၁. မူလပရိယာယဝဂ္ဂေါ

၁. မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

အဗ္ဘန္တရနိဒါနဝဏ္ဏနာ

၁. ဧဝံ ဗာဟိရနိဒါနေ ဝတ္တဗ္ဗံ အတိဒိသိတွာ ဣဒါနိ အဘန္တရနိဒါနံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ သံဝဏ္ဏေတုံ ‘‘ယံ ပနေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ သံဝဏ္ဏနံ ကရောန္တေန သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဒဝိဘာဂံ ပဒတ္ထဉ္စ ဒဿေတွာ တတော ပရံ ပိဏ္ဍတ္တာဒိဒဿနဝသေန သံဝဏ္ဏနာ ကာတဗ္ဗာ၊ တသ္မာ ပဒါနိ တာဝ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝန္တိ နိပါတပဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဒဝိဘာဂေါတိ ပဒါနံ ဝိသေသော၊ န ပဒဝိဂ္ဂဟော. အထ ဝါ ပဒါနိ စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါ၊ ပဒဝိဂ္ဂဟော စ ပဒဝိဘာဂေါ စ ပဒဝိဘာဂေါတိ ဝါ ဧကသေသဝသေန ပဒပဒဝိဂ္ဂဟာ ပဒဝိဘာဂသဒ္ဒေန ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဒဝိဂ္ဂဟော ‘‘သုဘဂဉ္စ တံ ဝနဉ္စာတိ သုဘဂဝနံ၊ သာလာနံ ရာဇာ၊ သာလော စ သော ရာဇာ စ ဣတိပိ သာလရာဇာ’’တိအာဒိဝသေန သမာသပဒေသု ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အတ္ထတောတိ ပဒတ္ထတော. တံ ပန ပဒတ္ထံ အတ္ထုဒ္ဓါရက္ကမေန ပဌမံ ဧဝံသဒ္ဒဿ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ-သဒ္ဒေါ တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. အဝဓာရဏာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဣဒမတ္ထပုစ္ဆာပရိမာဏာဒိအတ္ထာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟိ ‘‘ဧဝံဂတာနိ ပုထုသိပ္ပါယတနာနိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၃)၊ ဧဝဝိဓော ဧဝမာကာရော’’တိ စ အာဒီသု ဣဒံ-သဒ္ဒဿ အတ္ထေ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ဂတ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပကာရပရိယာယော၊ တထာ ဝိဓာကာရ-သဒ္ဒါ စ. တထာ ဟိ ဝိဓယုတ္တဂတ-သဒ္ဒေ လောကိယာ ပကာရတ္ထေ ဝဒန္တိ. ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ ကပ္ပိတကေသမဿူ အာမုက္ကမဏိကုဏ္ဍလာဘရဏာ ဩဒါတဝတ္ထဝသနာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတာ သမင်္ဂီဘူတာ ပရိစာရေန္တိ၊ သေယျထာပိ တွံ ဧတရဟိ သာစရိယကောတိ. နော ဟိဒံ၊ ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈၆) ပုစ္ဆာယံ. ‘‘ဧဝံလဟုပရိဝတ္တံ (အ. နိ. ၁.၄၈) ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ (ပါရာ. ၁၂) စ အာဒီသု ပရိမာဏေ.

နနု စ ‘‘ဧဝံ သု တေ သုနှာတာ သုဝိလိတ္တာ၊ ဧဝမာယုပရိယန္တော’’တိ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပုစ္ဆနာကာရပရိမာဏာကာရာနံ ဝုတ္တတ္တာ အာကာရတ္ထော ဧဝ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ? န၊ ဝိသေသသဗ္ဘာဝတော. အာကာရမတ္တဝါစကော ဟိ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ အာကာရတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော ယထာ ‘‘ဧဝံ ဗျာ ခေါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၃၄၊ ၃၉၆)၊ န ပန အာကာရဝိသေသဝါစကော. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေနာ’’တိအာဒီနိ ဥပမာဒိဥဒါဟရဏာနိ ဥပပန္နာနိ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ‘‘ယထာပိ။ပေ။ ဗဟု’’န္တိ (ဓ. ပ. ၅၃) ဧတ္ထ ပုပ္ဖရာသိဋ္ဌာနိယတော မနုဿူပပတ္တိ-သပ္ပုရိသူပနိဿယ-သဒ္ဓမ္မဿဝန-ယောနိသောမနသိကာရ- ဘောဂသမ္ပတ္တိ-အာဒိဒါနာဒိ-ပုညကိရိယဟေတုသမုဒါယတော သောဘာ-သုဂန္ဓတာဒိဂုဏယောဂတော မာလာဂုဏသဒိသိယော ပဟူတာ ပုညကိရိယာ မရိတဗ္ဗသဘာဝတာယ မစ္စေန သတ္တေန ကတ္တဗ္ဗာတိ ဇောတိတတ္တာ ပုပ္ဖရာသိမာလာဂုဏာဝ ဥပမာ၊ တေသံ ဥပမာကာရော ယထာ-သဒ္ဒေန အနိယမတော ဝုတ္တောတိ ‘‘ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဥပမာကာရနိဂမနတ္ထော’’တိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. သော ပန ဥပမာကာရော နိယမိယမာနော အတ္ထတော ဥပမာဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥပမာယံ အာဂတော’’တိ. တထာ ‘‘ဧဝံ ဣမိနာ အာကာရေန အဘိက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိနာ ဥပဒိသိယမာနာယ သမဏသာရုပ္ပါယ အာကပ္ပသမ္ပတ္တိယာ ယော တတ္ထ ဥပဒိသနာကာရော၊ သော အတ္ထတော ဥပဒေသော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ တေ။ပေ။ ဥပဒေသေ’’တိ. တထာ ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ၊ ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ ဧတ္ထ စ ဘဂဝတာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အဝိပရီတတော ဇာနန္တေဟိ ကတံ တတ္ထ သံဝိဇ္ဇမာနဂုဏာနံ ပကာရေဟိ ဟံသနံ ဥဒဂ္ဂတာကရဏံ သမ္ပဟံသနံ. ယော တတ္ထ သမ္ပဟံသနာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဧဝမေဝံ ပနာယန္တိ ဧတ္ထ ဂရဟဏာကာရောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ၊ သော စ ဂရဟဏာကာရော ‘‘ဝသလီ’’တိအာဒိခုံသနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ဣဓ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ပကာသိတောတိ ဝိညာယတိ. ယထာ စေတ္ထ၊ ဧဝံ ဥပမာကာရာဒယောပိ ဥပမာဒိဝသေန ဝုတ္တာနံ ပုပ္ဖရာသိအာဒိသဒ္ဒါနံ သန္နိဓာနတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝံ၊ ဘန္တေတိ ပန ဓမ္မဿ သာဓုကံ သဝနမနသိကာရေ သန္နိယောဇိတေဟိ ဘိက္ခူဟိ အတ္တနော တတ္ထ ဌိတဘာဝဿ ပဋိဇာနနဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဧတ္ထ ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထော ဝုတ္တော. တေန ဧဝံ၊ ဘန္တေ သာဓု၊ ဘန္တေ၊ သုဋ္ဌု၊ ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ဝဒေဟီတိ ‘‘ယထာဟံ ဝဒါမိ၊ ဧဝံ သမဏံ အာနန္ဒံ ဝဒေဟီ’’တိ ယော ဧဝံ ဝဒနာကာရော ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗော. သော ဧဝံသဒ္ဒေန နိဒဿီယတီတိ ‘‘နိဒဿနေ’’တိ ဝုတ္တောတိ. ဧဝံ နောတိ ဧတ္ထာပိ တေသံ ယထာဝုတ္တဓမ္မာနံ အဟိတဒုက္ခာဝဟဘာဝေ သန္နိဋ္ဌာနဇနနတ္ထံ အနုမတိဂဟဏဝသေန ‘‘သံဝတ္တန္တိ ဝါ နော ဝါ၊ ကထံ ဝေါ ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တဒါကာရသန္နိဋ္ဌာနံ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝိဘာဝိတန္တိ ဝိညာယတိ. သော ပန တေသံ ဓမ္မာနံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တနာကာရော နိယမိယမာနော အဝဓာရဏတ္ထော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတီတိအာဒီသု အဝဓာရဏေ’’တိ.

နာနာနယနိပုဏန္တိ ဧကတ္တနာနတ္တအဗျာပါရဧဝံဓမ္မတာသင်္ခါတာ၊ နန္ဒိယာဝတ္တတိပုက္ခလသီဟဝိက္ကီဠိတအင်္ကုသဒိသာလောစနသင်္ခါတာ ဝါ အာဓာရာဒိဘေဒဝသေန နာနာဝိဓာ နယာ နာနာနယာ၊ နယာ ဝါ ပါဠိဂတိယော၊ တာ စ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿကာဒိဝသေန ကုသလာဒိဝသေန ခန္ဓာဒိဝသေန သင်္ဂဟာဒိဝသေန သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန ဌပနာဒိဝသေန ကုသလမူလာဒိဝသေန တိကပ္ပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ နာနပ္ပကာရာတိ နာနာနယာ. တေဟိ နိပုဏံ သဏှံ သုခုမန္တိ နာနာနယနိပုဏံ. အာသယောဝ အဇ္ဈာသယော၊ တေ စ သဿတာဒိဘေဒေန၊ တတ္ထ စ အပ္ပရဇက္ခတာဒိဘေဒေန အနေကေ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒယော ဧဝ ဝါ သမုဋ္ဌာနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ အနေကဇ္ဈာသယသမုဋ္ဌာနံ. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နန္တိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏံ ဥပနေတဗ္ဗာဘာဝတော၊ သင်္ကာသနပကာသန-ဝိဝရဏ-ဝိဘဇန-ဥတ္တာနီကရဏ-ပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ၊ အက္ခရ-ပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတန္တိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတ္ထ ပါဋိဟာရိယပဒဿ ဝစနတ္ထံ (ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၁၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. နိဒါနဝဏ္ဏနာ၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁ ဒေဝတာသံယုတ္တ) ‘‘ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ ရာဂါဒိကိလေသာပနယနတော စ ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝဒန္တိ၊ ဘဂဝတော ပန ပဋိပက္ခာ ရာဂါဒယော န သန္တိ၊ ယေ ဟရိတဗ္ဗာ. ပုထုဇ္ဇနာနမ္ပိ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ အဋ္ဌဂုဏသမန္နာဂတေ စိတ္တေ ဟတပဋိပက္ခေ ဣဒ္ဓိဝိဓံ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ တတ္ထ ပဝတ္တဝေါဟာရေန စ န သက္ကာ ဣဓ ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ. သစေ ပန မဟာကာရုဏိကဿ ဘဂဝတော ဝေနေယျဂတာ စ ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ၊ တေသံ ဟရဏတော ‘‘ပါဋိဟာရိယ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ. အထ ဝါ ဘဂဝတော စ သာသနဿ စ ပဋိပက္ခာ တိတ္ထိယာ၊ တေသံ ဟရဏတော ပါဋိဟာရိယံ. တေ ဟိ ဒိဋ္ဌိဟရဏဝသေန ဒိဋ္ဌိပကာသနေ အသမတ္ထဘာဝေန စ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနီဟိ ဟရိတာ အပနီတာ ဟောန္တီတိ. ‘‘ပဋီ’’တိ ဝါ အယံ သဒ္ဒေါ ‘‘ပစ္ဆာ’’တိ ဧတဿ အတ္ထံ ဗောဓေတိ ‘‘တသ္မိံ ပဋိပဝိဋ္ဌမှိ၊ အညော အာဂဉ္ဆိ ဗြာဟ္မဏော’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၉၈၅၊ စူဠနိ. ၄) ဝိယ၊ တသ္မာ သမာဟိတေ စိတ္တေ ဝိဂတူပက္ကိလေသေ စ ကတကိစ္စေန ပစ္ဆာ ဟရိတဗ္ဗံ ပဝတ္တေတဗ္ဗန္တိ ပါဋိဟာရိယံ၊ အတ္တနော ဝါ ဥပက္ကိလေသေသု စတုတ္ထဇ္ဈာနမဂ္ဂေဟိ ဟရိတေသု ပစ္ဆာ ဟရဏံ ပါဋိဟာရိယံ၊ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိယော စ ဝိဂတူပက္ကိလေသေန ကတကိစ္စေန စ သတ္တဟိတတ္ထံ ပုန ပဝတ္တေတဗ္ဗာ၊ ဟရိတေသု စ အတ္တနော ဥပက္ကိလေသေသု ပရသတ္တာနံ ဥပကိလေသဟရဏာနိ ဟောန္တီတိ ပါဋိဟာရိယာနိ ဘဝန္တိ. ပါဋိဟာရိယမေဝ ပါဋိဟာရိယံ၊ ပါဋိဟာရိယေ ဝါ ဣဒ္ဓိအာဒေသနာနုသာသနိသမုဒါယေ ဘဝံ ဧကမေကံ ပါဋိဟာရိယန္တိ ဝုစ္စတိ. ပါဋိဟာရိယံ ဝါ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ မဂ္ဂေါ စ ပဋိပက္ခဟရဏတော၊ တတ္ထ ဇာတံ၊ တသ္မိံ ဝါ နိမိတ္တဘူတေ၊ တတော ဝါ အာဂတန္တိ ပါဋိဟာရိယံ. တဿ ပန ဣဒ္ဓိအာဒိဘေဒေန ဝိသယဘေဒေန စ ဗဟုဝိဓဿ ဘဂဝတော ဒေသနာယံ လဗ္ဘမာနတ္တာ အာဟ ‘‘ဝိဝိဓပါဋိဟာရိယ’’န္တိ.

န အညထာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ သုတာကာရတော န အညထာတိ အတ္ထော၊ န ပန ဘဂဝတော ဒေသိတာကာရတော. အစိန္တေယျာနုဘာဝါ ဟိ ဘဂဝတော ဒေသနာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရေန ကော သမတ္ထော ဝိညာတု’’န္တိ ဣဒံ ဝစနံ သမတ္ထိတံ ဘဝတိ၊ ဓာရဏဗလဒဿနဉ္စ န ဝိရုဇ္ဈတိ သုတာကာရာဝိရဇ္ဈနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟေတ္ထ အတ္ထန္တရတာပရိဟာရော ဒွိန္နမ္ပိ အတ္ထာနံ ဧကဝိသယတ္တာ. ဣတရထာ ထေရော ဘဂဝတော ဒေသနာယ သဗ္ဗထာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ သမတ္ထော အသမတ္ထော စာတိ အာပဇ္ဇေယျာတိ.

‘‘ယော ပရော န ဟောတိ၊ သော အတ္တာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တာယ နိယကဇ္ဈတ္တသင်္ခါတာယ သသန္တတိယာ ဝတ္တနတော တိဝိဓောပိ မေ-သဒ္ဒေါ ကိဉ္စာပိ ဧကသ္မိံယေဝ အတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ကရဏသမ္ပဒါနသာမိနိဒ္ဒေသဝသေန ပန ဝိဇ္ဇမာနံ ဘေဒံ သန္ဓာယာဟ ‘‘မေ-သဒ္ဒေါ တီသု အတ္ထေသု ဒိဿတီ’’တိ.

ကိဉ္စာပိ ဥပသဂ္ဂေါ ကိရိယံ ဝိသေသေတိ၊ ဇောတကဘာဝတော ပန သတိပိ တသ္မိံ သုတသဒ္ဒေါ ဧဝ တံ တမတ္ထံ ဝဒတီတိ အနုပသဂ္ဂဿ သုတသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ သဥပသဂ္ဂဿ ဂဟဏံ န ဝိရုဇ္ဈတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဥပသဂ္ဂေါ စ အနုပသဂ္ဂေါ စာ’’တိအာဒိမာဟ. အဿာတိ သုတသဒ္ဒဿ. ကမ္မဘာဝသာဓနာနိ ဣဓ သုတသဒ္ဒေ သမ္ဘဝန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပဓာရိတန္တိ ဝါ ဥပဓာရဏန္တိ ဝါ အတ္ထော’’တိ. မယာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ မေ-သဒ္ဒဿ ကတ္တုဝသေန ကရဏနိဒ္ဒေသော၊ တဒါတိ အတ္ထော. မမာတိ အတ္ထေ သတီတိ ယဒါ သမ္ဗန္ဓဝသေန သာမိနိဒ္ဒေသော၊ တဒါ.

သုတ-သဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သဝနကိရိယာဇောတကေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝန္တိ သောတဝိညာဏာဒိဝိညာဏကိစ္စနိဒဿန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီနံ ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဏာနံ တဒဘိနီဟဋာနဉ္စ မနောဒွါရိကဝိညာဏာနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗေသမ္ပိ ဝါကျာနံ ဧဝ-ကာရတ္ထသဟိတတ္တာ ‘‘သုတ’’န္တိ ဧတဿ သုတမေဝါတိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. ဧတေန အဝဓာရဏေန နိရာသင်္ကတံ ဒဿေတိ. ယထာ စ သုတံ သုတမေဝါတိ နိယမေတဗ္ဗံ၊ တံ သမ္မာ သုတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အထ ဝါ သဒ္ဒန္တရတ္ထာပေါဟနဝသေန သဒ္ဒေါ အတ္ထံ ဝဒတီတိ သုတန္တိ အသုတံ န ဟောတီတိ အယမေတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာဒိဝိနိဝတ္တနံ ကရောတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘န ဣဒံ မယာ ဒိဋ္ဌံ၊ န သယမ္ဘုဉာဏေန သစ္ဆိကတံ၊ အထ ခေါ သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ သမ္မဒေဝါ’’တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. အဝဓာရဏတ္ထေ ဝါ ဧဝံ-သဒ္ဒေ အယမတ္ထယောဇနာ ကရီယတီတိ တဒပေက္ခဿ သုတ-သဒ္ဒဿ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ‘‘အဿဝနဘာဝပဋိက္ခေပတော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘အနူနာနဓိကာဝိပရီတဂ္ဂဟဏနိဒဿန’’န္တိ. သဝနသဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကမ္မတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘သုယျတီ’’တိ.

ဧဝံ သဝနဟေတုသုဏန္တပုဂ္ဂလသဝနဝိသေသဝသေန ပဒတ္တယဿ ဧကေန ပကာရေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကာရန္တရေဟိပိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဿာတိ ယာ သာ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မဿဝနာကာရေန ပဝတ္တာ မနောဒွါရဝိညာဏဝီထိ၊ တဿာ. သာ ဟိ နာနပ္ပကာရေန အာရမ္မဏေ ပဝတ္တိတုံ သမတ္ထာ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေနာ’’တိ. နာနပ္ပကာရေနာတိ ဝက္ခမာနာနံ အနေကဝိဟိတာနံ ဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏာနံ နာနာကာရေန. ဧတေန ဣမိဿာ ယောဇနာယ အာကာရတ္ထော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ ဂဟိတောတိ ဒီပေတိ. ပဝတ္တိဘာဝပ္ပကာသနန္တိ ပဝတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝပ္ပကာသနံ. သုတန္တိ ဓမ္မပ္ပကာသနန္တိ ယသ္မိံ အာရမ္မဏေ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဝိညာဏဝီထိ နာနပ္ပကာရေန ပဝတ္တာ၊ တဿ ဓမ္မတ္တာ ဝုတ္တံ၊ န သုတသဒ္ဒဿ ဓမ္မတ္ထတ္တာ. ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋီကရဏံ ‘‘အယဉှေတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဝိညာဏဝီထိယာတိ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ. မယာတိ ကတ္တုအတ္ထေ.

ဧဝန္တိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပ္ပကာသနန္တိ နိဒဿနတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ နိဒဿေတဗ္ဗဿ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗတ္တာဘာဝါဘာဝတော. တေန ဧဝံ-သဒ္ဒေန သကလမ္ပိ သုတ္တံ ပစ္စာမဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ. သုတ-သဒ္ဒဿ ကိရိယာသဒ္ဒတ္တာ သဝနကိရိယာယ စ သာဓာရဏဝိညာဏပဗန္ဓပဋိဗဒ္ဓတ္တာ တတ္ထ စ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သုတန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စပ္ပကာသန’’န္တိ. န ဟိ ပုဂ္ဂလဝေါဟာရရဟိတေ ဓမ္မပဗန္ဓေ သဝနကိရိယာ လဗ္ဘတီတိ.

ယဿ စိတ္တသန္တာနဿာတိအာဒိပိ အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ပုရိမယောဇနာယ အညထာ အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာကာရပညတ္တီတိ ဥပါဒါပညတ္တိ ဧဝ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိအာကာရူပါဒါနဝသေန တထာ ဝုတ္တာ. သုတန္တိ ဝိသယနိဒ္ဒေသောတိ သောတဗ္ဗဘူတော ဓမ္မော သဝနကိရိယာကတ္တုပုဂ္ဂလဿ သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. စိတ္တသန္တာနဝိနိမုတ္တဿ ပရမတ္ထတော ကဿစိ ကတ္တု အဘာဝေပိ သဒ္ဒဝေါဟာရေန ဗုဒ္ဓိပရိကပ္ပိတဘေဒဝစနိစ္ဆာယ စိတ္တသန္တာနတော အညံ ဝိယ တံသမင်္ဂိံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တသန္တာနေန တံသမင်္ဂိနော’’တိ. သဝနကိရိယာဝိသယောပိ သောတဗ္ဗဓမ္မော သဝနကိရိယာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တသန္တာနဿ ဣဓ ပရမတ္ထတော ကတ္တုဘာဝတော၊ သဝနဝသေန စိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ ဧဝ ဝါ သဝနကိရိယာဘာဝတော တံကိရိယာကတ္တု စ ဝိသယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံသမင်္ဂိနော ကတ္တုဝိသယေ’’တိ. သုတာကာရဿ စ ထေရဿ သမ္မာနိစ္ဆိတဘာဝတော အာဟ ‘‘ဂဟဏသန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ. ဧတေန ဝါ အဝဓာရဏတ္ထံ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ အယမတ္ထယောဇနာ ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ပုဗ္ဗေ သုတာနံ နာနာဝိဟိတာနံ သုတ္တသင်္ခါတာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနာနံ ဥပဓာရိတရူပဿ အာကာရဿ နိဒဿနဿ၊ အဝဓာရဏဿ ဝါ ပကာသနသဘာဝေါ ဧဝံ-သဒ္ဒေါတိ တဒါကာရာဒိဥပဓာရဏဿ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတဓမ္မပဗန္ဓဗျာပါရတာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. သဝနကိရိယာ ပန ပုဂ္ဂလဝါဒိနောပိ ဝိညာဏနိရပေက္ခာ နတ္ထီတိ ဝိသေသတော ဝိညာဏဗျာပါရောတိ အာဟ ‘‘သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. ‘‘မေ’’တိ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ ဧကန္တေနေဝ သတ္တဝိသယတ္တာ ဝိညာဏကိစ္စဿ စ တတ္ထေဝ သမောဒဟိတဗ္ဗတော ‘‘မေတိ ဥဘယကိစ္စယုတ္တပုဂ္ဂလနိဒ္ဒေသော’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိသဘာဝါ ယထာက္ကမံ ဧဝံ-သဒ္ဒ – သုတ-သဒ္ဒါနံ အတ္ထာတိ တေ တထာရူပ-ပညတ္တိ-ဥပါဒါနဘူတ-ဓမ္မပဗန္ဓဗျာပါရဘာဝေန ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘ဧဝန္တိ ပုဂ္ဂလကိစ္စနိဒ္ဒေသော၊ သုတန္တိ ဝိညာဏကိစ္စနိဒ္ဒေသော’’တိ. ဧတ္ထ စ ကရဏကိရိယာကတ္တုကမ္မဝိသေသပ္ပကာသနဝသေန ပုဂ္ဂလဗျာပါရဝိသယပုဂ္ဂလဗျာပါရနိဒဿနဝသေန ဂဟဏာကာရဂါဟကတဗ္ဗိသယဝိသေသနိဒ္ဒေသဝသေန ကတ္တုကရဏဗျာပါရကတ္တုနိဒ္ဒေသဝသေန စ ဒုတိယာဒယော စတဿော အတ္ထယောဇနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သဗ္ဗဿပိ သဒ္ဒါဓိဂမနီယဿ အတ္ထဿ ပညတ္တိမုခေနေဝ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာ သဗ္ဗပညတ္တီနဉ္စ ဝိဇ္ဇမာနာဒိဝသေန ဆသု ပညတ္တိဘေဒေသု အန္တောဂဓတ္တာ တေသု ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒီနံ ပညတ္တီနံ သရူပံ နိဒ္ဓါရေန္တော အာဟ – ‘‘ဧဝန္တိ စ မေတိ စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ဧဝ’’န္တိ စ ‘‘မေ’’တိ စ ဝုစ္စမာနဿတ္ထဿ အာကာရာဒိနော ဓမ္မာနံ အသလ္လက္ခဏဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါတိ အာဟ – ‘‘သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေနာတိ ဘူတတ္ထဥတ္တမတ္ထဝသေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယော မာယာမရီစိအာဒယော ဝိယ အဘူတတ္ထော၊ အနုဿဝါဒီဟိ ဂဟေတဗ္ဗော ဝိယ အနုတ္တမတ္ထော စ န ဟောတိ၊ သော ရူပသဒ္ဒါဒိသဘာဝေါ၊ ရုပ္ပနာနုဘဝနာဒိသဘာဝေါ ဝါ အတ္ထော သစ္စိကဋ္ဌော ပရမတ္ထော စာတိ ဝုစ္စတိ၊ န တထာ ‘‘ဧဝံ မေ’’တိ ပဒါနံ အတ္ထောတိ. ဧတမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ကိဉှေတ္ထ တ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတန္တိ ပန သဒ္ဒါယတနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. တေနေဝ ဟိ ‘‘ယဉှိ တံ ဧတ္ထ သောတေန ဥပလဒ္ဓ’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ‘‘သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပလဒ္ဓ’’န္တိ ပန ဝုတ္တေ အတ္ထဗျဉ္ဇနာဒိသဗ္ဗံ လဗ္ဘတိ.

