါ သိယာ သဂါထကတ္တာ သဂါထာဝဂ္ဂဿ ဝိယ၊ တထာ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနန္တိ? ဝုစ္စတေ –

သုတ္တန္တိ သာမညဝိဓိ၊ ဝိသေသဝိဓယော ပရေ၊

သနိမိတ္တာ နိရူဠှတ္တာ၊ သဟတာညေန နညတော. (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၆၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဗာဟိရနိဒါနကထာ)၊

သဗ္ဗဿပိ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သုတ္တန္တိ အယံ သာမညဝိဓိ. တေနေဝါဟ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော နေတ္တိယံ (နေတ္တိ. ၁.သင်္ဂဟဝါရ) ‘‘နဝဝိဓသုတ္တန္တပရိယေဋ္ဌီ’’တိ. ‘‘ဧတ္တကံ တဿ ဘဂဝတော သုတ္တာဂတံ သုတ္တပရိယာပန္နံ (ပါစိ. ၆၅၅၊ ၁၂၄၂)၊ သကဝါဒေ ပဉ္စ သုတ္တသတာနီ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ၊ ကထာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ) ဧဝမာဒိ စ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓကံ. တဒေကဒေသေသု ပန ဂေယျာဒယော ဝိသေသဝိဓယော တေန တေန နိမိတ္တေန ပတိဋ္ဌိတာ. တထာ ဟိ ဂေယျဿ သဂါထကတ္တံ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. လောကေပိ ဟိ သသိလောကံ သဂါထကံ ဝါ စုဏ္ဏိယဂန္ထံ ‘‘ဂေယျ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဂါထာဝိရဟေ ပန သတိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တံ. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဉှိ ‘‘ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ ဗျာကရဏမေဝ ဝေယျာကရဏံ.

ဧဝံ သန္တေ သဂါထကာဒီနမ္ပိ ပုစ္ဆံ ကတွာ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တာနံ ဝေယျာကရဏဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဂေယျာဒိသညာနံ အနောကာသဘာဝတော၊ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတီ’’တိ ဝိသေသိတတ္တာ စ. တထာ ဟိ ဓမ္မပဒါဒီသု ကေဝလံ ဂါထာဗန္ဓေသု၊ သဂါထကတ္တေပိ သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာယုတ္တေသု၊ ‘‘ဝုတ္တဉှေတ’’န္တိ (ဣတိဝု. ၁) အာဒိဝစနသမ္ဗန္ဓေသု၊ အဗ္ဘုတဓမ္မပဋိသံယုတ္တေသု စ သုတ္တဝိသေသေသု ယထာက္ကမံ ဂါထာ-ဥဒါန-ဣတိဝုတ္တက-အဗ္ဘုတဓမ္မ-သညာ ပတိဋ္ဌိတာ၊ တထာ သတိပိ ဂါထာဗန္ဓဘာဝေ ဘဂဝတော အတီတာသု ဇာတီသု စရိယာနုဘာဝပ္ပကာသကေသု ဇာတကသညာ၊ သတိပိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဘာဝေ သဂါထကတ္တေ စ ကေသုစိ သုတ္တန္တေသု ဝေဒဿ လဘာပနတော ဝေဒလ္လသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဧဝံ တေန တေန သဂါထကတ္တာဒိနာ နိမိတ္တေန တေသု တေသု သုတ္တဝိသေသေသု ဂေယျာဒိသညာ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဝိသေသဝိဓယော သုတ္တင်္ဂတော ပရေ ဂေယျာဒယော. ယံ ပနေတ္ထ ဂေယျင်္ဂါဒိနိမိတ္တရဟိတံ၊ တံ သုတ္တင်္ဂံ ဝိသေသသညာပရိဟာရေန သာမညသညာယ ပဝတ္တနတောတိ. နနု စ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျံ၊ နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ ဝေယျာကရဏန္တိ သုတ္တင်္ဂံ န သမ္ဘဝတီတိ စောဒနာ တဒဝတ္ထာ ဧဝါတိ? န တဒဝတ္ထာ သောဓိတတ္တာ. သောဓိတဉှိ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဂါထာဝိရဟေ သတိ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဘာဝေါ ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တ’’န္တိ.

ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ဂါထာဘာဝတော မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တင်္ဂသင်္ဂဟော န သိယာ’’တိ (ခု. ပါ. ၅.၁၊ သု. နိ. ၂၆၁)၊ တံ န၊ နိရုဠှတ္တာ. နိရုဠှော ဟိ မင်္ဂလသုတ္တာဒီနံ သုတ္တဘာဝေါ. န ဟိ တာနိ ဓမ္မပဒဗုဒ္ဓဝံသာဒယော ဝိယ ဂါထာဘာဝေန ပညာတာနိ၊ ကိန္တု သုတ္တဘာဝေနေဝ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သုတ္တနာမက’’န္တိ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သဂါထကတ္တာ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ နတ္ထိ၊ ယသ္မာ သဟတာညေန. သဟ ဂါထာဟီတိ ဟိ သဂါထကံ၊ သဟဘာဝေါ စ နာမ အတ္ထတော အညေန ဟောတိ၊ န စ မင်္ဂလသုတ္တာဒီသု ဂါထာဝိနိမုတ္တော ကောစိ သုတ္တပဒေသော အတ္ထိ၊ ယော ‘‘သဟ ဂါထာဟီ’’တိ ဝုစ္စေယျ၊ န စ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထိ. ယဒပိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီသု သဂါထကပ္ပဒေသာနံ ဂေယျင်္ဂသင်္ဂဟော သိယာ’’တိ၊ တဒပိ န အညတော. အညာ ဧဝ ဟိ တာ ဂါထာ ဇာတကာဒိပရိယာပန္နတ္တာ၊ အတော န တာဟိ ဥဘတောဝိဘင်္ဂါဒီနံ ဂေယျင်္ဂဘာဝေါတိ. ဧဝံ သုတ္တာဒီနံ အင်္ဂါနံ အညမညသင်္ကရာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အတ္ထတ္ထန္တိ အတ္ထဘူတံ ယထာဘူတံ အတ္ထံ. အနတ္ထမ္ပိ ကေစိ ဝိပလ္လာသဝသေန ‘‘အတ္ထော’’တိ ဂဏှန္တီတိ ‘‘အတ္ထတ္ထ’’န္တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ကာရဏတ္ထန္တိ ကာရဏဘူတံ အတ္ထံ၊ သီလံ သမာဓိဿ ကာရဏံ၊ သမာဓိ ဝိပဿနာယာတိ ဧဝံ တဿ တဿ ကာရဏဘူတံ အတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလ’’န္တိအာဒိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ၊ တဉ္စ ယာဝဒေဝ သမာဓတ္ထံ၊ သမာဓိ ဝိပဿနတ္ထော၊ ဝိပဿနာ မဂ္ဂတ္ထာ၊ မဂ္ဂေါ ဖလတ္ထော၊ ဝဋ္ဋံ ကထိတံ ယာဝဒေဝ ဝိဝဋ္ဋာဓိဂမတ္ထန္တိ ဇာနိတုံ န သက္ကောန္တီတိ. ဧဝံ ပါဠိယံ ‘‘အတ္ထ’’န္တိ ဣမိနာ ဘာသိတတ္ထပယောဇနတ္ထာနံ ဂဟိတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ပရိဂ္ဂဏှန္တီတိ န ဝိစာရေန္တိ၊ နိဇ္ဈာနပညာက္ခမာ န ဟောန္တိ၊ နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ရောစေတွာ ဂဟေတဗ္ဗာ န ဟောန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတိ ဧဝံ ဧတာယ ပရိယတ္တိယာ ဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ အတ္တနော ဥပရိ ပရေဟိ အာရောပိတဝါဒဿ နိဂ္ဂဟဿ မောက္ခပယောဇနာ ဟုတွာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ. ဝါဒပ္ပမောက္ခော ဝါ နိန္ဒာပမောက္ခော. ယဿ စာတိ ယဿ စ သီလာဒိပူရဏေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ မဂ္ဂဿ ဝါ တဒဓိဂမေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ ဖလဿ ဝါ တဒဓိဂမေန ပတ္တဗ္ဗဿ၊ အနုပါဒါဝိမောက္ခဿ ဝါ အတ္ထာယ. ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ၊ ဉာယေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. နာနုဘောန္တိ န ဝိန္ဒန္တိ. တေသံ တေ ဓမ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတာ ဥပါရမ္ဘမာနဒပ္ပမက္ခပဠာသာဒိဟေတုဘာဝေန ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တန္တိ.

၂၃၉. အလံ ပရိယတ္တော ဂဒေါ အဿာတိ အလဂဒ္ဒေါ အနုနာသိကလောပံ ဒ-ကာရာဂမဉ္စ ကတွာ. ဝဋ္ဋဒုက္ခကန္တာရတော နိတ္ထရဏတ္ထာယ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ. ဘဏ္ဍာဂါရေ နိယုတ္တော ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဘဏ္ဍာဂါရိကော ဝိယ ဘဏ္ဍာဂါရိကော၊ ဓမ္မရတနာနုပါလကော. အညံ အတ္ထံ အနပေက္ခိတွာ ဘဏ္ဍာဂါရိကဿေဝ သတော ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ. ‘‘ဝံသာနုရက္ခကောဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ သီဟာဝလောကနဉာယေန တန္တိဓာရကောဝ ပဝေဏိပါလကောဝါတိ ပုရိမပဒဒွယေပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ယဒိ တန္တိဓာရဏာဒိအတ္ထံ ဗုဒ္ဓဝစနဿ ပရိယာပုဏနံ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ၊ ကသ္မာ ‘‘ခီဏာသဝဿာ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ၊ နနု ဧကစ္စဿ ပုထုဇ္ဇနဿပိ အယံ နယော လဗ္ဘတီတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယော ပနာ’’တိအာဒိ. အတ္တနော ဌာနေတိ နိတ္ထရဏဋ္ဌာနေ. ကာမံ ပုထုဇ္ဇနော ‘‘ပဝေဏိံ ပါလေဿာမီ’’တိ အဇ္ဈာသယေန ပရိယာပုဏာတိ. အတ္တနော ပန ဘဝကန္တာရတော အနိတ္တိဏ္ဏတ္တာ တဿ သာ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ.

နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ နိဇ္ဈာနပညံ ခမန္တိ. တတ္ထ တတ္ထ အာဂတေ သီလာဒိဓမ္မေ နိဇ္ဈာယိတွာ ပညာယ ရောစေတွာ ယာထာဝတော ဂဟေတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဓ သီလ’’န္တိအာဒိ. န ကေဝလံ သုဂ္ဂဟိတံ ပရိယတ္တိံ နိဿာယ မဂ္ဂဘာဝနာဖလသစ္ဆိကိရိယာ၊ ပရဝါဒနိဂ္ဂဟသကဝါဒပတိဋ္ဌာပနာဒီနိပိ ဣဇ္ဈန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပရဝါဒေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နံ ပရပ္ပဝါဒံ သဟဓမ္မေန သုနိဂ္ဂဟံ နိဂ္ဂဟိတွာ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၆၈). ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနာဒိဝသေန ဣစ္ဆိတံ ဣစ္ဆိတံ ပါဠိပဒေသံ. မောစေတုန္တိ အပနေတုံ. အဟိတာယ ဒုက္ခာယ အသံဝတ္တနမ္ပိ တဒဘာဝေ ဥပ္ပဇ္ဇနကဟိတသုခဿ ကာရဏမေဝ တသ္မိံ သတိ ဘာဝတောတိ. သုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒဿပိ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

၂၄၀. ဥတ္တရန္တိ ဧတေနာတိ ဥတ္တရော၊ သိနန္တိ ဗန္ဓန္တီတိ သေတု၊ ဥတ္တရော စ သော သေတု စာတိ ဥတ္တရသေတု. ကူလံ ပရတီရံ ဝဟတိ ပါပေတီတိ ကုလ္လံ. ကလာပံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါတိ ဝေဠုနဠာဒီဟိ ကလာပဝသေန ဗဒ္ဓေါ. အဏုန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌသမာပတ္တိအာရမ္မဏံ သညောဇနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ထူလန္တိ ဣတရံ. ဒိဋ္ဌိန္တိ ယထာဘူတဒဿနံ၊ ဝိပဿနန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဧဝံ ပရိယောဒါတန္တိ တေဘူမကေသု ဓမ္မေသု ဉာတံ ‘‘နေတံ မမ၊ နေသောဟမသ္မိ၊ န မေသော အတ္တာ’’တိ၊ ဧဝံ တဏှာဒိဋ္ဌိသံကိလေသာဘာဝေန သဗ္ဗသော ဝိသုဒ္ဓံ၊ ပရိသုဒ္ဓတ္တာ ဧဝ ပရိယောဒါတံ. န အလ္လီယေထာတိ နိကန္တိဝသေန န နိဿယေထ. န ကေလာယေထာတိ န မမာယေထ. န ဓနာယေထာတိ ဓနံ ဒြဗျံ န ကယိရာထ. ဥဘယတ္ထာတိ သမထေ ဝိပဿနာယ စ.

အသဒ္ဓမ္မေတိအာဒီသု အသတံ ဟီနဇ္ဈာသယာနံ ဓမ္မောတိ အသဒ္ဓမ္မော. ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မောတိ ဂါမဓမ္မော. ကိလေသာနံ ဝဿနသဘာဝတာယ ဝသလဓမ္မော. ကိလေသေဟိ ဒူသိတတ္တာ ထူလတ္တာ စ ဒုဋ္ဌုလ္လော. ဥဒကသုဒ္ဓိပရိယောသာနတာယ ဩဒကန္တိကော. ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဣမိနာပိ ဩဝါဒေန ဘိက္ခူ ဥဒ္ဒိဿ ကထေန္တောပိ အရိဋ္ဌံယေဝ နိဂ္ဂဏှာတိ.

၂၄၁. တိဝိဓဂ္ဂါဟဝသေနာတိ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဟံ မမာတိ ဂဏှာတီ’’တိ ဂါဟဒွယမေဝ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ? နယိဒမေဝံ တတ္ထာပိ ဂါဟတ္တယဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အဟ’’န္တိ ဟိ ဣမိနာ မာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာ ဝုတ္တာ ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ ဂါဟသာမညတော. ဒိဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပုရိမုပ္ပန္နာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဥတ္တရဒိဋ္ဌိယာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိယာ သဿတဒိဋ္ဌိယာ စ ကာရဏဘာဝတော. အာရမ္မဏံ ပဉ္စ ခန္ဓာ၊ ရူပါရမ္မဏာဒီနိ စ. ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာ-ဖဿ-သညာ-ဝိတက္က-အယောနိသောမနသိကာရ-ပါပမိတ္တပရတောဃောသာဒိကော ဒိဋ္ဌိယာ ဥပနိဿယာဒိပစ္စယော. ဝုတ္တဉှေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄)‘‘ကတမာနိ အဋ္ဌ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ အဝိဇ္ဇာပိ ဖဿောပိ သညာပိ ဝိတက္ကောပိ အယောနိသောမနသိကာရောပိ ပါပမိတ္တောပိ ပရတောဃောသောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ. ရူပါရမ္မဏာတိ ရုပ္ပနသဘာဝဓမ္မာရမ္မဏာ. ရူပံ ပန အတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဣဓ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၁၊ ၃၄၅) ဣမဿ ဂါဟဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. သော ဟိ ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ ပရတော ဝုစ္စတိ. ဣဓ ပန ‘‘ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ သမနုပဿတိ၊ အတ္တနိ ရူပံ၊ ရူပသ္မိံ အတ္တာန’’န္တိ ဣမေ တယော ဂါဟာ အဓိပ္ပေတာတိ ကေစိ၊ တဒယုတ္တံ. ယသ္မာ ရူပံ အတ္တာ န ဟောတိ၊ အတ္တဂ္ဂါဟဿ ပန အာလမ္ဗနံ ဟောတိ၊ အတ္တသဘာဝေယေဝ ဝါ ရူပါဒိဓမ္မေ အာရဗ္ဘ အတ္တဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ န အတ္တာနံ တဿ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနတော၊ တသ္မာ ရူပါဒိအာရမ္မဏာဝ အတ္တဒိဋ္ဌီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ ရူပံ ပန ‘‘အတ္တာ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ ပန ဝိပဿနာပဋိဝိပဿနာ ဝိယ ဒိဋ္ဌိအနုပဿနာ နာမ ဒဿိတာ.

ဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနာနံ သမ္ပတ္တဂါဟိန္ဒြိယဝိသယတာယ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတာ. တဉှိ တဿ အတ္တနော ဝိသယံ ပရိဘုတွာ သမ္ဗန္ဓံ ဟုတွာ ဂဏှာတိ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ မနသာ ဝိညာတဗ္ဗတော. အညထာ ဣတရေသမ္ပိ ဝိညာတတာ သိယာ. ပတ္တန္တိ အဓိဂတံ. ပရိယေသိတန္တိ ဂဝေသိတံ. အနုဝိစရိတန္တိ စိန္တိတံ. တေနာဟ ‘‘မနသာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပတ္တပရိယေသနာနံ အပဋိက္ခေပဿ၊ ဝိသုံ၊ ဧကဇ္ဈံ ပဋိက္ခေပဿ စ ဝသေန စတုက္ကောဋိကံ ဒဿေတွာ ပတ္တပရိယေသိတေဟိ အနုဝိစရိတဿ ဘေဒံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပဌမံ စေတသာ ပစ္ဆာ ကာယေန ပတ္တတ္တာ ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ ကေဝလံ ပရိယေသိတဘာဝတော. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ နောပတ္တဉ္စ မနသာ အနုဝိစရိတဗ္ဗတော မနသာနုဝိစရိတံ နာမ.

အယဉ္စ ဝိကပ္ပေါ အာကုလော ဝိယာတိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပတ္တဋ္ဌေနာတိ ပတ္တဘာဝေန ပတ္တတာသာမညေန. အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ ပတ္တိယာ ပရိယေသနာယ စ အဘာဝတော. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတန္တိ ‘‘ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ. ဣမိနာတိ ‘‘ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ’’တိအာဒိဝစနေန. ဝိညာဏာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ပါရိသေသဉာယေန. ဧဝံ ပါရိသေသဉာယပရိဂ္ဂဟေ ကိံ ပယောဇနန္တိ အာဟ ‘‘ဒေသနာဝိလာသေနာ’’တိအာဒိ. ယေသံ ဝိနေယျာနံ ဒေသေတဗ္ဗဓမ္မဿ သရူပံ အနာမသိတွာ အာရမ္မဏကိစ္စ-သမ္ပယုတ္တဓမ္မ-ဖလဝိသေသာဒိ-ပကာရန္တရဝိဘာဝနေန ပဋိဝေဓော ဟောတိ၊ တေသံ တပ္ပကာရဘေဒေဟိ ဓမ္မေဟိ၊ ယေသံ ပန ယေန ဧကေနေဝ ပကာရေန သရူပေနေဝ ဝါ ဝိဘာဝနေ ကတေ ပဋိဝေဓော ဟောတိ၊ တေသံ တံ ဝတွာ ဓမ္မိဿရတ္တာ တဒညံ နိရဝသေသာကာရဝိဘာဝနဉ္စ ဒေသနာဝိလာသော. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏဝသေန ဝိညာဏံ ဒဿိတ’’န္တိ.

ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ဒိဋ္ဌိ ဧဝ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ. ယံ ရူပံ ဧသာ ဒိဋ္ဌိ ‘‘လောကော စ အတ္တာ စာ’’တိ ဂဏှာတိ. တံ ရူပံ သန္ဓာယ ‘‘သော လောကော သော အတ္တာ’’တိ ဝစနံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ. သော ပေစ္စဘဝိဿာမီတိ ဥဒ္ဓမာဃာတနိကဝါဒဝသေနာယံ ဒိဋ္ဌီတိ အာဟ ‘‘သော အဟံ ပရလောကံ ဂန္တွာ နိစ္စော ဘဝိဿာမီ’’တိအာဒိ. ဓုဝေါတိ ထိရော. သဿတောတိ သဗ္ဗဒါဘာဝီ. အဝိပရိဏာမဓမ္မောတိ ဇရာယ မရဏေန စ အဝိပရိဏာမေတဗ္ဗသဘာဝေါ၊ နိဗ္ဗိကာရောတိ အတ္ထော. တမ္ပိ ဒဿနန္တိ တမ္ပိ တထာဝုတ္တံ ဒိဋ္ဌိဒဿနံ အတ္တာနံ ဝိယ တဏှာဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝိသေသေန ဂဏှာတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိ. ဒိဋ္ဌာရမ္မဏာတိ ဒိဋ္ဌိဝိသယာ. ကထံ ပန ဒိဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိဝိသယာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိပဿနာယာ’’တိအာဒိ. ပဋိဝိပဿနာကာလေတိ ယမကတော သမ္မသနာဒိကာလံ သန္ဓာယာဟ. တတ္ထ အက္ခရစိန္တကာနံ သဒ္ဒေ ဝိယ၊ ဝေဒဇ္ဈာယီနံ ဝေဒသတ္ထေ ဝိယ စ ဒိဋ္ဌိယံ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟပ္ပဝတ္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

သမနုပဿတီတိ ပဒဿ စ တဿော သမနုပဿနာ အတ္ထောတိ ယောဇနာ. တေန သမနုပဿနာ နာမ စတုဗ္ဗိဓာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဉာဏံ တာဝ သမဝိသမံ သမ္မာ ယာထာဝတော အနုပဿတီတိ သမနုပဿနာ. ဣတရာ ပန သံကိလေသဝသေန အနု အနု ပဿန္တီတိ သမနုပဿနာ. ယဒိ ဧဝံ ဟောတု တာဝ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ မိစ္ဆာဒဿနဘာဝတော၊ ကထံ တဏှာမာနာတိ? တဏှာယပိ သတ္တာနံ ပါပကရဏေ ဥပါယဒဿနဝသေန ပညာပတိရူပိကာ ပဝတ္တိ လဗ္ဘတေဝ၊ ယာယ ဝဉ္စနနိကတိသာစိယောဂါ သမ္ဘဝန္တိ. မာနောပိ သေယျာဒိနာ ဒဿနဝသေနေဝ တထာ အတ္တာနံ ဦဟတီတိ တဏှာမာနာနံ သမနုပဿနာပတိရူပိကာ ပဝတ္တိ လဗ္ဘတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝိဇ္ဇမာနေတိ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိ ဧဝံ ဂဟေတဗ္ဗေ တဏှာဝတ္ထုသ္မိံ အဇ္ဈတ္တခန္ဓပဉ္စကေ အနုပလဗ္ဘမာနေ ဝိနဋ္ဌေ. န ပရိတဿတိ ဘယပရိတ္တာသတဏှာပရိတ္တာသာနံ မဂ္ဂေန သမုဂ္ဃါတိတတ္တာ.

၂၄၂. စတူဟိ ကာရဏေဟီတိ ‘‘အသတိ န ပရိတဿတီ’’တိ ဝုတ္တမ္ပိ ဣတရေဟိ တီဟိ သဟ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ. စတူဟိ ကာရဏေဟီတိ စတုက္ကောဋိကသုညတာကထနဿ ကာရဏေဟိ. ဗဟိဒ္ဓါ အသတီတိ ဗာဟိရေ ဝတ္ထုသ္မိံ အဝိဇ္ဇမာနေ. သာ ပနဿ အဝိဇ္ဇမာနတာ လဒ္ဓဝိနာသေန ဝါ အလဒ္ဓါလာဘေန ဝါတိ ပါဠိယံ – ‘‘အဟု ဝတ မေ၊ တံ ဝတ မေ နတ္ထိ၊ သိယာ ဝတ မေ၊ တံ ဝတာဟံ န လဘာမီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တဒုဘယံ ပရိက္ခာရဝသေန ဝိဘဇိတွာ တတ္ထ ပရိတဿနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယာနံ ‘‘ရထော ဝယှ’’န္တိ ဧဝမာဒိ. ဝါဟနံ ဟတ္ထိအဿာဒိ.

ယေဟိ ကိလေသေဟီတိ ယေဟိ အသန္တပတ္ထနာဒီဟိ ကိလေသေဟိ. ဧဝံ ဘဝေယျာတိ ဧဝံ ‘‘အဟု ဝတ မေ’’တိအာဒိနာ စောဒနာဒိ ဘဝေယျ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနပရိယုဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာနန္တိ ဧတ္ထ အပရာပရံ ပဝတ္တာသု ဒိဋ္ဌီသု ယာ ပရတော ဥပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိယော၊ တာသံ ပုရိမုပ္ပန္နာ ဒိဋ္ဌိယော ကာရဏဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနိ. အဓိကရဏဋ္ဌေန ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနာနိ၊ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗာပိ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနိ. ‘‘ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမည’’န္တိ (မ. နိ. ၂.၂၀၂၊ ၄၂၇၊ ၃.၂၇-၂၉၊ ဥဒါ. ၅၅၊ မဟာနိ. ၂၀၊ နေတ္တိ. ၅၉) ပဝတ္တိယာ အဘိနိဝေသာ. အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ သယန္တီတိ အနုသယာတိ ဧဝံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဒီနံ ပဒါနံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တဏှာဒီဟိ ကမ္ပနိယတာယ သဗ္ဗသင်္ခါရာဝ ဣဉ္ဇိတာနီတိ သဗ္ဗသင်္ခါရဣဉ္ဇိတာနိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဥပဓီယတိ ဧတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဥပဓိ၊ ခန္ဓာဝ ဥပဓိ ခန္ဓူပဓိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တဒေဝ စ အာဂမ္မ တဏှာ ခီယတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတီတိ ယောဇနာ. ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ နာမဿူတိအာဒီသု နိပါတမတ္တံ၊ သံသယေ ဝါ. တာသောတိ အတ္တနိယာဘာဝံ ပဋိစ္စ တဏှာပရိတ္တာသော စေဝ ဘယပရိတ္တာသော စ. တေနာဟ ‘‘တာသော ဟေသော’’တိအာဒိ. နော စဿံ၊နော စ မေ သိယာတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ကိရ ကောစိ နော စဿံ၊ ‘‘မေ’’တိ စ ကိဉ္စိ နော သိယာတိ. တာသပ္ပတီကာရဒဿနဉှေတံ.

၂၄၃. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ဧဝံ ဝုတ္တေ’’တိအာဒိနာ၊ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တာယ ‘‘ဆယိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၄၁) ဝါ. သာပိ ဟိ အဇ္ဈတ္တခန္ဓဝိနာသေ ပရိတဿနကံ ဒဿေတွာ အပရိတဿနကံ ဒဿေန္တီ ပဝတ္တာတိ တဿနကဿ သုညတာဒဿနံ အကိစ္စသာဓကမ္ပိ သုညတာဒဿနမေဝါတိ ဣမေသံ ဝသေန ‘‘စတုက္ကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရန္တိ ဗာဟိရံ သဝိညာဏကံ အဝိညာဏကဉ္စ သတ္တောပကရဏံ. တဉှိ ဇီဝိတဝုတ္တိယာ ပရိက္ခာရကဋ္ဌေန ‘‘ပရိက္ခာရော’’တိ ဝုတ္တံ. ပရိဂ္ဂဟံ နာမ ကတွာတိ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာယ ပရိဂ္ဂဟိတံ နာမ ကတွာ. သဗ္ဗောပိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော ‘‘အတ္တာ နိစ္စော ဓုဝေါ သဿတော၊ အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ ဝိနဿတီ’’တိအာဒိနာ အတ္တဒိဋ္ဌိသန္နိဿယောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခါ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိယော’’တိ. အယာထာဝဂ္ဂါဟိနာ အဘိနိဝေသနပညာပနာနံ ဥပတ္ထမ္ဘဘာဝတော ဒိဋ္ဌိ ဧဝ နိဿယောတိ ဒိဋ္ဌိနိဿယော. ပရိဂ္ဂဏှေယျာတိ နိစ္စာဒိဝိသေသယုတ္တံ ကတွာ ပရိဂ္ဂဏှေယျ. ကိမေဝံ ပရိဂ္ဂဟေတုံ သက္ကုဏေယျ? သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ ဥပါဒိယေထ၊ တံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒိဋ္ဌိနိဿယံ နိဿယေထာ’’တိ ဧတေသုပိ.

၂၄၄. အတ္တနိ ဝါ သတီတိ ယဿ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ကိဉ္စိ အတ္တနိယန္တိ ဝုစ္စေယျ၊ တသ္မိံ အတ္တနိ သတိ၊ သော ဧဝ ပန အတ္တာ ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ အဓိပ္ပါယော. သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ ဗာဟိရကပရိကပ္ပိတော အတ္တာ ‘‘ပရမတ္ထော’’တိ? သိယာ ခန္ဓပဉ္စကံ ဉေယျသဘာဝတ္တာ ယထာ တံ ဃဋော၊ ယဒိ ပန တဒညံ နာမ ကိဉ္စိ အဘဝိဿ၊ န တံ နိယမတော ဝိပရီတံ သိယာတိ? န စ သော ပရမတ္ထတော အတ္ထိ ပမာဏေဟိ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ တုရင်္ဂမဝိသာဏံ ဝိယာတိ. အတ္တနိယေ ဝါ ပရိက္ခာရေ သတီတိ ‘‘ဣဒံ နာမ အတ္တနော သန္တက’’န္တိ တဿ ကိဉ္စနဘာဝေန နိစ္ဆိတေ ကိသ္မိဉ္စိ ဝတ္ထုသ္မိံ သတိ. အတ္တနော ဣဒန္တိ ဟိ အတ္တနိယန္တိ. အဟန္တိ သတီတိ ‘‘အဟံ နာမာယ’’န္တိ အဟံကာရဝတ္ထုဘူတေ ပရမတ္ထတော နိဒ္ဓါရိတသရူပေ ကိသ္မိဉ္စိ သတိ တဿ သန္တကဘာဝေန မမာတိ ကိဉ္စိ ဂဟေတုံ ယုတ္တံ ဘဝေယျ. မမာတိ သတိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ပရမတ္ထတော အတ္တနော အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ အတ္တနိယံ ကိဉ္စိ ပရမတ္ထတော နတ္ထေဝါတိ သဗ္ဗသင်္ခါရာနံ အနတ္တတာယ အနတ္တနိယတံ၊ အနတ္တနိယတာယ စ အနတ္တကတံ ဒဿေတိ. ဘူတတောတိ ဘူတတ္ထတော. တထတောတိ တထသဘာဝတော. ထိရတောတိ ဌိတသဘာဝတော နိဗ္ဗိကာရတော.

ယသ္မာ ဟုတွာ န ဟောတီတိ ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ အသန္တံ ပစ္စယသမဝါယေန ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဘင်္ဂုပဂမေန န ဟောတိ၊ တသ္မာ န နိစ္စန္တိ အနိစ္စံ၊ အဓုဝန္တိ အတ္ထော. တတော ဧဝ ဥပ္ပါဒဝယဝတ္တိတောတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန နိရုဇ္ဈနဝသေန စ ပဝတ္တနတော. သဘာဝဝိဂမော ဣဓ ဝိပရိဏာမော၊ ခဏိကတာ တာဝကာလိကတာ၊ နိစ္စသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ နိစ္စပဋိက္ခေပေါ. အနိစ္စဓမ္မာ ဟိ တေနေဝ အတ္တနော အနိစ္စဘာဝေန အတ္ထတော နိစ္စတံ ပဋိက္ခိပန္တိ နာမ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘န နိစ္စန္တိ အနိစ္စ’’န္တိ. ဥပ္ပါဒဇရာဘင်္ဂဝသေန ရူပဿ နိရန္တရဗာဓတာတိ ပဋိပီဠနာကာရေနဿ ဒုက္ခတာ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ၊ တတော ဧဝဿ ဒုဿဟတာယ ဒုက္ခမတာ. တိဿန္နံ ဒုက္ခတာနံ သံသာရဒုက္ခဿ စ အဓိဋ္ဌာနတာယ ဒုက္ခဝတ္ထုကတာ. သုခသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ သုခပဋိက္ခေပေါ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဇရာယ မရဏေန စ ဝိပရိဏမနသဘာဝံ. ယသ္မာ ဣဒံ ရူပံ ပစ္စယသမဝါယေန ဥပ္ပါဒံ၊ ဥပ္ပါဒါနန္တရံ ဇရံ ပတွာ အဝဿမေဝ ဘိဇ္ဇတိ၊ ဘိန္နဉ္စ ဘိန္နမေဝ၊ နာဿ ကဿစိ သင်္ကမောတိ ဘဝန္တရာနုပဂမနသင်္ခါတေန သင်္ကမာဘာဝေန ဝိပရိဏာမဓမ္မတံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ဘဝသင်္ကန္တိ ဥပဂမနသဘာဝ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ပကတိဘာဝဝိဇဟနံ သဘာဝဝိဂမော နိရုဇ္ဈနမေဝ. န္တိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ ဝိပရိဏာမဓမ္မံ ရူပံ. ဣမိနာတိ ‘‘နော ဟေတံ၊ ဘန္တေ’’တိ ရူပဿ တဏှာဒိဂ္ဂါဟာနံ ဝတ္ထုဘာဝပဋိက္ခေပေန. ရူပဉှိ ဥပ္ပန္နံ ဌိတိံ မာ ပါပုဏာတု၊ ဌိတိပ္ပတ္တံ မာ ဇီရတု၊ ဇရပ္ပတ္တံ မာ ဘိဇ္ဇတု၊ ဥဒယဗ္ဗယေဟိ မာ ကိလမိယတူတိ န ဧတ္ထ ကဿစိ ဝသီဘာဝေါ အတ္ထိ၊ သွာယမဿ အဝသဝတ္တနဋ္ဌော အနတ္တတာသလ္လက္ခဏဿ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဝသဝတ္တနာကာရေန ရူပံ၊ ဘန္တေ၊ အနတ္တာတိ ပဋိဇာနန္တီ’’တိ. နိဝါသိကာရကဝေဒကအဓိဋ္ဌာယကဝိရဟေန တတော သုညတာ သုညဋ္ဌော၊ သာမိဘူတဿ ကဿစိ အဘာဝေါ အဿာမိကဋ္ဌော၊ ယထာဝုတ္တဝသဝတ္တိဘာဝါဘာဝေါ အနိဿရဋ္ဌော၊ ပရပရိကပ္ပိတအတ္တသဘာဝါဘာဝေါ ဧဝ အတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌော.

