၃. ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၂၉. တသ္မာ တံ ဒဿေတွာတိ ယသ္မာ သုတ္တန္တဝဏ္ဏနာ သုတ္တနိက္ခေပံ ဒဿေတွာ ဝုစ္စမာနာ ပါကဋာ ဟောတိ၊ ယသ္မာ စဿ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဿ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိကော နိက္ခေပေါ၊ တသ္မာ တံ နိက္ခေပံ ဒဿေတွာ၊ ကထေတွာတိ အတ္ထော. လာဘသက္ကာရေတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၆၃) လာဘသက္ကာရသင်္ခါတာယ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာတိ ကေစိ၊ လာဘသက္ကာရေ ဝါ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာတိ အပရေ. ယာ ဟိ လာဘသက္ကာရနိမိတ္တံ တဒါ ဘိက္ခူသု ပစ္စယဗာဟုလ္လိကတာ ဇာတာ၊ တံ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိံ ကတွာ ဘဂဝါ ဣမံ ဒေသေသီတိ. ယမကမဟာမေဃောတိ ဟေဋ္ဌာဩလမ္ဗနဥပရိဥဂ္ဂမနဝသေန သတပဋလော သဟဿပဋလော ယုဂဠမဟာမေဃော. တိဋ္ဌန္တိ စေဝ ဘဂဝတိ ကတ္ထစိ နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တေ၊ စာရိကံ ပန ဂစ္ဆန္တေ အနုဗန္ဓန္တိ စ. ဘိက္ခူနမ္ပိ ယေဘုယျေန ကပ္ပသတသဟဿံ တတော ဘိယျောပိ ပူရိတဒါနပါရမိသဉ္စယတ္တာ တဒါ မဟာလာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ဘိက္ခုသံဃဿပီ’’တိ.

သက္ကတောတိ သက္ကာရပ္ပတော. ဂရုကတောတိ ဂရုကာရပ္ပတ္တော. မာနိတောတိ ဗဟုမတော မနသာ ပိယာယိတော စ. ပူဇိတောတိ မာလာဒိပူဇာယ စေဝ စတုပစ္စယာဘိပူဇာယ စ ပူဇိတော. အပစိတောတိ အပစာယနပ္ပတ္တော. ယဿ ဟိ စတ္တာရော ပစ္စယေ သက္ကတွာပိ အဘိသင်္ခတေ ပဏီတပဏီတေ ဥပနေန္တိ၊ သော သက္ကတော. ယသ္မိံ ဂရုဘာဝံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ တေ ဒေန္တိ၊ သော ဂရုကတော. ယံ မနသာ ပိယာယန္တိ ဗဟုမညန္တိ စ၊ သော ဗဟုမတော. ယဿ သဗ္ဗမေတံ ပူဇာဝသေန ကရောန္တိ၊ သော ပူဇိတော. ယဿ အဘိဝါဒနပစ္စုဋ္ဌာနဉ္ဇလိကမ္မာဒိဝသေန ပရမနိပစ္စကာရံ ကရောန္တိ၊ သော အပစိတော. ဘဂဝတိ ဘိက္ခုသံဃေ စ လောကော ဧဝံ ပဋိပန္နော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တေန ခေါ ပန။ပေ။ ပရိက္ခာရာန’’န္တိ. လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပတ္တန္တိ လာဘဿ စ ယသဿ စ အဂ္ဂံ ဥက္ကံသံ ပတ္တံ.

ပစ္စယာ စီဝရာဒယော ဂရုကာတဗ္ဗာ ဧတေသန္တိ ပစ္စယဂရုကာ၊ အာမိသစက္ခုကာတိ အတ္ထော. ပစ္စယေသု ဂိဒ္ဓါ ဂဓိတာ ပစ္စယာနံ ဗဟုလဘာဝါယ ပဋိပန္နာတိ ပစ္စယဗာဟုလိကာ. ဘဂဝတောပိ ပါကဋာ အဟောသိ ပကတိစာရိတ္တဝသေနာတိ အဓိပ္ပါယော အညထာ အပါကဋဿေဝ အဘာဝတော. ဓမ္မသဘာဝစိန္တာဝသေန ပဝတ္တံ သဟောတ္တပ္ပဉာဏံ ဓမ္မသံဝေဂေါ၊ ဣဓ ပန သော ဘိက္ခူနံ လာဘဂရုတာဓမ္မဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သမဏဓမ္မဝုတ္တီတိ သမဏဓမ္မကရဏံ. သာတိ ဓမ္မဒါယာဒဒေသနာ. ပဋိဗိမ္ဗဒဿနဝသေန သဗ္ဗကာယဿ ဒဿနယောဂ္ဂေါ အာဒါသောတိ သဗ္ဗကာယိကအာဒါသော.