တံ တံ ဥပါဒါယ ဝတ္တဗ္ဗတောတိ သောတပထမာဂတေ ဓမ္မေ ဥပါဒါယ တေသံ ဥပဓာရိတာကာရာဒိနော ပစ္စာမသနဝသေန ‘‘ဧဝ’’န္တိ၊ သသန္တတိပရိယာပန္နေ ခန္ဓေ ဥပါဒါယ ‘‘မေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌာဒိသဘာဝရဟိတေ သဒ္ဒါယတနေ ပဝတ္တမာနောပိ သုတဝေါဟာရော ‘‘ဒုတိယံ တတိယ’’န္တိအာဒိကော ဝိယ ပဌမာဒီနိ ဒိဋ္ဌမုတဝိညာတေ အပေက္ခိတွာဝ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌာဒီနိ ဥပနိဓာယ ဝတ္တဗ္ဗတော’’တိ အသုတံ န ဟောတီတိ ဟိ သုတန္တိ ပကာသိတောယမတ္ထောတိ. အတ္တနာ ပဋိဝိဒ္ဓါ သုတ္တဿ ပကာရဝိသေသာ ‘‘ဧဝ’’န္တိ ထေရေန ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘အသမ္မောဟံ ဒီပေတီ’’တိ. နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓသမတ္ထော ဟောတီတိ ဧတေန ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ နာနပ္ပကာရတံ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတဉ္စ ဒဿေတိ. သုတဿ အသမ္မောသံ ဒီပေတီတိ သုတာကာရဿ ယာထာဝတော ဒဿိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ. အသမ္မောဟေနာတိ သမ္မောဟာဘာဝေန၊ ပညာယ ဧဝ ဝါ သဝနကာလသမ္ဘူတာယ တဒုတ္တရကာလပညာသိဒ္ဓိ. ဧဝံ အသမ္မောသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနာနံ ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော အာကာရော နာတိဂမ္ဘီရော၊ ယထာသုတဓာရဏမေဝ တတ္ထ ကရဏီယန္တိ သတိယာ ဗျာပါရော အဓိကော၊ ပညာ တတ္ထ ဂုဏီဘူတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမာယာ’’တိအာဒိ ‘‘ပညာယ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိ ကတွာ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ စေတ္ထ ပဓာနတာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၁၊ ၂) ဝိယ. ပုဗ္ဗင်္ဂမတာယ ဝါ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု အာဝဇ္ဇနာဒီနံ ဝိယ အပ္ပဓာနတ္တေ ပညာ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဧတိဿာတိ အယမ္ပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ဧဝံ သတိပုဗ္ဗင်္ဂမာယာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ယထာသမ္ဘဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္ထဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နဿာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနပရိပုဏ္ဏဿ၊ သင်္ကာသနပကာသနဝိဝရဏဝိဘဇနဥတ္တာနီကရဏပညတ္တိဝသေန ဆဟိ အတ္ထပဒေဟိ၊ အက္ခရပဒဗျဉ္ဇနာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသဝသေန ဆဟိ ဗျဉ္ဇနပဒေဟိ စ သမန္နာဂတဿာတိ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ယောနိသောမနသိကာရံ ဒီပေတိ ဧဝံ-သဒ္ဒေန ဝုစ္စမာနာနံ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထာနံ အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. အဝိက္ခေပံ ဒီပေတီတိ ‘‘မူလပရိယာယံ ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိပုစ္ဆာဝသေန ပကရဏပ္ပတ္တဿ ဝက္ခမာနဿ သုတ္တဿ သဝနံ သမာဓာနမန္တရေန န သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တဿာတိအာဒိ တဿေဝတ္ထဿ သမတ္ထနဝသေန ဝုတ္တံ. သဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာတိ အတ္ထဗျဉ္ဇနဒေသကပယောဇနာဒိသမ္ပတ္တိယာ. အဝိပရီတသဒ္ဓမ္မဝိသယေဟိ ဝိယ အာကာရနိဒဿနာဝဓာရဏတ္ထေဟိ ယောနိသောမနသိကာရဿ၊ သဒ္ဓမ္မဿဝနေန ဝိယ စ အဝိက္ခေပဿ ယထာ ယောနိသောမနသိကာရေန ဖလဘူတေန အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာနံ သိဒ္ဓိ ဝုတ္တာ တဒဝိနာဘာဝတော၊ ဧဝံ အဝိက္ခေပေန ဖလဘူတေန ကာရဏဘူတာနံ သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာနံ သိဒ္ဓိ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယာ အဿုတဝတော သပ္ပုရိသူပနိဿယရဟိတဿ စ တဒဘာဝတော. န ဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တောတိအာဒိနာ သမတ္ထနဝစနေန ပန အဝိက္ခေပေန ကာရဏဘူတေန သပ္ပုရိသူပနိဿယေန စ ဖလဘူတဿ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ သိဒ္ဓိ ဒဿိတာ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပါယော ယုတ္တော သိယာ – သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာ န ဧကန္တေန အဝိက္ခေပဿ ကာရဏံ ဗာဟိရင်္ဂတ္တာ၊ အဝိက္ခေပေါ ပန သပ္ပုရိသူပနိဿယော ဝိယ သဒ္ဓမ္မဿဝနဿ ဧကန္တကာရဏန္တိ. ဧဝမ္ပိ အဝိက္ခေပေန သပ္ပုရိသူပနိဿယသိဒ္ဓိဇောတနာ န သမတ္ထိတာဝ၊ နော န သမတ္ထိတာ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနံ သပ္ပုရိသပယိရုပါသနာဘာဝဿ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. ဧတ္ထ စ ပုရိမံ ဖလေန ကာရဏဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ နဒီပူရေန ဝိယ ဥပရိ ဝုဋ္ဌိသဗ္ဘာဝဿ၊ ဒုတိယံ ကာရဏေန ဖလဿ သိဒ္ဓိဒဿနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဧကန္တဝဿိနာ ဝိယ မေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝုဋ္ဌိပ္ပဝတ္တိယာ.

ဘဂဝတော ဝစနဿ အတ္ထဗျဉ္ဇနပဘေဒပရိစ္ဆေဒဝသေန သကလသာသနသမ္ပတ္တိဩဂါဟနာကာရော နိရဝသေသပရဟိတပါရိပူရိကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘဒ္ဒကော အာကာရော’’တိ. ယသ္မာ န ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသမ္ပတ္တိန္တိ အတ္တသမ္မာပဏိဓိပုဗ္ဗေကတပုညတာသင်္ခါတံ ဂုဏဒွယံ. အပရာပရဝုတ္တိယာ စေတ္ထ စက္ကဘာဝေါ၊ စရန္တိ ဧတေဟိ သတ္တာ သမ္ပတ္တိဘဝေသူတိ ဝါ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စတ္တာရိမာနိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စက္ကာနိ၊ ယေဟိ သမန္နာဂတာနံ ဒေဝမနုဿာနံ စတုစက္ကံ ဝတ္တတီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၄.၃၁). ပုရိမပစ္ဆိမဘာဝေါ စေတ္ထ ဒေသနာက္ကမဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ပစ္ဆိမစက္ကဒွယသိဒ္ဓိယာတိ ပစ္ဆိမစက္ကဒွယဿ အတ္ထိတာယ. သမ္မာပဏိဟိတတ္တော ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညော သုဒ္ဓါသယော ဟောတိ တဒသုဒ္ဓိဟေတူနံ ကိလေသာနံ ဒူရီဘာဝတောတိ အာဟ – ‘‘အာသယသုဒ္ဓိ သိဒ္ဓါ ဟောတီ’’တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာပဏိဟိတံ စိတ္တံ၊ သေယျသော နံ တတော ကရေ’’တိ (ဓ. ပ. ၄၃)၊ ‘‘ကတပုညောသိ တွံ အာနန္ဒ၊ ပဓာနမနုယုဉ္ဇ၊ ခိပ္ပံ ဟောဟိသိ အနာသဝေါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၀၇) စ. တေနေဝါဟ ‘‘အာသယသုဒ္ဓိယာ အဓိဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ. ပယောဂသုဒ္ဓိယာတိ ယောနိသောမနသိကာရပုဗ္ဗင်္ဂမဿ ဓမ္မဿဝနပယောဂဿ ဝိသဒဘာဝေန. တထာ စာဟ ‘‘အာဂမဗျတ္တိသိဒ္ဓီ’’တိ. သဗ္ဗဿ ဝါ ကာယဝစီပယောဂဿ နိဒ္ဒေါသဘာဝေန. ပရိသုဒ္ဓကာယဝစီပယောဂေါ ဟိ ဝိပ္ပဋိသာရာဘာဝတော အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ပရိယတ္တိယံ ဝိသာရဒေါ ဟောတီတိ.

နာနပ္ပကာရပဋိဝေဓဒီပကေနာတိအာဒိနာ အတ္ထဗျဉ္ဇနေသု ထေရဿ ဧဝံသဒ္ဒသုတ-သဒ္ဒါနံ အသမ္မောဟာသမ္မောသဒီပနတော စတုပဋိသမ္ဘိဒါဝသေန အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတိ. တတ္ထ သောတဗ္ဗဘေဒပဋိဝေဓဒီပကေနာတိ ဧတေန အယံ သုတ-သဒ္ဒေါ ဧဝံ-သဒ္ဒသန္နိဓာနတော၊ ဝက္ခမာနာပေက္ခာယ ဝါ သာမညေနေဝ သောတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ အာမသတီတိ ဒဿေတိ. မနောဒိဋ္ဌိကရဏာ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ အနုပေက္ခနသုပ္ပဋိဝေဓာ ဝိသေသတော မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ ဝုတ္တနယေန ယောနိသောမနသိကာရဒီပကေန ဧဝံသဒ္ဒေန ယောဇေတွာ၊ သဝနဓာရဏဝစီပရိစယာ ပရိယတ္တိဓမ္မာနံ ဝိသေသေန သောတာဝဓာနပဋိဗဒ္ဓါတိ တေ အဝိက္ခေပဒီပကေန သုတ-သဒ္ဒေန ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော သာသနသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မဿဝနေ ဥဿာဟံ ဇနေတိ. တတ္ထ ဓမ္မာတိ ပရိယတ္တိဓမ္မာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ ‘‘ဣဓ သီလံ ကထိတံ၊ ဣဓ သမာဓိ၊ ဣဓ ပညာ၊ ဧတ္တကာ ဧတ္ထ အနုသန္ဓိယော’’တိအာဒိနာ နယေန မနသာ အနု အနု ပေက္ခိတာ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ နိဇ္ဈာနက္ခန္တိဘူတာယ၊ ဉာတပရိညာသင်္ခါတာယ ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တရူပါရူပဓမ္မေ ‘‘ဣတိ ရူပံ၊ ဧတ္တကံ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ သုဋ္ဌု ဝဝတ္ထပေတွာ ပဋိဝိဒ္ဓါ.

သကလေန ဝစနေနာတိ ပုဗ္ဗေ တီဟိ ပဒေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ယောဇိတတ္တာ ဝုတ္တံ. အတ္တနော အဒဟန္တောတိ ‘‘မမေဒ’’န္တိ အတ္တနိ အဋ္ဌပေန္တော. အသပ္ပုရိသဘူမိန္တိ အကတညုတံ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပါပဘိက္ခု တထာဂတပ္ပဝေဒိတံ ဓမ္မဝိနယံ ပရိယာပုဏိတွာ အတ္တနော ဒဟတီ’’တိ (ပါရာ. ၁၉၅) ဧဝံ ဝုတ္တံ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထံ၊ သာ ဧဝ အနရိယဝေါဟာရာဝတ္ထာ အသဒ္ဓမ္မော. နနု စ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ‘‘မမေဒံ ဝစန’’န္တိ အဓိမာနဿ၊ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီနဉ္စ တဒါသင်္ကာယ အဘာဝတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမတိက္ကမာဒိဝစနံ နိရတ္ထကန္တိ? နယိဒမေဝံ ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိ ဝဒန္တေန အယမ္ပိ အတ္ထော ဝိဘာဝိတောတိ ဒဿနတော. ကေစိ ပန ‘‘ဒေဝတာနံ ပရိဝိတက္ကာပေက္ခံ တထာဝစနန္တိ ဧဒိသီ စောဒနာ အနဝကာသာဝါ’’တိ ဝဒန္တိ. တသ္မိံ ကိရ ခဏေ ဧကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ ဧဝံ စေတသော ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ ‘‘ဘဂဝါ စ ပရိနိဗ္ဗုတော၊ အယဉ္စ အာယသ္မာ ဒေသနာကုသလော၊ ဣဒါနိ ဓမ္မံ ဒေသေတိ သကျကုလပ္ပသုတော တထာဂတဿ ဘာတာ စူဠပိတုပုတ္တော၊ ကိံ နု ခေါ သယံ သစ္ဆိကတံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ၊ ဥဒါဟု ဘဂဝတောယေဝ ဝစနံ ယထာသုတ’’န္တိ. ဧဝံ တဒါသင်္ကိတပ္ပကာရတော အသပ္ပုရိသဘူမိသမောက္ကမာဒိတော အတိက္ကမာဒိ ဝိဘာဝိတန္တိ. အပ္ပေတီတိ နိဒဿေတိ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေသု ယထာရဟံ သတ္တေ နေတီတိ နေတ္တိ၊ ဓမ္မောယေဝ နေတ္တိ ဓမ္မနေတ္တိ.

ဒဠှတရနိဝိဋ္ဌာ ဝိစိကိစ္ဆာ ကင်္ခါ. နာတိသံသပ္ပနာ မတိဘေဒမတ္တာ ဝိမတိ. အဿဒ္ဓိယံ ဝိနာသေတိ ဘဂဝတာ ဒေသိတတ္တာ၊ သမ္မုခါဝဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ၊ ခလိတဒုရုတ္တာဒိဂဟဏဒေါသာဘာဝတော စ. ဧတ္ထ စ ပဌမာဒယော တိဿော အတ္ထယောဇနာ အာကာရာဒိအတ္ထေသု အဂ္ဂဟိတဝိသေသမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ၊ တတော ပရာ စတဿော အာကာရတ္ထမေဝ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ဝိဘာဝိတာ၊ ပစ္ဆိမာ ပန တိဿော ယထာက္ကမံ အာကာရတ္ထံ နိဒဿနတ္ထံ အဝဓာရဏတ္ထဉ္စ ဧဝံ-သဒ္ဒံ ဂဟေတွာ ယောဇိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧက-သဒ္ဒေါ အညသေဋ္ဌာသဟာယသင်္ချာဒီသု ဒိဿတိ. တထာ ဟေသ ‘‘သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ၊ ဣဒမေဝ သစ္စံ မောဃမညန္တိ ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၇) အညတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ‘‘စေတသော ဧကောဒိဘာဝ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၈) သေဋ္ဌတ္ထေ၊ ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၄၀၅) အသဟာယေ၊ ‘‘ဧကောဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ခဏော စ သမယော စ ဗြဟ္မစရိယဝါသာယာ’’တိအာဒီသု သင်္ချာယံ. ဣဓာပိ သင်္ချာယန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒနိဒ္ဒေသော’’တိ. ကာလဉ္စ သမယဉ္စာတိ ယုတ္တကာလဉ္စ ပစ္စယသာမဂ္ဂိဉ္စ ခဏောတိ ဩကာသော. တထာဂတုပ္ပါဒါဒိကော ဟိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ဩကာသော တပ္ပစ္စယပဋိလာဘဟေတုတ္တာ. ခဏော ဧဝ စ သမယော. ယော ‘‘ခဏော’’တိ စ ‘‘သမယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ၊ သော ဧကောဝါတိ ဟိ အတ္ထော မဟာသမယောတိ မဟာသမူဟော. သမယောပိ ခေါတိ သိက္ခာပဒပူရဏဿ ဟေတုပိ. သမယပ္ပဝါဒကေတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပဝါဒကေ. တတ္ထ ဟိ နိသိန္နာ တိတ္ထိယာ အတ္တနော အတ္တနော သမယံ ပဝဒန္တီတိ. အတ္ထာဘိသမယာတိ ဟိတပဋိလာဘာ. အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ အဘိသမယော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ ပီဠနာဒီနိ အဘိသမေတဗ္ဗဘာဝေန ဧကီဘာဝံ ဥပနေတွာ ဝုတ္တာနိ. အဘိသမယဿ ဝါ ပဋိဝေဓဿ ဝိသယဘူတော အတ္ထော အဘိသမယဋ္ဌောတိ. တာနေဝ တထာ ဧကတ္တေန ဝုတ္တာနိ. တတ္ထ ပီဠနံ ဒုက္ခသစ္စဿ တံသမင်္ဂိနော ဟိံသနံ အဝိပ္ဖါရိကတာကရဏံ. သန္တာပေါ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဝသေန သန္တာပနံ ပရိဒဟနံ.

တတ္ထ သဟကာရီကာရဏံ သန္နိဇ္ဈံ သမေတိ သမဝေတီတိ သမယော၊ သမဝါယော. သမေတိ သမာဂစ္ဆတိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယံ ဧတ္ထ တဒါဓာရပုဂ္ဂလေဟီတိ သမယော၊ ခဏော. သမေတိ ဧတ္ထ၊ ဧတေန ဝါ သံဂစ္ဆတိ သတ္တော၊ သဘာဝဓမ္မော ဝါ သဟဇာတာဒီဟိ ဥပ္ပါဒါဒီဟိ ဝါတိ သမယော၊ ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတာယ အတ္ထတော အဘူတောပိ ဟိ ကာလော ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ အဓိကရဏံ ကရဏံ ဝိယ စ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေန ရူပေန ဝေါဟရီယတီတိ. သမံ၊ သဟ ဝါ အဝယဝါနံ အယနံ ပဝတ္တိ အဝဋ္ဌာနန္တိ သမယော၊ သမူဟော ယထာ ‘‘သမုဒါယော’’တိ. အဝယဝသဟာဝဋ္ဌာနမေဝ ဟိ သမူဟောတိ. အဝသေသပစ္စယာနံ သမာဂမေ ဧတိ ဖလံ ဧတသ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပဝတ္တတိ စာတိ သမယော၊ ဟေတု ယထာ ‘‘သမုဒယော’’တိ. သမေတိ သံယောဇနဘာဝတော သမ္ဗန္ဓော ဧတိ အတ္တနော ဝိသယေ ပဝတ္တတိ၊ ဒဠှဂ္ဂဟဏဘာဝတော ဝါ သံယုတ္တာ အယန္တိ ပဝတ္တန္တိ သတ္တာ ယထာဘိနိဝေသံ ဧတေနာတိ သမယော၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒိဋ္ဌိသညောဇနေန ဟိ သတ္တာ အတိဝိယ ဗဇ္ဈန္တီတိ. သမိတိ သင်္ဂတိ သမောဓာနန္တိ သမယော၊ ပဋိလာဘော. သမယနံ၊ သမ္မာ ဝါ အယနံ အပဂမောတိ သမယော၊ ပဟာနံ. အဘိမုခံ ဉာဏေန သမ္မာ ဧတဗ္ဗော အဘိသမေတဗ္ဗောတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတော သဘာဝေါ. အဘိမုခဘာဝေန သမ္မာ ဧတိ ဂစ္ဆတိ ဗုဇ္ဈတီတိ အဘိသမယော၊ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝါဝဗောဓော. ဧဝံ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ သမယ-သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမယသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရေ အဘိသမယသဒ္ဒဿ ဥဒါဟရဏံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿာတိ သမယသဒ္ဒဿ. ကာလော အတ္ထော သမဝါယာဒီနံ အတ္ထာနံ ဣဓ အသမ္ဘဝတော၊ ဒေသဒေသကပရိသာနံ ဝိယ သုတ္တဿ နိဒါနဘာဝေန ကာလဿ အပဒိသိတဗ္ဗတော စ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ အနိယမိတဝသေနေဝ ကာလော နိဒ္ဒိဋ္ဌော၊ န ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမေတွာတိ? အာဟ – ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဥတုသံဝစ္ဆရာဒိဝသေန နိယမံ အကတွာ သမယသဒ္ဒဿ ဝစနေန အယမ္ပိ ဂုဏော လဒ္ဓေါ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဝါ ဣမေ’’တိအာဒိမာဟ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော ဒေဝသိကံ ဈာနဖလသမာပတ္တီဟိ ဝီတိနာမနကာလော၊ ဝိသေသတော သတ္တသတ္တာဟာနိ. သုပ္ပကာသာတိ ဒသသဟဿိလောကဓာတုသံကမ္ပနဩဘာသပါတုဘာဝါဒီဟိ ပါကဋာ. ယထာဝုတ္တဘေဒေသု ဧဝ သမယေသု ဧကဒေသံ ပကာရန္တရေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယော စာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. တထာ ဟိ ဉာဏကိစ္စသမယော အတ္တဟိတပဋိပတ္တိသမယော စ အဘိသမ္ဗောဓိသမယော၊ အရိယတုဏှီဘာဝသမယော ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရသမယော၊ ကရုဏာကိစ္စပရဟိတပဋိပတ္တိဓမ္မိကထာသမယော ဒေသနာသမယော ဧဝ.

ကရဏဝစနေန နိဒ္ဒေသော ကတောတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထာတိ အဘိဓမ္မတဒညသုတ္တပဒဝိနယေသု. တထာတိ ဘုမ္မကရဏေဟိ. အဓိကရဏတ္ထော အာဓာရတ္ထော. ဘာဝေါ နာမ ကိရိယာ၊ တာယ ကိရိယန္တရလက္ခဏံ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏံ. တတ္ထ ယထာ ကာလော သဘာဝဓမ္မပရိစ္ဆိန္နော သယံ ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနောပိ အာဓာရဘာဝေန ပညာတော တင်္ခဏပ္ပဝတ္တာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပရတော စ အဘာဝတော ‘‘ပုဗ္ဗဏှေ ဇာတော၊ သာယနှေ ဂစ္ဆတီ’’တိ စ အာဒီသု၊ သမူဟော စ အဝယဝဝိနိမုတ္တော အဝိဇ္ဇမာနောပိ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓေါ အဝယဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပညာပီယတိ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ၊ ယဝရာသိယံ သမ္ဘူတော’’တိအာဒီသု၊ ဧဝံ ဣဓာပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဓိကရဏဉှိ။ပေ။ ဓမ္မာန’’န္တိ. ယသ္မိံ ကာလေ ဓမ္မပုဉ္ဇေ ဝါ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံ ဧဝ ကာလေ ဓမ္မပုဉ္ဇေ စ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ အယဉှိ တတ္ထ အတ္ထော. ယထာ စ ‘‘ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော၊ ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော’’တိ ဒေါဟနကိရိယာယ ဂမနကိရိယာ လက္ခီယတိ၊ ဧဝံ ဣဓာပိ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ၊ တသ္မိံ သမယေ’’တိ စ ဝုတ္တေ ‘‘သတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝိညာယမာနော ဧဝ ဟောတိ ပဒတ္ထဿ သတ္တာဝိရဟာဘာဝတောတိ သမယဿ သတ္တာကိရိယာယ စိတ္တဿ ဥပ္ပါဒကိရိယာ ဖဿာဒီနံ ဘဝနကိရိယာ စ လက္ခီယတိ. ယသ္မိံ သမယေတိ ယသ္မိံ နဝမေ ခဏေ၊ ယသ္မိံ ယောနိသောမနသိကာရာဒိဟေတုမှိ၊ ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ သတိ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ၊ တသ္မိံယေဝ ခဏေ၊ ဟေတုမှိ၊ ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ ဖဿာဒယောပိ ဟောန္တီတိ ဥဘယတ္ထ သမယသဒ္ဒေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသော ကတော လက္ခဏဘူတဘာဝယုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ခဏ။ပေ။ လက္ခီယတီ’’တိ.

ဟေတုအတ္ထော ကရဏတ္ထော စ သမ္ဘဝတိ ‘‘အန္နေန ဝသတိ၊ အဇ္ဈေနေန ဝသတိ၊ ဖရသုနာ ဆိန္ဒတိ၊ ကုဒါလေန ခဏတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ဝီတိက္ကမဉှိ သုတွာ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ ဩတိဏ္ဏဝတ္ထုကံ ပုဂ္ဂလံ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဂရဟိတွာ စ တံ တံ ဝတ္ထုံ ဩတိဏ္ဏကာလံ အနတိက္ကမိတွာ တေနေဝ ကာလေန သိက္ခာပဒါနိ ပညပေန္တော ဘဂဝါ ဝိဟရတိ သိက္ခာပဒပညတ္တိဟေတုဉ္စ အပေက္ခမာနော တတိယပါရာဇိကာဒီသု ဝိယ.

အစ္စန္တမေဝ အာရမ္ဘတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဒေသနာနိဋ္ဌာနံ ပရဟိတပဋိပတ္တိသင်္ခါတေန ကရုဏာဝိဟာရေန. တဒတ္ထဇောတနတ္ထန္တိ အစ္စန္တသံယောဂတ္ထဇောတနတ္ထံ. ဥပယောဂဝစနနိဒ္ဒေသော ကတော ယထာ ‘‘မာသံ အဇ္ဈေတီ’’တိ.

ပေါရာဏာတိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. အဘိလာပမတ္တဘေဒေါတိ ဝစနမတ္တေန ဝိသေသော. တေန သုတ္တဝိနယေသု ဝိဘတ္တိဗျတ္တယော ကတောတိ ဒဿေတိ.

သေဋ္ဌန္တိ သေဋ္ဌဝါစကံ ဝစနံ ‘‘သေဋ္ဌ’’န္တိ ဝုတ္တံ သေဋ္ဌဂုဏသဟစရဏတော. တထာ ဥတ္တမန္တိ ဧတ္ထာပိ. ဂါရဝယုတ္တောတိ ဂရုဘာဝယုတ္တော ဂရုဂုဏယောဂတော၊ ဂရုကရဏာရဟတာယ ဝါ ဂါရဝယုတ္တော. ဝုတ္တောယေဝ၊ န ပန ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂဿ ဣမိဿာ အဋ္ဌကထာယ ဧကဒေသဘာဝတောတိ အဓိပ္ပါယော.

အပရော နယော (သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၊ သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဝိနယာနိသံသကထာဝဏ္ဏနာ၊ ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄၄၊ ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ) – ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ၊ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ၊ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ၊ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

ဘဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော.