ယသ္မာ အနိစ္စလက္ခဏေန ဝိယ ဒုက္ခလက္ခဏံ၊ တဒုဘယေန အနတ္တလက္ခဏံ သုဝိညာပယံ၊ န ကေဝလံ၊ တသ္မာ တဒုဘယေနေတ္ထ အနတ္တလက္ခဏဝိဘာဝနံ ကတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနိစ္စဝသေနာတိ အနိစ္စတာဝသေန. ဒုက္ခဝသေနာတိ ဒုက္ခတာဝသေန. န ဥပပဇ္ဇတီတိ န ယုဇ္ဇတိ. တမေဝ အယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဿ ဥပ္ပါဒေါပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ အတ္တဝါဒီ အတ္တာနံ နိစ္စံ ပညပေတိ၊ စက္ခုံ ပန အနိစ္စံ၊ တသ္မာ စက္ခု ဝိယ အတ္တာပိ အနိစ္စော အာပန္နော. တေနာဟ ‘‘ယဿ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝေတီတိ ဝိဂစ္ဆတိ နိရုဇ္ဈတိ. ဣတိ စက္ခု အနတ္တာတိ စက္ခုဿ ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတာယ အနိစ္စတာ၊ အတ္တနော စ အတ္တဝါဒိနာ အနိစ္စတာယ အနိစ္ဆိတတ္တာ စက္ခု အနတ္တာ.

ကာမံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တေ (သံ. နိ. ၃.၅၉၊ မဟာဝ. ၂၀) – ‘‘ယသ္မာ စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ အနတ္တာ၊ တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတီ’’တိ ရူပဿ အနတ္တတာယ ဒုက္ခတာ ဝိဘာဝိတာ ဝိယ ဒိဿတိ၊ တထာပိ ‘‘ယသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ အနတ္တာ’’တိ ပါကဋတာယ သာဗာဓတာယ ရူပဿ အတ္တသာရာဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော၊ တတော ဧဝ စ ‘‘န လဗ္ဘတိ ရူပေ ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု၊ ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’တိ ရူပေ ကဿစိ အနိဿရတာ၊ တဿ စ အဝသဝတ္တနာကာရော ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတီ’’တိ. ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခန္တိ ယံ ဝတ္ထု အနိစ္စံ၊ တံ ဒုက္ခံ ဥဒယဗ္ဗယပဋိပီဠိတတ္တာ၊ ယံ ပန နိစ္စံ တဒဘာဝတော၊ တံ သုခံ ယထာ တံ နိဗ္ဗာနန္တိ အဓိပ္ပါယော. ယံ တန္တိ ကာရဏနိဒ္ဒေသောဝါယံ၊ ယသ္မာ ရူပံ အနိစ္စံ၊ တံ တသ္မာတိ အတ္ထော. ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အနိစ္စန္တိ ဣမိနာ ဃဋာဒိ ဝိယ ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ ရူပံ အနိစ္စန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဣမိနာဝ နယေန ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝတ္တုံ လဗ္ဘမာနေပိ ‘‘အနတ္တာ’’တိ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ဧဝံ ဒုက္ခန္တိ ဝဒန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ ‘‘အက္ခိသူလာဒိဝိကာရပ္ပတ္တကာလေ ဝိယ ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ ဒုက္ခံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ. ဒုဒ္ဒသံ ဒုပ္ပညာပနံ. တထာ ဟိ သရဘင်္ဂါဒယောပိ သတ္ထာရော နာဒ္ဒသံသု၊ ကုတော ပညာပနာ. တယိဒံ အနတ္တလက္ခဏံ.

တသ္မာတိဟာတိအာဒိနာ တိယဒ္ဓဂတရူပံ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဧတရဟိ အညဒါပီ’’တိ. တံ ပန ယာဒိသံ တာဒိသမ္ပိ တထာ ဝုတ္တန္တိ အဇ္ဈတ္တာဒိဝိသေသောပိ ဝတ္တဗ္ဗော. ပိ-သဒ္ဒေန ဝါ တဿာပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၂၄၅. ဥက္ကဏ္ဌတီတိ နာဘိရမတိ. အညတ္ထ ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိ ဗလဝဝိပဿနာ ဝုစ္စတိ၊ သာနုလောမာ ပန သင်္ခါရုပေက္ခာ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ’’တိ၊ သာ ဣဓ ကထံ နိဗ္ဗိဒါ နာမ ဇာတာတိ အာဟ ‘‘ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ဟီ’’တိအာဒိ. ဣမိနာ သိခါပတ္တနိဗ္ဗေဒတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဣဓ နိဗ္ဗိဒါနာမေန ဝုတ္တာတိ ဒဿေတိ.

‘‘သော အနုပုဗ္ဗေန သညဂ္ဂံ ဖုသတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၄၊ ၄၁၅) ဝတွာ ‘‘သညာ ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပစ္ဆာ ဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၆) ဝုတ္တတ္တာ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ လောကိယာသု ပဟာနသညာသု သိခါပတ္တဘာဝတော. ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ ဣဒပ္ပစ္စယတာဒဿနဿ မတ္ထကပ္ပတ္တီတိ ကတွာ. တတော ပရဉှိ အသင်္ခတာရမ္မဏံ ဉာဏံ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ သုသိမ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ၊ ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀). ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ ဝုတ္တာ မဂ္ဂါဓိဂမဿ ပရိပန္ထဘူတသဗ္ဗသံကိလေသဝိသုဒ္ဓိ ပဓာနိကဿ ယောဂိနော၊ ပဓာနဘာဝနာယ ဝါ ဇာတံ အင်္ဂန္တိ ကတွာ. ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ ပရမုက္ကံသဂတပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိဘာဝတော. အတမ္မယတန္တိ ဧတ္ထ တမ္မယတာ နာမ တဏှာ၊ ကာမတဏှာဒီသု တာယ တာယ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ တမ္မယံ နာမ တေဘူမိကပ္ပဝတ္တံ၊ တဿ ဘာဝေါတိ ကတွာ. တဿာ တဏှာယ ပရိယာဒါနတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အတမ္မယတာတိ ဝုစ္စတိ. နိဿာယာတိ တံ အတမ္မယတံ ပစ္စယံ ကတွာ. အာဂမ္မာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. နာနတ္တာတိ နာနာသဘာဝါ ဗဟူ အနေကပ္ပကာရာ. နာနတ္တသိတာတိ နာနာရမ္မဏနိဿိတာ ရူပါဒိဝိသယာ. ဧကတ္တာတိ ဧကသဘာဝါ. ဧကတ္တသိတာတိ ဧကံယေဝ အာရမ္မဏံ နိဿိတာ. တံ နိဿာယာတိ တံ ဧကတ္တသိတံ ဥပေက္ခံ ပစ္စယံ ကတွာ. ဧတိဿာတိ ဧတိဿာ ဥပေက္ခာယ. ပဟာနံ ဟောတီတိ အညာဏုပေက္ခတော ပဘုတိ သဗ္ဗံ ဥပေက္ခံ ပဇဟိတွာ ဌိတဿ ‘‘အတမ္မယတာ’’တိ ဝုတ္တာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ အရူပါဝစရသမာပတ္တိဥပေက္ခာယ ဝိပဿနုပေက္ခာယ စ ပဟာနံ ဟောတီတိ ပရိယာဒါနန္တိ ဝုတ္တာတိ. သဗ္ဗသင်္ခါရဂတဿ မုဉ္စိတုကမျတာပဋိသင်္ခါနဿ သိခါပတ္တဘာဝတော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ မုဉ္စိတုကမျတာ ပဋိသင်္ခါနန္တိ စ ဝုတ္တာ. မုဒုမဇ္ဈာဒိဝသေန ပဝတ္တိအာကာရမတ္တံ၊ အတ္ထတော ဧကတ္ထာ မုဉ္စိတုကမျတာဒယော၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. ဒွီဟိ နာမေဟီတိ ဂေါတြဘု၊ ဝေါဒါနန္တိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ နာမေဟိ.

ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ၊ အစ္စန္တမေဝ ဝိရဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ ဝိရာဂေါ၊ တေန. မဂ္ဂေန ဟေတုဘူတေန. ဝိမုစ္စတီတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိဝသေန ဝိမုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဖလံ ကထိတ’’န္တိ.

မဟာခီဏာသဝေါတိ ပသံသာဝစနံ ယထာ ‘‘မဟာရာဇာ’’တိ. တထာ ဟိ တံ ပသံသန္တော သတ္ထာ ‘‘အယံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဥက္ခိတ္တပလိဃော ဣတိပီ’’တိအာဒိမာဟာတိ. တဒတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒါနိ တဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာဘူတေဟီတိ ယာထာဝတော ဘူတေဟိ. ဒုရုက္ခိပနဋ္ဌေနာတိ ပစုရဇနေဟိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန. နိဗ္ဗာနနဂရပ္ပဝေသေ ဝိဗန္ဓနေန ပလိဃော ဝိယာတိ ပလိဃောတိ ဝုစ္စတိ. မတ္ထကစ္ဆိန္နော တာလော ပတ္တဖလာဒီနံ အနင်္ဂတော တာလာဝတ္ထု အသိဝေ ‘‘သိဝါ’’တိ သမညာ ဝိယ. တေနာဟ ‘‘သီသစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာ’’တိ. ပုနဗ္ဘဝဿ ကရဏသီလော၊ ပုနဗ္ဘဝံ ဝါ ဖလံ အရဟတီတိ ပေါနောဘဝိကော. ဧဝံဘူတော ပန ပုနဗ္ဘဝံ ဒေတိ နာမာတိ အာဟ ‘‘ပုနဗ္ဘဝဒါယကော’’တိ. ပုနဗ္ဘဝခန္ဓာနံ ပစ္စယောတိ ဣမိနာ ဇာတိသံသာရောတိ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ပရိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ သန္တာနဿ ပရိက္ခိပနတော. သံကိဏ္ဏတ္တာတိ သဗ္ဗသော ကိဏ္ဏတ္တာ ဝိနာသိတတ္တာ. ဂဗ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေနာတိ ဂမ္ဘီရံ အနုပဝိဋ္ဌဋ္ဌေန. လုဉ္စိတွာတိ ဥဒ္ဓရိတွာ. ဧတာနီတိ ကာမရာဂသညောဇနာဒီနိ. အဂ္ဂဠာတိ ဝုစ္စန္တိ အဝဓာရဏဋ္ဌေန. အဂ္ဂမဂ္ဂေန ပတိတော မာနဒ္ဓဇော ဧတဿာတိ ပတိတမာနဒ္ဓဇော. ဣတရဘာရောရောပနဿ ပုရိမပဒေဟိ ပကာသိတတ္တာ ‘‘မာနဘာရဿေဝ ဩရောပိတတ္တာ ပန္နဘာရောတိ အဓိပ္ပေတော’’တိ ဝုတ္တံ. မာနသံယောဂေနေဝ ဝိသံယုတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ပဉ္စပိ ခန္ဓေ အဝိသေသတော အသ္မီတိ ဂဟေတွာ ပဝတ္တမာနော ‘‘အသ္မိမာနော’’တိ အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပေ အသ္မီတိ မာနော’’တိအာဒိ.

နဂရဒွါရဿ ပရိဿယပဋိဗာဟနတ္ထဉ္စေဝ သောဘနတ္ထဉ္စ ဥဘောသု ပဿေသု ဧသိကတ္ထမ္ဘေ နိခဏိတွာ ဌပေန္တီတိ အာဟ ‘‘နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကတ္ထမ္ဘေ’’တိ. ပါကာရဝိဒ္ဓံသနေနေဝ ပရိက္ခာယ ဘူမိသမကရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ သံကိရိတွာ’’တိ. ဧဝန္တိအာဒိ ဥပမာသံသန္ဒနံ. သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနော ကာယော ဓမ္မသမူဟောတိ သက္ကာယော၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကံ. ဒွတ္တိံသ ကမ္မကာရဏာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ အာဂတာ. အက္ခိရောဂသီသရောဂါဒယော အဋ္ဌနဝုတိ ရောဂါ. ရာဇဘယာဒီနိ ပဉ္စဝီသတိ မဟာဘယာနိ.

၂၄၆. အနဓိဂမနီယဝိညာဏတန္တိ ‘‘ဣဒံ နာမ နိဿာယ ဣမိနာ နာမ အာကာရေန ပဝတ္တတီ’’တိ ဧဝံ ဒုဝိညေယျစိတ္တတံ. အနွေသန္တိ ပစ္စတ္တေ ဧကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘အနွေသန္တော’’တိ. သတ္တောပိ တထာဂတောတိ ဝုစ္စတိ ‘‘တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၆၅) ဝိယ. သတ္တော ဟိ ယထေကော ကမ္မကိလေသေဟိ ဣတ္ထတ္တံ အာဂတော၊ တထာ အပရောပိ အာဂတောတိ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. ဥတ္တမပုဂ္ဂလောတိ ဘဂဝန္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ခီဏာသဝေါပီတိ ယော ကောစိ ခီဏာသဝေါပိ ‘‘တထာဂတော’’တိ အဓိပ္ပေတော. သောပိ ဟိ ယထေကော စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု သူပဋ္ဌိတစိတ္တော သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂေ ယထာဘူတံ ဘာဝေတွာ အနုတ္တရံ အရဟတ္တံ အာဂတော အဓိဂတော၊ တထာ အပရောပိ အာဂတောတိ ‘‘တထာဂတော’’တိ ဝုစ္စတိ. အသံဝိဇ္ဇမာနောတိ ပရမတ္ထတော အနုပလဗ္ဘနီယော. အဝိန္ဒေယျောတိ န ဝိန္ဒိတဗ္ဗော၊ ဒုဝိညေယျောတိ အတ္ထော.

တထာဂတော သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ န ပညပေမိ ပရမတ္ထတော သတ္တဿေဝ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော. ကိံ ပညပေဿာမိ ပညတ္တိဥပါဒါနဿပိ ဓရမာနကဿ အဘာဝတော. ‘‘အနုပ္ပါဒေါ ခေမံ၊ အနုပ္ပတ္တိ ခေမ’’န္တိအာဒိနာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ ပက္ခန္ဓနဝသေန ပဝတ္တံ အဂ္ဂဖလသမာပတ္တိအတ္ထံ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝါ.

တုစ္ဆာတိ ကရဏေ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ ‘‘တုစ္ဆကေနာ’’တိ. ဝိနယတီတိ ဝိနယော၊ သော ဧဝ ဝေနယိကော. တထာ မန္တိ တထာဘူတံ မံ. ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနဿ ဟိ သတ္တဿ အဘာဝံ ဝဒန္တော သတ္တဝိနာသပညာပကော စ နာမ သိယာ၊ အဟံ ပန ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနံ တံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝဒါမိ. ယထာ စ လောကော ဝေါဟရတိ၊ တထေဝ တံ ဝေါဟရာမိ၊ တထာဘူတံ မံ ယေ သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဝေနယိကော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တာ အသတာ တုစ္ဆာ မုသာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ ယောဇနာ. အပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ခီဏာသဝဿ စရိမစိတ္တံ နိရုပါဒါနတော အနုပါဒါနော ဝိယ ဇာတဝေဒေါ ပရိနိဗ္ဗုတံ ဣဒံ နာမ နိဿိတန္တိ န ပညာယတီတိ ဝဒန္တော ကိမေတ္တာဝတာ ဥစ္ဆေဒဝါဒီ ဘဝေယျ၊ နာဟံ ကဒါစိပိ အတ္ထိ၊ နာပိ ကောစိ အတ္ထီတိ ဝဒါမိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ နိဿာယ တေ မောဃပုရိသာ သတော သတ္တဿ နာမ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီတိ ဝဒန္တာ အသတာ။ပေ။ အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပါယော.