တတ္ထ ကထံ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ၊ တေ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ တထာဂတဿ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာ ဟိဿ သီလံ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပံ၊ သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယံ၊ သတိ သမ္ပဇညံ၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ သမထော၊ ဝိပဿနာ၊ တီဏိ ကုသလမူလာနိ၊ တီဏိ သုစရိတာနိ၊ တယော သမ္မာဝိတက္ကာ၊ တိဿော အနဝဇ္ဇသညာ၊ တိဿော ဓာတုယော၊ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ၊ စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ၊ စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ၊ စတ္တာရော အရိယမဂ္ဂါ၊ စတ္တာရိ အရိယဖလာနိ၊ စတဿော ပဋိသမ္ဘိဒါ၊ စတုယောနိပဋိစ္ဆေဒကဉာဏံ၊ စတ္တာရော အရိယဝံသာ၊ စတ္တာရိ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စဉာဏိကော သမ္မာသမာဓိ၊ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ၊ ပဉ္စ ဗလာနိ၊ ပဉ္စ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏာနိ၊ ပဉ္စ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ သညာ၊ ဆ အနုဿတိဋ္ဌာနာနိ၊ ဆ ဂါရဝါ၊ ဆ နိဿာရဏီယာ ဓာတုယော၊ ဆ သတတဝိဟာရာ၊ ဆ အနုတ္တရိယာနိ၊ ဆ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ သညာ၊ ဆ အဘိညာ၊ ဆ အသာဓာရဏဉာဏာနိ၊ သတ္တ အပရိဟာနိယာ ဓမ္မာ၊ သတ္တ အရိယဓမ္မာ၊ သတ္တ အရိယဓနာနိ၊ သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ၊ သတ္တ သပ္ပုရိသဓမ္မာ၊ သတ္တ နိဇ္ဇရဝတ္ထူနိ၊ သတ္တ သညာ၊ သတ္တ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂလဒေသနာ၊ သတ္တ ခီဏာသဝဗလဒေသနာ၊ အဋ္ဌ ပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ၊ အဋ္ဌ သမ္မတ္တာနိ၊ အဋ္ဌ လောကဓမ္မာတိက္ကမာ၊ အဋ္ဌ အာရမ္ဘဝတ္ထူနိ၊ အဋ္ဌ အက္ခဏဒေသနာ၊ အဋ္ဌ မဟာပုရိသဝိတက္ကာ၊ အဋ္ဌ အဘိဘာယတနဒေသနာ၊ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ၊ နဝ ယောနိသောမနသိကာရမူလကာ ဓမ္မာ၊ နဝ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂါနိ၊ နဝ သတ္တာဝါသဒေသနာ၊ နဝ အာဃာတပဋိဝိနယာ၊ နဝ သညာ၊ နဝ နာနတ္တာ၊ နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ၊ ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ၊ ဒသ ကသိဏာယတနာနိ၊ ဒသ ကုသလကမ္မပထာ၊ ဒသ သမ္မတ္တာနိ၊ ဒသ အရိယဝါသာ၊ ဒသ အသေက္ခဓမ္မာ၊ ဒသ တထာဂတဗလာနိ၊ ဧကာဒသ မေတ္တာနိသံသာ၊ ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ၊ တေရသ ဓုတဂုဏာ၊ စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ၊ ပဉ္စဒသ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ၊ သောဠသဝိဓာ အာနာပါနဿတိ၊ သောဠသ အပရန္တပနီယာ ဓမ္မာ၊ အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ၊ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ၊ စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ ပညာသ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏာနိ၊ ပရောပဏ္ဏာသ ကုသလဓမ္မာ၊ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ၊ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ၊ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယပစ္စဝေက္ခဏဒေသနာဉာဏာနိ တထာ အနန္တာသု လောကဓာတူသု အနန္တာနံ သတ္တာနံ အာသယာဒိဝိဘာဝနဉာဏာနိ စာတိ ဧဝမာဒယော အနန္တာပရိမာဏဘေဒါ အနညသာဓာရဏာ နိရတိသယာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ တသ္မာ ယထာဝုတ္တဝိဘာဂါ ဂုဏဘာဂါ အဿ အတ္ထီတိ ‘‘ဘာဂဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာ-ကာရဿ ရဿတ္တံ ကတွာ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော. ဧဝံ တာဝ ဘာဂဝါတိ ဘဂဝါ.

ယသ္မာ သီလာဒယော သဗ္ဗေ၊ ဂုဏဘာဂါ အသေသတော၊

ဝိဇ္ဇန္တိ သုဂတေ တသ္မာ၊ ဘဂဝါတိ ပဝုစ္စတီတိ.

ကထံ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ သဗ္ဗလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နေဟိ မနုဿတ္တာဒိကေ အဋ္ဌ ဓမ္မေ သမောဓာနေတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ကတမဟာဘိနီဟာရေဟိ မဟာဗောဓိသတ္တေဟိ ပရိပူရိတဗ္ဗာ ဒါနပါရမီ၊ သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာ၊ ဝီရိယ၊ ခန္တိ၊ သစ္စ၊ အဓိဋ္ဌာန၊ မေတ္တာ၊ ဥပေက္ခာပါရမီတိ ဒသ ပါရမိယော ဒသ ဥပပါရမိယော ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတိံသ ပါရမိယော၊ ဒါနာဒီနိ စတ္တာရိ သင်္ဂဟဝတ္ထူနိ၊ သစ္စာဒီနိ စတ္တာရိ အဓိဋ္ဌာနာနိ၊ အင်္ဂပရိစ္စာဂေါ နယနဓနရဇ္ဇပုတ္တဒါရပရိစ္စာဂေါတိ ပဉ္စ မဟာပရိစာဂါ၊ ပုဗ္ဗယောဂေါ၊ ပုဗ္ဗစရိယာ၊ ဓမ္မက္ခာနံ၊ ဉာတတ္ထစရိယာ၊ လောကတ္ထစရိယာ၊ ဗုဒ္ဓိစရိယာတိ ဧဝမာဒယော၊ သင်္ခေပတော ဝါ သဗ္ဗေ ပုညဉာဏသမ္ဘာရာ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မာ၊ တေ မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ကပ္ပါနံ သတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ခေယျာနိ ယထာ ဟာနဘာဂိယာ သံကိလေသဘာဂိယာ ဌိတိဘာဂိယာ ဝါ န ဟောန္တိ၊ အထ ခေါ ဥတ္တရုတ္တရိ ဝိသေသဘာဂိယာဝ ဟောန္တိ၊ ဧဝံ သက္ကစ္စံ နိရန္တရံ အနဝသေသတော ဘတာ သမ္ဘတာ အဿ အတ္ထီတိ ‘‘ဘတဝါ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဝုတ္တော နိရုတ္တိနယေန တ-ကာရဿ ဂ-ကာရံ ကတွာ. အထ ဝါ ဘတဝါတိ တေယေဝ ယထာဝုတ္တေ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဘရိ သမ္ဘရိ၊ ပရိပူရေသီတိ အတ္ထော. ဧဝမ္ပိ ဘတဝါတိ ဘဂဝါ.

သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ သဗ္ဗေ၊ ဒါနပါရမိအာဒိကေ၊

သမ္ဘာရေ ဘတဝါ နာထော၊ တေနာပိ ဘဂဝါ မတောတိ.

ကထံ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? ယေ တေ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသင်္ခါ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တိဘာဂါ၊ တေ အနဝသေသတော လောကဟိတတ္ထံ အတ္တနော စ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထံ နိစ္စကပ္ပံ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ ဗဟုလမကာသီတိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ အဘိညေယျဓမ္မေသု ကုသလာဒီသု ခန္ဓာဒီသု စ ယေ တေ ပရိညေယျာဒိဝသေန သင်္ခေပတော ဝါ စတုဗ္ဗိဓာ အဘိသမယဘာဂါ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ‘‘စက္ခု ပရိညေယျံ သောတံ။ပေ။ ဇရာမရဏံ ပရိညေယျ’’န္တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁) အနေကေ ပရိညေယျဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော။ပေ။ ဇရာမရဏဿ သမုဒယော ပဟာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ ပဟာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓော။ပေ။ ဇရာမရဏဿ နိရောဓော သစ္ဆိကာတဗ္ဗော’’တိအာဒိနာ သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂါ၊ ‘‘စက္ခုဿ နိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ’’တိအာဒိနာ စ အနေကဘေဒါ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂါ စ ဓမ္မာ၊ တေ သဗ္ဗေ ဝနိ ဘဇိ ယထာရဟံ ဂေါစရဘာဝနာသေဝနာနံ ဝသေန သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ‘‘ယေ ဣမေ သီလာဒယော ဓမ္မက္ခန္ဓာ သာဝကေဟိ သာဓာရဏာ ဂုဏဘာဂါ ဂုဏကောဋ္ဌာသာ၊ ကိန္တိ နု ခေါ တေ ဝိနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌပေယျ’’န္တိ မဟာကရုဏာယ ဝနိ အဘိပတ္ထယိ၊ သာ စဿ အဘိပတ္ထနာ ယထာဓိပ္ပေတဖလာဝဟာ အဟောသိ. ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

ယသ္မာ ဉေယျသမာပတ္တိဂုဏဘာဂေ အသေသတော၊

ဘဇိ ပတ္ထယိ သတ္တာနံ၊ ဟိတာယ ဘဂဝါ တတောတိ.

ကထံ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ? သမာသတော တာဝ ကတပုညေဟိ ပယောဂသမ္ပန္နေဟိ ယထာဝိဘဝံ ဘဇီယန္တီတိ ဘဂါ၊ လောကိယလောကုတ္တရာ သမ္ပတ္တိယော. တတ္ထ လောကိယေ တာဝ တထာဂတော သမ္ဗောဓိတော ပုဗ္ဗေ ဗောဓိသတ္တဘူတော ပရမုက္ကံသဂတေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ၊ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌာယ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓကရဓမ္မေ သမန္နာနေန္တော ဗုဒ္ဓဓမ္မေ ပရိပါစေသိ၊ ဗုဒ္ဓဘူတော ပန တေ နိရဝဇ္ဇသုခူပသံဟိတေ အနညသာဓာရဏေ လောကုတ္တရေပိ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ၊ ဝိတ္ထာရတော ပန ပဒေသရဇ္ဇဣဿရိယစက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိ-ဒေဝရဇ္ဇသမ္ပတ္တိအာဒိဝသေန- ဈာနဝိမောက္ခသမာဓိသမာပတ္တိဉာဏဒဿန-မဂ္ဂဘာဝနာဖလသစ္ဆိ- ကိရိယာဒိ-ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဝသေန စ အနေကဝိဟိတေ အနညသာဓာရဏေ ဘဂေ ဝနိ ဘဇိ သေဝိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝနီတိ ဘဂဝါ.

ယာ တာ သမ္ပတ္တိယော လောကေ၊ ယာ စ လောကုတ္တရာ ပုထု၊

သဗ္ဗာ တာ ဘဇိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာပိ ဘဂဝါ မတောတိ.

ကထံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ? ဘတ္တာ ဒဠှဘတ္တိကာ အဿ ဗဟူ အတ္ထီတိ ဘတ္တဝါ. တထာဂတော ဟိ မဟာကရုဏာသဗ္ဗညုတညာဏာဒိအပရိမိတနိရုပမပဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိဘာဝတော သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော၊ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တူပကာရိတာယ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏ-အသီတိအနုဗျဉ္ဇန-ဗျာမပ္ပဘာဒိအနညသာဓာရဏ- ဝိသေသပဋိမဏ္ဍိတ-ရူပကာယတာယ ယထာဘုစ္စ-ဂုဏာဓိဂတေန ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန လောကတ္တယဗျာပိနာ သုဝိပုလေန သုဝိသုဒ္ဓေန စ ထုတိဃောသေန သမန္နာဂတတ္တာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာသု အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိအာဒီသု သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝတော ဒသဗလစတုဝေသာရဇ္ဇာဒိနိရတိသယဂုဏဝိသေသ-သမင်္ဂိဘာဝတော စ ရူပပ္ပမာဏော ရူပပ္ပသန္နော၊ ဃောသပ္ပမာဏော ဃောသပ္ပသန္နော၊ လူခပ္ပမာဏော လူခပ္ပသန္နော၊ ဓမ္မပ္ပမာဏော ဓမ္မပ္ပသန္နောတိ ဧဝံ စတုပ္ပမာဏိကေ လောကသန္နိဝါသေ သဗ္ဗထာပိ ပသာဒါဝဟဘာဝေန သမန္တပါသာဒိကတ္တာ အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ သဒေဝမနုဿာနံ အာဒရဗဟုမာနဂါရဝါယတနတာယ ပရမပေမသမ္ဘတ္တိဋ္ဌာနံ. ယေ တဿ ဩဝါဒေ ပတိဋ္ဌိတာ အဝေစ္စပ္ပသာဒေန သမန္နာဂတာ ဟောန္တိ၊ ကေနစိ အသံဟာရိယာ တေသံ ပသာဒဘတ္တိ သမဏေန ဝါ ဗြာဟ္မဏေန ဝါ ဒေဝေန ဝါ မာရေန ဝါ ဗြဟ္မုနာ ဝါ. တထာ ဟိ တေ အတ္တနော ဇီဝိတပရိစ္စာဂေပိ တတ္ထ ပသာဒံ န ပရိစ္စဇန္တိ၊ တဿ ဝါ အာဏံ ဒဠှဘတ္တိဘာဝတော. တေနေဝါဟ –

‘‘ယော ဝေ ကတညူ ကတဝေဒိ ဓီရော၊

ကလျာဏမိတ္တော ဒဠှဘတ္တိ စ ဟောတီ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၇၈)၊

‘‘သေယျထာပိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတိ၊ ဧဝမေဝ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၈.၂၀၊ ဥဒါ. ၄၅၊ စူဠဝ. ၃၈၅) စ.

ဧဝံ ဘတ္တဝါတိ ဘဂဝါ နိရုတ္တိနယေန ဧကဿ တ-ကာရဿ လောပံ ကတွာ ဣတရဿ ဂ-ကာရံ ကတွာ.

ဂုဏာတိသယယုတ္တဿ၊ ယသ္မာ လောကဟိတေသိနော၊

သမ္ဘတ္တာ ဗဟဝေါ သတ္ထု၊ ဘဂဝါ တေန ဝုစ္စတီတိ.

ကထံ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ယသ္မာ တထာဂတော ဗောဓိသတ္တဘူတောပိ ပုရိမာသု ဇာတီသု ပါရမိယော ပူရေန္တော ဘဂသင်္ခါတံ သိရိံ ဣဿရိယံ ယသဉ္စ ဝမိ၊ ဥဂ္ဂိရိ၊ ခေဠပိဏ္ဍံ ဝိယ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ၊ ပစ္ဆိမတ္တဘာဝေပိ ဟတ္ထာဂတံ စက္ကဝတ္တိသိရိံ ဒေဝလောကာဓိပစ္စသဒိသံ စတုဒီပိဿရိယံ စက္ကဝတ္တိသမ္ပတ္တိသန္နိဿယံ သတ္တရတနသမုဇ္ဇလံ ယသဉ္စ တိဏာယပိ အမညမာနော နိရပေက္ခော ပဟာယ အဘိနိက္ခမိတွာ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ တသ္မာ ဣမေ သိရိအာဒိကေ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာနိ နာမ နက္ခတ္တာနိ၊ တေဟိ သမံ ဂစ္ဆန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ ဘဂါ၊ သိနေရုယုဂန္ဓရဥတ္တရကုရုဟိမဝန္တာဒိဘာဇနလောကဝိသေသသန္နိဿယာ သောဘာ ကပ္ပဋ္ဌိယဘာဝတော၊ တေပိ ဘဂေ ဝမိ တန္နိဝါသိသတ္တာဝါသသမတိက္ကမနတော၊ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂပဟာနေန ပဇဟီတိ. ဧဝမ္ပိ ဘဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

စက္ကဝတ္တိသိရိံ ယသ္မာ၊ ယသံ ဣဿရိယံ သုခံ၊

ပဟာသိ လောကစိတ္တဉ္စ၊ သုဂတော ဘဂဝါ တတောတိ.

ကထံ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ? ဘာဂါ နာမ သဘာဂဓမ္မကောဋ္ဌာသာ၊ တေ ခန္ဓာယတနဓာတာဒိဝသေန၊ တတ္ထာပိ ရူပဝေဒနာဒိဝသေန၊ ပထဝိယာဒိအတီတာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ. တေ ဘဂဝါ သဗ္ဗံ ပပဉ္စံ သဗ္ဗံ ယောဂံ သဗ္ဗံ ဂန္ထံ သဗ္ဗံ သံယောဇနံ သမုစ္ဆိန္ဒိတွာ အမတံ ဓာတုံ သမဓိဂစ္ဆန္တော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ အနပေက္ခော ဆဍ္ဍယိ န ပစ္စာဂမိ. တထာ ဟေသ ‘‘သဗ္ဗတ္ထမေဝ ပထဝိံ အာပံ တေဇံ ဝါယံ၊ စက္ခုံ သောတံ ဃာနံ ဇိဝှံ ကာယံ မနံ၊ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဓမ္မေ၊ စက္ခုဝိညာဏံ။ပေ။ မနောဝိညာဏံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ ဝေဒနံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ သညံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ သညံ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇံ စေတနံ။ပေ။ မနောသမ္ဖဿဇံ စေတနံ၊ ရူပတဏှံ။ပေ။ ဓမ္မတဏှံ၊ ရူပဝိတက္ကံ။ပေ။ ဓမ္မဝိတက္ကံ၊ ရူပဝိစာရံ။ပေ။ ဓမ္မဝိစာရ’’န္တိအာဒိနာ အနုပဒဓမ္မဝိဘာဂဝသေနပိ သဗ္ဗေဝ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေ အနဝသေသတော ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ၊ အနပေက္ခပရိစ္စာဂေန ဆဍ္ဍယိ. ဝုတ္တံ ဟေတံ ‘‘ယံ တံ၊ အာနန္ဒ၊ စတ္တံ ဝန္တံ မုတ္တံ ပဟီနံ ပဋိနိဿဋ္ဌံ၊ တံ တထာဂတော ပုန ပစ္စာဂမိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၈၃). ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ. အထ ဝါ ဘာဂေ ဝမီတိ သဗ္ဗေပိ ကုသလာကုသလေ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇေ ဟီနပဏီတေ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ ဓမ္မေ အရိယမဂ္ဂဉာဏမုခေန ဝမိ ဥဂ္ဂိရိ အနပေက္ခော ပရိစ္စဇိ ပဇဟိ၊ ပရေသဉ္စ တထတ္တာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဟာတဗ္ဗာ၊ ပဂေဝ အဓမ္မာ (မ. နိ. ၁.၂၄၀)၊ ကုလ္လူပမံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ နိတ္ထရဏတ္ထာယ၊ နော ဂဟဏတ္ထာယာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၄၀). ဧဝမ္ပိ ဘာဂေ ဝမီတိ ဘဂဝါ.

ခန္ဓာယတနဓာတာဒိ-ဓမ္မဘာဂါမဟေသိနာ၊

ကဏှသုက္ကာ ယတော ဝန္တာ၊ တတောပိ ဘဂဝါ မတောတိ.

တေန ဝုတ္တံ –

‘‘ဘာဂဝါ ဘတဝါ ဘာဂေ၊ ဘဂေ စ ဝနိ ဘတ္တဝါ၊

ဘဂေ ဝမိ တထာ ဘာဂေ၊ ဝမီတိ ဘဂဝါ ဇိနော’’တိ.

ဓမ္မသရီရံ ပစ္စက္ခံ ကရောတီတိ ‘‘ယော ဝေါ၊ အာနန္ဒ၊ မယာ ဓမ္မော စ ဝိနယော စ ဒေသိတော ပညတ္တော၊ သော ဝေါ မမစ္စယေန သတ္ထာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၂၁၆) ဝစနတော ဓမ္မဿ သတ္ထုဘာဝပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝဇိရသင်္ဃာတသမာနကာယော ပရေဟိ အဘေဇ္ဇသရီရတ္တာ. န ဟိ ဘဂဝတော ရူပကာယေ ကေနစိ သက္ကာ အန္တရာယော ကာတုန္တိ.

ဒေသနာသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဝက္ခမာနဿ သကလဿ သုတ္တဿ ‘‘ဧဝ’’န္တိ နိဒဿနတော. သာဝကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေန ပဉ္စသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပိတေန မယာ မဟာသာဝကေန သုတံ၊ တဉ္စ ခေါ မယာဝ သုတံ၊ န အနုဿုတိကံ၊ န ပရမ္ပရာဘတန္တိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဒီပနတော. ကာလသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဘဂဝါ-သဒ္ဒသန္နိဓာနေ ပယုတ္တဿ သမယ-သဒ္ဒဿ ကာလဿ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒပဋိမဏ္ဍိတဘာဝဒီပနတော. ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒပရမာ ဟိ ကာလသမ္ပဒါ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

‘‘ကပ္ပကသာယေ ကလိယုဂေ၊ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒေါ အဟော မဟစ္ဆရိယံ၊

ဟုတာဝဟမဇ္ဈေ ဇာတံ၊ သမုဒိတမကရန္ဒမရဝိန္ဒ’’န္တိ. (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၁၊ သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၊ အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁ ရူပါဒိဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ)၊

ဘဂဝါတိ ဒေသကသမ္ပတ္တိံ နိဒ္ဒိသတိ ဂုဏဝိသိဋ္ဌသတ္တုတ္တမဂရုဂါရဝါဓိဝစနဘာဝတော.

မင်္ဂလဒိဝသော သုခဏော သုနက္ခတ္တန္တိ အဇ္ဇ မင်္ဂလဒိဝသော၊ တသ္မာ သုနက္ခတ္တံ၊ တတ္ထာပိ အယံ သုခဏော. မာ အတိက္ကမီတိ မာ ရတ္တိဝိဘာယနံ အနုဒိက္ခန္တာနံ ရတ္တိ အတိက္ကမီတိ ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဥက္ကာသု ဌိတာသု ဌိတာတိ ဥက္ကဋ္ဌာ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၅၅၊ အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၃၆). ဥက္ကာသု ဝိဇ္ဇောတလန္တီသု ဌိတာ ပတိဋ္ဌိတာတိ မူလဝိဘူဇာဒိပက္ခေပေန (ပါဏိနိ ၃.၂.၅) သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိရုတ္တိနယေန ဝါ ဥက္ကာသု ဌိတာသု ဌိတာ အာသီတိ ဥက္ကဋ္ဌာ. အပရေ ပန ဘဏန္တိ ‘‘ဘူမိဘာဂသမ္ပတ္တိယာ မနုဿသမ္ပတ္တိယာ ဥပကရဏသမ္ပတ္တိယာ စ သာ နဂရီ ဥက္ကဋ္ဌဂုဏယောဂတော ‘ဥက္ကဋ္ဌာ’တိ နာမံ လဘီ’’တိ.

အဝိသေသေနာတိ န ဝိသေသေန၊ ဝိဟာရဘာဝသာမညေနာတိ အတ္ထော. ဣရိယာပထ။ပေ။ ဝိဟာရေသူတိ ဣရိယာပထဝိဟာရော ဒိဗ္ဗဝိဟာရော ဗြဟ္မဝိဟာရော အရိယဝိဟာရောတိ ဧတေသု စတူသု ဝိဟာရေသု. သမင်္ဂိပရိဒီပနန္တိ သမင်္ဂီဘာဝပရိဒီပနံ. ဧတန္တိ ‘‘ဝိဟရတီ’’တိ ဧတံ ပဒံ. တထာ ဟိ တံ ‘‘ဣဓေကစ္စော ဂိဟီဟိ သံသဋ္ဌော ဝိဟရတိ သဟနန္ဒီ သဟသောကီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၄.၂၄၁) ဣရိယာပထဝိဟာရေ အာဂတံ၊ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ။ပေ။ ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၆၀၊ ဝိဘ. ၆၂၄) ဒိဗ္ဗဝိဟာရေ၊ ‘‘သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ ဧကံ ဒိသံ ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆၊ ၃.၃၀၈၊ မ. နိ. ၁.၇၇၊ ၂.၃၀၉၊ ၃.၂၃၀) ဗြဟ္မဝိဟာရေ၊ ‘‘သော ခေါ အဟံ အဂ္ဂိဝေဿန တဿာယေဝ ကထာယ ပရိယောသာနေ တသ္မိံ ဧဝ ပုရိမသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ အဇ္ဈတ္တမေဝ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သန္နိသာဒေမိ ဧကောဒိံ ကရောမိ သမာဒဟာမိ၊ ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) အရိယဝိဟာရေ.

တတ္ထ ဣရိယနံ ဝတ္တနံ ဣရိယာ၊ ကာယပ္ပယောဂေါ. တဿာ ပဝတ္တနုပါယဘာဝတော ဌာနာဒိ ဣရိယာပထော. ဌာနသမင်္ဂီ ဝါ ဟိ ကာယေန ကိဉ္စိ ကရေယျ ဂမနာဒီသု အညတရသမင်္ဂီ ဝါ. အထ ဝါ ဣရိယတိ ပဝတ္တတိ ဧတေန အတ္တဘာဝေါ၊ ကာယကိစ္စံ ဝါတိ ဣရိယာ၊ တဿာ ပဝတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော ပထောတိ ဣရိယာပထော၊ ဌာနာဒိ ဧဝ. သော စ အတ္ထတော ဂတိနိဝတ္တိအာဒိအာကာရေန ပဝတ္တော စတုသန္တတိရူပပဗန္ဓော ဧဝ. ဝိဟရဏံ၊ ဝိဟရတိ ဧတေနာတိ ဝါ ဝိဟာရော၊ ဣရိယာပထော ဧဝ ဝိဟာရော ဣရိယာပထဝိဟာရော. ဒိဝိ ဘဝေါတိ ဒိဗ္ဗော. တတ္ထ ဗဟုလပ္ပဝတ္တိယာ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒိဒေဝလောကေ ဘဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ ယော ဒိဗ္ဗာနုဘာဝေါ၊ တဒတ္ထာယ သံဝတ္တတီတိ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ အဘိညာဘိနီဟာရဝသေန မဟာဂတိကတ္တာ ဝါ ဒိဗ္ဗော၊ ဒိဗ္ဗော စ သော ဝိဟာရော စာတိ ဒိဗ္ဗဝိဟာရော၊ စတဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော. အာရုပ္ပသမာပတ္တိယောပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တိ. ဗြဟ္မူနံ၊ ဗြဟ္မာနော ဝါ ဝိဟာရာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ၊ စတဿော အပ္ပမညာယော. အရိယာနံ၊ အရိယာ ဝါ ဝိဟာရာ အရိယဝိဟာရာ၊ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ. သော ဟိ ဘဂဝါ ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနန္တိအာဒိ ယဒိပိ ဘဂဝါ ဧကေနပိ ဣရိယာပထေန စိရတရံ ကာလံ အတ္တဘာဝံ ပဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ၊ တထာပိ ‘‘ဥပါဒိန္နကသရီရဿ နာမ အယံ သဘာဝေါ’’တိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ဝါ ဘဂဝါ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တော ဝေနေယျာနံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော၊ နာနာသမာပတ္တီဟိ စ ကာလံ ဝီတိနာမေန္တော ဝသတီတိ ဝေနေယျသတ္တာနံ အတ္တနော စ ဝိဝိဓံ ဟိတသုခံ ဟရတိ ဥပနေတိ ဥပ္ပါဒေတိ၊ တသ္မာ ဝိဝိဓံ ဟရတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

သုဘဂတ္တာတိ သိရီကာမာနဝသေန သောဘနတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘သုန္ဒရသိရိကတ္တာ သုန္ဒရကာမတ္တာ စာ’’တိ. ဆဏသမဇ္ဇဥဿဝေတိ ဧတ္ထ ဆဏံ နာမ ဖဂ္ဂုနမာသာဒီသု ဥတ္တရဖဂ္ဂုနာဒိ-အဘိလက္ခိတဒိဝသေသု သပရိဇနာနံ မနုဿာနံ မင်္ဂလကရဏံ. သမဇ္ဇံ နာမ နဋသမဇ္ဇာဒိ. ဥဿဝေါ နက္ခတ္တံ. ယတ္ထ ဂါမနိဂမဝါသိနော တယော သတ္တ ဝါ ဒိဝသေ နက္ခတ္တဃောသနံ ကတွာ ယထာဝိဘဝံ အလင်္ကတပဋိယတ္တာ ဘောဂေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ နက္ခတ္တကီဠနံ ကီဠန္တိ. တေသံ တံ တထေဝ ဟောတီတိ တေသံ မနုဿာနံ တံ ပတ္ထနံ တန္နိဝါသိဒေဝတာနုဘာဝေန ယေဘုယျေန တထေဝ ဟောတိ၊ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော. ဗဟုဇနကန္တတာယာတိ ဣမိနာ ‘‘သုန္ဒရကာမတ္တာ’’တိ ဧတဿေဝ ပဒဿ ပကာရန္တရေန အတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – ကမနီယဋ္ဌေန သုဋ္ဌု ဘဇီယတီတိ သုဘဂံ၊ သုဘာ အဂါ ရုက္ခာ ဧတ္ထာတိ ဝါ သုဘဂံ၊ သုန္ဒရကိတ္တိယောဂတော ဝါ ‘‘သုဘဂ’’န္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထံ ဝဏ္ဏေန္တိ. ကေစိ ပန ‘‘သုဘာဂဝနေ’’တိ ပဌန္တိ၊ ‘‘သုန္ဒရဘူမိဘာဂေ ဝနေ’’တိ စဿ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. သုဘဂဿ နာမ ယက္ခဿ ဝနံ တေန ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာတိ ‘‘သုဘဂဝန’’န္တိ အညေ. ဝနနံ ဘတ္တီတိအတ္ထေ တံ ဝနနံ ကာရေတီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဝနယတီတိ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္တနိ သိနေဟံ ဥပ္ပါဒေတီ’’တိ. ယာစနတ္ထေ ဝနုတေ ဣတိ ဝနန္တိ ဥပစာရကပ္ပနာဝသေန ဝန-သဒ္ဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဥဇုဝံသာတိ ဥဇုဘူတဝိဋပါ. မဟာသာလာတိ မဟာရုက္ခာ. အညတရသ္မိံ သာလမူလေတိ အညတရဿ ရုက္ခဿ မူလေ. ဝနပ္ပတိဇေဋ္ဌကရုက္ခောတိ ဝနပ္ပတိဘူတော ဇေဋ္ဌကရုက္ခော. တမေဝ ဇေဋ္ဌကဘာဝန္တိ ဝနပ္ပတိဘာဝေနာဂတံ သေဋ္ဌဘာဝံ ပဓာနဘာဝံ. တေန ဟိ သော ‘‘သာလရာဇာ’’တိ ဝုတ္တော. ဥပဂတာနံ ရဉ္ဇနဋ္ဌေန ရာဇာ၊ အညသ္မိမ္ပိ တာဒိသေ ရုက္ခေ ရာဇဝေါဟာရံ ဒဿေတုံ ‘‘သုပတိဋ္ဌိတဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗြာဟ္မဏ ဓမ္မိကာတိ အာလပနံ. နိပ္ပရိယာယေန သာခါဒိမတော သင်္ဃာတဿ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနေ အဝယဝဝိသေသေ ပဝတ္တမာနော မူလ-သဒ္ဒေါ. ယသ္မာ တံသဒိသေသု တန္နိဿယေ ပဒေသေ စ ရုဠှီဝသေန ပရိယာယတော ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ‘‘မူလာနိ ဥဒ္ဓရေယျာ’’တိ ဧတ္ထ နိပ္ပရိယာယမူလံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဧကေန မူလ-သဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ အာဟ ‘‘မူလမူလေ ဒိဿတီ’’တိ ယထာ ‘‘ဒုက္ခဒုက္ခံ (သံ. နိ. ၄.၃၂၇)၊ ရူပရူပ’’န္တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၄၄၉) စ. အသာဓာရဏဟေတုမှီတိ အသာဓာရဏကာရဏေ. လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒါနံ ဧဝ အာဝေဏိကေ နေသံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတဘာဝသာဓနတော မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကေ ပစ္စယဓမ္မေ ဒိဿတီတိ အတ္ထော.

တတ္ထာတိ ‘‘ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရတိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိ ယံ ဝုတ္တံ ဝါကျံ၊ တတ္တ. သိယာတိ ကဿစိ ဧဝံ ပရိဝိတက္ကော သိယာ၊ ဝက္ခမာနာကာရေန ကဒါစိ စောဒေယျ ဝါတိ အတ္ထော. အထ တတ္ထ ဝိဟရတီတိ ယဒိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ ဝိဟရတိ. န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ နာနာဌာနဘူတတ္တာ ဥက္ကဋ္ဌာသုဘဂဝနာနံ၊ ဧကံ သမယန္တိ စ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဣဒါနိ စောဒကော တမေဝ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ ‘‘န ဟိ သက္ကာ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ဣတရော သဗ္ဗမေတံ အဝိပရီတံ အတ္ထံ အဇာနန္တေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ခေါ ပနေတံ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ဧတန္တိ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌာယံ ဝိဟရတိ သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ’’တိ ဧတံ ဝစနံ. ဧဝန္တိ ‘‘ယဒိ တာဝ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ယံ တံ ဘဝတာ စောဒိတံ၊ တံ အတ္ထတော ဧဝံ န ခေါ ပန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ န ဥဘယတ္ထ အပုဗ္ဗအစရိမံ ဝိဟာရဒဿနတ္ထန္တိ အတ္ထော.

ဣဒါနိ အတ္တနော ယထာဓိပ္ပေတံ အဝိပရီတံ အတ္ထံ၊ တဿ စ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တဘာဝံ၊ တေန စ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တံ ပကာသေန္တော ‘‘နနု အဝေါစုမှ။ပေ။ သာလရာဇမူလေ’’တိ အာဟ. ဧဝမ္ပိ ‘‘သုဘဂဝနေ သာလရာဇမူလေ ဝိဟရတီ’’စ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ န ‘‘ဥက္ကဋ္ဌာယ’’န္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂေါစရဂါမနိဒဿနတ္ထ’’န္တိအာဒိ.

အဝဿံ စေတ္ထ ဂေါစရဂါမကိတ္တနံ ကာတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ တံ ယထာ သုဘဂဝနာဒိကိတ္တနံ ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏာဒိအနေကပ္ပယောဇနံ၊ ဧဝံ ဂဟဋ္ဌာနုဂ္ဂဟကရဏာဒိဝိဝိဓပ္ပယောဇနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥက္ကဋ္ဌာကိတ္တနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပစ္စယဂ္ဂဟဏေန ဥပသင်္ကမနပယိရုပါသနာနံ ဩကာသဒါနေန ဓမ္မဒေသနာယ သရဏေသု သီလေသု စ ပတိဋ္ဌာပနေန ယထူပနိဿယံ ဥပရိဝိသေသာဓိဂမာဝဟနေန စ ဂဟဋ္ဌာနဂ္ဂဟကရဏံ၊ ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာနံ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂဿ စ အနုရူပဝသနဋ္ဌာနပရိဂ္ဂဟေနေတ္ထ ပဗ္ဗဇိတာနုဂ္ဂဟကရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကရုဏာယ ဥပဂမနံ၊ န လာဘာဒိနိမိတ္တံ၊ ပညာယ အပဂမနံ၊ န ဝိရောဓာဒိနိမိတ္တန္တိ ဥပဂမနာပဂမနာနံ နိရုပက္ကိလေသတံ ဝိဘာဝေတိ. ဓမ္မိကသုခံ နာမ အနဝဇ္ဇသုခံ. ဒေဝါနံ ဥပကာရဗဟုလတာ ဇနဝိဝိတ္တတာယ. ပစုရဇနဝိဝိတ္တံ ဟိ ဌာနံ ဒေဝါ ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ မညန္တိ. တဒတ္ထပရိနိပ္ဖါဒနန္တိ လောကတ္ထနိပ္ဖါဒနံ၊ ဗုဒ္ဓကိစ္စသမ္ပာဒနန္တိ အတ္ထော. ဧဝမာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥက္ကဋ္ဌာကိတ္တနတော ရူပကာယဿ အနုဂ္ဂဏှနံ ဒဿေတိ၊ သုဘဂဝနာဒိကိတ္တနတော ဓမ္မကာယဿ. တထာ ပုရိမေန ပရာဓီနကိရိယာကရဏံ၊ ဒုတိယေန အတ္တာဓီနကိရိယာကရဏံ. ပုရိမေန ဝါ ကရုဏာကိစ္စံ၊ ဣတရေန ပညာကိစ္စံ. ပုရိမေန စဿ ပရမာယ အနုကမ္ပာယ သမန္နာဂမံ၊ ပစ္ဆိမေန ပရမာယ ဥပေက္ခာယ သမန္နာဂမံ ဒီပေတိ. ဘဂဝါ ဟိ သဗ္ဗသတ္တေ ပရမာယ အနုကမ္ပာယ အနုကမ္ပတိ၊ န စ တတ္ထ သိနေဟဒေါသာနုပတိတော ပရမုပေက္ခကဘာဝတော၊ ဥပေက္ခကော စ န စ ပရဟိတသုခကရဏေ အပ္ပေါသုက္ကော မဟာကာရုဏိကဘာဝတော.

တဿ မဟာကာရုဏိကတာယ လောကနာထတာ၊ ဥပေက္ခကတာယ အတ္တနာထတာ. တထာ ဟေသ ဗောဓိသတ္တဘူတော မဟာကရုဏာယ သဉ္စောဒိတမာနသော သကလလောကဟိတာယ ဥဿုက္ကမာပန္နော မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ တဒတ္ထနိပ္ဖါဒနတ္ထံ ပုညဉာဏသမ္ဘာရေ သမ္ပာဒေန္တော အပရိမိတံ ကာလံ အနပ္ပကံ ဒုက္ခမနုဘောသိ၊ ဥပေက္ခကတာယ သမ္မာ ပတိတေဟိ ဒုက္ခေဟိ န ဝိကမ္ပိ. တထာ မဟာကာရုဏိကတာယ သံသာရာဘိမုခတာ၊ ဥပေက္ခကတာယ တတော နိဗ္ဗိန္ဒနာ. တထာ ဥပေက္ခကတာယ နိဗ္ဗာနာဘိမုခတာ၊ မဟာကာရုဏိကတာယ တဒဓိဂမော. တထာ မဟာကာရုဏိကတာယ ပရေသံ အဘိံသာပနံ၊ ဥပေက္ခကတာယ သယံ ပရေဟိ အဘာယနံ. မဟာကာရုဏိကတာယ ပရံ ရက္ခတော အတ္တနော ရက္ခဏံ၊ ဥပေက္ခကတာယ အတ္တာနံ ရက္ခတော ပရေသံ ရက္ခဏံ. တေနဿ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ. တထာ မဟာကာရုဏိကတာယ သစ္စာဓိဋ္ဌာနဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနဿ စ ပါရိပူရိ၊ ဥပေက္ခကတာယ ဥပသမာဓိဋ္ဌာနဿ ပညာဓိဋ္ဌာနဿ စ ပါရိပူရိ. ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓါသယပယောဂဿ မဟာကာရုဏိကတာယ လောကဟိတတ္ထမေဝ ရဇ္ဇသမ္ပဒါဒိဘဝသမ္ပတ္တိယာ ဥပဂမနံ၊ ဥပေက္ခကတာယ တိဏာယပိ အမညမာနဿ တတော အပဂမနံ. ဣတိ သုဝိသုဒ္ဓဥပဂမာပဂမဿ မဟာကာရုဏိကတာယ လောကဟိတတ္ထမေဝ ဒါနဝသေန သမ္ပတ္တီနံ ပရိစ္စဇနာ၊ ဥပေက္ခကတာယ စဿ ဖလဿ အတ္တနော အပစ္စာသီသနာ. ဧဝံ သမုဒါဂမနတော ပဋ္ဌာယ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတဂုဏသမန္နာဂတဿ မဟာကာရုဏိကတာယ ပရေသံ ဟိတသုခတ္ထံ အတိဒုက္ကရကာရိတာ၊ ဥပေက္ခကတာယ ကာယမ္ပိ အနလံကာရိတာ.

တထာ မဟာကာရုဏိကတာယ စရိမတ္တဘာဝေ ဇိဏ္ဏာတုရမတဒဿနေန သဉ္ဇာတသံဝေဂေါ၊ ဥပေက္ခကတာယ ဥဠာရေသု ဒေဝဘောဂသဒိသေသု ဘောဂေသု နိရပေက္ခော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခမိ. တထာ မဟာကာရုဏိကတာယ ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇၊ သံ. နိ. ၂.၄၊ ၁၀) ကရုဏာမုခေနေဝ ဝိပဿနာရမ္ဘော၊ ဥပေက္ခကတာယ ဗုဒ္ဓဘူတဿ သတ္တ သတ္တာဟာနိ ဝိဝေကသုခေနေဝ ဝီတိနာမနံ. မဟာကာရုဏိကတာယ ဓမ္မဂမ္ဘီရတံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပေါသုက္ကတံ အာပဇ္ဇိတွာပိ မဟာဗြဟ္မုနော အဇ္ဈေသနာပဒေသေန ဩကာသကရဏံ၊ ဥပေက္ခကတာယ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာဒိ ဝေနေယျာနံ အနနုရူပသမုဒါစာရေပိ အနညထာဘာဝေါ. မဟာကာရုဏိကတာယ ကတ္ထစိ ပဋိဃာတာဘာဝေနဿ သဗ္ဗတ္ထ အမိတ္တသညာယ အဘာဝေါ၊ ဥပေက္ခကတာယ ကတ္ထစိပိ အနုရောဓာဘာဝေန သဗ္ဗတ္ထ သိနေဟသန္ထဝါဘာဝေါ. မဟာကာရုဏိကတာယ ဂါမာဒီနံ အာသန္နဋ္ဌာနေ ဝသန္တဿပိ ဥပေက္ခကတာယ အရညဋ္ဌာနေ ဧဝ ဝိဟရဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမေန စဿ ပရမာယ အန္နုကမ္ပာယ သမန္နာဂမံ၊ ပစ္ဆိမေန ပရမာယ ဥပေက္ခာယ သမန္နာဂမံ ဒီပေတီ’’တိ.

တန္တိ ‘‘တတြာ’’တိ ပဒံ. ဒေသကာလပရိဒီပနန္တိ ယေ ဒေသကာလာ ဣဓ ဝိဟရဏကိရိယာဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တာ၊ တေသံ ပရိဒီပနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ သမယံ။ပေ။ ဒီပေတီ’’တိ အာဟ. တံ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ပဋိနိဒ္ဒေသော၊ တသ္မာ ဣဓ ကာလဿ၊ ဒေသဿ ဝါ ပဋိနိဒ္ဒေသော ဘဝိတုံ အရဟတိ၊ န အညဿ. အယံ တာဝ တတြ-သဒ္ဒဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝေ အတ္ထဝိဘာဝနာ. ယသ္မာ ပန ဤဒိသေသု ဌာနေသု တတြ-သဒ္ဒေါ ဓမ္မဒေသနာဝိသိဋ္ဌံ ဒေသံ ကာလဉ္စ ဝိဘာဝေတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာသိတဗ္ဗယုတ္တေ ဝါ ဒေသကာလေ ဒီပေတီ’’တိ. တေန တတြာတိ ယတ္ထ ဘဂဝါ ဓမ္မဒေသနတ္ထံ ဘိက္ခူ အာလပိ အဘာသိ၊ တာဒိသေ ဒေသေ၊ ကာလေ ဝါတိ အတ္ထော. န ဟီတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ. နနု စ ယတ္ထ ဌိတော ဘဂဝါ ‘‘အကာလော ခေါ တာဝါ’’တိအာဒိနာ ဗာဟိယဿ ဓမ္မဒေသနံ ပဋိက္ခိပိ၊ တတ္ထေဝ အန္တရဝီထိယံ ဌိတော တဿ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ? သစ္စမေတံ၊ အဒေသေတဗ္ဗကာလေ အဒေသနာယ ဣဒံ ဥဒါဟရဏံ. တေနေဝါဟ ‘‘အကာလော ခေါ တာဝါ’’တိ. ယံ ပန တတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘အန္တရဃရံ ပဝိဋ္ဌမှာ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀)၊ တမ္ပိ တဿ အကာလဘာဝဿေဝ ပရိယာယေန ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တဿ ဟိ တဒါ အဒ္ဓါနပရိဿမေန ရူပကာယေ အကမ္မညတာ အဟောသိ၊ ဗလဝပီတိဝေဂေန နာမကာယေ၊ တဒုဘယဿ ဝူပသမံ အာဂမေန္တော ပပဉ္စပရိဟာရတ္ထံ ဘဂဝါ ‘‘အကာလော ခေါ’’တိ ပရိယာယေန ပဋိက္ခိပိ. အဒေသေတဗ္ဗဒေသေ အဒေသနာယ ပန ဥဒါဟရဏံ ‘‘အထ ခေါ ဘဂဝါ မဂ္ဂါ ဩက္ကမ္မ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄)၊ ဝိဟာရတော နိက္ခမိတွာ ဝိဟာရပစ္ဆာယာယံ ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၃၆၃) စ ဧဝမာဒိကံ ဣဓ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတံ.

‘‘အထ ခေါ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဗာလော ဣဓ ပုဗ္ဗေ ရသာဒေါ ဣဓ ပါပါနိ ကမ္မာနိ ကရိတွာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၂၅၁) ပဒပူရဏမတ္တေ ခေါ-သဒ္ဒေါ၊ ‘‘ဒုက္ခံ ခေါ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ အပ္ပတိဿော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၂၁) အဝဓာရဏေ၊ ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ၊ အာဝုသော၊ သတ္ထု ပဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရတော သာဝကာ ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၁) အာဒိကာလတ္ထေ. ဝါကျာရမ္ဘေတိ အတ္ထော. တတ္ထ ပဒပူရဏေန ဝစနာလင်္ကာရမတ္တံ ကတံ ဟောတိ၊ အာဒိကာလတ္ထေန ဝါကျဿ ဥပညာသမတ္တံ၊ အဝဓာရတ္ထေန ပန နိယမဒဿနံ၊ တသ္မာ အာမန္တေသိ ဧဝါတိ အာမန္တနေ နိယမော ဒဿိတော ဟောတီတိ.

‘‘ဘဂဝါတိ လောကဂရုဒီပန’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု ပုဗ္ဗေပိ ဘဂဝါ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ? ယဒိပိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တော၊ တံ ပနဿ ယထာဝုတ္တေ ဌာနေ ဝိဟရဏကိရိယာယ ကတ္တုဝိသေသဒဿနတ္ထံ ကတံ၊ န အာမန္တနကိရိယာယ၊ ဣဓ ပန အာမန္တနကိရိယာယ၊ တသ္မာ တဒတ္ထံ ပုန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ တဿတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝါတိ လောကဂရုဒီပန’’န္တိ အာဟ. ကထာသဝနယုတ္တပုဂ္ဂလဝစနန္တိ ဝက္ခမာနာယ မူလပရိယာယဒေသနာယ သဝနယောဂျပုဂ္ဂလဝစနံ. စတူသုပိ ပရိသာသု ဘိက္ခူ ဧဝ ဧဒိသာနံ ဒေသနာနံ ဝိသေသေန ဘာဇနဘူတာ၊ ဣတိ သာတိသယသာသနသမ္ပဋိဂ္ဂါဟကဘာဝဒဿနတ္ထံ ဣဓ ဘိက္ခုဂဟဏန္တိ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဒတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ဘိက္ခကောတိ ဘိက္ခူတိ ဘိက္ခနဓမ္မတာယ ဘိက္ခူတိ အတ္ထော. ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိပိ အဇ္ဈုပဂတံ ဘိက္ခာစရိယံ ဥဉ္ဆာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတတ္တာ အနုဋ္ဌိတတ္တာ ဘိက္ခူ. ယော ဟိ ကောစိ အပ္ပံ ဝါ မဟန္တံ ဝါ ဘောဂက္ခန္ဓံ ပဟာယ အဂါရသ္မာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇိတော၊ သော ကသိဂေါရက္ခာဒီဟိ ဇီဝိကာကပ္ပနံ ဟိတွာ လိင်္ဂသမ္ပဋိစ္ဆနေနေဝ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတတ္တာ ဘိက္ခု၊ ပရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကတ္တာ ဝါ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ကာဇဘတ္တံ ဘုဉ္ဇမာနောပိ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခု၊ ပိဏ္ဍိယာလောပဘောဇနံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥဿာဟဇာတတ္တာ ဝါ ဘိက္ခာစရိယံ အဇ္ဈုပဂတောတိ ဘိက္ခူတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာဒိနာ နယေနာတိ ‘‘ဘိန္နပဋဓရောတိ ဘိက္ခု၊ ဘိန္ဒတိ ပါပကေ အကုသလေ ဓမ္မေတိ ဘိက္ခု၊ ဘိန္နတ္တာ ပါပကာနံ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၅၁၀) အာဂတနယေန. ဉာပနေတိ အဝဗောဓနေ၊ ပဋိဝေဒနေတိ အတ္ထော.

ဘိက္ခနသီလတာတိအာဒီသု ဘိက္ခနသီလတာ ဘိက္ခနေန အာဇီဝနသီလတာ၊ န ကသိဝဏိဇ္ဇာဒီဟိ အာဇီဝနသီလတာ. ဘိက္ခနဓမ္မတာ ‘‘ဥဒ္ဒိဿ အရိယာ တိဋ္ဌန္တီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁၅၃၊ မိ. ပ. ၄.၅.၉) ဧဝံ ဝုတ္တဘိက္ခနသဘာဝတာ၊ န သမ္ဘာဝနာကောဟညသဘာဝတာ. ဘိက္ခနေ သာဓုကာရိတာ ‘‘ဥတ္တိဋ္ဌေ နပ္ပမဇ္ဇေယျာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၆၈) ဝစနံ အနုဿရိတွာ တတ္ထ အပ္ပမဇ္ဇနာ. အထ ဝါ သီလံ နာမ ပကတိသဘာဝေါ၊ ဣဓ ပန တဒဓိဋ္ဌာနံ. ဓမ္မောတိ ဝတံ. အပရေ ပန ‘‘သီလံ နာမ ဝတသမာဒါနံ၊ ဓမ္မော နာမ ပဝေဏီအာဂတံ စာရိတ္တံ၊ သာဓုကာရိတာတိ သက္ကစ္စကာရိတာ အာဒရကိရိယာ’’တိ ဝဏ္ဏေန္တိ. ဟီနာဓိကဇနသေဝိတန္တိ ယေ ဘိက္ခုဘာဝေ ဌိတာပိ ဇာတိမဒါဒိဝသေန ဥဒ္ဓတာ ဥန္နဠာ. ယေ စ ဂိဟိဘာဝေ ပရေသု အတ္ထိကဘာဝမ္ပိ အနုပဂတတာယ ဘိက္ခာစရိယံ ပရမကာပညတံ မညန္တိ၊ တေသံ ဥဘယေသမ္ပိ ယထာက္ကမံ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဝစနေန ဟီနဇနေဟိ ဒလိဒ္ဒေဟိ ပရမကာပညတံ ပတ္တေဟိ ပရကုလေသု ဘိက္ခာစရိယာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေန္တေဟိ သေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဥဒ္ဓတဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတိ၊ အဓိကဇနေဟိ ဥဠာရဘောဂခတ္တိယကုလာဒိတော ပဗ္ဗဇိတေဟိ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ အာဇီဝဝိသောဓနတ္ထံ သေဝိတံ ဝုတ္တိံ ပကာသေန္တော ဒီနဘာဝနိဂ္ဂဟံ ကရောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ‘‘ဘိက္ခဝေါ’’တိ ဝစနံ အာမန္တနဘာဝတော အဘိမုခီကရဏံ၊ ပကရဏတော သာမတ္ထိယတော စ သုဿူသာဇနနံ သက္ကစ္စသဝနမနသိကာရနိယောဇနဉ္စ ဟောတိ. တသ္မာ တမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘိက္ခဝေါတိ ဣမိနာ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ သာဓုကသဝနမနသိကာရေတိ သာဓုကသဝနေ သာဓုကမနသိကာရေ စ. ကထံ ပန ပဝတ္တိတာ သဝနာဒယော သာဓုကံ ပဝတ္တိတာ ဟောန္တီတိ? ‘‘အဒ္ဓါ ဣမာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သကလသာသနသမ္ပတ္တိ ဟတ္ထဂတာ ဘဝိဿတီ’’တိ အာဒရဂါရဝယောဂေန၊ ကထာဒီသု အပရိဘဝနာဒိနာ စ. ဝုတ္တံ ဟိ ‘‘ပဉ္စဟိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သုဏန္တော သဒ္ဓမ္မံ ဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ. ကတမေဟိ ပဉ္စဟိ? န ကထံ ပရိဘောတိ၊ န ကထိကံ ပရိဘောတိ၊ န အတ္တာနံ ပရိဘောတိ၊ အဝိက္ခိတ္တစိတ္တော ဓမ္မံ သုဏာတိ ဧကဂ္ဂစိတ္တော၊ ယောနိသော စ မနသိ ကရောတိ. ဣမေဟိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတော သုဏန္တော သဒ္ဓမ္မံ ဘဗ္ဗော နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၅.၁၅၁). တေနေဝါဟ ‘‘သာဓုကသဝနမနသိကာရာယတ္တာ ဟိ သာသနသမ္ပတ္တီ’’တိ. သာသနသမ္ပတ္တိ နာမ သီလာဒိနိပ္ဖတ္တိ.

ပဌမံ ဥပ္ပန္နတ္တာ အဓိဂမဝသေန. သတ္ထုစရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သီလာဒိဂုဏာနုဋ္ဌာနေန. တိဏ္ဏံ ယာနာနံ ဝသေန အနုဓမ္မပဋိပတ္တိသဗ္ဘာဝတော သကလသာသနပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ. သန္တိကတ္တာတိ သမီပဘာဝတော. သန္တိကာဝစရတ္တာတိ သဗ္ဗကာလံ သမ္ပယုတ္တဘာဝတော. ယထာနုသိဋ္ဌန္တိ အနုသာသနိအနုရူပံ၊ အနုသာသနိံ အနဝသေသတော ပဋိဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ဧကစ္စေ ဘိက္ခူယေဝ သန္ဓာယာတိ ယေ သုတ္တပရိယောသာနေ ‘‘တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒု’’န္တိ ဝုတ္တာ ပဉ္စသတာ ဗြာဟ္မဏပဗ္ဗဇိတာ၊ တေ သန္ဓာယ.