မဟာဗောဓိမဏ္ဍမှီတိ ဗောဓိမဏ္ဍဂ္ဂဟဏေန သတ္တသတ္တာဟမာဟ. တေန ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနတော (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁၊ မဟာဝ. ၁၃၊ ပဋိ. မ. ၂.၃၀) ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ တန္တိဒေသနံ ဝဒတိ. စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ ဧတေန သစ္စဝိမုတ္တာ သတ္ထုဒေသနာ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဧတ္ထ စ – ‘‘ပုဗ္ဗေ စေဝ ဧတရဟိ စ ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ ဒုက္ခဿ စ နိရောဓ’’န္တိ ဝဒန္တော ဘဂဝါ နာဟံ ကဒါစိပိ ‘‘အတ္တာ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ၊ ဝိနဿတီ’’တိ ဝါ၊ ‘‘အတ္တာ နာမ ကောစိ အတ္ထီ’’တိ ဝါ ဝဒါမိ. ဧဝံ သန္တေ ကိံ နိဿာယ တေ မောဃပုရိသာ ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီ’’တိ အသတာ တုစ္ဆေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ ဒဿေတိ. ပရေတိ အမာမကာ၊ မမ ဩဝါဒဿ အဘာဇနဘူတာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သစ္စာနိ။ပေ။ အသမတ္ထပုဂ္ဂလာ’’တိ. အဓိပ္ပါယေနာတိ ဣမိနာ တေသံ အဓိပ္ပါယမတ္တံ၊ ရောသနဝိဟေသနာနိ ပန တထာဂတဿ အာကာသဿ ဝိလိခနံ ဝိယ န သမ္ဘဝန္တိယေဝါတိ ဒဿေတိ. အာဟနတိ စိတ္တန္တိ အာဃာတော. အပ္ပတီတာ ဟောန္တိ ဧတေနာတိ အပ္ပစ္စယော. စိတ္တံ န အဘိရာဓယတီတိ အနဘိရဒ္ဓိ. အတုဋ္ဌီတိ တုဋ္ဌိပဋိပက္ခော တထာပဝတ္တော စိတ္တုပ္ပါဒေါ၊ ကောဓော ဧဝ ဝါ.

ပရေတိ အညေ ဧကစ္စေ. အာနန္ဒန္တိ ပမောဒန္တိ ဧတေနာတိ အာနန္ဒော၊ ပီတိယာ ဧဝေတံ အဓိဝစနံ. သောဘနမနတာ သောမနဿံ၊ စေတသိကသုခဿေတံ အဓိဝစနံ. ဥပ္ပိလတိ ပုရိမာဝတ္ထာယ ဘိဇ္ဇတိ ဝိသေသံ အာပဇ္ဇတီတိ ဥပ္ပိလံ၊ တဒေဝ ဥပ္ပိလာဝိတံ၊ တဿ ဘာဝေါ ဥပ္ပိလာဝိတတ္တံ. ယာယ ဥပ္ပန္နာယ ကာယစိတ္တံ ဝါတပူရိတဘတ္တာ ဝိယ ဥဒ္ဓုမာယနာကာရပ္ပတ္တံ ဟောတိ၊ တဿာ ဂေဟဿိတာယ ဩဒဂ္ဂိယပီတိယာ ဧတံ အဓိဝစနံ. သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာတိ ဒုက္ခမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ စ၊ န အညော သတ္တော နာမ အတ္ထီတိ ဧဝံ ဇာနိတုံ အသမတ္ထာ ‘‘အတ္တာ နာမ အတ္ထီ’’တိ ဧဝံဒိဋ္ဌိနော အပ္ပဟီနဝိပလ္လာသာ. ဥတ္တမံ ပသာဒနီယဋ္ဌာနံ တထာဂတမ္ပိ အက္ကောသန္တိ၊ ကိမင်္ဂံ ပန ဘိက္ခူတိ အဓိပ္ပါယော.

၂၄၇. အနတ္တနိယေပိ ခန္ဓပဉ္စကေ မိစ္ဆာဂါဟဝသေန အတ္တနိယသညာယ ပဝတ္တဿ ဆန္ဒရာဂဿ ပဟာနံ. အမှာကံ နေဝ အတ္တာတိ ယသ္မာ ရူပဝေဒနာဒိယေဝ အတ္တဂ္ဂါဟဝတ္ထု တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ လောဘနေယျဿ အဘာဝတော. ဧတံ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ န အမှာကံ ရူပံ၊ န ဝိညာဏံ၊ တသ္မာ အမှာကံ နေဝ အတ္တာတိ ယောဇနာ. အဇ္ဈတ္တိကဿ ဝတ္ထုနော နေဝ အတ္တာတိ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ ဗာဟိရဝတ္ထု အတ္တနိယဘာဝေန ပဋိက္ခိတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အမှာကံ စီဝရာဒိပရိက္ခာရောပိ န ဟောတီ’’တိ. ခန္ဓပဉ္စကံယေဝါတိ ဗာဟိရဝတ္ထုံ နိဒဿနံ ကတွာ ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ န တုမှာကန္တိ ပဇဟာပေတိ. န ဥပ္ပါဋေတွာ ကန္ဒံ ဝိယ. န လုဉ္စိတွာ ဝါ ကေသေ ဝိယာတိ. ဣမိနာ ရူပါဒီနံ နာမမုခေန ပဟာနံ ဣစ္ဆန္တိ. ဥလ္လိင်္ဂိတမတ္ထံ ဆန္ဒရာဂဝိနယေန ပဇဟာပေတီတိ သရူပတော ဒဿေတိ.

၂၄၈. ‘‘တံ ကိံ မညထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ရူပံ နိစ္စံ ဝါ’’တိအာဒိ ဒေသနာ တိပရိဝဋ္ဋံ. ယာဝ ဣမံ ဌာနန္တိ ‘‘ဧဝံ သွာက္ခာတော’’တိ ယာဝါယံ ပါဠိပဒေသော. သုဝိညေယျဘာဝေန အက္ခာတတ္တာပိ သွာက္ခာတောတိ အာဟ ‘‘သုကထိတတ္တာ ဧဝ ဥတ္တာနော ဝိဝဋော ပကာသိတော’’တိ. တိရိယံ ဝိဒါရဏေန ဆိန္နံ၊ ဒီဃသော ဖာလနေန ဘိန္နံ၊ တတော ဧဝ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိကတဇိဏ္ဏဝတ္ထံ ပိလောတိကာ၊ တဒဘာဝတော ဆိန္နပိလောတိကော၊ ပိလောတိကရဟိတောတိ အတ္ထော. ဣရိယာပထ-သဏ္ဌပနအဝိဇ္ဇမာနဈာန-ဝိပဿနာနိ ဆိန္နာယ အဝိဇ္ဇမာနာယ ပဋိပတ္တိယာ သိဗ္ဗနဂဏ္ဌိကရဏသဒိသာနိ၊ တာဒိသံ ဣဓ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘န ဟေတ္ထ။ပေ။ အတ္ထီ’’တိ. ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတီတိ ပေသလေဟိ သဒ္ဓိံ သံဝါသဝသေနပိ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ၊ ဝိသေသာဓိဂမဝသေန ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထာတိ ဝိပန္နသီလတာယ ကစဝရဘူတံ ပုဂ္ဂလံ ကစဝရမိဝ နိရပေက္ခာ အပနေထ. ကသမ္ဗုဉ္စာပကဿထာတိ ကသဋဘူတဉ္စ နံ ခတ္တိယာဒီနံ မဇ္ဈဂတံ သမ္ဘိန္နံ ပဂ္ဃရိတကုဋ္ဌံ စဏ္ဍာလံ ဝိယ အပကဿထ နိက္ကဍ္ဎထ. ကိံ ကာရဏံ? သံဃာရာမော နာမ သီလဝန္တာနံ ကတော၊ န ဒုဿီလာနံ၊ ယတော ဧတဒေဝ. တတော ပလာပေ ဝါဟေထ၊ အဿမဏေ သမဏမာနိနေတိ ယထာ ပလာပါ အန္တောသာရရဟိတာ အတဏ္ဍုလာ ဗဟိ ထုသေန ဝီဟိ ဝိယ ဒိဿန္တိ၊ ဧဝံ ပါပဘိက္ခူ အန္တောသီလရဟိတာပိ ဗဟိ ကာသာဝါဒိပရိက္ခာရေန ဘိက္ခူ ဝိယ ဒိဿန္တိ၊ တသ္မာ ‘‘ပလာပါ’’တိ ဝုစ္စန္တိ၊ တေ ပလာပေ ဝါဟေထ ဩဓုနာထ ဝိဓမထ. ပရမတ္ထတော အဿမဏေ ဝေသမတ္တေန သမဏမာနိနေ ဧဝံ နိဒ္ဓမိတွာန။ပေ။ပတိဿတာတိ. တတ္ထ ကပ္ပယဝှေါတိ ကပ္ပေထ၊ ကရောထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပတိဿတာတိ ပတိ ပတိ သတာ သမ္ပဇာနန္တာ သုဋ္ဌု ပဇာနန္တာ. ပတိဿတာ ဝါ သပ္ပတိဿာ အညမညံ သဂါရဝါ. အထေဝံ သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ ကပ္ပေန္တာ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သမဂ္ဂါ. အနုက္ကမေန ပရိပါကဂတပညတာယ နိပကာ. သဗ္ဗဿေဝိမဿ ဒုက္ခဝဋ္ဋဿ အန္တံ ကရိဿထ၊ ပရိနိဗ္ဗာနံ ပါပုဏိဿထာတိ အတ္ထော.

ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယ သဗ္ဗသော သမုစ္ဆိန္နဝဋ္ဋမူလကတ္တာ.

ဓမ္မံ အနုဿရန္တိ၊ ဓမ္မဿ ဝါ အနုဿရဏသီလာတိ ဓမ္မာနုသာရိနော. ဧဝံ သဒ္ဓါနုသာရိနောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပန္နဿာတိ ပဋိပဇ္ဇမာနဿ၊ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌောပိ အဓိပ္ပေတော. အဓိမတ္တန္တိ ဗလဝံ. ပညာဝါဟီတိ ပညံ ဝါဟေတိ၊ ပညာ ဝါ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ ပညာဝါဟီတိပိ ဝဒန္တိ. ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ ပညံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော ပညာသင်္ခါတေန ဓမ္မေန သရတိ အနုဿရတီတိ ဓမ္မာနုသာရီ. သဒ္ဓါဝါဟီတိ သဒ္ဓံ ဝါဟေတိ၊ သဒ္ဓါ ဝါ ဣမံ ပုဂ္ဂလံ ဝဟတီတိ သဒ္ဓါဝါဟီတိပိ ဝဒန္တိ. သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမန္တိ သဒ္ဓံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ. အယံ ဝုစ္စတီတိ အယံ ဧဝရူပေါ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါယ သရတိ အနုဿရတီတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. သဒ္ဓါမတ္တန္တိ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ဗုဒ္ဓသုဗုဒ္ဓတာယ သဒ္ဒဟနမတ္တံ. မတ္တ-သဒ္ဒေန အဝေစ္စပ္ပသာဒံ နိဝတ္တေတိ. ပေမမတ္တန္တိ ယထာဝုတ္တသဒ္ဓါနုသာရေန ဥပ္ပန္နံ တုဋ္ဌိမတ္တံ. သိနေဟောတိ ကေစိ. ဧဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာနန္တိ ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန အာရဒ္ဓဝိပဿနာနံ. ဧကာ သဒ္ဓါတိ ဝိပဿနာနုသာရေန သွာက္ခာတဓမ္မတာ သိဒ္ဓါ၊ တတော ဧဝ ဧကာ သေဋ္ဌာ ဥဠာရာ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧကံ ပေမန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သဂ္ဂေ ဌပိတာ ဝိယ ဟောန္တီတိ တေသံ သဒ္ဓါပေမာနံ သဂ္ဂသံဝတ္တနိယတာယ အဗျဘိစာရီဘာဝမာဟ. စူဠသောတာပန္နောတိ ဝဒန္တိ ဧကဒေသေန သစ္စာနုဗောဓေ ဌိတတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၃. ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၄၉. ပိယဝစနန္တိ ပိယသမုဒါစာရော. ဝိညုဇာတိကာ ဟိ ပရံ ပိယေန သမုဒါစရန္တာ ‘‘ဘဝ’’န္တိ ဝါ၊ ‘‘ဒေဝါနံ ပိယော’’တိ ဝါ၊ ‘‘အာယသ္မာ’’တိ ဝါ သမုဒါစရန္တိ၊ တသ္မာ သမ္မုခါ သမ္ဗောဓနဝသေန ‘‘အာဝုသော’’တိ၊ တိရောက္ခံ ‘‘အာယသ္မာ’’တိ အယမ္ပိ သမုဒါစာရော. မဟာကဿပဥရုဝေလကဿပါဒယော အညေပိ ကဿပနာမကာ အတ္ထီတိ ‘‘ကတရဿ ကဿပဿာ’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. ရညာတိ ကောသလရညာ. ‘‘သဉ္ဇာနိံသူ’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘အယံ ပနာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အဿာတိ ကုမာရကဿပဿ၊ ‘‘သဉ္ဇာနိံသူ’’တိ ဝုတ္တသဉ္ဇာနနဿ ဝါ. ပုညာနိ ကရောန္တောတိ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ဘာဝေန္တော. ဩသက္ကန္တေတိ ပရိဟာယမာနေ. ပဌမန္တိ ကုမာရိကာကာလေ. သတ္ထာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပဋိစ္ဆာပေသိ တံ အဓိကရဏံ ဝိနယကမ္မေနေဝဿာ ဘိက္ခုနိယာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အရောဂဘာဝံ.

ပညတ္တိဝိဘာဝနာတိ ‘‘အန္ဓဝန’’န္တွေဝ ပညာယမာနဿ ဝိဘာဝနာ. ဩလီယတီတိ သင်္ကုစတိ သဏိကံ ဝတ္တတိ. ဘာဏကောတိ သရဘာဏကော. ယံ အတ္ထိ၊ တံ ဂဟေတွာတိ ဣဒါနိ ပရိယေသိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ နတ္ထိ၊ ယထာဂတံ ပန ယံ အတ္ထိ၊ တံ ဂဟေတွာ. ဗလဝဂုဏေတိ အဓိမတ္တဂုဏေ. ကဿပဘဂဝတော ကာလေ နိရုဠှသမညာဝသေန ဝစနသန္တတိယာ အဝိစ္ဆေဒေန စ ဣမသ္မိမ္ပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေ တံ ‘‘အန္ဓဝန’’န္တွေဝ ပညာယိတ္ထ၊ ဥပရူပရိဝဍ္ဎမာနာယ ပထဝိယာ ဥပရိ ရုက္ခဂစ္ဆာဒီသု သဉ္ဇာယန္တေသုပီတိ. သေက္ခပဋိပဒန္တိ သေက္ခဘာဝါဝဟံ ဝိသုဒ္ဓိပဋိပတ္တိံ.

အညတရ-သဒ္ဒေါ အပါကဋေ ဝိယ ပါကဋေပိ ဝတ္တတိ ဧက-သဒ္ဒေန သမာနတ္ထတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဘိဇာနာတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဘယဘေရဝဒဿိတမ္ပိ အဘိက္ကန္တ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရံ ဣဓ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ကတာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ပရတော တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗာတိ နယဒဿနံ ကရောတိ. ကဉ္စနသန္နိဘတ္တစတာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အဓိပ္ပါယေနာဟ ‘‘ဆဝိယ’’န္တိ. ဆဝိဂတာ ပန ဝဏ္ဏဓာတု ဧဝ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော’’တိ ဧတ္ထ ဝဏ္ဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အပရေ. ဝဏ္ဏီယတိ ကိတ္တီယတိ ဥဂ္ဃေါသနန္တိ ဝဏ္ဏော၊ ထုတိ. ဝဏ္ဏီယတိ အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထပီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ကုလဝဂ္ဂေါ. ဝဏ္ဏီယတိ ဖလံ ဧတေန ယထာသဘာဝတော ဝိဘာဝီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ကာရဏံ. ဝဏ္ဏနံ ဒီဃရဿာဒိဝသေန သဏ္ဌဟနန္တိ ဝဏ္ဏော၊ သဏ္ဌာနံ. ဝဏ္ဏီယတိ အဏုမဟန္တာဒိဝသေန ပမီယတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ပမာဏံ. ဝဏ္ဏေတိ ဝိကာရမာပဇ္ဇမာနံ ဟဒယင်္ဂတဘာဝံ ပကာသေတီတိ ဝဏ္ဏော၊ ရူပါယတနံ. ဧဝံ တေန တေန ပဝတ္တိနိမိတ္တေန ဝဏ္ဏ-သဒ္ဒဿ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အနဝသေသတ္တံ သကလတာ ကေဝလတာ. ကေဝလကပ္ပါတိ ဧတ္ထ ကေစိ ဤသံ အသမတ္တာ ကေဝလာ ကေဝလကပ္ပါတိ ဝဒန္တိ၊ ဧဝံ သတိ အနဝသေသတ္ထော ဧဝ ကေဝလ-သဒ္ဒေါ သိယာ. အနတ္ထန္တရေန ပန ကပ္ပ-သဒ္ဒေန ပဒဝဍ္ဎနံ ကတွာ ကေဝလာ ဧဝ ကေဝလကပ္ပါ. တထာ ဝါ ကပ္ပနီယတ္တာ ပညပေတဗ္ဗတ္တာ ကေဝလကပ္ပါ. ယေဘုယျတာ ဗဟုလဘာဝေါ. အဗျာမိဿတာ ဝိဇာတိယေန အသင်္ကရော သုဒ္ဓတာ. အနတိရေကတာ တံမတ္တတာ ဝိသေသာဘာဝေါ. ကေဝလကပ္ပန္တိ ကေဝလံ ဒဠှံ ကတွာတိ အတ္ထော. ကေဝလံ ဝုစ္စတိ နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗသင်္ခတဝိဝိတ္တတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော’’တိ. ကေဝလံ ဧတဿ အဓိဂတံ အတ္ထီတိ ကေဝလီ၊ သစ္ဆိကတနိရောဓော ခီဏာသဝေါ.

ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ ပနာယံ သဥပသဂ္ဂေါ အနုပသဂ္ဂေါ စာတိ အဓိပ္ပါယေန ဩကပ္ပနီယပဒေ လဗ္ဘမာနံ ဩကပ္ပသဒ္ဒမတ္တံ နိဒဿေတိ၊ အညထာ ကပ္ပ-သဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ ဩကပ္ပနီယပဒံ အနိဒဿနမေဝ သိယာ. သမဏကပ္ပေဟီတိ ဝိနယသိဒ္ဓေဟိ သမဏဝေါဟာရေဟိ. နိစ္စကပ္ပန္တိ နိစ္စကာလံ. ပညတ္တီတိ နာမံ. နာမဉှေတံ တဿ အာယသ္မတော၊ ယဒိဒံ ကပ္ပေါတိ. ကပ္ပိတကေသမဿူတိ ကတ္တရိကာယ ဆေဒိတကေသမဿု. ဒွင်္ဂုလကပ္ပေါတိ မဇ္ဈနှိကဝေလာယ ဝီတိက္ကန္တာယ ဒွင်္ဂုလတာဝိကပ္ပေါ. လေသောတိ အပဒေသော. အနဝသေသံ ဖရိတုံ သမတ္ထဿပိ ဩဘာသဿ ကေနစိ ကာရဏေန ဧကဒေသဖရဏမ္ပိ သိယာ၊ အယံ ပန သဗ္ဗသောဝ ဖရီတိ ဒဿေတုံ သမန္တတ္ထော ကပ္ပ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အနဝသေသံ သမန္တတော’’တိ.

သမဏသညာသမုဒါစာရေနာတိ ‘‘အဟံ သမဏော’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပန္နသညာသမုဋ္ဌိတေန သမုဒါစာရေန၊ တန္နိမိတ္တေန ဝါ တဗ္ဗောဟာရေန. ပုဗ္ဗယောဂေတိ ပုဗ္ဗယောဂကထာယံ. ပပဉ္စော ဧသာတိ ဧသော တုမှေသု အာဂတေသု ယထာပဝတ္တော ပဋိသန္ထာရော ကထာသမုဒါစာရော စ အမှာကံ ပပဉ္စော. ဧတ္တကမ္ပိ အကတွာ သမဏဓမ္မမေဝ ကရောမာတိ အဓိပ္ပါယော.

အရိယဘူမိံ ပတ္တောတိ အနာဂါမိဖလံ အဓိဂတော. ပက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝိဘဇိတွာတိ ဝိဘာဂံ ကတွာ. တုရိတာလပနဝသေနာတိ တုရိတံ အာလပနဝသေန. တေန ဒုလ္လဘော အယံ သမဏော၊ တသ္မာ သီဃမဿ ပဉှော ကထေတဗ္ဗော၊ ဣမိနာ စ သီဃံ ဂန္တွာ သတ္ထာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗောတိ တုရိတံ အာလပီတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာ ဝါ’’တိအာဒိနာ ပန ဝစနာလင်္ကာရဝသေန ဒွိက္ခတ္တုံ အာလပတိ. ဧဝမာဟာတိ ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိ ဧဝံ ဒွိက္ခတ္တုံ အဝေါစ.

ဝမ္မိကပရိယာယေန ကရဇကာယံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဒဿေန္တီ ဒေဝတာ ‘‘အယံ ဝမ္မိကော’’တိ အာဟ. တာယ ပန ဘာဝတ္ထဿ အဘာသိတတ္တာ သဒ္ဒတ္ထမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ပုရတော ဌိတံ။ပေ။ အယန္တိ အာဟာ’’တိ အဝေါစ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မဏ္ဍူကန္တိ ထလမဏ္ဍူကံ. သော ဟိ ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ ဝုစ္စတိ၊ န ဥဒကမဏ္ဍူကော. တဿ နိဝါသတော ဝါတော မာ ခေါ ဗာဓယိတ္ထာတိ ‘‘ဥပရိဝါတတော အပဂမ္မာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကထံ ပနာယံ ဒေဝတာ ဣမိနာ နီဟာရေန ဣမေ ပဉှေ ထေရဿ အာစိက္ခီတိ? ကေစိ တာဝ အာဟု – ယထာသုတမတ္ထံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ အတ္တနော ပဋိဘာနေန ဥပမေယျတ္ထံ မနသာ စိန္တေတွာ တံ ဘဂဝါဝ ဣမဿ အာစိက္ခိဿတိ. သာ စ ဒေသနာ အတ္ထာယ ဟိတာယ သုခါယ ဟောတီတိ ‘‘အယံ ဝမ္မိကော’’တိအာဒိနာ ဥပမာဝသေနေဝ ပန္နရသ ပဉှေ ထေရဿ အာစိက္ခိ. ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ဗာရာဏသိယံ ဧကော သေဋ္ဌိ အဍ္ဎော မဟဒ္ဓနော မဟန္တံ နိဓာနံ နိဒဟိတွာ ပလိဃာဒိအာကာရာနိ ကာနိစိပိ လင်္ဂါနိ တတ္ထ ဌပေသိ. သော မရဏကာလေ အတ္တနော သဟာယဿ ဗြာဟ္မဏဿ အာရောစေသိ – ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ မယာ နိဓာနံ နိဒဟိတံ၊ တံ မမ ပုတ္တဿ ဝိညုတံ ပတ္တဿ ဒဿေတီ’’တိ ဝတွာ ကာလမကာသိ. ဗြာဟ္မဏော သဟာယကပုတ္တဿ ဝိညုတံ ပတ္တကာလေ တံ ဌာနံ ဒဿေသိ. သော နိခနိတွာ သဗ္ဗပစ္ဆာ နာဂံ ပဿိ၊ နာဂေါ အတ္တနော ပုတ္တံ ဒိသွာ ‘‘သုခေနေဝ ဓနံ ဂဏှတူ’’တိ အပဂစ္ဆိ. သွာယမတ္ထော တဒါ လောကေ ပါကဋော ဇာတော. အယံ ပန ဒေဝတာ တဒါ ဗာရာဏသိယံ ဂဟပတိကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဝိညုတံ ပတ္တော သတ္ထရိ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဥရံ ဒတွာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတော ပဉ္စဟိ သဟာယကဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမဏဓမ္မမကာသိ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဉ္စ ဘိက္ခူ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ’’တိအာဒိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာသုတမတ္ထံ ဥပမာဘာဝေန ဂဟေတွာ’’တိအာဒိ. အပရေ ပန ‘‘ဒေဝတာ အတ္တနော ပဋိဘာနေန ဣမေ ပဉှေ ဧဝံ အဘိသင်္ခရိတွာ ထေရဿ အာစိက္ခီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဒေဝပုတ္တေ နိဿက္ကံ ဒေဝပုတ္တပဉှတ္တာ တဿ အတ္ထဿ.

၂၅၁. စတူဟိ မဟာဘူတေဟိ နိဗ္ဗတ္တောတိ စာတုမဟာဘူတိကော. တေနာဟ ‘‘စတုမဟာဘူတမယဿာ’’တိ. ဝမတိ ဥဂ္ဂိရန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဝန္တကောတိ ဥစ္ဆဍ္ဍကော. ဝန္တုဿယောတိ ဥပစိကာဟိ ဝန္တဿ မတ္တိကာပိဏ္ဍဿ ဥဿယဘူတော. ဝန္တသိနေဟသမ္ဗဒ္ဓေါတိ ဝန္တေန ခေဠသိနေဟေန သမ္ပိဏ္ဍိတော. အသုစိကလိမလံ ဝမတီတိ ဧတ္ထ မုခါဒီဟိ ပါဏကာနံ နိဂ္ဂမနတော ပါဏကေ ဝမတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတေဝ. အရိယေဟိ ဝန္တကောတိ ကာယဘာဝသာမညေန ဝုတ္တံ. ဒုက္ခသစ္စပရိညာယ ဝါ သဗ္ဗဿပိ တေဘူမကဓမ္မဇာတဿ ပရိညာတတ္တာ သဗ္ဗောပိ ကာယော အရိယေဟိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနေန ဝန္တော ဧဝ. တံ သဗ္ဗန္တိ ယေဟိ တီဟိ အဋ္ဌိသတေဟိ ဥဿိတော၊ ယေဟိ နှာရူဟိ သမ္ဗဒ္ဓေါ၊ ယေဟိ မံသေဟိ အဝလိတ္တော၊ ယေန အလ္လစမ္မေန ပရိယောနဒ္ဓေါ၊ ယာယ ဆဝိယာ ရဉ္ဇိတော၊ တံ အဋ္ဌိအာဒိသဗ္ဗံ အစ္စန္တမေဝ ဇိဂုစ္ဆိတွာ ဝိရတ္တတာယဝန္တမေဝ. ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗောပမတောပိ ဝမ္မိကော ဝိယ ဝမ္မိကောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါ၊ မာတာပေတ္တိကော သမ္ဘဝေါ ဧတဿာတိ မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါ. တဿ. ဥပစိယတိ ဧတေနာတိ ဥပစယော’ ဩဒနကုမ္မာသံ ဥပစယော ဧတဿာတိ ဩဒနကုမ္မာသူပစယော. တဿ. အဓုဝသဘာဝတာယ အနိစ္စဓမ္မဿ၊ သေဒဂူထ-ပိတ္တ-သေမှာဒိ-ဓာတုက္ခောဘ-ဂရုဘာဝဒုဂ္ဂန္ဓာနံ ဝိနောဒနာယ ဥစ္ဆာဒေတဗ္ဗဓမ္မဿ၊ ပရိတော သမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒိတဗ္ဗဓမ္မဿ၊ ခဏေ ခဏေ ဘိဇ္ဇနသဘာဝတာယ ဘေဒနဓမ္မဿ၊ တတော ဧဝ ဝိကိရဏသဘာဝတာယ ဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗော. တနုဝိလေပနေနာတိ ကာယာဝလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဝိလေပနေန. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယာတိ တာဒိသသမုဋ္ဌာန-သရီရဝိကာရဝိဂမာယ. ယသ္မာ သုက္ကသောဏိတံ အာဟာရော၊ ဥစ္ဆာဒနံ ပရိမဒ္ဒနဉ္စ ယထာရဟံ ဥပ္ပါဒဿ၊ ဝုဍ္ဎိယာ စ ပစ္စယော၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘မာတာပေတ္တိက။ပေ။ ကထိတော’’တိ. ဥစ္စာဝစဘာဝေါတိ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗော – ဩဒနကုမ္မာသူပစယ-ဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဂ္ဂဟဏေဟိ ဥစ္စဘာဝေါ၊ ဝဍ္ဎီ. မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဂ္ဂဟဏေန သမုဒယော. ဣတရေဟိ အဝစဘာဝေါ၊ ပရိဟာနိ၊ အတ္ထင်္ဂမော ပကာသိတော. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ သဏ္ဌပနမ္ပိ ဟိ ဝဋ္ဋပစ္စယတ္တာ ဝဋ္ဋန္တိ.

ကောဓော ဓူမောတိ ဧတ္ထ ဓူမပရိယာယေန ကောဓဿ ဝုတ္တတ္တာ ဓူမ-သဒ္ဒေါ ကောဓေ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဓူမော ဝိယ ဓူမော’’တိ. ဘသ္မနီတိ ဘသ္မံ. မောသဝဇ္ဇန္တိ မုသာဝါဒေါ. ဓူမော ဧဝ ဓူမာယိတံ. ဣစ္ဆာ ဓူမာယိတံ ဧတိဿာတိ ဣစ္ဆာဓူမာယိတာ၊ ပဇာ. ဣစ္ဆာဓူမာယိတသဒ္ဒဿ တဏှာယ ဝုတ္တိ ဝုတ္တနယော ဧဝ. ဓူမာယန္တောတိ ဝိတက္ကသန္တာပေန သံတပ္ပေန္တော၊ ဝိတက္ကေန္တောတိ အတ္ထော. ပလိပေါတိ ဒုက္ကရမဟာကဒ္ဒမံ. တိမူလန္တိ တီဟိ မူလေဟိ ပတိဋ္ဌိတံ ဝိယ အစလံ ပဝတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. ရဇော စ ဓူမော စ မယာ ပကာသိတာတိ ရဇသဘာဝကရဏဋ္ဌေန ‘‘ရဇော’’တိ စ ဓူမသဘာဝကရဏဋ္ဌေန ‘‘ဓူမော’’တိ စ မယာ ပကာသိတာ. ပကတိဓူမော ဝိယ အဂ္ဂိဿ ကိလေသဂ္ဂိဇာလဿ ပညာဏဘာဝတော. ဓမ္မဒေသနာဓူမော ဉာဏဂ္ဂိသန္ဓီပနဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမဘာဝတော. အယံ ရတ္တိံ ဓူမာယနာတိ ယာ ဒိဝါ ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တေ ဥဒ္ဒိဿ ရတ္တိယံ အနုဝိတက္ကနာ၊ အယံ ရတ္တိံ ဓူမာယနာ.

သတ္တန္နံ ဓမ္မာနန္တိ ဣဒံ သုတ္တေ (စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၈) အာဂတနယေန ဝုတ္တံ. သုတ္တဉ္စ တထာ အာရာဓနဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. တဒေကဋ္ဌတာယ ဝါ တဒညကိလေသာနံ. သုန္ဒရပညောတိ ဉာတတီရဏပဟာနပရိညာယ ပညာယ သုန္ဒရပညော.

ဧတန္တိ ‘‘သတ္ထ’’န္တိ ဧတံ အဓိဝစနံ သံကိလေသဓမ္မာနံ သသနတော သမုစ္ဆိန္ဒနတော. န္တိ ဝီရိယံ. ပညာဂတိကမေဝ ပညာယ ဟိတဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ. လောကိယာယ ပညာယ အာရမ္ဘကာလေ လောကိယဝီရိယံ ဂဟေတဗ္ဗံ၊ လောကုတ္တရာယ ပညာယ ပဝတ္တိက္ခဏေ လောကုတ္တရဝီရိယံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. အတ္ထဒီပနာတိ ဥပမေယျတ္ထဒီပနီ ဥပမာ.

ဂါမတောတိ အတ္တနော ဝသနဂါမတော. မန္တေတိ အာထဗ္ဗနမန္တေ. တေ ဟိ ဗြာဟ္မဏာ အရညေ ဧဝ ဝါစေန္တိ ‘‘မာ အညေ အဿောသု’’န္တိ. တထာ အကာသီတိ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ. ဧဝမေတ္ထ ဝမ္မိကပဉှဿေဝ ဝသေန ဥပမာ အာဂတာ၊ သေသာနံ ဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

လင်္ဂနဋ္ဌေန နိဝါရဏဋ္ဌေန လင်္ဂီ၊ ပလိဃော. ဉာဏမုခေတိ ဝိပဿနာဉာဏဝီထိယံ. ပတတီတိ ပဝတ္တတိ. ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေနာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဿ ဥဂ္ဂဏှနေန တဿ အတ္ထပရိပုစ္ဆာဝသေန စေဝ ဝိပဿနာသင်္ခါတ-အတ္ထဝိနိစ္ဆယ-ပရိပုစ္ဆာဝသေန စ. သဗ္ဗသော ဉာတုံ ဣစ္ဆာ ဟိ ပရိပုစ္ဆာ. ဝိပဿနာ စ အနိစ္စာဒိတော သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မာနံ ဉာတုံ ဣစ္ဆတိ. ဧဝံ ဝိပဿနာဝသေန အဝိဇ္ဇာပဟာနမာဟ၊ ဥပရိကတ္တဗ္ဗသဗ္ဘာဝတော န တာဝ မဂ္ဂဝသေန.