ပုဗ္ဗေ သဗ္ဗပရိသသာဓာရဏတ္တေပိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာယ ‘‘ဇေဋ္ဌသေဋ္ဌာ’’တိအာဒိနာ ဘိက္ခူနံ ဧဝ အာမန္တနေ ကာရဏံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာဝ ဓမ္မဒေသနာယ ပယောဇနံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိမတ္ထံ ပန ဘဂဝါ’’တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေသိ. တတ္ထ အညံ စိန္တေန္တာတိ အညဝိဟိတာ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာတိ အသမာဟိတစိတ္တာ. ဓမ္မံ ပစ္စဝေက္ခန္တာတိ တဒါ ဟိယျော တတော ပရဒိဝသေသု ဝါ သုတဓမ္မံ ပတိ ပတိ မနသာ အဝေက္ခန္တာ. ဘိက္ခူ အာမန္တေတွာ ဓမ္မေ ဒေသိယမာနေ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ဒေသနံ သလ္လက္ခေတုံ သက္ကောန္တီတိ ဣမမေဝတ္ထံ ဗျတိရေကမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘တေ အနာမန္တေတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဘိက္ခဝေါတီတိ စ သန္ဓိဝသေန ဣ-ကာရလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ဘိက္ခဝေါ ဣတီ’’တိ. အယံ ဟိ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတု-ပရိသမာပနာဒိပဒတ္ထဝိပရိယာယ-ပကာရာဝဓာရဏနိဒဿနာဒိအနေကတ္ထပ္ပဘေဒေါ. တထာ ဟေသ ‘‘ရုပ္ပတီတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တသ္မာ ‘ရူပ’န္တိ ဝုစ္စတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၇၉) ဟေတုအတ္ထေ ဒိဿတိ၊ ‘‘တသ္မာ တိဟ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ၊ အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ ‘ကိန္တိ မေ သာဝကာ ဓမ္မဒါယာဒါ ဘဝေယျုံ၊ နော အာမိသဒါယာဒါ’တိ’’အာဒီသု ပရိသမာပနေ၊ ‘‘ဣတိ ဝါ၊ ဣတိ ဧဝရူပါ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ ပဋိဝိရတော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၃) အာဒိအတ္ထေ၊ ‘‘မာဂဏ္ဌိယောတိ တဿ ဗြာဟ္မဏဿ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမံ နာမကမ္မံ နာမဓေယျံ နိရုတ္တိ ဗျဉ္ဇနမဘိလာပေါ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၇၃) ပဒတ္ထဝိပရိယာယေ၊ ‘‘ဣတိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သပ္ပဋိဘယော ဗာလော၊ အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော၊ သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော၊ အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော၊ သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော၊ အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၄) ပကာရေ၊ ‘‘အတ္ထိ ဣဒပ္ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ ပုဋ္ဌေန သတာ၊ အာနန္ဒ၊ အတ္ထီတိဿ ဝစနီယံ၊ ကိံ ပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣတိ စေ ဝဒေယျ၊ ဇာတိပစ္စယာ ဇရာမရဏန္တိ ဣစ္စဿ ဝစနီယ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၉၆) အဝဓာရဏေ၊ ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယမေကော အန္တော၊ သဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ခေါ၊ ကစ္စာန၊ အယံ ဒုတိယော အန္တော’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅) နိဒဿနေ. ဣဓာပိ နိဒဿနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဘိက္ခဝေါတိ ဟိ အာမန္တိတာကာရော၊ တမေသ ဣတိ-သဒ္ဒေါ နိဒဿေတိ ‘‘ဘိက္ခဝေါတိ အာမန္တေသီ’’တိ. ဣမိနာ နယေန ‘‘ဘဒ္ဒန္တေ’’တိအာဒီသုပိ ယထာရဟံ ဣတိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပုဗ္ဗေ ‘‘ဘဂဝါ အာမန္တေသီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဘဂဝတော ပစ္စဿောသု’’န္တိ ဣဓ ‘‘ဘဂဝတော’’တိ သာမိဝစနံ အာမန္တနမေဝ သမ္ဗန္ဓီအန္တရံ အပေက္ခတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန ‘‘ဘဂဝတော အာမန္တနံ ပဋိအဿောသု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဘဂဝတော’’တိ ပန ဣဒံ ပဋိဿဝသမ္ဗန္ဓနေန သမ္ပဒါနဝစနံ ယထာ ‘‘ဒေဝဒတ္တဿ ပဋိဿုဏောတီ’’တိ.

ယံ နိဒါနံ ဘာသိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထာဟ – ကိမတ္ထံ ပန ဓမ္မဝိနယသင်္ဂဟေ ကရိယမာနေ နိဒါနဝစနံ၊ နနု ဘဂဝတာ ဘာသိတဝစနဿေဝ သင်္ဂဟော ကာတဗ္ဗောတိ? ဝုစ္စတေ – ဒေသနာယ ဌိတိအသမ္မောသသဒ္ဓေယျဘာဝသမ္ပာဒနတ္ထံ. ကာလဒေသဒေသကနိမိတ္တပရိသာပဒေသေဟိ ဥပနိဗန္ဓိတွာ ဌပိတာ ဟိ ဒေသနာ စိရဋ္ဌိတိကာ ဟောတိ အသမ္မောသဓမ္မာ သဒ္ဓေယျာ စ၊ ဒေသကာလကတ္တုသောတုနိမိတ္တေဟိ ဥပနိဗဒ္ဓေါ ဝိယ ဝေါဟာရဝိနိစ္ဆယော. တေနေဝ စ အာယသ္မတာ မဟာကဿပေန ‘‘မူလပရိယာယသုတ္တံ အာဝုသော၊ အာနန္ဒ၊ ကတ္ထ ဘာသိတ’’န္တိအာဒိနာ ဒေသာဒိပုစ္ဆာသု ကတာသု တာသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ကရောန္တေန ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကေန ‘‘ဧဝံ မေ သုတ’’န္တိအာဒိနာ ဣမဿ သုတ္တဿ နိဒါနံ ဘာသိတံ. အပိစ သတ္ထုသမ္ပတ္တိပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. တထာဂတဿ ဟိ ဘဂဝတော ပုဗ္ဗရစနာနုမာနာဂမတက္ကာဘာဝတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ပုဗ္ဗရစနာဒီဟိ အတ္ထော အတ္ထိ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဋိဟတဉာဏစာရတာယ ဧကပ္ပမာဏတ္တာ စ ဉေယျဓမ္မေသု. တထာ အာစရိယမုဋ္ဌိဓမ္မမစ္ဆရိယသာသနသာဝကာနုရောဓာဘာဝတော ခီဏာသဝဘာဝသိဒ္ဓိ. န ဟိ သဗ္ဗသော ခီဏာသဝဿ တေ သမ္ဘဝန္တီတိ သုဝိသုဒ္ဓဿ ပရာနုဂ္ဂဟပ္ပဝတ္တိ. ဧဝံ ဒေသကသံကိလေသဘူတာနံ ဒိဋ္ဌိသီလသမ္ပဒါဒူသကာနံ အဝိဇ္ဇာတဏှာနံ အစ္စန္တာဘာဝသံသူစကေဟိ ဉာဏသမ္ပဒါပဟာနသမ္ပဒါဘိဗျဉ္ဇကေဟိ စ သမ္ဗုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဘာဝေဟိ ပုရိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓိ၊ တတော ဧဝ စ အန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မေသု သမ္မောဟာဘာဝသိဒ္ဓိတော ပစ္ဆိမဝေသာရဇ္ဇဒွယသိဒ္ဓီတိ ဘဂဝတော စတုဝေသာရဇ္ဇသမန္နာဂမော အတ္တဟိတပရဟိတပဋိပတ္တိ စ နိဒါနဝစနေန ပကာသိတာ ဟောတိ တတ္ထ တတ္ထ သမ္ပတ္တပရိယာယ အဇ္ဈာသယာနုရူပံ ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနေန ဓမ္မဒေသနာဒီပနတော၊ ဣဓ ပန ပထဝီအာဒီသု ဝတ္ထူသု ပုထုဇ္ဇနာနံ ပဋိပတ္တိဝိဘာဂဝဝတ္ထာပကဒေသနာဒီပနတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထုသမ္ပတ္တိပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ.

တထာ သာသနသမ္ပတ္တိပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ. ဉာဏကရုဏာပရိဂ္ဂဟိတသဗ္ဗကိရိယဿ ဟိ ဘဂဝတော နတ္ထိ နိရတ္ထိကာ ပဋိပတ္တိ၊ အတ္တဟိတတ္ထာ ဝါ. တသ္မာ ပရေသံ ဧဝ အတ္ထာယ ပဝတ္တသဗ္ဗကိရိယဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ သကလမ္ပိ ကာယဝစီမနောကမ္မံ ယထာပဝတ္တံ ဝုစ္စမာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟိ ယထာရဟံ သတ္တာနံ အနုသာသနဋ္ဌေန သာသနံ၊ န ကဗျရစနာ၊ တယိဒံ သတ္ထုစရိတံ ကာလဒေသဒေသကပရိသာပဒေသေဟိ သဒ္ဓိံ တတ္ထ တတ္ထ နိဒါနဝစနေဟိ ယထာရဟံ ပကာသီယတိ၊ ဣဓ ပန ‘‘ပထဝိယာဒီသု ဝတ္ထူသူ’’တိ သဗ္ဗံ ပုရိမသဒိသမေဝ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာသနသမ္ပတ္တိပကာသနတ္ထံ နိဒါနဝစန’’န္တိ. အပိစ သတ္ထုနော ပမာဏဘာဝပ္ပကာသနေန သာသနဿ ပမာဏဘာဝဒဿနတ္ထံ နိဒါနဝစနံ၊ တဉ္စ ဒေသကပ္ပမာဏဘာဝဒဿနံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ‘‘ဘဂဝါ’’တိ စ ဣမိနာ ပဒေန ဝိဘာဝိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဘဂဝါ’’တိ ဣမိနာ တထာဂတဿ ရာဂဒေါသမောဟာဒိသဗ္ဗကိလေသမလဒုစ္စရိတာဒိဒေါသပ္ပဟာနဒီပနေန ဝစနေန အနညသာဓာရဏသုပရိသုဒ္ဓဉာဏကရုဏာဒိဂုဏဝိသေသယောဂပရိဒီပနေန တတော ဧဝ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမဘာဝဒီပနေန အယမတ္ထော သဗ္ဗထာ ပကာသိတော ဟောတီတိ ဣဒမေတ္ထ နိဒါနဝစနပ္ပယောဇနဿ မုခမတ္တဒဿနံ.

အဗ္ဘန္တရနိဒါနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သုတ္တနိက္ခေပဝဏ္ဏနာ

နိက္ခိတ္တဿာတိ ဒေသိတဿ. ဒေသနာပိ ဟိ ဒေသေတဗ္ဗဿ သီလာဒိအတ္ထဿ ဝိနေယျသန္တာနေသု နိက္ခိပနတော ‘‘နိက္ခေပေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. သုတ္တနိက္ခေပံ ဝိစာရေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတီတိ သာမညတော ဘဂဝတော ဒေသနာသမုဋ္ဌာနဿ ဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ ‘‘ဧတ္ထာယံ ဒေသနာ ဧဝံသမုဋ္ဌာနာ’’တိ ဒေသနာယ သမုဋ္ဌာနေ ဒဿိတေ သုတ္တဿ သမ္မဒေဝ နိဒါနပရိဇာနနေန ဝဏ္ဏနာယ သုဝိညေယျတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧဝဉှိ ‘‘အဿုတဝါ ဘိက္ခဝေ ပုထုဇ္ဇနော’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘ယောပိ သော၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၈)၊ ‘‘တထာဂတောပိ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၂) စ ပဝတ္တဒေသနာ အနုသန္ဓိဒဿနသုခတာယ သုဝိညေယျာ ဟောတိ. တတ္ထ ယထာ အနေကသတအနေကသဟဿဘေဒါနိပိ သုတ္တန္တာနိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဓာနနယဝသေန သောဠသဝိဓတံ နာတိဝတ္တန္တိ၊ ဧဝံ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိသုတ္တနိက္ခေပဝသေန စတုဗ္ဗိဓဘာဝန္တိ အာဟ ‘‘စတ္တာရော ဟိ သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိ.

ဧတ္ထ စ ယထာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဟိ သဒ္ဓိံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ ‘‘အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပရဇ္ဈာသယော စ၊ အတ္တဇ္ဈာသယော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပရဇ္ဈာသယော စ၊ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော စ ပုစ္ဆာဝသိကော စာ’’တိ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနုသန္ဓိသဗ္ဘာဝတော၊ ဧဝံ ယဒိပိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ အတ္တဇ္ဈာသယေနပိ သံသဂ္ဂဘေဒေါ သမ္ဘဝတိ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒီဟိ ပန ပုရတော ဌိတေဟိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ သံသဂ္ဂေါ နတ္ထီတိ နယိဓ နိရဝသေသော ဝိတ္ထာရနယော သမ္ဘဝတီတိ ‘‘စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိ ဝုတ္တံ၊ တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝါ သမ္ဘဝန္တာနံ သေသနိက္ခေပါနံ မူလနိက္ခေပဝသေန စတ္တာရောဝ ဒဿိတာ. တထာဒဿနဉ္စေတ္ထ အယံ သံသဂ္ဂဘေဒေါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ.

တတြာယံ ဝစနတ္ထော – နိက္ခိပီယတီတိ နိက္ခေပေါ၊ သုတ္တံ ဧဝ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ. အထ ဝါ နိက္ခိပနံ နိက္ခေပေါ၊ သုတ္တဿ နိက္ခေပေါ သုတ္တနိက္ခေပေါ၊ သုတ္တဒေသနာတိ အတ္ထော. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော၊ သော အဿ အတ္ထိ ကာရဏဘူတောတိ အတ္တဇ္ဈာသယော. အတ္တနော အဇ္ဈာသယော ဧတဿာတိ ဝါ အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရဇ္ဈာသယေပိ ဧသေဝ နယော. ပုစ္ဆာယ ဝသော ပုစ္ဆာဝသော၊ သော ဧတဿ အတ္ထီတိ ပုစ္ဆာဝသိကော. သုတ္တဒေသနာဝတ္ထုဘူတဿ အတ္ထဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိယေဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ တ္ထ-ကာရဿ ဋ္ဌ-ကာရံ ကတွာ. သာ ဧတဿ အတ္ထီတိ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော. အထ ဝါ နိက္ခိပီယတိ သုတ္တံ ဧတေနာတိ သုတ္တနိက္ခေပေါ၊ အတ္တဇ္ဈာသယာဒိ ဧဝ. ဧတသ္မိံ ပန အတ္တဝိကပ္ပေ အတ္တနော အဇ္ဈာသယော အတ္တဇ္ဈာသယော. ပရေသံ အဇ္ဈာသယော ပရဇ္ဈာသယော. ပုစ္ဆီယတီတိ ပုစ္ဆာ၊ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော အတ္ထော. ပုစ္ဆနဝသေန ပဝတ္တံ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာနံ ဝစနံ ပုစ္ဆာဝသိကံ၊ တဒေဝ နိက္ခေပ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုလ္လိင်္ဂဝသေန ‘‘ပုစ္ဆာဝသိကော’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိ ဧဝ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အပိစေတ္ထ ပရေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကာဒိကာရဏနိရပေက္ခတ္တာ အတ္တဇ္ဈာသယဿ ဝိသုံ သုတ္တနိက္ခေပဘာဝေါ ယုတ္တော ကေဝလံ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထံ ပဝတ္တိတဒေသနတ္တာ. ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ပန ပရေသံ အဇ္ဈာသယပုစ္ဆာနံ ဒေသနာပဝတ္တိဟေတုဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိယံ ပဝတ္တိတာနံ ကထမဋ္ဌုပ္ပတ္တိယံ အနဝရောဓော၊ ပုစ္ဆာဝသိကအဋ္ဌုပ္ပတ္တိကာနံ ဝါ ပရဇ္ဈာသယာနုရောဓေန ပဝတ္တိကာနံ ကထံ ပရဇ္ဈာသယေ အနဝရောဓောတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ. ပရေသဉှိ အဘိနီဟာရပရိပုစ္ဆာဒိဝိနိမုတ္တဿေဝ သုတ္တဒေသနာကာရဏုပ္ပါဒဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပရဇ္ဈာသယပုစ္ဆာဝသိကာနံ ဝိသုံ ဂဟဏံ. တထာ ဟိ ဗြဟ္မဇာလ (ဒီ. နိ. ၁.၁) ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒီနံ (မ. နိ. ၁.၂၉) ဝဏ္ဏာဝဏ္ဏအာမိသုပ္ပါဒါဒိဒေသနာနိမိတ္တံ ‘‘အဋ္ဌုပ္ပတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပရေသံ ပုစ္ဆံ ဝိနာ အဇ္ဈာသယံ ဧဝ နိမိတ္တံ ကတွာ ဒေသိတော ပရဇ္ဈာသယော၊ ပုစ္ဆာဝသေန ဒေသိတော ပုစ္ဆာဝသိကောတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ.

အတ္တနော အဇ္ဈာသယေနေဝ ကထေသိ ဓမ္မတန္တိဌပနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန္တဟာရကောတိ အနုပုဗ္ဗေန နိက္ခိတ္တာနံ သံယုတ္တကေ သမ္မပ္ပဓာနပဋိသံယုတ္တာနံ သုတ္တာနံ အာဝဠိ. တထာ ဣဒ္ဓိပါဒဟာရကာဒယော.

ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာ ဓမ္မာ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒယော. အဇ္ဈာသယန္တိ အဓိမုတ္တိံ. ခန္တိန္တိ ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိံ. မနန္တိ စိတ္တံ. အဘိနိဟာရန္တိ ပဏိဓာနံ. ဗုဇ္ဈနဘာဝန္တိ ဗုဇ္ဈနသဘာဝံ၊ ပဋိဝိဇ္ဈနာကာရံ ဝါ.

ဥပ္ပန္နေ မာနေ နိက္ခိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ တီဏိ လိင်္ဂါနိ. နာမာဒီနိ စတ္တာရိ ပဒါနိ. ပဌမာဒယော သတ္တ ဝိဘတ္တိယော. မုဉ္စိတွာ န ကိဉ္စိ ကထေတိ သဘာဝနိရုတ္တိယာ တထေဝ ပဝတ္တနတော. ဂဏ္ဌိဘူတံ ပဒံ. ယထာ ဟိ ရုက္ခဿ ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနံ ဒုဗ္ဗိနိဗ္ဗေဓံ ဒုတ္တစ္ဆိတဉ္စ ဟောတိ၊ ဧဝမေဝံ ယံ ပဒံ အတ္ထတော ဝိဝရိတုံ န သက္ကာ၊ တံ ‘‘ဂဏ္ဌိပဒ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. အနုပဟစ္စာတိ အနုဒ္ဓရိတွာ.

ယေန ယေန သမ္ဗန္ဓံ ဂစ္ဆတိ၊ တဿ တဿ အနဝသေသတံ ဒီပေတီတိ ဣမိနာ ဣမဿ သဗ္ဗ-သဒ္ဒဿ သပ္ပဒေသတံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗ-သဒ္ဒေါ ဟိ သဗ္ဗသဗ္ဗံ ပဒေသသဗ္ဗံ အာယတနသဗ္ဗံ သက္ကာယသဗ္ဗန္တိ စတူသု ဝိသယေသု ဒိဋ္ဌပ္ပယောဂေါ. တထာ ဟေသ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရေန ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထမာဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၁၅၆၊ စူဠနိ. ၈၅၊ ပဋိ. မ. ၃.၆) သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော. ‘‘သဗ္ဗေသံ ဝေါ၊ သာရိပုတ္တ၊ သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၄၅) ပဒေသသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗံ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒေသေဿာမိ။ပေ။ စက္ခုဉ္စေဝ ရူပါ စ။ပေ။ မနော စေဝ ဓမ္မာ စာ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၂၃) ဧတ္ထ အာယတနသဗ္ဗသ္မိံ. ‘‘သဗ္ဗံ သဗ္ဗတော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၅) သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ. တတ္ထ သဗ္ဗသဗ္ဗသ္မိံ အာဂတော နိပ္ပဒေသော၊ ဣတရေသု တီသုပိ အာဂတော သပ္ပဒေသော၊ ဣဓ ပန သက္ကာယသဗ္ဗသ္မိံ ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သက္ကာယပရိယာပန္နာ ပန တေဘူမကဓမ္မာဝ အနဝသေသတော ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁ သုတ္တနိက္ခေပဝဏ္ဏနာ).

သစ္စေသူတိ အရိယသစ္စေသု. ဧတေ စတုရော ဓမ္မာတိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနေ သစ္စာဒိကေ စတ္တာရော ဓမ္မေ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထ သစ္စန္တိ ဝစီသစ္စံ. ဌိတီတိ ဝီရိယံ၊ ‘‘ဓိတီ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ သော ဧဝတ္ထော. စာဂေါတိ အလောဘော. ဒိဋ္ဌံ သော အတိဝတ္တတီတိ ယသ္မိံ ဧတေ သစ္စာဒယော ဓမ္မာ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ သော ဒိဋ္ဌံ အတ္တနော အမိတ္တံ အတိက္ကမတိ၊ န တဿ ဟတ္ထတံ ဂစ္ဆတိ၊ အထ ခေါ နံ အဘိဘဝတိ ဧဝါတိ အတ္ထော. သဘာဝေ ဝတ္တတိ အသဘာဝဓမ္မဿ ကာရဏာသမ္ဘဝတော. န ဟိ နိဿဘာဝါ ဓမ္မာ ကေနစိ နိဗ္ဗတ္တီယန္တိ. အတ္တနော လက္ခဏံ ဓာရေန္တီတိ ယဒိပိ လက္ခဏဝိနိမုတ္တာ ဓမ္မာ နာမ နတ္ထိ၊ တထာပိ ယထာ ဒိဋ္ဌိတဏှာပရိကပ္ပိတာကာရမတ္တာ အတ္တသုဘသုခသဿတာဒယော၊ ပကတိယာဒယော၊ ဒဗ္ဗာဒယော၊ ဇီဝါဒယော၊ ကာယာဒယော လောကဝေါဟာရမတ္တသိဒ္ဓါ ဂဂဏကုသုမာဒယောဝ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထတော န ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ န ဧဝမေတေ၊ ဧတေ ပန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဘူတာ ဥပလဗ္ဘန္တိ၊ တတော ဧဝ သတ္တာဒိဝိသေသဝိရဟတော ဓမ္မမတ္တာ သဘာဝဝန္တောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အတ္တနော လက္ခဏံ ဓာရေန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဘဝတိ ဟိ ဘေဒါဘာဝေပိ သုခါဝဗောဓနတ္ထံ ဥပစာရမတ္တသိဒ္ဓေန ဘေဒေန နိဒ္ဒေသော ယထာ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ. ဓာရီယန္တိ ဝါ ယထာသဘာဝတော အဝဓာရီယန္တိ ဉာယန္တီတိ ဓမ္မာ၊ ကက္ခဠဖုသနာဒယော.

အသာဓာရဏဟေတုမှီတိ အသာဓာရဏကာရဏေ၊ သက္ကာယဓမ္မေသု တဿ တဿ အာဝေဏိကပစ္စယေတိ အတ္ထော. ကိံ ပန တန္တိ? တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော၊ အဝိဇ္ဇာဒယောပိ ဝါ. ယထေဝ ဟိ ပထဝီအာဒီသု မညနာဝတ္ထူသု ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ တဏှာဒယော မညနာ တေသံ ပဝတ္တိယာ မူလကာရဏံ၊ ဧဝံ အဝိဇ္ဇာဒယောပိ. တထာ ဟိ ‘‘အဿုတဝါ ပုထုဇ္ဇနော’’တိအာဒိနာ ‘‘အပရိညာတံ တဿာတိ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂) ‘‘နန္ဒီ ဒုက္ခဿ မူလ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၃) စ အနွယတော၊ ‘‘ခယာ ရာဂဿ။ပေ။ ဝီတမောဟတ္တာ’’တိ ဗျတိရေကတော စ တေသံ မူလကာရဏဘာဝေါ ဝိဘာဝိတော.

ပရိယာယေတိ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ အဝဂမေတိ ဗောဓယတီတိ ပရိယာယော၊ ဒေသနာ. ပရိယာယတိ အတ္တနော ဖလံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တတိ တဿ ဝါ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ပရိယာယော၊ ကာရဏံ. ပရိယာယတိ အပရာပရံ ပရိဝတ္တတီတိ ပရိယာယော၊ ဝါရော. ဧဝံ ပရိယာယသဒ္ဒဿ ဒေသနာကာရဏဝါရေသု ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာရုတဝသေန အဂ္ဂဟေတွာ နိဒ္ဓါရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗတ္ထံ နေယျတ္ထံ. တေဘူမကာ ဓမ္မာဝ အနဝသေသတော ဝေဒိတဗ္ဗာ မညနာဝတ္ထုဘူတာနံ သဗ္ဗေသံ ပထဝီအာဒိဓမ္မာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

ကာရဏဒေသနန္တိ ကာရဏဉာပနံ ဒေသနံ. တံ အတ္ထန္တိ တံ သဗ္ဗဓမ္မာနံ မူလကာရဏသင်္ခါတံ၊ ကာရဏဒေသနာသင်္ခါတံ ဝါ အတ္ထံ. တေနေဝါဟ ‘‘တံ ကာရဏံ တံ ဒေသန’’န္တိ. ဧကတ္ထမေတန္တိ ဧတံ ပဒဒွယံ ဧကတ္ထံ. သာဓု-သဒ္ဒေါ ဧဝ ဟိ က-ကာရေန ဝဍ္ဎေတွာ ‘‘သာဓုက’’န္တိ ဝုတ္တော. တေနေဝ ဟိ သာဓုသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝဒန္တေန အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန သာဓုကသဒ္ဒေါ ဥဒါဟဋော. ဓမ္မရုစီတိ ပုညကာမော. ပညာဏဝါတိ ပညဝါ. အဒ္ဒုဗ္ဘောတိ အဒူသကော၊ အနုပဃာတကောတိ အတ္ထော. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ မူလပရိယာယသုတ္တေပိ. အယန္တိ သာဓုကသဒ္ဒေါ. ဧတ္ထေဝ ဒဠှီကမ္မေတိ သက္ကစ္စကိရိယာယံ. အာဏတ္တိယန္တိ အာဏာပနေ. ‘‘သုဏာထ သာဓုကံ မနသိ ကရောထာ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ သာဓုကသဒ္ဒေန သဝနမနသိကာရာနံ သက္ကစ္စကိရိယာ ဝိယ တဒါဏာပနမ္ပိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အာယာစနတ္ထတာ ဝိယ စဿ အာဏာပနတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဣဒါနေတ္ထ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. သောတိန္ဒြိယဝိက္ခေပဝါရဏံ သဝနေ နိယောဇနဝသေန ကိရိယန္တရပဋိသေဓနဘာဝတော၊ သောတံ ဩဒဟထာတိ အတ္ထော. မနိန္ဒြိယဝိက္ခေပနိဝါရဏံ အညစိန္တာပဋိသေဓနတော. ပုရိမန္တိ ‘‘သုဏာထာ’’တိ ပဒံ. ဧတ္ထာတိ သုဏာထ၊ မနသိ ကရောထာ’’တိ ပဒဒွယေ၊ ဧတသ္မိံ ဝါ အဓိကာရေ. ဗျဉ္ဇနဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟဝါရဏံ သောတဒွါရေ ဝိက္ခေပပဋိဗာဟကတ္တာ. န ဟိ ယာထာဝတော သုဏန္တဿ သဒ္ဒတော ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟော ဟောတိ. အတ္ထဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟဝါရဏံ မနိန္ဒြိယဝိက္ခေပပဋိဗာဟကတ္တာ. န ဟိ သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ ဥပဓာရေန္တဿ အတ္ထတော ဝိပလ္လာသဂ္ဂါဟော ဟောတိ. ဓမ္မဿဝနေ နိယောဇေတိ သုဏာထာတိ ဝိဒဟနတော. ဓာရဏူပပရိက္ခာသူတိ ဥပပရိက္ခဂ္ဂဟဏေန တုလနတီရဏာဒိကေ ဒိဋ္ဌိယာ စ သုပ္ပဋိဝေဓံ သင်္ဂဏှာတိ.

သဗျဉ္ဇနောတိ ဧတ္ထ ယထာဓိပ္ပေတမတ္ထံ ဗျဉ္ဇယတီတိ ဗျဉ္ဇနံ၊ သဘာဝနိရုတ္တိ. သဟ ဗျဉ္ဇနေနာတိ သဗျဉ္ဇနော၊ ဗျဉ္ဇနသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. အရဏီယတော ဥပဂန္ဓဗ္ဗတော အနုဋ္ဌာတဗ္ဗတော အတ္ထော၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒိကော. သဟ အတ္ထေနာတိ သာတ္ထော၊ အတ္ထသမ္ပန္နောတိ အတ္ထော. ဓမ္မဂမ္ဘီရောတိအာဒီသု ဓမ္မော နာမ တန္တိ. ဒေသနာ နာမ တဿာ မနသာ ဝဝတ္ထာပိတာယ တန္တိယာ ဒေသနာ. အတ္ထော နာမ တန္တိယာ အတ္ထော. ပဋိဝေဓော နာမ တန္တိယာ တန္တိအတ္ထဿ စ ယထာဘူတာဝဗောဓော. ယသ္မာ စေတေ ဓမ္မဒေသနာအတ္ထပဋိဝေဓာ သသာဒီဟိ ဝိယ မဟာသမုဒ္ဒေါ မန္ဒဗုဒ္ဓီဟိ ဒုက္ခောဂါဠှာ အလဗ္ဘနေယျပတိဋ္ဌာ စ၊ တသ္မာ ဂမ္ဘီရာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ အယံ ဓမ္မော။ပေ။ သာဓုကံ မနသိ ကရောထာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပဋိဝေဓဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဓမ္မတ္ထာနံ ဒေသနာဉာဏဿ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒေသနာယ ဒုက္ခောဂါဟတာ၊ ပဋိဝေဓဿ ပန ဥပ္ပါဒေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိယာ စ ဒုက္ကရဘာဝတော ဒုက္ခောဂါဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဒေသနံ နာမ ဥဒ္ဒိသနံ. တဿ နိဒ္ဒိသနံ ဘာသနန္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိတ္ထာရတောပိ နံ ဘာသိဿာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပရိဗျတ္တံ ကထနံ ဝါ ဘာသနံ. သာဠိကာယိဝ နိဂ္ဃေါသောတိ သာဠိကာယ အာလာပေါ ဝိယ မဓုရော ကဏ္ဏသုခေါ ပေမနီယော. ပဋိဘာနန္တိ သဒ္ဒေါ. ဥဒီရယီတိ ဥစ္စာရီယတိ၊ ဝုစ္စတိ ဝါ.

ဧဝံ ဝုတ္တေ ဥဿာဟဇာတာတိ ဧဝံ ‘‘သုဏာထ သာဓုကံ မနသိ ကရောထ ဘာသိဿာမီ’’တိ ဝုတ္တေ န ကိရ သတ္ထာ သင်္ခေပေနေဝ ဒေသေဿတိ၊ ဝိတ္ထာရေနပိ ဘာသိဿတီတိ သဉ္ဇာတုဿာဟာ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဟုတွာ. ဣဓာတိ ဣမိနာ ဝုစ္စမာနအဓိကရဏံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဘူတံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒေသာပဒေသေ နိပါတော’’တိ. လောကန္တိ ဩကာသလောကံ. ဣဓ တထာဂတော လောကေတိ ဟိ ဇာတိခေတ္တံ၊ တတ္ထာပိ အယံ စက္ကဝါဠော အဓိပ္ပေတော. သမဏောတိ သောတာပန္နော. ဒုတိယော သမဏောတိ သကဒါဂါမီ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ကတမော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏော? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ သောတာပန္နော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁) ‘‘ကတမော စ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုတိယော သမဏော? ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခု တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ ရာဂဒေါသမောဟာနံ တနုတ္တာ သကဒါဂါမီ ဟောတီ’’တိ စ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿာတိ ဣမိဿာ ဧဝ ဣန္ဒသာလဂုဟာယံ တိဋ္ဌမာနဿ.

၂. အဿုတဝါတိ ဧတ္ထ (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၅၁) သုတန္တိ သောတဒွါရာနုသာရေန ဥပဓာရိတံ၊ ဥပဓာရဏံ ဝါ၊ သုတံ အဿတ္ထီတိ သုတဝါ. ဝါ-သဒ္ဒဿ ဟိ အတ္ထော အတ္ထိတာမတ္တာဒိဝသေန အနေကဝိဓော. တထာ ဟိ ‘‘အန္တဝါ အယံ လောကော ပရိဝဋုမော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၅၄၊ ပဋိ. မ. ၁.၁၄၀) အတ္ထိတာမတ္တံ အတ္ထော. ‘‘ဓနဝါ ဘောဂဝါ၊ လာဘီ အန္နဿာ’’တိ စ အာဒီသု ဗဟုဘာဝေါ. ‘‘ရောဂဝါ ဟောတိ ရောဂါဘိဘူတော’’တိအာဒီသု ကာယာဗာဓော. ‘‘ကုဋ္ဌီ ကုဋ္ဌစီဝရေနာ’’တိအာဒီသု နိန္ဒာ၊ ‘‘ဣဿုကီ မစ္ဆရီ သဌော မာယာဝိနော ကေဋုဘိနော’’တိအာဒီသု အဘိဏှယောဂေါ. ‘‘ဒဏ္ဍီ ဆတ္တီ အလမ္ဗရီ’’တိအာဒီသု (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၂) သံသဂ္ဂေါ. ‘‘ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၆၃) ဥပမာနံ၊ သဒိသဘာဝေါတိ အတ္ထော. ‘‘တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိံ ဝေဒယန္တီ’’တိအာဒီသု (သု. နိ. ၂၁၃) သမုစ္စယော. ‘‘ကေ ဝါ ဣမေ ကဿ ဝါ’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၉၆) သံသယော. ‘‘အယံ ဝါ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗဗာလော သဗ္ဗမူဠှော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၁၈၁) ဝိဘာဝနော. ‘‘န ဝါယံ ကုမာရော မတ္တမညာသီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ပဒပူရဏံ. ‘‘ယေ ဟိ ကေစိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၇၀) ဝိကပ္ပေါ. ‘‘သကျပုတ္တဿ သိရီမတော (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၇)၊ သီလဝတော သီလသမ္ပတ္တိယာ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၅၀၊ ၃.၃၁၆၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃၊ မဟာဝ. ၂၈၅) စ အာဒီသု ပသံသာ. ‘‘ပညဝါ ဟောတိ ဥဒယတ္ထဂါမိနိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော အရိယာယ နိဗ္ဗေဓိကာယ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယဂါမိနိယာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၇၊ ၃၅၅) အတိသယော. ဣဓာပိ အတိသယော၊ ပသံသာ ဝါ အတ္ထော၊ တသ္မာ ယဿ ပသံသိတံ၊ အတိသယေန ဝါ သုတံ အတ္ထိ၊ သော သုတဝါတိ သံကိလေသဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထံ ပရိယတ္တိဓမ္မဿဝနံ၊ တံ သုတွာ တထတ္တာယ ပဋိပတ္တိ စ ‘‘သုတဝါ’’တိ ဣမိနာ သဒ္ဒေန ပကာသိတာ. အထ ဝါ သောတဗ္ဗယုတ္တံ သုတွာ ကတ္တဗ္ဗနိပ္ဖတ္တိဝသေန သုဏီတိ သုတဝါ၊ တပ္ပဋိက္ခေပေန န သုတဝါတိ အဿုတဝါ.

အယဉှိ အ-ကာရော ‘‘အဟေတုကာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ၂.ဒုကမာတိကာ)၊ အဘိက္ခုကော အာဝါသော’’တိအာဒီသု (ပါစိ. ၁၀၄၆၊ ၁၀၄၇) တံသဟယောဂနိဝတ္တိယံ ဣစ္ဆိတော. ‘‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၇.ဒုကမာတိကာ) တံသမ္ဗန္ဓီဘာဝနိဝတ္တိယံ. ပစ္စယုပ္ပန္နဉှိ ပစ္စယသမ္ဗန္ဓီတိ အပ္ပစ္စယုပ္ပန္နတ္တာ အတံသမ္ဗန္ဓိတာ ဧတ္ထ ဇောတိတာ. ‘‘အနိဒဿနာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၉.ဒုကမာတိကာ) တံသဘာဝနိဝတ္တိယံ. နိဒဿနဉှိ ဒဋ္ဌဗ္ဗတာ. အထ ဝါ ပဿတီတိ နိဒဿနံ၊ စက္ခုဝိညာဏံ၊ တဂ္ဂဟေတဗ္ဗဘာဝနိဝတ္တိယံ ယထာ ‘‘အနာသဝါ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၅.ဒုကမာတိကာ)၊ ‘‘အပ္ပဋိဃာ ဓမ္မာ (ဓ. သ. ၁၀.ဒုကမာတိကာ)၊ အနာရမ္မဏာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၅၅.ဒုကမာတိကာ) တံကိစ္စနိဝတ္တိယံ၊ ‘‘အရူပိနော ဓမ္မာ (ဓ. သ. ၁၁.ဒုကမာတိကာ) အစေတသိကာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၅၇.ဒုကမာတိကာ) တဗ္ဘာဝနိဝတ္တိယံ. တဒညထာ ဟိ ဧတ္ထ ပကာသိတာ. ‘‘အမနုဿော’’တိ တဗ္ဘာဝမတ္တနိဝတ္တိယံ. မနုဿမတ္တံ နတ္ထိ၊ အညံ သမာနန္တိ. သဒိသတာ ဟိ ဧတ္ထ သူစိတာ. ‘‘အဿမဏော သမဏပဋိညော၊ အနရိယော’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၃) စ တံသမ္ဘာဝနီယဂုဏနိဝတ္တိယံ. ဂရဟာ ဟိ ဣဓ ဉာယတိ. ‘‘ကစ္စိ ဘောတော အနာမယံ၊ အနုဒရာ ကညာ’’တိ (ဇာ. ၂.၂၀.၁၂၉) တဒနပ္ပဘာဝနိဝတ္တိယံ၊ ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၇.တိကမာတိကာ) တံသဒိသဘာဝနိဝတ္တိယံ. အတီတာနဉှိ ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ ဥပ္ပါဒိဓမ္မာနဉ္စ ပစ္စယေကဒေသနိပ္ဖတ္တိယာ အာရဒ္ဓုပ္ပါဒိဘာဝတော ကာလဝိမုတ္တဿ စ ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဥပ္ပန္နာနုကူလတာ ပဂေဝ ပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ တဗ္ဗိဒူရတာဝ ဧတ္ထ ဝိညာယတိ ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၁.တိကမာတိကာ) တဒပရိယောသာနနိဝတ္တိယံ. တန္နိဋ္ဌာနဉှိ ဧတ္ထ ပကာသိတန္တိ. ဧဝမနေကေသံ အတ္ထာနံ ဇောတကော. ဣဓ ပန ‘‘အရူပိနော ဓမ္မာ အစေတသိကာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု ဝိယ တဗ္ဘာဝနိဝတ္တိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ အညတ္ထေတိ အတ္ထော. ဧတေနဿ သုတာဒိဉာဏဝိရဟတံ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာဂမာဓိဂမာဘာဝါ ဉေယျော အဿုတဝါ ဣတီ’’တိ.

ဣဒါနိ တဿ အတ္ထံ ဝိဝရန္တော ယသ္မာ ခန္ဓဓာတွာဒိကောသလ္လေနပိ မညနာပဋိသေဓနသမတ္ထံ ဗာဟုသစ္စံ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘ကိတ္တာဝတာ နု ခေါ၊ ဘန္တေ၊ ဗဟုဿုတော ဟောတိ? ယတော ခေါ ဘိက္ခု ခန္ဓကုသလော ဟောတိ ဓာတု၊ အာယတန၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလော ဟောတိ၊ ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော ဟောတီ’’တိ၊ တသ္မာ ‘‘ယဿ ဟိ ခန္ဓဓာတုအာယတနသစ္စပစ္စယာကာရသတိပဋ္ဌာနာဒီသူတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. အတ္ထပရိပုစ္ဆနံ ပရိပုစ္ဆာ. ကုသလေဟိ သဟ စောဒနာပရိဟရဏဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ ဝိနိစ္ဆယော. မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ အဓိဂမော.

ဗဟူနံ (ဓ. သ. မူလဋီ. ၁၀၀၇) နာနပ္ပကာရာနံ ကိလေသသက္ကာယဒိဋ္ဌီနံ အဝိဟတတ္တာ တာ ဇနေန္တိ၊ တာဟိ ဝါ ဇနိတာတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဝိဃာတမေဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဝဒတိ. ပုထု သတ္ထာရာနံ မုခမုလ္လောကိကာတိ ဧတ္ထ ပုထု ဇနာ သတ္ထုပဋိညာ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာတိ ဝစနတ္ထော. ပုထု သဗ္ဗဂတီဟိ အဝုဋ္ဌိတာတိ ဧတ္ထ ဇနေတဗ္ဗာ၊ ဇာယန္တိ ဝါ ဧတ္ထ သတ္တာတိ ဇနာ၊ နာနာဂတိယော၊ တာ ပုထူ ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ဣတော ပရေ ဇာယန္တိ ဧတေဟီတိ ဇနာ၊ အဘိသင်္ခါရာဒယော၊ တေ ဧတေသံ ပုထူ ဝိဇ္ဇန္တီတိ ပုထုဇ္ဇနာ. အဘိသင်္ခရဏာဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇန-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဩဃာ ကာမောဃာဒယော. ရာဂဂ္ဂိအာဒယော သန္တာပါ. တေ ဧဝ၊ သဗ္ဗေပိ ဝါ ကိလေသာ ပရိဠာဟာ. ပုထု ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ရတ္တာတိ ဧတ္ထ ဇာယတီတိ ဇနော၊ ရာဂေါ ဂေဓောတိ ဧဝမာဒိကော၊ ပုထု ဇနော ဧတေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာ. ပုထူသု ဝါ ဇနာ ဇာတာ ရတ္တာတိ ဧဝံ ရာဂါဒိအတ္ထော ဧဝ ဝါ ဇနသဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ရတ္တာတိ ဝတ္ထံ ဝိယ ရင်္ဂဇာတေန စိတ္တဿ ဝိပရိဏာမကရေန ဆန္ဒရာဂေန ရတ္တာ သာရတ္တာ. ဂိဒ္ဓါတိ အဘိကင်္ခနသဘာဝေန အဘိဇ္ဈာနေန ဂိဒ္ဓါ ဂေဓံ အာပန္နာ. ဂဓိတာတိ ဂန္ထိတာ ဝိယ ဒုမ္မောစနီယဘာဝေန တတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓါ. မုစ္ဆိတာတိ ကိလေသဝသေန ဝိသညီဘူတာ ဝိယ အနညကိစ္စာ မုစ္ဆံ မောဟမာပန္နာ. အဇ္ဈောသန္နာတိ အနညသာဓာရဏေ ဝိယ ကတွာ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဌိတာ. လဂ္ဂါတိ ဝင်္ကဒဏ္ဍကေ ဝိယ အာသတ္တာ မဟာပလိပေ ဝါ ယာဝ နာသိကဂ္ဂါ ပလိပန္နပုရိသော ဝိယ ဥဒ္ဓရိတုံ အသက္ကုဏေယျဘာဝေန နိမုဂ္ဂါ၊ လဂိတာတိ မက္ကဋာလေပေ အာလဂ္ဂဘာဝေန ပစ္စုဍ္ဍိတော ဝိယ မက္ကဋော ပဉ္စန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန အာလဂ္ဂိတာ. ပလိဗုဒ္ဓါတိ ဗဒ္ဓါ၊ ဥပဒ္ဒုတာ ဝါ. အာဝုဋာတိ အာဝုနိတာ၊ နိဝုတာတိ နိဝါရိတာ. ဩဝုတာတိ ပလိဂုဏ္ဌိတာ၊ ပရိယောနဒ္ဓါ ဝါ. ပိဟိတာတိ ပိဒဟိတာ၊ ပဋိစ္ဆန္နာတိ ပဋိစ္ဆာဒိတာ. ပဋိကုဇ္ဇိတာတိ ဟေဋ္ဌာမုခဇာတာ. ပုထူနံ ဝါ ဂဏနပထမတီတာနန္တိအာဒိနာ ပုထု ဇနော ပုထုဇ္ဇနောတိ ဒဿေတိ.

‘‘အဿုတဝါ’’တိ ဧတေန အဝိဇ္ဇန္ဓတာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘အန္ဓပုထုဇ္ဇနော ဝုတ္တော ဟောတီ’’တိ. အာရကတ္တာ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၁) ကိလေသေဟိ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နတ္တာ. အနယေတိ အဝဍ္ဎိယံ၊ အနတ္ထေတိ အတ္ထော. အနယေ ဝါ အနုပါယေ. နဣရိယနတော အဝတ္တနတော. အယေတိ ဝဍ္ဎိယံ၊ အတ္ထေ၊ ဥပါယေ ဝါ. အရဏီယတောတိ ပယိရုပါသိတဗ္ဗတော. နိရုတ္တိနယေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ ပုရိမေသု အတ္ထဝိကပ္ပေသု. ပစ္ဆိမေ ပန သဒ္ဒသတ္ထဝသေနပိ. ယဒိပိ အရိယ-သဒ္ဒေါ ‘‘ယေ ဟိ ဝေါ အရိယာ ပရိသုဒ္ဓကာယကမ္မန္တာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၅) ဝိသုဒ္ဓါသယပယောဂေသု ပုထုဇ္ဇနေသုပိ ဝတ္တတိ. ဣဓ ပန အရိယမဂ္ဂါဓိဂမေန သဗ္ဗလောကုတ္တရဘာဝေန စ အရိယဘာဝေါ အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တထာဂတသာဝကာ စ သပ္ပုရိသာ’’တိ ဣဒံ အရိယာ သပ္ပုရိသာတိ ဣဓ ဝုတ္တပဒါနံ အတ္ထံ အသင်္ကရတော ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန နိပ္ပရိယာယတော အရိယသပ္ပုရိသဘာဝါ အဘိန္နသဘာဝါ. တသ္မာ ‘‘သဗ္ဗေဝ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဗုဒ္ဓသာဝကော ဝုတ္တော. တဿ ဟိ ဧကန္တေန ကလျာဏမိတ္တော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော ပရတောဃောသမန္တရေန ပဌမမဂ္ဂဿ အနုပ္ပဇ္ဇနတော. ဝိသေသတော စဿ ဘဂဝါဝ ကလျာဏမိတ္တော အဓိပ္ပေတော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘မမဉှိ၊ အာနန္ဒ၊ ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၅.၂). သော ဧဝ စ အဝေစ္စပသာဒါဓိဂမေန ဒဠှဘတ္တိ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ ‘‘ယံ မယာ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညတ္တံ၊ တံ မမ သာဝကာ ဇီဝိတဟေတုပိ နာတိက္ကမန္တီ’’တိ (ဥဒါ. ၄၅). ကတညုတာဒီဟိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါတိ ဧတ္ထ ကတံ ဇာနာတီတိ ကတညူ. ကတံ ဝိဒိတံ ပါကဋံ ကရောတီတိ ကတဝေဒီ. အနေကေသုပိ ဟိ ကပ္ပသတသဟဿေသု ကတံ ဥပကာရံ ဇာနန္တိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ပါကဋဉ္စ ကရောန္တိ သတိဇနနအာမိသပဋိဂ္ဂဟဏာဒိနာ၊ တထာ သံသာရဒုက္ခဒုက္ခိတဿ သက္ကစ္စံ ကရောန္တိ ကိစ္စံ၊ ယံ အတ္တနာ ကာတုံ သက္ကာ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ပန ကပ္ပါနံ အသင်္ချေယျသဟဿေသုပိ ကတံ ဥပကာရံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယဉ္စ ဇာနာတိ၊ ပါကဋဉ္စ ကရောတိ၊ သီဟော ဝိယ စ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သက္ကစ္စမေဝ ဓမ္မဒေသနံ ကရောန္တော ဗုဒ္ဓကိစ္စံ ကရောတိ. ယာယ ပဋိပတ္တိယာ ဒိဋ္ဌာ နာမ ဟောန္တိ၊ တဿာ အပ္ပဋိပဇ္ဇနဘာဝေါ၊ တတ္ထ စ အာဒရာဘာဝေါ အရိယာနံ အဒဿနသီလတာ စ၊ န စ ဒဿနေ သာဓုကာရိတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စက္ခုနာ အဒဿာဝီတိ ဧတ္တ စက္ခု နာမ န မံသစက္ခု ဧဝ၊ အထ ခေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုပီတိ အာဟ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ ဝါ’’တိ. အရိယဘာဝေါတိ ယေဟိ ယောဂတော ‘‘အရိယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တေ မဂ္ဂဖလဓမ္မာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

တတြာတိ ဉာဏဒဿနဿေဝ ဒဿနဘာဝေ. ဝတ္ထူတိ အဓိပ္ပေတတ္ထဉာပနကာရဏံ. ဧဝံ ဝုတ္တေပီတိ ဧဝံ အညာပဒေသေန အတ္တူပနာယိကံ ကတွာ ဝုတ္တေပိ. ဓမ္မန္တိ လောကုတ္တရဓမ္မံ၊ စတုသစ္စဓမ္မံ ဝါ. အရိယကရဓမ္မာ အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဝိပဿိယမာနာ အနိစ္စာဒယော၊ စတ္တာရိ ဝါ အရိယသစ္စာနိ.

အဝိနီတောတိ န ဝိနီတော၊ အဓိသီလသိက္ခာဒိဝသေန န သိက္ခိတော. ယေသံ သံဝရဝိနယာဒီနံ အဘာဝေန အယံ အဝိနီတောတိ ဝုစ္စတိ၊ တေ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုဝိဓော ဝိနယော နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သီလသံဝရောတိ ပါတိမောက္ခသံဝရော ဝေဒိတဗ္ဗော၊ သော စ အတ္ထတော ကာယိကဝါစသိကော အဝီတိက္ကမော. သတိသံဝရောတိ ဣန္ဒြိယရက္ခာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ သတိ ဧဝ. ဉာဏသံဝရောတိ ‘‘သောတာနံ သံဝရံ ဗြူမီ’’တိ (သု. နိ. ၁၀၄၀) ဝတွာ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ ဝစနတော သောတသင်္ခါတာနံ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတအဝိဇ္ဇာအဝသိဋ္ဌကိလေသာနံ သံဝရော ပိဒဟနံ သမုစ္ဆေဒဉာဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခန္တိသံဝရောတိ အဓိဝါသနာ၊ သာ စ တထာပဝတ္တာ ခန္ဓာ၊ အဒေါသော ဝါ. ပညာတိ ဧကေ၊ တံ အဋ္ဌကထာယ ဝိရုဇ္ဈတိ. ဝီရိယသံဝရော ကာမဝိတက္ကာဒီနံ ဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တံ ဝီရိယမေဝ. တေန တေန ဂုဏင်္ဂေန တဿ တဿ အဂုဏင်္ဂဿ ပဟာနံ တဒင်္ဂပဟာနံ. ဝိက္ခမ္ဘနေန ပဟာနံ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာနံ. သေသပဒတ္ထယေပိ ဧသေဝ နယော.