ဝလ္လိအန္တရေ ဝါတိ ဝါ-သဒ္ဒေါ ပံသုအန္တရေ ဝါ မတ္တိကန္တရေ ဝါတိ အဝုတ္တဝိကပ္ပတ္ထော. စိတ္တာဝိလမတ္တကောဝါတိ စိတ္တက္ခောဘမတ္တကောဝ. အနိဂ္ဂဟိတောတိ ပဋိသင်္ခါနဗလေန အနိဝါရိတော. မုခဝိကုလနံ မုခသင်္ကောစော. ဟနုသဉ္စောပနံ ပါပေတိ အန္တောဇပ္ပနာဝတ္ထာယံ. ဒိသာ ဝိလောကနံ ပါပေတိ ယတ္ထ ဗာဓေတဗ္ဗော ဌိတော၊ တံဒဿနတ္ထံ နိဝါရကပရိဝါရဏတ္ထံ. ဒဏ္ဍသတ္ထာဘိနိပါတန္တိ ဒဏ္ဍသတ္ထာနံ ပရဿ ဥပရိ နိပါတနာဝတ္ထံ. ယေန ကောဓေန အနိဂ္ဂဟိတေန မာတာဒိကံ အဃာတေတဗ္ဗံ ဥဂ္ဃါတေတွာ ‘‘အယုတ္တံ ဝတ မယာ ကတ’’န္တိ အတ္တာနမ္ပိ ဟနတိ၊ တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ပရဃာတနမ္ပိ အတ္တဃာတနမ္ပိ ပါပေတီ’’တိ. ယေန ဝါ ပရဿ ဟညမာနဿ ဝသေန ဃာတကောပိ ဃာတနံ ပါပုဏာတိ၊ တာဒိသဿ ဝသေနာယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကောဓသာမညေန ဟေတံ ဝုတ္တံ ‘‘ပရံ ဃာတေတွာ အတ္တာနံ ဃာတေတီ’’တိ. ပရမုဿဒဂတောတိ ပရမုက္ကံသဂတော. ဒဠှံ ပရိဿယမာဝဟတာယ ကောဓောဝ ကောဓူပါယာသော. တေနာဟ ‘‘ဗလဝပ္ပတ္တော’’တိအာဒိ.

ဒွေဓာပထသမာ ဟောတိ အပ္ပဋိပတ္တိဟေတုဘာဝတော.

ကုသလဓမ္မော န တိဋ္ဌတိ နီဝရဏေဟိ နိဝါရိတပရမတ္တာ. သမထပုဗ္ဗင်္ဂမံ ဝိပဿနံ ဘာဝယတော ပဌမံ သမထေန နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနံ ဟောတိ၊ ဝိပဿနာ ပန တဒင်္ဂဝသေနေဝ တာနိ နီဟရတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂဝသေနာ’’တိ.

‘‘ကုမ္မောဝ အင်္ဂါနိ သကေ ကပါလေ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၇) ကုမ္မဿ အင်္ဂဘာဝေန ဝိသေသတော ပါဒသီသာနိ ဧဝ ဝုစ္စန္တီတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စေဝ အင်္ဂါနိ ဟောန္တီ’’တိ. ဝိပဿနာစာရဿ ဝုစ္စမာနတ္တာ အဓိကာရတော သမ္မသနီယာနမေဝ ဓမ္မာနံ ဣဓ ဂဟဏန္တိ ‘‘သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာ’’တိ ဝိသေသံ ကတွာဝ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ပဉ္စန္နေတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဓိဝစန’’န္တိ.

သုနန္တိ ကောဋ္ဋန္တိ ဧတ္ထာတိ သူနာ၊ အဓိကုဋ္ဋနန္တိ အာဟ ‘‘သူနာယ ဥပရီ’’တိ. အသိနာတိ မံသကန္တနေန. ဃာတိယမာနာတိ ဟညမာနာ ဝိဗာဓိယမာနာ. ဝတ္ထုကာမာနံ ဥပရိ ကတွာတိ ဝတ္ထုကာမေသု ဌပေတွာ တေ အစ္စာဓာနံ ကတွာ. ကန္တိတာတိ ဆိန္ဒိတာ. ကောဋ္ဋိတာတိ ဗိလသော ဝိဘဇိတာ. ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ ဆန္ဒရာဂဿ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာနံ.

သမ္မတ္တာတိ မုစ္ဆိတာ သမ္မူဠှာ. နန္ဒီရာဂံ ဥပဂမ္မ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎေန္တီတိ သမ္မူဠှတ္တာ ဧဝအာဒီနဝံ အပဿန္တာ နန္ဒီရာဂဿ အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ တံ ပရိဗြူဟေန္တိ. နန္ဒီရာဂဗဒ္ဓါတိ နန္ဒီရာဂေ လဂ္ဂတ္တာ တေန ဗဒ္ဓါ. ဝဋ္ဋေ လဂ္ဂန္တီတိ တေဘူမကေ ဝဋ္ဋေ သဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ သဇ္ဇတ္တာ ဧဝ ဒုက္ခံ ပတွာပိ န ဥက္ကဏ္ဌန္တိ န နိဗ္ဗိန္ဒန္တိ. ဣဓ အနဝသေသပ္ပဟာနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘စတုတ္ထမဂ္ဂေန နန္ဒီရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတ’’န္တိ.

အနင်္ဂဏသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၃) ပကာသိတော ဧဝ ‘‘ဆန္ဒာဒီဟိ န ဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိ ‘‘နမော ကရောဟီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၉၊ ၂၅၁) ဝုတ္တနမက္ကာရဿ ကရဏာကာရဒဿနံ. ဗောဓာယာတိ စတုသစ္စသမ္ဗောဓာယ. တထာ ဒမထသမထတရဏပရိနိဗ္ဗာနာနိ အရိယမဂ္ဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သမထပရိနိဗ္ဗာနာနိ ပန အနုပါဒိသေသဝသေနပိ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. ကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသီတိ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသိ. ဧတဿ ပဉှဿာတိ ဧတဿ ပန္နရသမဿ ပဉှဿ အတ္ထော. ဧဝံ ဣတရေသုပိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ခီဏာသဝဂုဏေဟိ မတ္ထကံ ပါပေန္တော ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ၊ န ပုစ္ဆိတာနုသန္ဓိနာတိ အဓိပ္ပါယော. နနု စ ပုစ္ဆာဝသေနာယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ? သစ္စံ အာရဒ္ဓါ၊ ဧဝံ ပန ‘‘ပုစ္ဆာဝသိကော နိက္ခေပေါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ န ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓိဝသေန နိဋ္ဌပိတာ’’တိ. အန္တရပုစ္ဆာဝသေန ဒေသနာယ အပရိဝတ္တိတတ္တာ အာရမ္ဘာနုရူပမေဝ ပန ဒေသနာ နိဋ္ဌပိတာ.

ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

၄. ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၅၂. မဟာဂေါဝိန္ဒေန ပရိဂ္ဂဟိတတာကိတ္တနံ တဒါ မဂဓရာဇေန ပရိဂ္ဂဟိတူပလက္ခဏံ. တဿ ဟိ သော ပုရောဟိတော. မဟာဂေါဝိန္ဒောတိ ပုရာတနော ဧကော မဂဓရာဇာတိ ကေစိ. ဂယှတီတိ ဂဟော၊ ရာဇူနံ ဂဟော ရာဇဂဟံ. နဂရ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ နပုံသကနိဒ္ဒေသော. အညေပေတ္ထ ပကာရေတိ ရာဇူဟိ ဒိသွာ သမ္မာ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ တေသံ ဂဟံ ဂေဟဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ. အာရက္ခသမ္ပတ္တိအာဒိနာ အနတ္ထုပ္ပတ္တိဟေတုတာယ ဥပဂတာနံ ပဋိရာဇူနံ ဂဟံ ဂဟဘူတန္တိပိ ရာဇဂဟံ၊ အာရာမရာမဏီယကာဒီဟိ ရာဇတေ၊ နိဝါသသုခတာဒိနာ သတ္တေဟိ မမတ္တဝသေန ဂယှတိ၊ ပရိဂ္ဂယှတီတိ ဝါ ရာဇဂဟန္တိ ဧဝမာဒိကေ ပကာရေ. ဗုဒ္ဓကာလေ စ စက္ကဝတ္တိကာလေ စာတိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ၊ န ပန ကေဝလံ ကဋ္ဌကပဝနမေဝ. ရညော ဥယျာနကာလေ ပတိဋ္ဌာပိတအဋ္ဋာလကဝသေန အဋ္ဋာလကယုတ္တံ.

ဇနနံ ဇာတိ၊ ဇာတိယာ ဘူမိ ဇာတိဘူမံ၊ ဇာယိ ဝါ မဟာဗောဓိသတ္တော ဧတ္ထာဘိ ဇာတိ၊ သာ ဧဝ ဘူမီတိ ဇာတိဘူမံ၊ သာ ဣမေသံ နိဝါသောတိ ဇာတိဘူမကာတိ အာဟ ‘‘ဇာတိဘူမကာတိ ဇာတိဘူမိဝါသိနော’’တိ. ကဿ ပနာယံ ဇာတိဘူမီတိ အာဟ ‘‘တံ ခေါ ပနာ’’တိအာဒိ. တေန အနညသာဓာရဏာယ ဇာတိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ သဒေဝကေ လောကေ သုပါကဋဘာဝတော ဝိသေသနေန ဝိနာပိ ဝိသိဋ္ဌဝိသယောဝ ဣဓ ဇာတိ-သဒ္ဒေါ ဝိညာယတီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ ဇာတဋ္ဌာနသာကိယဇနပဒေါ’’တိ. တတ္ထပိ ကပိလဝတ္ထုသန္နိဿယော ပဒေသောတိ အာဟ ‘‘ကပိလဝတ္ထာဟာရော’’တိ.

ဂရုဓမ္မဘာဝဝဏ္ဏနာ

သာကိယမဏ္ဍလဿာတိ သာကိယရာဇသမူဟဿ. ဒသန္နံ အပ္ပိစ္ဆကထာဒီနံ ဝတ္ထု ဒသကထာဝတ္ထု၊ အပ္ပိစ္ဆတာဒိ. တတ္ထ သုပ္ပတိဋ္ဌိတတာယ တဿ လာဘီ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘီ. တတ္ထာတိ ဒသကထာဝတ္ထုသ္မိံ.

ဂရုကရဏီယတာယ ဓမ္မော ဂရု ဧတဿာတိ ဓမ္မဂရု၊ တဿ ဘာဝေါ ဓမ္မဂရုတာ၊ တာယ. ‘‘အဇ္ဈာသယေန ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ န ကေဝလံ အဇ္ဈာသယေနေဝ၊ အထ ခေါ ကာယဝစီပယောဂေဟိပိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မဂရုတာယေဝ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မကထံ ကတွာတိ ဧတ္ထ ‘‘ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနေ တိယာမရတ္တိံ ဝသန္တော ဓမ္မကထံ ကတွာ’’တိ ဧဝံ ဝစနသေသဝသေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အညထာ ယထာလာဘဝသေန အတ္ထေ ဂယှမာနေ တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မကထာ ကတာတိ အာပဇ္ဇတိ၊ န စ တံ အတ္ထိ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ဗဟုဒေဝ ရတ္တိန္တိ ဒိယဍ္ဎယာမမတ္တ’’န္တိ. ဒသဗလာဒိဂုဏဝိသေသာ ဝိယ ဓမ္မဂါရဝဟေတုကာ ပရဟိတပဋိပတ္တိပိ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ မဇ္ဈေ ဘိန္နသုဝဏ္ဏံ ဝိယ သဒိသာ ဧဝါတိ ဣမဿ ဘဂဝတော ဓမ္မဂါရဝကိတ္တနေ ‘‘ကဿပေါပိ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ကဿပဘဂဝတော ဓမ္မဂါရဝံ ဒဿေတိ.

စာရိကံ နိက္ခမီတိ ဇနပဒစာရိကံ စရိတုံ နိက္ခမိ. ဇနပဒစာရိကာယ အကာလေ နိက္ခန္တတ္တာ ကောသလရာဇာဒယော ဝါရေတုံ အာရဘိံသု. ပဝါရေတွာ ဟိ စရဏံ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ. ပုဏ္ဏာယ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပစ္စာသီသန္တော ဘဂဝါ ‘‘ကိံ မေ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ.

အနဟာတောဝါတိ ဓမ္မသဝနုဿုက္ကေန သာယနှေ ဗုဒ္ဓါစိဏ္ဏံ နှာနံ အကတွာဝ. အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တီသု ဧကိဿာ ဒွိန္နဉ္စ အတ္ထိတာသိဒ္ဓါ စတုဗ္ဗိဓတာ ပဋိပတ္တိကတာ ဧဝ နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိပန္နကော စ နာမ။ပေ။ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတီ’’တိ. ပဋိက္ခေပပုဗ္ဗကောပိ ဟိ ပဋိပန္နော အတ္ထတော ပဋိပန္နတ္ထော ဧဝါတိ. ကာမံ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော တာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သာသနံ သောဘတိ၊ န ပန သာသနံ ဝဍ္ဎေတိ အပ္ပေါဿုက္ကဘာဝတော၊ န စ ကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော သဗ္ဗထာ မနောရထံ ပူရေတိ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယံ ဧကသဋ္ဌိယာ စ အရဟန္တေသု ဇာတေသု – ‘‘စရထ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗဟုဇနဟိတာယာ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၈၆-၈၈၊ မဟာဝ. ၃၂) ဘိက္ခူ ပရဟိတပဋိပတ္တိယံ နိယောဇေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဘဂဝါ န ပုစ္ဆတိ၊ ကသ္မာ? န မယှံ သာသနဿ ဝုဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတော’’တိ.

သမုဒါယော အပ္ပကေန ဦနောပိ အနူနော ဝိယ ဟောတီတိ ဗာကုလတ္ထေရံ စတုတ္ထရာသိတော ဗဟိ ကတွာပိ ‘‘အသီတိမဟာထေရာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အသီတိမဟာထေရသမညာ ဝါ အဝယဝေပိ အဋ္ဌသမာပတ္တိသာမညာ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဤဒိသေ ဌာနေ ဗဟူနံ ဧကတော ကထနံ မဟတာ ကဏ္ဌေန စ ကထနံ သတ္ထု စိတ္တာရာဓနမေဝါတိ တေဟိ ဘိက္ခူဟိ တထာ ပဋိပန္နန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တေ ဘိက္ခူ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ’’တိအာဒိမာဟ. ဂုဏသမ္ဘာဝနာယာတိ ဝက္ခမာနဂုဏဟေတုကာယ သမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝိတော၊ န ယေန ကေနစိ ကိစ္စသမတ္ထတာဒိနာ.

ဂရုဓမ္မဘာဝဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝဏ္ဏနာ

အပ္ပ-သဒ္ဒဿ ပရိတ္တပရိယာယတံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ တဿာ’’တိအာဒိ. အပ္ပ-သဒ္ဒေါ ပနေတ္ထ အဘာဝတ္ထောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ ‘‘အပ္ပါဗာဓတဉ္စ သဉ္ဇာနာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၂၅၊ ၂.၁၃၄) ဝိယ.

အတြိစ္ဆတာ နာမ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၆၃) အတြ အတြ ဣစ္ဆာတိ ကတွာ. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာတိ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနံ ဂုဏာနံ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဝိယ ပရေသံ ပကာသနာ. သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဝတ္တပဋိပတ္တိကာရကဝိသေသလာဘီတိ ဇာနာတု ‘‘ဝတ္တပဋိပတ္တိအာပါထကဇ္ဈာယိတာ’’တိ ဧဝမာဒိနာ. သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာတိ ဣစ္ဆာစာရေ ဌတွာ အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနသီလဓုတဓမ္မာဒိဂုဏဝိဘာဝနာ. တာဒိသဿ ဟိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ အမတ္တညုတာပိ ဟောတိ.

ဂဏှန္တောယေဝ ဥမ္မုဇ္ဇိ အညေသံ အဇာနန္တာနံယေဝါတိ အဓိပ္ပါယော.

အပ္ပိစ္ဆတာပဓာနံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန စတုဗ္ဗိဓံ ဣစ္ဆာပဘေဒံ ဒဿေတွာ ပုနပိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန စတုဗ္ဗိဓံ ဣစ္ဆာပဘေဒံ ဒဿေန္တော ‘‘အပရောပိ စတုဗ္ဗိဓော အပ္ပိစ္ဆော’’တိအာဒိမာဟ. ဒါယကဿ ဝသန္တိ ဒါယကဿ စိတ္တဝသံ. ဒေယျဓမ္မဿ ဝသန္တိ ဒေယျဓမ္မဿ အပ္ပဗဟုဘာဝံ. အတ္တနော ထာမန္တိ အတ္တနော ယာပနမတ္တကထာမံ.

ဧကဘိက္ခုပိ န အညာသိ သောသာနိကဝတ္တေ သမ္မဒေဝ ဝုတ္တိတ္တာ. အဗ္ဗောကိဏ္ဏန္တိ အဝိစ္ဆေဒံ. ဒုတိယော မံ န ဇာနေယျာတိ ဒုတိယော သဟာယဘူတောပိ ယထာ မံ ဇာနိတုံ န သက္ကုဏေယျ၊ တထာ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ နိရန္တရံ သုသာနေ ဝသာမိ၊ တသ္မာ အဟံ အဟော သောသာနိကုတ္တမော.