ဣမိနာ ပါတိမောက္ခသံဝရေနာတိအာဒိ သီလသံဝရာဒီနံ ဝိဝရဏံ. တတ္ထ သမုပေတောတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိသတ္ထော. တေန ‘‘သဟဂတော သမုပဂတော’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၅၁၁) အာဂတံ သံဝရဝိဘင်္ဂံ ဒဿေတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ယံ ပနေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ အနန္တရသုတ္တေ အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ကာယဒုစ္စရိတာဒီနန္တိ ဒုဿီလျသင်္ခါတာနံ ကာယဝစီဒုစ္စရိတာဒီနံ မုဋ္ဌဿစ္စသင်္ခါတဿ ပမာဒဿ အဘိဇ္ဈာဒီနံ ဝါ အက္ခန္တိအညာဏကောသဇ္ဇာနဉ္စ. သံဝရဏတောတိ ပိဒဟနတော ထကနတော. ဝိနယနတောတိ ကာယဝါစာစိတ္တာနံ ဝိရူပပ္ပဝတ္တိယာ ဝိနယနတော အပနယနတော၊ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ ဝါ ဝိနယနတော၊ ကာယာဒီနံ ဝါ ဇိမှပ္ပဝတ္တိံ ဝိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဥဇုကံ နယနတောတိ အတ္ထော. ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ကာယဒုစ္စရိတာဒီနံ တထာ တထာ အနုပ္ပါဒနမေဝ သံဝရဏံ ဝိနယနဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ယံ ပဟာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒီသု ဝိပဿနာဉာဏေသူ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ၊ နနု နာမရူပပရိစ္ဆေဒပစ္စယပရိဂ္ဂဟကင်္ခါဝိတရဏာနိ န ဝိပဿနာဉာဏာနိ သမ္မသနာကာရေန အပ္ပဝတ္တနတော? သစ္စမေတံ. ဝိပဿနာဉာဏဿ ပန အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော ဧဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘နာမရူပမတ္တမိဒံ၊ နတ္ထိ ဧတ္ထ အတ္တာ ဝါ အတ္တနိယံ ဝါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဉာဏံ နာမရူပဝဝတ္ထာနံ. သတိ ဝိဇ္ဇမာနေ ခန္ဓပဉ္စကသင်္ခါတေ ကာယေ၊ သယံ ဝါ သတီ တသ္မိံ ကာယေ ဒိဋ္ဌီတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ. ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၈၁၊ ၄.၃၄၅) ဧဝံ ပဝတ္တာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ. တဿေဝ ရူပါရူပဿ ကမ္မာဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယပရိဂ္ဂဏှနဉာဏံ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟော. ‘‘နတ္ထိ ဟေတု နတ္ထိ ပစ္စယော သတ္တာနံ သံကိလေသာယာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၈) အာဒိနယပ္ပဝတ္တာ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ. ‘‘ဣဿရပုရိသပဇာပတိပကတိအဏုကာလာဒီဟိ လောကော ပဝတ္တတိ နိဝတ္တတိ စာ’’တိ ပဝတ္တာ ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိ. တဿေဝါတိ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဿေဝ. ကင်္ခါဝိတရဏေနာတိ ယထာ ဧတရဟိ နာမရူပဿ ကမ္မာဒိပစ္စယတော ဥပ္ပတ္တိ၊ ဧဝံ အတီတာနာဂတေသုပီတိ တီသုပိ ကာလေသု ဝိစိကိစ္ဆာပနယနဉာဏေန. ကထံကထီဘာဝဿာတိ ‘‘အဟောသိံ နု ခေါ အဟမတီတမဒ္ဓါန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၈၊ သံ. နိ. ၂.၂၀) အာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ သံသယပ္ပဝတ္တိယာ. ကလာပသမ္မသနေနာတိ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၆၁၊ ၂.၁၁၃၊ ၃.၈၆၊ ၈၉) ခန္ဓပဉ္စကံ ဧကာဒသသု ဩကာသေသု ပက္ခိပိတွာ သမ္မသနဝသေန ပဝတ္တေန နယဝိပဿနာဉာဏေန. အဟံ မမာတိ ဂါဟဿာတိ အတ္တတ္တနိယဂဟဏဿ. မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနေနာတိ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဝိသုဒ္ဓိယာ. အမဂ္ဂေ မဂ္ဂသညာယာတိ ဩဘာသာဒိကေ အမဂ္ဂေ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဥပ္ပန္နသညာယ.

ယသ္မာ သမ္မဒေဝ သင်္ခါရာနံ ဥဒယံ ပဿန္တော ‘‘ဧဝမေဝ သင်္ခါရာ အနုရူပကာရဏတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ၊ န ပန ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဂဏှာတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဒယဒဿနေန ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယာ’’တိ. ယသ္မာ ပန သင်္ခါရာနံ ဝယံ ပဿန္တော ‘‘ယဒိပိမေ သင်္ခါရာ အဝိစ္ဆိန္နာ ဝတ္တန္တိ၊ ဥပ္ပန္နုပ္ပန္နာ ပန အပ္ပဋိသန္ဓိကာ နိရုဇ္ဈန္တေ ဝါ’’တိ ပဿတိ၊ တဿေဝံ ပဿတော ကုတော သဿတဂ္ဂါဟော၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝယဒဿနေန သဿတဒိဋ္ဌိယာ’’တိ. ဘယဒဿနေနာတိ ဘယတုပဋ္ဌာနဉာဏေန. သဘယေတိ သဗ္ဗဘယာနံ အာကရဘာဝတော သကလဒုက္ခဝူပသမသင်္ခါတဿ ပရမဿာသဿ ပဋိပက္ခဘာဝတော စ သဘယေ ခန္ဓပဉ္စကေ. အဘယသညာယာတိ ‘‘အဘယံ ခေမ’’န္တိ ဥပ္ပန္နသညာယ. အဿာဒသညာ နာမ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေသု အဿာဒဝသေန ပဝတ္တသညာ၊ ယာ ‘‘အာလယာဘိနိဝေသော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. အဘိရတိသညာ တတ္ထေဝ အဘိရတိဝသေန ပဝတ္တသညာ၊ ယာ ‘‘နန္ဒီ’’တိပိ ဝုစ္စတိ. အမုစ္စိတုကမျတာ အာဒါနံ. အနုပေက္ခာ သင်္ခါရေဟိ အနိဗ္ဗိန္ဒနံ၊ သာလယတာတိ အတ္ထော. ဓမ္မဋ္ဌိတိယံ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေ ပဋိလောမဘာဝေါ သဿတုစ္ဆေဒဂ္ဂါဟော၊ ပစ္စယာကာရပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ၊ နိဗ္ဗာနေ ပဋိလောမဘာဝေါ သင်္ခါရေသု ရတိ၊ နိဗ္ဗာနပဋိစ္ဆာဒကမောဟော ဝါ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂါဟောတိ ယာဒိသဿ ကိလေသဿ အပ္ပဟီနတ္တာ ဝိပဿနာ သင်္ခါရနိမိတ္တံ န မုဉ္စတိ၊ သော ကိလေသော၊ ယော ‘‘သံယောဂါဘိနိဝေသော’’တိပိ ဝုစ္စတိ. သင်္ခါရနိမိတ္တဂ္ဂဟဏဿ အတိက္ကမနမေဝ ဝါ ပဟာနံ.

ပဝတ္တိ ဧဝ ပဝတ္တိဘာဝေါ၊ ပရိယုဋ္ဌာနန္တိ အတ္ထော. နီဝရဏာဒိဓမ္မာနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန နီဝရဏပက္ခိယာ ကိလေသာ ဝိတက္ကဝိစာရာဒယော စ ဂယှန္တိ.

စတုန္နံ အရိယမဂ္ဂါနံ ဘာဝိတတ္တာ အစ္စန္တံ အပ္ပဝတ္တိဘာဝေန ယံ ပဟာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကေန ပဟာနန္တိ? အရိယမဂ္ဂေဟေဝါတိ ဝိညာယမာနောယမတ္ထော တေသံ ဘာဝိတတ္တာ အပ္ပဝတ္တိဝစနတော. သမုဒယပက္ခိကဿာတိ ဧတ္ထ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ စတုသစ္စာဘိသမယာတိ ကတွာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗေန တေန တေန သမုဒယေန သဟ ပဟာတဗ္ဗတ္တာ သမုဒယသဘာဂတ္တာ၊ သစ္စဝိဘင်္ဂေ စ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမုဒယဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘သမုဒယပက္ခိကာ’’တိ ဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝုစ္စန္တိ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္တံ ဝုပသန္တတာ. သင်္ခတနိဿဋတာ သင်္ခါရသဘာဝါဘာဝေါ. ပဟီနသဗ္ဗသင်္ခတန္တိ ဝိရဟိတသဗ္ဗသင်္ခတံ၊ ဝိသင်္ခါရန္တိ အတ္ထော. ပဟာနဉ္စ တံ ဝိနယော စာတိ ပဟာနဝိနယော ပုရိမေန အတ္ထေန၊ ဒုတိယေန ပန ပဟီယတီတိ ပဟာနံ၊ တဿ ဝိနယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဘိန္နသံဝရတ္တာတိ နဋ္ဌသံဝရတ္တာ၊ သံဝရာဘာဝတောတိ အတ္ထော. တေန အသမာဒိန္နသံဝရောပိ သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. သမာဒါနေန ဟိ သမ္ပာဒေတဗ္ဗော သံဝရော တဒဘာဝေ န ဟောတီတိ. ဧဝဉှိ လောကေ ဝတ္တာရော ဟောန္တိ ‘‘မဟာ ဝတ နော ဘောဂေါ၊ သော နဋ္ဌော တထာ အကတတ္တာ’’တိ. အရိယေတိ အရိယော. ပစ္စတ္တဝစနဉှေတံ. ဧသေသေတိ ဧသော သော ဧဝ၊ အတ္ထတော အနညောတိ အတ္ထော. တဇ္ဇာတေတိ အတ္ထတော တံသဘာဝေါ၊ သပ္ပုရိသော အရိယသဘာဝေါ၊ အရိယော စ သပ္ပုရိသသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

တံ အတ္ထန္တိ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မမူလပရိယာယ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တမတ္ထံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာတိ? ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ‘‘ယသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော အပရိညာတဝတ္ထုကော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂) သယမေဝ ဝက္ခတိ. ဓမ္မော အဓိဋ္ဌာနံ ဧတိဿာတိ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာ၊ သဘာဝဓမ္မေ နိဿာယ ပဝတ္တိတဒေသနာ. ဓမ္မဝသေနေဝ ပဝတ္တာ ပဌမာ၊ ပုဂ္ဂလဝသေန ဥဋ္ဌဟိတွာ ပုဂ္ဂလဝသေနေဝ ဂတာ တတိယာ၊ ဣတရာ ဓမ္မပုဂ္ဂလာနံ ဝေါမိဿကဝသေန. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝံ ဝိဘာဂေန ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ? ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဒေသနာဝိလာသေန စ. ယေ ဟိ ဝေနေယျာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာယ ဓမ္မဒေသနာယ သုခေန အတ္ထံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ၊ တေသံ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယဿာ စ ဓမ္မဓာတုယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော ဟောတိ၊ သာယံ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ၊ တသ္မာ ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ယထာ ယထာ ဣစ္ဆတိ၊ တထာ တထာ ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယေန ဒေသနာဝိလာသေန စ ဧဝံ ဝိဘာဂေန ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဆဓာတုရောတိ ပထဝိဓာတု အာပေါ-တေဇော-ဝါယော-အာကာသဓာတု ဝိညာဏဓာတူတိ ဣမေသံ ဆန္နံ ဓာတူနံ ဝသေန ဆဓာတုရော. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ သောမနဿဋ္ဌာနိယံ ရူပံ ဥပဝိစရတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၄) ဝုတ္တာနံ ဆန္နံ သောမနဿူပဝိစာရာနံ၊ ဆန္နံ ဒေါမနဿဥပေက္ခူပဝိစာရာနဉ္စ ဝသေန အဋ္ဌာရသမနောပဝိစာရော. သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒိဝသေန စတုရာဓိဋ္ဌာနော. ပညာစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဿ သမ္ပရာယိကဿ စ အတ္ထဿ အဒဿနတော အန္ဓော၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကဿေဝ ဒဿနတော ဧကစက္ခု၊ ဒွိန္နမ္ပိ ဒဿနတော ဒွိစက္ခု၊ ဝေဒိတဗ္ဗော.

သွာယံ နိဒ္ဒိသီတိ သမ္ဗန္ဓော. သွာယန္တိ စ သော အယံ၊ ယထာဝုတ္တဒေသနာဝိဘာဂကုသလော ဘဂဝါတိ အတ္ထော. အပရိညာတဝတ္ထုကောတိ တီဟိ ပရိညာဟိ အပရိညာတက္ခန္ဓော. ခန္ဓာ ဟိ ပရိညာတဝတ္ထု. အပရိညာမူလိကာတိ ပရိဇာနနာဘာဝနိမိတ္တာ တသ္မိံ သတိ ဘာဝတော. ပရိညာနဉှိ အဝိဇ္ဇာဒယော ကိလေသာ ပဋိပက္ခာ တမ္မူလိကာ စ သဗ္ဗမညနာတိ. အရိယာနံ အဒဿာဝီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ‘‘အရိယဓမ္မဿ အကောဝိဒေါ’’တိအာဒိကံ ပုထုဇနဿ ဝိသေသနဘာဝေန ပဝတ္တံ ပါဠိသေသံ ဂဏှာတိ ပုထုဇ္ဇနနိဒ္ဒေသဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ပုထုဇ္ဇနံ နိဒ္ဒိသီ’’တိ.

သုတ္တနိက္ခေပဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပထဝီဝါရဝဏ္ဏနာ

တဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ. ဝသတိ ဧတ္ထ အာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏမ္ပိ ဝတ္ထူတိ ဝုစ္စတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ပထဝီအာဒီသု ဝတ္ထူသူ’’တိ. သက္ကာယဓမ္မာနမ္ပိ အာရမ္မဏာဒိနာ သတိပိ မညနာဟေတုဘာဝေ မညနာဟေတုကတ္တေနေဝ တေသံ နိဗ္ဗတ္တိတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသက္ကာယဓမ္မဇနိတံ မညန’’န္တိ. ဧတ္ထ စ ပထဝီဓာတု သေသဓာတူနံ သသမ္ဘာရာသမ္ဘာရဘာဝါ သတိပိ ပမာဏတော သမဘာဝေ သာမတ္ထိယတော အဓိကာနဓိကဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သမ္ဘာရန္တီတိ သမ္ဘာရာ၊ ပရိဝါရာ. တံတံကလာပေဟိ လက္ခဏပထဝိယာ သေသဓမ္မာ ယထာရဟံ ပစ္စယဘာဝေန ပရိဝါရဘာဝေန စ ပဝတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘သာ ဟိ ဝဏ္ဏာဒီဟိ သမ္ဘာရေဟိ သဒ္ဓိံ ပထဝီတိ သသမ္ဘာရပထဝီ’’တိ. ပထဝိတောတိ ဧတ္ထ ပုထုလဋ္ဌေန ပုထုဝီ၊ ပုထုဝီ ဧဝ ပထဝီ. သာ ဟိ သတိပိ ပရိစ္ဆိန္နဝုတ္တိယံ သဗ္ဗေသံ သကလာပဘာဝါနံ အာဓာရဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ ပုထုလာ ပတ္ထဋာ ဝိတ္ထိဏ္ဏာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ၊ န ပန တံ အနုပဝိသိတွာ ပဝတ္တမာနာ အာပါဒယော. သသမ္ဘာရပထဝိယာ ပန ပုထုလဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. အာရမ္မဏပထဝိယံ ဝဍ္ဎနဖရဏဋ္ဌေဟိ ပုထုလဋ္ဌော၊ ဣတရသ္မိံ ရုဠှိယာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အာရမ္မဏပထဝီတိ ဈာနဿ အာရမ္မဏဘူတံ ပထဝီသင်္ခါတံ ပဋိဘာဂနိမိတ္တံ. တေနာဟ ‘‘နိမိတ္တပထဝီတိပိ ဝုစ္စတီ’’တိ. အာဂမနဝသေနာတိ ပထဝီကသိဏဘာဝနာဂမနဝသေန. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အာပေါ စ ဒေဝါ ပထဝီ၊ တေဇော ဝါယော တဒါဂမု’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၂.၃၄၀).

သဗ္ဗာပီတိ စတုဗ္ဗိဓာ ပထဝီပိ. အနုဿဝါဒိမတ္တလဒ္ဓါ မညနာ ဝတ္ထု ဟောတိယေဝ. တထာ ဟိ ‘‘ကက္ခဠံ ခရိဂတ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၇၃) လက္ခဏပထဝီပိ ဥဒ္ဓရီယတိ. ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ ‘‘လက္ခဏေ ဒိဋ္ဌေ မညနာ နတ္ထိ၊ သဉ္ဇာနာတီတိ ဝုတ္တသညာ စ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဿ မူလဘူတာ ပိဏ္ဍဂ္ဂါဟိတာ၊ သာ လက္ခဏေ နက္ခမတိ၊ တသ္မာ လက္ခဏပထဝီ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ၊ တဒယုတ္တံ လက္ခဏပဋိဝေဓဿ ဣဓ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘လောကဝေါဟာရံ ဂဟေတွာ’’တိ. န စ သဗ္ဗသညာ ပိဏ္ဍဂ္ဂါဟိကာ၊ နာပိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဿေဝ မူလဘူတာ၊ တသ္မာ လက္ခဏပထဝိယာပိ ကာယဒွါရာနုသာရေန အညထာ စ ဥပဋ္ဌိတာယ မညနာ ပဝတ္တတေဝ. တေနေဝ စ ‘‘အနုဿဝါဒိမတ္တလဒ္ဓါ’’တိ ဝုတ္တံ. ပထဝိတောတိ ပစ္စတေ နိဿက္ကဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပထဝီတိ သဉ္ဇာနာတီ’’တိ အာဟ. ယသ္မာ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ ပထဝိံ ‘‘ပထဝီ’တိ သဉ္ဇာနန္တော တေန တေန နယေန ပထဝီကောဋ္ဌာသေနေဝ သဉ္ဇာနာတီတိ ဝုစ္စတိ၊ န အာပါဒိကောဋ္ဌာသေန၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝိဘာဂေန သဉ္ဇာနာတီ’’တိ. လောကဝေါဟာရံ ဂဟေတွာတိ လောကသမညံ အဝိဇဟိတွာ. ဧတေန လက္ခဏပထဝိယမ္ပိ ဝေါဟာရမုခေနေဝဿာ ပဝတ္တီတိ ဒဿေတိ.

ယဒိ လောကဝေါဟာရေန တတ္ထ ပဝတ္တိ၊ ကော ဧတ္ထ ဒေါသော၊ နနု အရိယာပိ ‘‘အယဉှိ ဘန္တေ မဟာပထဝီ’’တိအာဒိနာ လောကဝေါဟာရေန ပဝတ္တန္တီတိ? န ဧတ္ထ ဝေါဟာရမတ္တေ အဝဋ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ၊ အထ ခေါ ဝေါဟာရမုခေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သညာဝိပလ္လာသေန သဉ္ဇာနာတီ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော – အယောနိသောမနသိကာရသမ္ဘူတာယ ‘‘သုဘ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာယ ဝိပရီတသညာယ သဉ္ဇာနာတီတိ. ဧတေန ဒုဗ္ဗလာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိမညနာ ဒဿိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ သညာ ဂဟိတာတိ? ပါကဋဘာဝတော. ယထာ နာမ အဂ္ဂိမှိ မထိယမာနေ ယဒါ ဓူမော ဥပလဗ္ဘတိ၊ ကိဉ္စာပိ တဒါ ဝိဇ္ဇတေဝ ပါဝကော အဝိနာဘာဝတော၊ ပါကဋဘာဝတော ပန ဓူမော ဇာတောတိ ဝုစ္စတိ၊ န အဂ္ဂိ ဇာတောတိ၊ ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒိပိ တတ္ထ မညနာကိစ္စံ အတ္ထိ၊ န ပန ဝိဘူတံ အပါကဋဘာဝတော သညာကိစ္စမေဝ ဝိဘူတံ၊ တံ ပန မညနာနုကူလံ မညနာသဟိတံ စာတိ အာဟ ‘‘သညာဝိပလ္လာသေန သဉ္ဇာနာတီ’’တိ. ဧဝံ ပထဝီဘာဂံ အမုဉ္စန္တောယေဝ ဝါ သဉ္ဇာနာတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယော ဟိ ဝုတ္တပ္ပဘေဒါယ ပထဝိယာ ပထဝိဘာဂံ အမုဉ္စန္တောယေဝ အဝိဇဟန္တောယေဝ သီသပိဏ္ဍေ သုဝဏ္ဏသညီ ဝိယ အနတ္တာဒိသဘာဝံယေဝ တံ အတ္တာဒိဝသေန သဉ္ဇာနာတိ၊ တဿ ဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီ’’တိအာဒိ. န ဝတ္တဗ္ဗံ ပုထုဇ္ဇနဂ္ဂါဟဿ ယုတ္တိမဂ္ဂနနိဝါရဏတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥမ္မတ္တကော ဝိယ။ပေ။ ဂဏှာတီ’’တိ. အရိယာနံ အဒဿာဝိတာဒိဘေဒန္တိ အရိယာနံ အဒဿာဝိတာဒိဝိသေသံ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာဝ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တသဉ္ဇာနနေ ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ.

ဧဝန္တိ ‘‘ပထဝိဘာဂေန သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. သဉ္ဇာနိတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘အပရဘာဂေ။ပေ။ ဂဏှာတီ’’တိ. ပပဉ္စသင်္ခါတိ ပပဉ္စကောဋ္ဌာသာ. ပပဉ္စန္တိ သတ္တာ သံသာရေ စိရာယန္တိ ဧတေဟီတိ ပပဉ္စာ၊ မညန္တိ ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ပရိကပ္ပေန္တိ ဧတာဟီတိ မညနာတိ ဒွီဟိပိ ပရိယာယေဟိ တဏှာဒယောဝ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘တဏှာမာနဒိဋ္ဌိပပဉ္စေဟိ ဣဓ မညနာနာမေန ဝုတ္တေဟီ’’တိ. အဇညဿ ဇညတော၊ အသေယျာဒိကဿ သေယျာဒိတော ဂဟဏတော ဒိဋ္ဌိမညနာ ဝိယ တဏှာမာနမညနာပိ အညထာ ဂါဟော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အညထာ ဂဏှာတီ’’တိ. အာရမ္မဏာဘိနိရောပနာဒိနာ ဘိန္နသဘာဝါနမ္ပိ ဝိတက္ကာဒီနံ သာဓာရဏော ဥပနိဇ္ဈာယနသဘာဝေါ ဝိယ အနုဂိဇ္ဈနုဏ္ဏတိပရာမသနသဘာဝါနမ္ပိ တဏှာဒီနံ သာဓာရဏေန အာရမ္မဏပရိကပ္ပနာကာရေန ပဝတ္တိ မညနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တီဟိ မညနာဟိ မညတီ’’တိအာဒိ. အဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ၊ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဒီသု ဝိယ သုခုမနယေနပိ မညနာပဝတ္တိ အတ္ထီတိ ဝိဘာဝနသုခတာယ ထူလံယေဝ တံ ဒဿေတုကာမော ‘‘ဩဠာရိကနယေနာ’’တိအာဟ. ဩဠာရိကေ ဟိ ဝိဘာဂေ ဒဿိတေ သုခုမဝိဘာဝနာ သုကရာတိ ဒဿေတုံ အယမတ္ထယောဇနာ ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဇ္ဈတ္တိကာတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါ သတ္တသန္တာနပရိယာပန္နာ နိယကဇ္ဈတ္တာ ဝုတ္တာ ဝိဘင်္ဂေ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ စ.

ဝိဘင်္ဂေတိ ဓာတုဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၁၇၃). ဗာဟိရာတိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓါ သင်္ခါရသန္တာနပရိယာပန္နာ. ကက္ခဠန္တိ ထဒ္ဓံ. ခရိဂတန္တိ ဖရုသံ. ကက္ခဠဘာဝေါ ကက္ခဠတ္တံ. ကက္ခဠဘာဝေါတိ ကက္ခဠသဘာဝေါ. ဗဟိဒ္ဓါတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓတော ဗဟိဒ္ဓါဘူတံ. အနုပါဒိန္နန္တိ န ဥပါဒိန္နံ. အယောတိ ကာဠလောဟံ. လောဟန္တိ ဇာတိလောဟံ ဝိဇာတိလောဟံ ကိတ္တိမလောဟံ ပိသာစလောဟန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ. တတ္ထ အယော သဇ္ဈု သုဝဏ္ဏံ တိပု သီသံ တမ္ဗလောဟံ ဝေကန္တကလောဟန္တိ ဣမာနိ သတ္တ ဇာတိလောဟာနိ နာမ. နာဂနာသိကာလောဟံ ဝိဇာတိလောဟံ နာမ. ကံသလောဟံ ဝဋ္ဋလောဟံ အာရကုဋန္တိ တီဏိ ကိတ္တိမလောဟာနိ နာမ. မောရက္ခကံ ပုထုကံ မလိနကံ စပလကံ သလကံ အာဋလံ ဘတ္တကံ ဒုသိလောဟန္တိ အဋ္ဌ ပိသာစလောဟာနိ နာမ. တေသု ဝေကန္တကလောဟံ နာမ သဗ္ဗလောဟစ္ဆေဒနသမတ္ထာ ဧကာ လောဟဇာတိ. တထာ ဟိ တံ ဝိကန္တတိ ဆိန္ဒတီတိ ဝိကန္တကန္တိ ဝုစ္စတိ. ဝိကန္တကမေဝ ဝေကန္တကံ. နာဂနာသိကာလောဟံ လောဟသဒိသံ လောဟဝိဇာတိ ဟလိဒ္ဒါဒိဝိဇာတိ ဝိယ. တထာ ဟိ တံ လောဟာကာရံ လောဟမလံ ဝိယ ဃနသံဟတံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ၊ တာပေတွာ တာဠိတံ ပန ဘိန္နံ ဘိန္နံ ဟုတွာ ဝိသရတိ မုဒု မဋ္ဌံ ကမ္မနိယံ ဝါ န ဟောတိ. တိပုတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ကံသလောဟံ. သီသတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ ဝဋ္ဋလောဟံ. ဇသတမ္ဗေ မိဿေတွာ ကတံ အာရကုဋံ. တေနေဝ တံ ကရဏေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ကိတ္တိမလောဟန္တိ ဝုစ္စတိ. ယံ ပန ကေဝလံ ရသကဓာတု ဝိနိဂ္ဂတံ၊ တံ ‘‘ပိတ္တလ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ. တံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ၊ ယထာဝုတ္တံ မိဿကမေဝ ကတွာ ယောဇိတံ ကိတ္တိမန္တိ ဝုတ္တံ. မောရက္ခကာဒီနိ ဧဝံနာမာနေဝေတာနိ. တေသု ယသ္မာ ပဉ္စ ဇာတိလောဟာနိ ပါဠိယံ ဝိသုံ ဝုတ္တာနေဝ၊ တသ္မာ ဝေကန္တကလောဟေန သဒ္ဓိံ ဝုတ္တာဝသေသံ သဗ္ဗံ ဣဓ လောဟန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