ဓမ္မကထာယ ဇနတံ ခေါဘေတွာတိ လောမဟံသနသာဓုကာရဒါနစေလုက္ခေပါဒိဝသေန သန္နိပတိတံ ဣတရဉ္စ ‘‘ကထံ နု ခေါ အယျဿ သန္တိကေဝ ဓမ္မံ သောဿာမာ’’တိ ကောလာဟလဝသေန မဟာဇနံ ခေါဘေတွာ. ဂတောတိ ‘‘အယံ သော၊ တေန ရတ္တိယံ ဓမ္မကထာ ကတာ’’တိ ဇာနနဘယေန ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆတာယ ပရိဝေဏံ ဂတော.

တယော ကုလပုတ္တာ ဝိယာတိ ပါစီနဝံသဒါယေ သမဂ္ဂဝါသံ ဝုတ္ထာ တယော ကုလပုတ္တာ ဝိယ. ပဟာယာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ပစ္ဆာ အဂ္ဂမဂ္ဂေနေဝ ပဇဟိတွာ.

အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒွါဒသဝိဓသန္တောသဝဏ္ဏနာ

ပကတိဒုဗ္ဗလာဒီနံ ဂရုစီဝရာဒီနိ နဖာသုဘာဝါဝဟာနိ သရီရခေဒါဝဟာနိ စ ဟောန္တီတိ ပယောဇနဝသေန နအတြိစ္ဆတာဒိဝသေန တာနိ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကစီဝရပရိဘောဂေါ န သန္တောသဝိရောဓီတိ အာဟ ‘‘လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတီ’’တိ. မဟဂ္ဃစီဝရံ၊ ဗဟူနိ ဝါ စီဝရာနိ လဘိတွာပိ တာနိ ဝိဿဇ္ဇေတွာ တဒညဿ ဂဟဏံ ယထာသာရုပ္ပနယေ ဌိတတ္တာ န သန္တောသဝိရောဓီတိ အာဟ ‘‘တေသံ။ပေ။ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ သေသပစ္စယေသုပိ ယထာဗလယထာသာရုပ္ပသန္တောသနိဒ္ဒေသေသု အပိသဒ္ဒဂ္ဂဟဏေ အဓိပ္ပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောယေဝ အဂ္ဂေါ အလောဘဇ္ဈာသယဿ ဥက္ကံသနတော.

ဒွါဒသဝိဓသန္တောသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

တိဝိဓပဝိဝေကဝဏ္ဏနာ

ဧကောတိ ဧကာကီ. ဂစ္ဆတီတိ စုဏ္ဏိကဣရိယာပထဝသေန ဝုတ္တံ. စရတီတိ ဝိဟာရတော ဗဟိ သဉ္စာရဝသေန၊ ဝိဟရတီတိ ဒိဝါဝိဟာရာဒိဝသေန. ကာယဝိဝေကောတိ စ နေက္ခမ္မာဓိမုတ္တဿ ဘာဝနာနုယောဂဝသေန ဝိဝေကဋ္ဌကာယတာ၊ န ဈာနဝိဝေကမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘နေက္ခမ္မာဘိရတာန’’န္တိ. ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနန္တိ နီဝရဏာဒိသံကိလေသတော ဝိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ. ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနန္တိ ဝိတက္ကာဒိတံတံဈာနပဋိပက္ခဝိဂမေန ပရမံ ဥတ္တမံ ဝေါဒါနံ ပတ္တာနံ. နိရုပဓီနန္တိ ကိလေသုပဓိအာဒီနံ ဝိဂမေန နိရုပဓီနံ.

တိဝိဓပဝိဝေကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဉ္စဝိဓသံသဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

သံသီဒတိ ဧတေနာတိ သံသဂ္ဂေါ၊ ရာဂေါ. သဝနဟေတုကော၊ သဝနဝသေန ဝါ ပဝတ္တော သံသဂ္ဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကာယသံသဂ္ဂေါ ပန ကာယပရာမာသော. ဣတ္ထီ ဝါတိ ဝဓူ၊ ယုဝတီ ဝါ. သန္ဓာနေတုန္တိ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဃဋေတုံ. သောတဝိညာဏဝီထိဝသေနာတိ ဣဒံ မူလဘူတံ သဝနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တဿ ပိဋ္ဌိဝတ္တကမနောဒွါရိကဇဝနဝီထီသု ဥပ္ပန္နောပိ ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါယေဝ. ဒဿနသံသဂ္ဂေပိ ဧသေဝ နယော. အနိတ္ထိဂန္ဓဗောဓိသတ္တော ပရေဟိ ကထိယမာနဝသေန ပဝတ္တသဝနသံသဂ္ဂဿ နိဒဿနံ. တိဿဒဟရော အတ္တနာ သုယျမာနဝသေန. တတ္ထ ပဌမံ ဇာတကေ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဣတရံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒဟရော ကိရာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမရာဂေန ဝိဒ္ဓေါတိ ရာဂသလ္လေန ဟဒယေ အပ္ပိတော အန္တော အနုဝိဒ္ဓေါ.

သောတိ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ. ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဝတ္ထုဝသေန ပါကဋံ ကရောတိ. တသ္မိံ ကိရ ဂါမေ ယေဘုယျေန ဣတ္ထိယော အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ၊ တသ္မာ ထေရော ‘‘သစေ အန္တောဂါမေ န စရိဿသီ’’တိ အာဟ. ကာလဿေဝ ပဝိဋ္ဌတ္တာ ယာဂုံ အဒါသိ၊ တသ္မာ ယာဂုမေဝ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တံ ‘‘နိဝတ္တထ၊ ဘန္တေ၊ ဘိက္ခံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟံသု. ယာစိတွာတိ ‘‘န မယံ၊ ဘန္တေ၊ ဘိက္ခံ ဒါတုကာမာ နိဝတ္တေမ၊ အပိစ ဣဒံ ဘန္တေ ကာရဏ’’န္တိ ယာစိတွာ.

အာဒိတော လပနံ အာလာပေါ၊ ဝစနပဋိဝစနဝသေန ပဝတ္တော လာပေါ သလ္လာပေါ. ဘိက္ခုနိယာတိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ. ယာယ ကာယစိပိ ဣတ္ထိယာ သန္တကပရိဘောဂဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါပိ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါဝ.

ပဉ္စဝိဓသံသဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဂါဟဂါဟကာဒိဝဏ္ဏနာ

ဘိက္ခုနော ဘိက္ခူဟိ ကာယပရာမာသော ကာယသမ္ဗာဟနာဒိဝသေန. ကာယသံသဂ္ဂန္တိ ကာယပရာမာသသံသဂ္ဂံ. ဂါဟဂါဟကောတိ ဂဏှနကာနံ ဂဏှနကောတိ အတ္ထော. ဂါဟမုတ္တကောတိ အယောနိသော အာမိသေဟိ သင်္ဂဏှနကေဟိ သယံ မုစ္စနကော. မုတ္တဂါဟကောတိ ယထာဝုတ္တသင်္ဂဟတော မုတ္တာနံ သင်္ဂဏှနကော. မုတ္တမုတ္တကောတိ မုစ္စနကေဟိ သယမ္ပိ မုစ္စနကော. ဂဟဏဝသေန သင်္ဂဏှနဝသေန. ဥပသင်္ကမန္တိ တတော ကိဉ္စိ လောကာမိသံ ပစ္စာသီသန္တာ၊ န ဒက္ခိဏေယျဝသေန. ဘိက္ခုပက္ခေ ဂဟဏဝသေနာတိ ပစ္စယလာဘာယ သင်္ဂဏှနဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အာမိသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန.

ဌာနန္တိ အတ္တနော ဌာနာဝတ္ထံ. ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ ဥပ္ပန္နမေဝ တံ ပဋိသင်္ခါနဗလေန နီဟရန္တော ဝိက္ခမ္ဘေတိ. တေနာဟ ‘‘မန္တေနာ’’တိအာဒိ. ယထာ ဇီဝိတုကာမော ပုရိသော ကဏှသပ္ပေန၊ အမိတ္တေန ဝါ သဟ န သံဝသတိ၊ ဧဝံ ခဏမတ္တမ္ပိ ကိလေသေဟိ သဟ န သံဝသတီတိ အတ္ထော.

စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ လောကိယံ လောကုတ္တရဉ္စ. တထာ သမာဓိပိ. ဝိပဿနာယ ပါဒကာ ဝိပဿနာပါဒကာတိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဂ္ဂဟဏေန ယထာ လောကိယသမာဓိ ဂဟိတော၊ ဧဝံ ဝိပဿနာပါဒကာ ဧတေသန္တိ ဝိပဿနာပါဒကာတိ အဋ္ဌသမာပတ္တိဂ္ဂဟဏေနေဝ လောကုတ္တရော သမာဓိ ဂဟိတော. ယထာ ဟိ စတ္တာရိ ရူပဇ္ဈာနာနိ အဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ပဝတ္တော မဂ္ဂသမာဓိ ဝိပဿနာပါဒကော၊ ဧဝံ စတ္တာရိ အရူပဇ္ဈာနာနိ အဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ ပဝတ္တောပိ. သမာပတ္တိပရိယာယော ပန ပုဗ္ဗဝေါဟာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိပက္ခသမုစ္ဆေဒနေန သမ္မာ အာပဇ္ဇနတော ဝါ ယထာ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ’’တိ. ဧဝမေတ္ထ သီလသမာဓီနမ္ပိ မိဿကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော၊ န ပညာယ ဧဝ. ဝိမုတ္တီတိ အရိယဖလန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိမုတ္တိသမ္ပန္နော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. တဉှိ နိပ္ဖါဒနဋ္ဌေန သမ္ပာဒေတဗ္ဗံ၊ န နိဗ္ဗာနန္တိ.

ဧတ္ထ စ အပ္ပိစ္ဆတာယ လဒ္ဓပစ္စယေန ပရိတုဿတိ၊ သန္တုဋ္ဌတာယ လဒ္ဓါ တေ အဂဓိတော အမုစ္ဆိတောအာဒီနဝဒဿီ နိဿရဏပညော ပရိဘုဉ္ဇတိ၊ ဧဝံဘူတော စ ကတ္ထစိ အလဂ္ဂမာနသတာယ ပဝိဝေကံ ပရိဗြူဟေန္တော ကေနစိ အသံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ ဂဟဋ္ဌေန ဝါ ပဗ္ဗဇိတေန ဝါ. သော ဧဝံ အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နော ဝီရိယံ အာရဘတိ အပ္ပတ္တဿ ပတ္တိယာ၊ အနဓိဂမဿ အဓိဂမာယ. အာရဘန္တော စ ယထာသမာဒိန္နံ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခတိ၊ တဿ သီလဿ သုပရိသုဒ္ဓတံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ အဝိပ္ပဋိသာရော၊ အယမဿ သီလသမ္ပဒါ. တဿ အဝိပ္ပဋိသာရမူလကေဟိ ပါမောဇ္ဇပီတိပဿဒ္ဓိသုခေဟိ သမ္မာ ဗြူဟိတံ စိတ္တံ သမ္မဒေဝ သမာဓိယတိ၊ အယမဿ သမာဓိသမ္ပဒါ. တတော ယထာဘူတံ ဇာနံ ပဿံ နိဗ္ဗိန္ဒတိ၊ နိဗ္ဗိန္ဒံ ဝိရဇ္ဇတိ၊ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတိ၊ အယမဿ ပညာသမ္ပဒါ. ဝိမုတ္တစိတ္တတာ ပနဿ ဝိမုတ္တိသမ္ပဒါ၊ တတော ဝိမုတ္တိတော ဉာဏဒဿနန္တိ ဧတေသံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အနုပုဗ္ဗီ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ ယော ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ သမန္နာဂမော၊ အယံ အတ္တဟိတာယ ပဋိပတ္တိ. ယာ နေသံ ပရေသံ သံကိတ္တနံ၊ အယံ ပရဟိတာယ ပဋိပတ္တိ. တာသု ပုရိမာ ဉာဏပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တာ စ၊ ဣတရာ ကရုဏာပုဗ္ဗင်္ဂမာ ကရုဏာသမ္ပယုတ္တာ စာတိ သဗ္ဗံ ဉာဏကရုဏာကဏ္ဍံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ကရဏဘူတေဟိ ဘိက္ခူနံ ဩဝါဒံ ဒေတိ၊ ‘‘ဘိက္ခုနာ နာမ အတြိစ္ဆတာဒိကေ ဒူရတော ဝဇ္ဇေတွာ သမ္မဒေဝ အပ္ပိစ္ဆေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ တံ တံ ကထာဝတ္ထုံ ဘိက္ခူနံ ဥပဒိသတီတိ အတ္ထော. ဥပဒိသန္တော ဟိ တာနိ ‘‘တေဟိ ဘိက္ခူ ဩဝဒတီ’’တိ ဝုတ္တော. ဩဝဒတိယေဝ သရူပဒဿနမတ္တေန. သုခုမံ အတ္ထံ ပရိဝတ္တေတွာတိ ဧဝမ္ပိ အပ္ပိစ္ဆတာ ဟောတိ ဧဝမ္ပီတိ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝသေန အပရာပရံ အပ္ပိစ္ဆတာဝုတ္တိံ ဒဿေတွာ တတ္ထ သုခုမနိပုဏံ အပ္ပိစ္ဆတာသင်္ခါတံ အတ္ထံ ဇာနာပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝိညာပေတီတိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဝိသေသေဟိ ဝိညာပေတိ. ကာရဏန္တိ ယေန ကာရဏေန အပ္ပိစ္ဆတာ ဣဇ္ဈတိ၊ တံ ပန ‘‘မဟိစ္ဆတာဒီသု ဧတေ ဒေါသာ၊ အပ္ပိစ္ဆတာယ အယမာနိသံသော’’တိအာဒီနဝါနိသံသဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မာ ဟေတုနာ အပ္ပိစ္ဆတံ ဒဿေတီတိ သန္ဒဿကော. ဂါဟေတုန္တိ ယထာ ဂဏှတိ၊ တထာ ကာတုံ၊ တတ္ထ ပဋ္ဌပေတုန္တိ အတ္ထော. ဥဿာဟဇနနဝသေနာတိ ယထာ တံ သမာဒါနံ နိစ္စလံ ဟောတိ၊ ဧဝံ ဥဿောဠှိယာ ဥပ္ပါဒနဝသေန သမ္မဒေဝ ဥတ္တေဇေတီတိ သမုတ္တေဇကော. ဥဿာဟဇာတေတိ အပ္ပိစ္ဆတာယ ဇာတုဿာဟေ. ဝဏ္ဏံ ဝတွာ တတ္ထ သမ္ပတ္တိံ အာယတိဉ္စ လဗ္ဘမာနဂုဏံ ကိတ္တေတွာ သမ္ပဟံသေတိ သမ္မဒေဝ ပကာရေဟိ တောသေတီတိ သမ္ပဟံသကော. ဧဝံ သန္တုဋ္ဌိအာဒီသု ယထာရဟံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ.

ဂါဟဂါဟကာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဉ္စလာဘဝဏ္ဏနာ

၂၅၃. သတ္ထု သမ္မုခါ ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ. ဣမိနာ တဿ ဝဏ္ဏဿ ယထာဘူတဂုဏသမုဋ္ဌိတတံ ဒဿေတိ. မန္ဒမန္ဒော ဝိယာတိ အတိ ဝိယ အဆေကော ဝိယ. အဗလဗလော ဝိယာတိ အတိ ဝိယ အဗလော ဝိယ. ဘာကုဋိကဘာကုဋိကော ဝိယာတိ အတိ ဝိယ ဒုမ္မုခေါ ဝိယ. အနုမဿာတိ အနုမသိတွာ၊ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ သရူပတော ဝိသေသတော စ အနုပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ပရိဂ္ဂဏှနံ ပန နေသံ အနုပဝိသနံ ဝိယ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အနုပဝိသိတွာ’’တိ. သဗြဟ္မစာရီဟိ ဝဏ္ဏဘာသနံ ဧကော လာဘောတိ ယောဇနာ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ပတ္ထယမာနော ဧဝမာဟ ဓမ္မဂရုတာယာတိ အဓိပ္ပါယော.

ပဉ္စလာဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စာရိကာဒိဝဏ္ဏနာ

၂၅၄. အဘိရမနံ အဘိရတံ၊ တဒေဝ အနုနာသိကလောပံ အကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အဘိရန္တ’’န္တိ. ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ. အနဘိရတိ နာမ နတ္ထိ၊ အဘိရမိတွာ စိရဝိဟာရောပိ နတ္ထိ သမ္မဒေဝ ပရိညာတဝတ္ထုကတ္တာ. သဗ္ဗသဟာ ဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော အသယှလာဘိနော.

ပုဗ္ဗေ ဓမ္မဂရုတာကိတ္တနပသင်္ဂေန ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတဉ္စ မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒိံ ဧကဒေသေန ဒဿေတွာ ဝနဝါသိတိဿသာမဏေရဿ ဝတ္ထုံ ဝိတ္ထာရေတွာ ဇနပဒစာရိကံ ကထေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ဟီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. အာကာသဂါမီဟိ သဒ္ဓိံ ဂန္တုကာမော ‘‘ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟီ’’တိ အာဟ. သံဃကမ္မေန သိဇ္ဈမာနာပိ ဥပသမ္ပဒါ သတ္ထု အာဏာဝသေနေဝ သိဇ္ဈနတော ‘‘ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. အပရေ ‘‘အပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿဿေဝ တဿ ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနန္တော သတ္ထာ ‘ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’တိ အဝေါစာ’’တိ ဝဒန္တိ. ဥပသမ္ပာဒေတွာတိ ဓမ္မသေနာပတိနာ ဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတွာ.