တိပူတိ သေတတိပု. သီသန္တိ ကာဠတိပု. သဇ္ဈန္တိ ရဇတံ. မုတ္တာတိ ဟတ္ထိကုမ္ဘဇာဒိကာ အဋ္ဌဝိဓာပိ မုတ္တာ. တထာ ဟိ ဟတ္ထိကုမ္ဘံ ဝရာဟဒါဌာ ဘူဇင်္ဂသီသံ ဝလာဟကူဋံ ဝေဠူ မစ္ဆသီရော သင်္ခေါ သိပ္ပီတိ အဋ္ဌ မုတ္တာယောနိယော. တတ္ထ ဟတ္ထိကုမ္ဘဇာ ပီတဝဏ္ဏာ ပဘာဟီနာ. ဝရာဟဒါဌာ ဝရာဟဒါဌဝဏ္ဏာဝ. ဘုဇင်္ဂသီသဇာ နီလာဒိဝဏ္ဏာ သုဝိသုဒ္ဓါ ဝဋ္ဋလာ စ. ဝလာဟကဇာ ဘာသုရာ ဒုဗ္ဗိဘာဂရူပါ ရတ္တိဘာဂေ အန္ဓကာရံ ဝိဓမန္တိယော တိဋ္ဌန္တိ၊ ဒေဝူပဘောဂါ ဧဝ စ ဟောန္တိ. ဝေဠုဇာ ကရကုပလသမာနဝဏ္ဏာ န ဘာသုရာ၊ တေ စ ဝေဠူ အမနုဿဂေါစရေ ဧဝ ပဒေသေ ဇာယန္တိ. မစ္ဆသီရဇာ ပါဌီနပိဋ္ဌိသမာနဝဏ္ဏာ ဝဋ္ဋလာ လဃဝေါ စ ဟောန္တိ ပဘာဝိဟီနာ၊ တေ စ မစ္ဆာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ဧဝ ဇာယန္တိ. သင်္ခဇာ သင်္ခေါဒရစ္ဆဝိဝဏ္ဏာ ကောလပ္ပမာဏာပိ ဟောန္တိ ပဘာဝိဟီနာဝ. သိပ္ပိဇာ ပဘာဝိသေသယုတ္တာ ဟောန္တိ နာနာသဏ္ဌာနာ. ဧဝံ ဇာတိတော အဋ္ဌဝိဓာသုပိ မုတ္တာသု ယာ မစ္ဆသင်္ခသိပ္ပိဇာ၊ တာ သာမုဒ္ဒိကာ ဟောန္တိ၊ ဘုဇင်္ဂဇာပိ ကာစိ သာမုဒ္ဒိကာ ဟောန္တိ၊ ဣတရာ အသာမုဒ္ဒိကာ. ယသ္မာ ဗဟုလံ သာမုဒ္ဒိကာဝ မုတ္တာ လောကေ ဒိဿန္တိ၊ တတ္ထာပိ သိပ္ပိဇာဝ၊ ဣတရာ ကာဒါစိကာ. တသ္မာ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၁၇၃) ‘‘မုတ္တာတိ သာမုဒ္ဒိကာ မုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

မဏီတိ ဌပေတွာ ပါဠိအာဂတေ ဝေဠုရိယာဒိကေ သေသော ဇောတိရသာဒိဘေဒေါ သဗ္ဗောပိ မဏိ. ဝေဠုရိယန္တိ ဝံသဝဏ္ဏမဏိ. သင်္ခေါတိ သာမုဒ္ဒိကသင်္ခေါ. သိလာတိ ကာဠသိလာ ပဏ္ဍုသိလာ သေတသိလာဒိဘေဒါ အဋ္ဌပိ သိလာ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏာဒိကံ ဝုတ္တာဝသေသံ ရဇတသမ္မတံ. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. လောဟိတင်္ဂေါတိ ရတ္တမဏိ. မသာရဂလ္လန္တိ ကဗရမဏိ တိဏာဒီသု ဗဟိဘာရာ တာလနာဠိကေရာဒယောပိ တိဏံ နာမ. အန္တောသာရံ ခဒိရာဒိ အန္တမသော ဒါရုခဏ္ဍမ္ပိ ကဋ္ဌံ နာမ. မုဂ္ဂမတ္တတော ယာဝ မုဋ္ဌိပ္ပမာဏာ မရုမ္ဗာ သက္ခရာ နာမ. မုဂ္ဂမတ္တတော ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ ဝါလိကာ နာမ. ကဌလန္တိ ကပါလခဏ္ဍံ. ဘူမီတိ သသမ္ဘာရပထဝီ. ပါသာဏောတိ အန္တောမုဋ္ဌိယံ အသဏ္ဌဟနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဟတ္ထိပ္ပမာဏံ ပါသာဏံ၊ ဟတ္ထိပ္ပမာဏတော ပန ပဋ္ဌာယ ဥပရိ ပဗ္ဗတောတိ. အယံ အယောအာဒီသု ဝိဘာဂနိဒ္ဒေသော. နိမိတ္တပထဝီတိ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတံ ပထဝိကသိဏံ. တမ္ပိ ဟိ ‘‘ရူပါဝစရတိကစတုက္ကဇ္ဈာနံ ကုသလတော စ ဝိပါကတော စ ကိရိယတော စ စတုတ္ထဿ ဈာနဿ ဝိပါကော ဣမေ ဓမ္မာ ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏာ’’တိ ဝစနတော ‘‘ဗာဟိရာ ပထဝီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယာ စ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏတ္တိကေ နိမိတ္တပထဝီ၊ တံ ဂဟေတွာ’’တိ. ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တဉ္စေတ္ထ တံဂတိကမေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ၊ နိမိတ္တုပ္ပတ္တိတော ပန ပုဗ္ဗေ ဘူမိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတန္တိ.

တီဟိ မညနာဟီတိ ဝုတ္တံ မညနာတ္တယံ သပရသန္တာနေသု သင်္ခေပတော ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘အဟံ ပထဝီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဟံ ပထဝီတိအာဒီနာ အဇ္ဈတ္တဝိသယံ ဒိဋ္ဌိမညနံ မာနမညနဉ္စ ဒဿေတိ အတ္တာဘိနိဝေသာဟံကာရဒီပနတော. မမ ပထဝီတိ ဣမိနာ တဏှာမညနံ မာနမညနမ္ပိ ဝါ ပရိဂ္ဂဟဘူတာယပိ ပထဝိယာ သေယျာဒိတော မာနဇပ္ပနတော. သေသပဒဒွယေပိ ဣမိနာနယေန မညနာဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ပထဝိကသိဏဇ္ဈာနလာဘီ ဈာနစက္ခုနာ ဂဟိတဈာနာရမ္မဏံ ‘‘အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝိသန္တော တဉ္စ သေယျာဒိတော ဒဟန္တော အတ္ထတော ‘‘အဟံ ပထဝီ’’တိ မညတိ နာမ၊ တမေဝ ‘‘အယံ မယှံ အတ္တာ’’တိ ဂဟဏေ ပန ‘‘မမ ပထဝီ’’တိ မညတိ နာမ. တထာ တံ ‘‘ပရပုရိသော’’တိ ဝါ ‘‘ဒေဝေါ’’တိ ဝါ ဝါဒဝသေန ‘‘အယမေဝ ပရေသံ အတ္တာ’’တိ ဝါ အဘိနိဝိသန္တော ‘‘ပရော ပထဝီ၊ ပရဿ ပထဝီ’’တိ မညတိ နာမ. ဣမိနာ နယေန သေသပထဝီသုပိ ယထာရဟံ စတုက္ကံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗံ.

ဧဝံ ‘‘ပထဝိံ မညတီ’’တိ ဧတ္ထ စတုက္ကဝသေန မညနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ မညနာဝတ္ထုံ မညနာယော စ ဝိဘဇိတွာ အနေကဝိဟိတံ တဿ မညနာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယန္တိ ယထာဝုတ္တော ပုထုဇ္ဇနော. ဆန္ဒရာဂန္တိ ဗဟလရာဂံ. အဿာဒေတီတိ နိကာမေတိ၊ ‘‘ဣမေ ကေသာ မုဒုသိနိဒ္ဓကုဉ္စိတနီလောဘာသာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ရသံ ဝိန္ဒတိ. အဘိနန္ဒတီတိ သပ္ပီတိကာယ တဏှာယ အဘိမုခေါ နန္ဒတိ ပမောဒတိ. အဘိဝဒတီတိ ဥပ္ပန္နံ တဏှာဘိနန္ဒနာဝေဂံ ဟဒယေန သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တော ‘‘အဟော မေ ကေသာ’’တိ ဝါစံ နိစ္ဆာရေတိ. အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ ဗလဝတဏှာဘိနိဝေသေန ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ တိဋ္ဌတိ. အညတရံ ဝါ ပန ရဇ္ဇနီယဝတ္ထုန္တိ ကေသာဒိတော အညတရံ ဝါ ကရစရဏာဒိပ္ပဘေဒံ နိယကဇ္ဈတ္တပရိယာပန္နံ ရာဂုပ္ပတ္တိဟေတုဘူတံ ဝတ္ထုံ. ဣတီတိ ဣမိနာ သိနိဒ္ဓါဒိပ္ပကာရေနာတိ ပတ္ထယိတဗ္ဗာကာရံ ပရာမသတိ. တတ္ထ နန္ဒိံ သမန္နာနေတီတိ တေသု ဘာဝီသု ကေသာဒီသု သိဒ္ဓံ ဝိယ ကတွာ နန္ဒိံ တဏှံ သမန္နာဟရတိ သမုပစာရေတိ. ပဏိဒဟတီတိ ပတ္ထနံ ဌပေတိ.

သမ္ပတ္တိံ နိဿာယ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိ၊ ဝိပတ္တိံ နိဿာယ ‘‘ဟီနောဟမသ္မီ’’တိ မာနံ ဇနေတီတိ ယောဇနာ. ပထဝီကောဋ္ဌာသဘူတာနံ ကေသာဒီနံ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တီဟိ မာနဇပ္ပနာ ပထဝိယာ မညနာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကံ ပထဝိံ မာနမညနာယ မညတီ’’တိ. အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယဿ အဘာဝတော သမုဒါယော ဇီဝါဘိနိဝေသော အဝယဝေပိ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရန္တိ အာဂတနယေန ပန ကေသံ ‘ဇီဝေါ’တိ အဘိနိဝိသတီ’’တိ အာဟ. ‘‘ကေသာ နာမေတေ ဣဿရဝိဟိတာ ပဇာပတိနိဿိတာ အဏုသဉ္စယော ပကတိပရိဏာမော’’တိအာဒိနာ နယေနပေတ္ထ ဒိဋ္ဌိမညနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဣမိဿာ ပဝတ္တိယာတိ နိကန္တိမာနဒိဋ္ဌီနံ ပရိယာဒါနသမုဂ္ဃါဋပ္ပဝတ္တိယာ. ‘‘ဧတံ မမာ’’တိအာဒိနာ ယဒိပိ တိဿန္နမ္ပိ မညနာနံ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော. တဏှာမာနမညနာနံ ပန ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတတ္တာ ဒိဋ္ဌိမညနာ ဧဝေတ္ထ ဝိသေသတော ဥဒ္ဓဋာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝမ္ပိ အဇ္ဈတ္တိကံ ပထဝိံ ဒိဋ္ဌိမညနာယ မညတီ’’တိ.

ဗာဟိရမ္ပိ ပထဝိံ တီဟိ မညနာဟိ မညတီတိ ယောဇနာ. တံ ပန မညနာဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကထ’’န္တိ အာဟ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

အယံ ဇီဝေါတိ အယံ ကာဠလောဟံ ‘‘ဇီဝေါ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝိသတိ ဧကစ္စေ နိဂဏ္ဌာ ဝိယ. ဧဝံ ဗာဟိရံ ပထဝိံ ဒိဋ္ဌိမညနာယ မညတီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ယာ စေဝ ခေါ ပန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု၊ ယာ စ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိနာ နယေန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော.

ပထဝီကသိဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. အယမ္ပိ စ နယော ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိ ဧတ္ထေဝ အန္တောဂဓောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ကသိဏာနမ္ပိ ရူပသမညာသမ္ဘာဝတော. ပထဝိံ မညတီတိ ဧတ္ထ ယာဒိသော မညနာဝတ္ထုမညနာနံ ဝိတ္ထာရနယော ဝုတ္တော၊ တာဒိသော ဣတော ပရံ ဝုတ္တနယောဝါတိ အာဟ ‘‘ဣတော ပရံ သင်္ခေပေနေဝ ကထယိဿာမာ’’တိ၊ အတာဒိသော ပန ဝိတ္ထာရတောပိ ကထယိဿတီတိ အတ္ထော.

တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ပထဝိယာ’’တိ ဣဒံ ဘုမ္မဝစနံ၊ တသ္မာ၊ သော အတ္တပရတ္တဒုပကရဏာနံ အာဓာရဘာဝေန တံ မညနာဝတ္ထုံ ကပ္ပေတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အဟံ ပထဝိယာ’’တိအာဒိ. နနု စ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓါနိန္ဒြိယဗဒ္ဓပဘေဒဿ ဓမ္မပ္ပဗန္ဓဿ သသမ္ဘာရပထဝီ စ အာဓာရနိဿယော၊ ဣတရာ အာရမ္မဏနိဿယော တဒါရမ္မဏဿာတိ ဧတ္ထ နိဗ္ဗိရောဓောတိ? န၊ မညနာဝတ္ထုံ နိဿယဘာဝေန ပရိကပ္ပနတော. အယဉှိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဒိဋ္ဌိမညနာယ မာနမညနာယ စ ဝတ္ထုဘူတဿ အတ္တနော ပထဝိသန္နိဿယံ ကတွာ ‘‘အဟံ ပထဝိယာ’’တိ မညတိ၊ တဏှာမညနာယ ဝတ္ထုဘူတဿ ဥပကရဏဿ ပထဝိံ သန္နိဿယံ ကတွာ ‘‘မယှံ ကိဉ္စနံ ပလိဗောဓော ပထဝိယာ’’တိ မညတိ. ပရောတိအာဒီသုပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ယွာယံ အတ္ထနယောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုတ္တော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ. ဧတေနေဝ နယေနာတိ ယွာယံ ‘‘သော ခေါ ပန မေ အတ္တာ ဣမသ္မိံ ရူပေ’’တိ သမုဒါယဿ အာဓာရဘာဝဒီပနော အတ္ထနယော ဝုတ္တော၊ ဧတေနေဝ နယေန. န ဟိ အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယော လဗ္ဘတိ၊ တသ္မာ သမုဒါယေ ဝုတ္တဝိဓိ အဝယဝေပိ လဗ္ဘတီတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ သော ခေါ ပန မေ အယံ အတ္တာ ဣမိဿာ ပထဝိယာတိ မညန္တောတိ. တသ္မိံယေဝ ပနဿ အတ္တနီတိ ဧတ္ထ အဿာတိ ပုထုဇ္ဇနဿ. တသ္မိံယေဝ အတ္တနီတိ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရပထဝီသန္နိဿယေ အတ္တနိ. ‘‘ပထဝိယာ မညတီ’’တိ ပဒဿာယံ ဝဏ္ဏနာ. ဧဝံ ‘‘ပထဝိယာ မညတီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္တဝသေန ဒိဋ္ဌိမာနတဏှာမညနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပရဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယဒါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဿာတိ ပရဿ. တဒါတိ ပရဝသေန မညနာယံ. ဒိဋ္ဌိမညနာ ဧဝ ယုဇ္ဇတိ တတ္ထ နိစ္စာဘိနိဝေသာဒယော သမ္ဘဝန္တီတိ ကတွာ. အဝဓာရဏေန မာနတဏှာမညနာ နိဝတ္တေတိ. န ဟိ ‘‘သေယျောဟမသ္မီ’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘မယှ’’န္တိ စ ပဝတ္တလက္ခဏာ မာနတဏှာ ပရသ္မိံ ပရဿ သန္တကဘာဝေန ဂဟိတေ စ ပဝတ္တန္တီတိ အဓိပ္ပါယော. ဣတရာယောပီတိ မာနတဏှာမညနာယောပိ. ဣစ္ဆန္တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ. ပရဿပိ ဟိ ပထဝီသန္နိဿယေန သမ္ပတ္တိဣဿရိယာဒိကဿ ဝသေန အတ္တနိ သေယျာဒိဘာဝံ ဒဟတော ပဏိဒဟတော စ စိတ္တံ တထာဘာဝါယ မာနတဏှာမညနာ သမ္ဘဝန္တီတိ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပါယော. ‘‘ပရော ပထဝီ ပရဿ ပထဝီ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဣမေ ဒွေ ပကာရာ သာဓိပ္ပါယာ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ.

‘‘ပထဝိတော သဉ္ဇာနာတီ’’တိ၊ ‘‘အာဒိတော’’တိ စ အာဒီသု အနိဿက္ကဝစနေပိ တော-သဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ပထဝိတောတိ နိဿက္ကဝစန’’န္တိ. သဥပကရဏဿာတိ ဟိရညသုဝဏ္ဏဂတဿ ဒါသပေါရိသာဒိနာ ဝိတ္တုပကရဏေန သဥပကရဏဿ၊ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ တေသံ ဥပကရဏဿ ဝါတိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒတောတိ လက္ခဏာဒိအဇ္ဈတ္တိကာဒိဝုတ္တပ္ပကာရဝိဘာဂတော. ဥပ္ပတ္တိံ ဝါ နိဂ္ဂမနံ ဝါတိ ‘‘တံ အဏ္ဍံ အဟောသိ ဟေမမယံ၊ တသ္မိံ သယံ ဗြဟ္မာ ဥပ္ပန္နော’’တိ ဗြဟ္မဏ္ဍဝါဒဝသေန ဝါ ‘‘ဒွီဟိ အဏူဟိ ဒွိအဏုက’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တအဏုကဝါဒဝသေန ဝါ ပထဝိတော ဥပ္ပတ္တိံ ဝါ ‘‘သဗ္ဗောယံ လောကော ဣဿရတော ဝိနိဂ္ဂတော’’တိ ဣဿရဝါဒဝသေန ဣဿရကုတ္တတော ပထဝိတော နိဂ္ဂမနံ ဝါ မညမာနောတိ ယောဇနာ. ပထဝိတော ဝါ အညော အာပါဒိကော အတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဧတ္ထ စ ပုရိမသ္မိံ အတ္ထဝိကပ္ပေ ကာရကလက္ခဏံ နိဿက္ကဝစနံ၊ ဒုတိယသ္မိံ ဥပပဒလက္ခဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္တနော ပရိဂ္ဂဟဘူတပထဝိတော သုခပ္ပတ္တိံ တတော ဧဝ စ ပရေဟိ သေယျာဒိဘာဝံ ကပ္ပေန္တဿ ဝသေနပေတ္ထ တဏှာမာနမညနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရေတိ သာရသမာသာစရိယာ. တတော အညံ အပ္ပမာဏံ အတ္တာနံ ဂဟေတွာတိ ပုဗ္ဗေ ဘာဝိတအာပါဒိအပ္ပမာဏကသိဏဝသေန ဝါ ကာပိလကာဏာဒဒိဋ္ဌိဝသေန ဝါ အပ္ပမာဏံ ဗျာပိနံ အတ္တာနံ ဂဟေတွာ. ပထဝိတောတိ ပစ္ဆာ အဘာဝိတအဝဍ္ဎိတပထဝီကသိဏသင်္ခါတပထဝိတော. ဗဟိဒ္ဓါပိ မေ အတ္တာတိ ဣတော ပထဝိတော ဗဟိပိ မေ အတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

ကေဝလန္တိ အနဝသေသံ. မဟာပထဝိံ တဏှာဝသေန မမာယတိ၊ အယဉ္စ နယော စတုဒီပိဿရိယေ ဌိတဿ ဒီပစက္ကဝတ္တိနော စ လဗ္ဘေယျ၊ မဏ္ဍလိကရာဇမဟာမတ္တကုဋုမ္ဗိကာနမ္ပိ ဝသေန လဗ္ဘတေဝ တေသမ္ပိ ယထာပရိဂ္ဂဟံ အနဝသေသေတွာ မညနာယ သမ္ဘဝတော. ‘‘ဧဝံ မမာ’’တိ ဂါဟဿ ‘‘ဧသောဟမသ္မိံ၊ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဂါဟဝိဓူရတာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကာ တဏှာမညနာ ဧဝ လဗ္ဘတီ’’တိ. ဣမိနာ နယေနာတိ ဝုတ္တမတိဒေသံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘သာ စာယ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သာ စာယန္တိ သာ စ အယံ တဏှာမညနာ ယောဇေတဗ္ဗာတိ သမ္ဗန္ဓော. ယထာ ပန ဒိဋ္ဌိမညနာမညိတေ ဝတ္ထုသ္မိံ သိနေဟံ မာနဉ္စ ဥပ္ပါဒယတော တဏှာမာနမညနာ သမ္ဘဝန္တိ၊ ဧဝံ တဏှာမညနာမညိတေန ဝတ္ထုနာ အတ္တာနံ သေယျာဒိတော ဒဟတော တဉ္စ အတ္တနိယံ နိစ္စံ တထာ တံသာမိဘူတံ အတ္တာနဉ္စ ပရိကပ္ပေန္တဿ ဣတရမညနာပိ သမ္ဘဝန္တီတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ‘‘မေ’’တိ ဟိ ဣမိနာ အတ္ထဂ္ဂဟဏမုခေနေဝ အတ္တနိယသမ္ဗန္ဓော ပကာသီယတီတိ.

အဘိနန္ဒတီတိ ဣမိနာ တဏှာဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသာနံ သင်္ဂဟိတတ္တာ တေ ဒဿေန္တော ‘‘အဿာဒေတိ ပရာမသတိ စာ’’တိ အာဟ. ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပါဒဝသေန စေတဿ ဒွယဿ အသင်္ကရတော ပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ဧကစိတ္တုပ္ပါဒေပိ ဝါ အဓိပတိဓမ္မာနံ ဝိယ ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရဝသေန တဿ တဿ ဗလဝဘာဝေန ပဝတ္တိ. ဧတသ္မိံ အတ္ထေတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနန္ဒနတ္ထေ. ဧတန္တိ ‘‘ပထဝိံ အဘိနန္ဒတီ’’တိ ဧတံ ပဒံ. ယေသံ ဝိနေယျာနံ ယေဟိ ပကာရဝိသေသေဟိ ဓမ္မာနံ ဝိဘာဝနေ ကတေ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ၊ တေသံ တေဟိ ပကာရဝိသေသေဟိ ဓမ္မဝိဘာဝနံ. ယေသံ ပန ယေန ဧကေနေဝ ပကာရေန ဓမ္မဝိဘာဝနေ ကတေ ဝိသေသာဓိဂမော ဟောတိ၊ တေသမ္ပိ တံ ဝတွာ ဓမ္မိဿရတာယ တဒညနိရဝသေသပ္ပကာရဝိဘာဝနဉ္စ ဒေသနာဝိလာသော. တေနာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ မညနာဝသေန ကိလေသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဘိနန္ဒနာဝသေန ဒဿေန္တော’’တိ. ဓမ္မဓာတုယာတိ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ. သာ ဟိ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မံ ယထာသဘာဝတော ဓာရေတိ ဥပဓာရေတိ၊ သကလဉ္စ ဝိနေယျသတ္တသင်္ခါတဓမ္မပ္ပဗန္ဓံ အပါယဒုက္ခသံသာရဒုက္ခပတနတော ဓာရေတိ၊ သယဉ္စ အဝိပရီတပဝတ္တိအာကာရာ ဓာတူတိ ဓမ္မဓာတူတိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ၊ မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ သမ္မာသမ္ဗောဓီတိ. သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာတိ သုဋ္ဌု ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝတော၊ သမ္မာ အဓိဂတတ္တာတိ အတ္ထော. အဘိကင်္ခနသမ္ပဂ္ဂဟပရာမသနာနံ ဝသေန အာရမ္မဏေ ပရိကပ္ပနာပဝတ္တိ မညနာ. တတ္ထ ‘‘မမံ၊ အဟ’’န္တိ စ အဘိနိဝေသနံ ပရိကပ္ပနံ. ယေန အဇ္ဈောသာနံ ဟောတိ၊ အယံ အဘိနန္ဒနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. သုတ္တာဒိအဝိရုဒ္ဓါယေဝ အတ္တနောမတိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ န ဣတရာတိ သုတ္တေန တဿာ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝုတ္တဉ္စေတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာဝိလာသဝိဘာဝနဿ ပန သဟေတုကဟေတုသမ္ပယုတ္တဒုကာဒိဒေသနာယ နိဗဒ္ဓတာ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ.

တဿာတိ တေန. ဉာတသဒ္ဒသမ္ဗန္ဓေန ဟေတံ ကတ္တရိ သာမိဝစနံ. တသ္မာတိ အပရိညာတတ္တာ. ‘‘အပရိညာတ’’န္တိ ပဋိက္ခေပမုခေန ယံ ပရိဇာနနံ ဝုတ္တံ၊ တံ အတ္ထတော တိဝိဓာ ပရိညာ ဟောတီတိ တံ သရူပတော ပဝတ္တိအာကာရတော စ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ယာယ ပညာယ ဝိပဿနာဘူမိံ ပရိဇာနာတိ ပရိစ္ဆိန္ဒတိ၊ သာ ပရိဇာနနပညာ ဉာတပရိညာ. သာ ဟိ တေဘူမကဓမ္မဇာတံ ‘‘အယံ ဝိပဿနာဘူမီ’’တိ ဉာတံ ဝိဒိတံ ပါကဋံ ကရောန္တီယေဝ လက္ခဏရသာဒိတော အဇ္ဈတ္တိကာဒိဝိဘာဂတော စ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနာတိ. ဣဓ ပန ပထဝီဓာတုဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပထဝီဓာတုံ ပရိဇာနာတီ’’တိအာဒိ. တီရဏပရိညာတိ ကီရဏဝသေန ပရိဇာနနကပညာ. သာ ဟိ ပရိဝါရေဟိ အနိစ္စတာဒိအာကာရေဟိ အနိစ္စတာဒိသဘာဝဿ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကဿ တီရဏဝသေန သမ္မသနဝသေန တံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဇာနာတိ. အဂ္ဂမဂ္ဂေနာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန. သော ဟိ အနဝသေသတော ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတိ. အဂ္ဂမဂ္ဂေနာတိ ဝါ အဂ္ဂဘူတေန မဂ္ဂေန၊ လောကုတ္တရမဂ္ဂေနာတိ အတ္ထော. ဥဘယထာပိ ဟိ သမုစ္ဆေဒပဟာနကာရီ ဧဝ ပညာ နိပ္ပရိယာယေန ပဟာနပရိညာတိ ဒဿေတိ.

နာမရူပဝဝတ္ထာနန္တိ ဧတေန ပစ္စယပရိဂ္ဂဟောပိ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော နာမရူပဿ ဟေတုဝဝတ္ထာနဘာဝတော. သောပိ ဟိ ဟေတုပစ္စယမုခေန နာမရူပဿ ဝဝတ္ထာနမေဝါတိ. ကလာပသမ္မသနာဒိဝသေန တီရဏပရိညာ အနိစ္စာဒိဝသေန သမ္မသနဘာဝတော. တသ္မာတိ ယသ္မာ တာ ပရိညာယော နတ္ထိ၊ တသ္မာ. အထ ဝါ တသ္မာ အပရိညာတတ္တာတိ ယသ္မာ အပရိညာတာ ပထဝီ၊ တသ္မာ အပရိညာတတ္တာ ပထဝိယာ တံ ပထဝိံ မညတိ စ အဘိနန္ဒတိ စာတိ.

ပထဝီဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.