နဝယောဇနသတိကံ မဇ္ဈိမဒေသပရိယာပန္နမေဝ၊ တတော ပရံ နာဓိပ္ပေတံ ဒန္ဓတာဝသေန ဂမနတော. သမန္တာတိ ဂတဂတဋ္ဌာနဿ စတူသု ပဿေသု. အညေနပိ ကာရဏေနာတိ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာတရုဏဘာဝတော အညေနပိ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဝေနေယျာနံ ဉာဏပရိပါကာဒိကာရဏေန နိက္ခမတိ၊ အန္တောမဏ္ဍလံ ဩတရတိ. သတ္တဟိ ဝါတိအာဒိ ‘‘ဧကံ မာသံ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာနုက္ကမေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

သရီရဖာသုကတ္ထာယာတိ ဧကသ္မိံယေဝ ဌာနေ နိဗဒ္ဓဝါသေန ဥဿန္နဓာတုကဿ သရီရဿ ဝိရေစနေန ဖာသုဘာဝတ္ထာယ. အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလာဘိကင်္ခနတ္ထာယာတိ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမသုတ္တ (အ. နိ. ၇.၇၂) မဃဒေဝဇာတကာဒိဒေသနာနံ (ဇာ. ၁.၁.၉) ဝိယ ဓမ္မဒေသနာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာလဿ အာကင်္ခနေန. သုရာပါနသိက္ခာပဒပညာပနေ (ပါစိ. ၃၂၆) ဝိယ သိက္ခာပဒပညာပနတ္ထာယ. ဗောဓနေယျသတ္တေ အင်္ဂုလိမာလာဒိကေ ဗောဓနတ္ထာယ. နိဗဒ္ဓဝါသဉ္စ ပုဂ္ဂလံ ဥဒ္ဒိဿ စာရိကာ နိဗဒ္ဓစာရိကာ.

၂၅၅. အပရိဂ္ဂဟဘာဝံ ကတ္ထစိ အလဂ္ဂဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယူထံ ပဟာယ။ပေ။ မတ္တဟတ္ထီ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. အသဟာယကိစ္စောတိ သဟာယကိစ္စရဟိတော သီဟော ဝိယ. တေနဿ ဧကဝိဟာရိတံ တေဇဝန္တတဉ္စ ဒဿေတိ. တဒါ ပန ကာယဝိဝေကော န သက္ကာ လဒ္ဓုန္တိ ဣဒမေတ္ထ ကာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဗဟူဟီတိအာဒိ ပန သဘာဝဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ. ထေရဿ ပရိသာ သုဝိနီတာ စိဏ္ဏဂရုဝါသာ ဂရုနော ဣစ္ဆာနုရူပမေဝ ဝတ္တတိ.

ဝုတ္တကာရဏယုတ္တေ အဒ္ဓါနဂမနေ စာရိကာနံ ဝေါဟာရော သာသနေ နိရုဠှောတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ကေနစိဒေဝ နိမိတ္တေန ကိသ္မိဉ္စိ အတ္ထေ ပဝတ္တာယ သညာယ တန္နိမိတ္တရဟိတေပိ အညသ္မိံ ပဝတ္တိ ရုဠှီ နာမ. ဝိဇိတမာရတ္တာ သင်္ဂါမဝိဇယမဟာယောဓော ဝိယ. အညံ သေဝိတွာတိ ‘‘မမ အာဂတဘာဝံ သတ္ထု အာရောစေဟီ’’တိ အာရောစနတ္ထံ အညံ ဘိက္ခုံ သေဝိတွာ.

ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော တံတံပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယာနုရူပံ တဒနုစ္ဆဝိကမေဝ ဓမ္မိံ ကထံ ကရောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသန္တိ ‘‘ကစ္စိ ပန ဝေါ၊ အနုရုဒ္ဓါ၊ သမဂ္ဂါ သမ္မောဒမာနာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၂၆) သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ. အာဝသထာနိသံသန္တိ ‘‘သီတံ ဥဏှံ ပဋိဟနတီ’’တိအာဒိနာ (စူဠဝ. ၂၉၅၊ ၃၁၅) အာဝသထပဋိသံယုတ္တံ အာနိသံသံ. သတိပဋိလာဘိကန္တိ ဇောတိပါလတ္ထေရေ လာမကံ ဌာနံ ဩတိဏ္ဏမတ္တေ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ပန သဗ္ဗညုတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ပတ္ထနံ ကတွာ ပါရမိယော ပူရေန္တော အာဂတော. တာဒိသဿ နာမ ပမာဒဝိဟာရော န ယုတ္တောတိ ယထာ ကဿပေါ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဿ သတိံ ပဋိလဘိတုံ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေသိ၊ တထာ အယံ ဘဂဝါ တမေဝ ပုဗ္ဗေနိဝါသပဋိသံယုတ္တကထံ ဘိက္ခူနံ ဃဋိကာရသုတ္တံ (မ. နိ. ၂.၂၈၂) ကထေသိ. စတ္တာရော ဓမ္မုဒ္ဒေသေတိ – ‘‘ဥပနီယတိ လောကော အဒ္ဓုဝေါ၊ အတာဏော လောကော အနဘိဿရော၊ အဿကော လောကော သဗ္ဗံ ပဟာယ ဂမနီယံ၊ ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော စာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၃၀၅) ဣမေ စတ္တာရော ဓမ္မုဒ္ဒေသေ ကထေသိ. ကာမဉ္စေတေ ဓမ္မုဒ္ဒေသာ ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၀၄) အာယသ္မတာ ရဋ္ဌပါလတ္ထေရေန ရညော ကောရဗျဿ ကထိတာ၊ တေ ပန ဘဂဝတော ဧဝ အာဟရိတွာ ထေရေန တတ္ထ ကထိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သုတ္တေ – ‘‘အတ္ထိ ခေါ၊ မဟာရာဇ၊ တေန ဘဂဝတာ ဇာနတာ ပဿတာ အရဟတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန စတ္တာရော ဓမ္မုဒ္ဒေသာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၃၀၅) ပါနကာနိသံသကထန္တိ ‘‘အဂ္ဂိဟုတ္တံ မုခံ ယညာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၄၀၀၊ သု. နိ. ၅၇၃) အနုမောဒနံ ဝတွာ ပုန ပကိဏ္ဏကကထာဝသေန ပါနကပဋိသံယုတ္တံ အာနိသံသကထံ ကထေသိ. ဧကီဘာဝေ အာနိသံသံ ကထေသိ၊ ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ အာယသ္မန္တံ ဘဂုံ ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေသီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၂၃၈). အနန္တနယန္တိ အပရိမာဏဒေသနာနယံ အပ္ပိစ္ဆတာဒိပဋိသံယုတ္တံ ဓမ္မိံ ကထံ. တေနာဟ ‘‘ပုဏ္ဏ၊ အယမ္ပိ အပ္ပိစ္ဆကထာယေဝါ’’တိအာဒိ ဗဟူဟိ ပရိယာယေဟိ နာနာနယံ ဒေသေတိ. ကထံ တထာ ဒေသိတံ ထေရော အညာသီတိ အာဟ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ။ပေ။ အဟောသီ’’တိ.

စာရိကာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သတ္တဝိသုဒ္ဓိပဉှဝဏ္ဏနာ

၂၅၆. တတော ပဋ္ဌာယာတိ. ယဒါ ဇာတိဘူမကာ ဘိက္ခူ သတ္ထု သမ္မုခါ ထေရဿ ဝဏ္ဏံ ဘာသိံသု၊ တတော ပဋ္ဌာယ. သီသာနုလောကီ ဟုတွာ ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော အနုဗန္ဓနံ ထေရေန သမာဂမေ အာဒရဝသေန ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ပါဌေ ‘‘အပ္ပေဝ နာမာ’’တိအာဒိ၊ ‘‘တရမာနရူပေါ’’တိ စ. ယံ ပန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိလီန’’န္တိအာဒိ၊ တံ အကာရဏံ. န ဟိ ဓမ္မသေနာပတိ တဿ ထေရဿ နိသိန္နဋ္ဌာနံ အဘိညာဉာဏေန ဇာနိတုံ န သက္ကောတိ. ‘‘ကစ္စိ နု ခေါ မံ အဒိသွာဝ ဂမိဿတီ’’တိ အယမ္ပိ စိန္တာ အာဒရဝသေနေဝါတိ ယုတ္တံ. န ဟိ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုံ အာဂတော သာဝကော အပိ အာယသ္မာ အညာတကောဏ္ဍညော သတ္ထုကပ္ပံ ဓမ္မသေနာပတိံ တတ္ထ ဝသန္တံ အဒိသွာဝ ဂစ္ဆနကော နာမ အတ္ထိ. ဒိဝါဝိဟာရန္တိ သမ္ပဒါနေ ဥပယောဂဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယာ’’တိ.

၂၅၇. ပုရိမကထာယာတိ ပဌမာလာပေ. အပ္ပတိဋ္ဌိတာယာတိ နပ္ပဝတ္တိတာယ. ပစ္ဆိမကထာ န ဇာယတီတိ ပစ္ဆာ ဝတ္တဗ္ဗကထာယ အဝသရော န ဟောတိ. သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနဝသေန. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ နာမ အရိယမဂ္ဂေါ. ယသ္မာ တတော ဥတ္တရိမ္ပိ ပတ္တဗ္ဗံ အတ္ထေဝ၊ တသ္မာ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒီသု ဌိတဿပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ န ပါပုဏာတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ မတ္ထကံ အပ္ပတ္တတ္တာ. သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပီတိ သတ္တမမ္ပိ ပဉှံ ပဋိက္ခိပိ၊ ဣတရေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနမာဟ. ဣဒါနိ ပကာရန္တရေနပိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒွေဓာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဂဟဏူပါဒါနန္တိ ဒဠှဂ္ဂဟဏဘူတံ ဥပါဒါနံ. တေနာဟ ‘‘ကာမုပါဒါနာဒိက’’န္တိ. ပစ္စယူပါဒါနန္တိ ယံ ကိဉ္စိ ပစ္စယမာဟ. သော ဟိ အတ္တနော ဖလံ ဥပါဒိယတိ ဥပါဒါနဝသေန ဂဏှတီတိ ဥပါဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စယူပါဒါနံ နာမ။ပေ။ ပစ္စယာ’’တိ. ‘‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တံ ဝိမုစ္စတီ’’တိ ဝစနတော (မဟာဝ. ၂၈၊ ၃၀) အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. န စ ဥပါဒါနသမ္ပယုတ္တန္တိ ဥပါဒါနေဟိ ဧတံ န သဟိတံ နာပိ ဥပါဒါနေဟိ သဟ ပဝတ္တိ ဟုတွာ. န စ ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒိယတီတိ ကဿစိ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏကရဏဝသေန န ဥပါဒိယတိ. ပရိနိဗ္ဗုတန္တေတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေန ကာတဗ္ဗကိလေသပရိနိဗ္ဗာနပရိယောသာနန္တေ ဇာတတ္တာ. အမတဓာတုမေဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ကထေန္တိ၊ ကထေန္တာနဉ္စ ယထာ တဿ ကောစိ ပစ္စယော နာမ နတ္ထိ၊ ဧဝံ အဓိဂတောပိ ယထာ ကောစိ ပစ္စယော နာမ န ဟောတိ၊ တထာ ပရိနိဗ္ဗာနံ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အယံ အန္တော’’တိအာဒိမာဟ. ပုန ပုစ္ဆံ အာရဘိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ သရူပတော ပတိဋ္ဌာပေတုကာမော.

၂၅၈. သဗ္ဗပရိဝတ္တေသူတိ သဗ္ဗေသု ပဉှပရိဝတ္တနေသု၊ ပဉှဝါရေသူတိ အတ္ထော. သဂဟဏဓမ္မမေဝါတိ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ဂဏှတီတိ ဂဟဏံ၊ သဟ ဂဟဏေနာတိ သဂဟဏံ၊ ဥပါဒါနိယန္တိ အတ္ထော. ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿိတဿ အဘာဝတော ဝဋ္ဋမေဝ အနုဂတောတိ ဝဋ္ဋာနုဂတော. တေနာဟ ‘‘စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမတ္တဿပိ အဘာဝတော’’တိ. ယော ပန စတုဗ္ဗိဓေ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယေ သီလေ ဌိတော၊ သောပိ ‘‘အညတြ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ.

သတ္တဝိသုဒ္ဓိပဉှဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သတ္တရထဝိနီတဝဏ္ဏနာ

၂၅၉. နိဿက္ကဝစနမေတံ ‘‘ယာဝ ဟေဋ္ဌိမသောပါနကဠေဝရာ’’တိအာဒီသု ဝိယ. အတ္ထောတိ ပယောဇနံ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဟေတ္ထ သီလဝိသုဒ္ဓိံ ပယောဇေတိ တဿ တဒတ္ထတ္တာ. သီလဝိသုဒ္ဓိကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတိ သမာဓိသံဝတ္တနတော. သမာဓိသံဝတ္တနိကာ ဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ. သဗ္ဗပဒေသူတိ ‘‘စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ယာဝဒေဝ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓတ္ထာ’’တိအာဒီသု သဗ္ဗပဒေသု၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတဿ စိတ္တဝိသုဒ္ဓကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတီတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

သာဝတ္ထိနဂရံ ဝိယ သက္ကာယနဂရံ အတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တာ. သာကေတနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနနဂရံ ပါပုဏိတဗ္ဗတ္တာ. အစ္စာယိကဿ ကိစ္စဿ ဥပ္ပါဒကာလော ဝိယ နဝမေနေဝ ခဏေန ပတ္တဗ္ဗဿ အဘိသမယကိစ္စဿ ဥပါဒကာလော. ယထာ ရညော သတ္တမေန ရထဝိနီတေန သာကေတေ အန္တေပုရဒွါရေ ဩရုဠှဿ န တာဝ ကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ နာမ ဟောတိ၊ သံဝိဓာတဗ္ဗသံဝိဓာနံ ဉာတိမိတ္တဂဏပရိဝုတဿ သုရသဘောဇနပရိဘောဂေ နိဋ္ဌိတံ နာမ သိယာ၊ ဧဝမေတံ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ ကိလေသေ ခေပေတွာ တေသံယေဝ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပဟာနသာဓကအရိယဖလသမင်္ဂိကာလေ အဘိသမယကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယောဂိနော။ပေ။ ကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တတ္ထ ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မာ နာမ စိတ္တုပ္ပါဒပရိယာပန္နာ ဖဿာဒယော ပရောပဏ္ဏာသ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ. နိရောဓသယနေတိ နိဗ္ဗာနသယနေ.

‘‘ဝိသုဒ္ဓိယော’’တိ ဝါ ‘‘ကထာဝတ္ထူနီ’’တိ ဝါ အတ္ထတော ဧကံ၊ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနန္တိ တေသံ အတ္ထတော အနညဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣတီ’’တိ အာရဒ္ဓံ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော နာမ ဝိဿဇ္ဇန္တောပိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိဿဇ္ဇေသိ တေသံ အတ္ထတော အနညတ္တာ. ဧတေနေဝ ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆန္တော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ပုစ္ဆီတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ဝုတ္တောဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. န္တိ ပဉှံ. ကိံ ဇာနိတွာ ပုစ္ဆီတိ ဝိသုဒ္ဓိပရိယာယေန ကထာဝတ္ထူနိ ပုစ္ဆာမီတိ ကိံ ဇာနိတွာ ပုစ္ဆိ. ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနံ ထေရံ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆန္တော ပုစ္ဆိတဋ္ဌာနေယေဝ ပုစ္ဆနေန ကိံ တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ပုစ္ဆိ၊ ဥဒါဟု ပါနီယတ္ထိကမတိတ္ထေဟိ ဆိန္နတဋေဟိ ပါတေန္တော ဝိယ အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အပုစ္ဆိတဗ္ဗဋ္ဌာနေ အဝိသယသ္မိံ ပုစ္ဆီတိ ယောဇနာ. ဣမိနာ နယေန ဝိဿဇ္ဇနပက္ခေပိ အတ္ထယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယဒတ္ထမဿ ဝိစာရဏာ အာရဒ္ဓါ၊ တံ ဒဿေန္တေန ‘‘တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ဝိသုဒ္ဓိကထာဝတ္ထူနံ အတ္ထတော အနညတ္တေပိ အယံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဒမိနာတိ ယံ ‘‘သံခိတ္တံ၊ ဝိတ္ထိဏ္ဏ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ၊ တံ ဣမိနာ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေန နယေန ဝိဓိနာ ဝေဒိတဗ္ဗံ.