ပိတု-ဒါယံ၊ တေန ဒါတဗ္ဗံ၊ တတော လဒ္ဓဗ္ဗံ အရဟဘာဝေန အာဒိယန္တီတိ ဒါယာဒါ၊ ပုတ္တာ. တဉ္စ လောကေ အာမိသမေဝ၊ သာသနေ ပန ဓမ္မောပီတိ တတ္ထ ယံ သာဝဇ္ဇံ အနိယျာနိကဉ္စ၊ တံ ပဋိက္ခိပိတွာ၊ ယံ နိယျာနိကံ အနဝဇ္ဇဉ္စ၊ တတ္ထ ဘိက္ခူ နိယောဇေန္တော ဘဂဝါ အဝေါစ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိ. ဓမ္မဿ မေ ဒါယာဒါတိ မမ ဓမ္မဿ ဩဂါဟိနော၊ ဓမ္မဘာဂဘာဂိနောတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဓမ္မကောဋ္ဌာသဿေဝ သာမိနော’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ.၁.၂၉). နိဗ္ဗတ္တိတဓမ္မောတိ အသံကိလေသိကာနုတ္တရာဒိဘာဝေန ဓမ္မသာမညတော နိဒ္ဓါရိတဓမ္မော. ပရိယာယေတိ သဘာဝတော ပရိဝတ္တေတွာ ဉာပေတိ ဧတေနာတိ ပရိယာယော၊ လေသော၊ လေသကာရဏံ ဝါ. တဒဘာဝတော နိပ္ပရိယာယဓမ္မော မဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ အပါယပတနာဒိတော အစ္စန္တမေဝ ဝါရဏတော. ဣတရော ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ပရိယာယဓမ္မော အစ္စန္တံ အပါယဒုက္ခဝဋ္ဋဒုက္ခပါတနတော ပရမ္ပရာယ ဝါရဏတော. ယထာ ဟိ လောကိယံ ကုသလံ ဒါနသီလာဒိ ဝိဝဋ္ဋံ ဥဒ္ဒိဿ နိဗ္ဗတ္တိတံ၊ အယံ တံ အသမ္ပာဒေန္တမ္ပိ တံ သမ္ပာပကဿ ဓမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တကာရဏဘာဝပရိယာယေန ပရိယာယဓမ္မော နာမ ဟောတိ၊ ဧဝံ တံ ဝဋ္ဋံ ဥဒ္ဒိဿ နိဗ္ဗတ္တိတံ၊ ယံ တဏှာဒီဟိ သဝိသေသံ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသန္တိ လောကေ ပါကဋံ အစ္ဆာဒနဘောဇနာဒိ၊ တဿ၊ တံသဒိသဿ စ ဖလဝိသေသဿ နိမိတ္တဘာဝပရိယာယေန ပရိယာယာမိသန္တိ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယံ ပနိဒံ။ပေ။ ဣဒံ ပရိယာယာမိသံ နာမာ’’တိ.

‘‘သကလမေဝ ဟိဒံ၊ အာနန္ဒ၊ ဗြဟ္မစရိယဿ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၊ ၃) အာဒိဝစနတော သာဝကေဟိ အဓိဂတောပိ လောကုတ္တရဓမ္မော သတ္ထုယေဝါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နိပ္ပရိယာယဓမ္မောပိ ဘဂဝတောယေဝ သန္တကော’’တိ. သာဝကာနဉှိ ဓမ္မဒိဋ္ဌိပစ္စယဿပိ ယောနိသောမနသိကာရဿ ဝိသေသပစ္စယော ပရတောဃောသော စ တထာဂတာဓီနောတိ တေဟိ ပဋိဝိဒ္ဓေါပိ ဓမ္မော ဓမ္မဿာမိနောယေဝါတိ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿာတိ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနတော ပဘုတိ ယာဝ ဣမသ္မာ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒါ အသမ္ဗောဓဝသေန န ဥပ္ပန္နဿ အရိယမဂ္ဂဿ. ဥပ္ပါဒေတာတိ နိဗ္ဗတ္တေတာ. တံ ပနေတံ မဂ္ဂဿ ဘဂဝတော နိဗ္ဗတ္တနံ၊ န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ဝိယ သသန္တာနေယေဝ၊ အထ ခေါ ပရသန္တာနေပီတိ ဒဿေတုံ ‘‘အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇနေတာ၊အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တယိဒံ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပါဒနံ သဉ္ဇာနနဉ္စ အတ္ထတော ဇာနနညေဝ အသမ္မောဟပဋိဝေဓဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂညူ မဂ္ဂဝိဒူ’’တိ. အက္ခာနံ ပနဿ သုကုသလဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မဂ္ဂကောဝိဒေါ’’တိ. သတ္ထာရာ ယထာဂတံ မဂ္ဂံ အနုဂစ္ဆန္တီတိ မဂ္ဂါနုဂါ ဘဂဝတော ဧဝ တံ မဂ္ဂံ သုဋ္ဌု အဓိဂမနတော. ပစ္ဆာ ပရတော သမ္မာ အနု အနု အာဂတာ ပဋိပန္နာတိ ပစ္ဆာ သမန္နာဂတာ.

ဇာနံ ဇာနာတီတိ ဇာနိတဗ္ဗမေဝ အဘိညေယျာဒိဘေဒံ ဇာနာတိ ဧကန္တဟိတပဋိပတ္တိတော. ပဿံ ပဿတီတိ တထာ ပဿိတဗ္ဗမေဝ ပဿတိ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ ဇာနာတိယေဝ. န ဟိ ပဒေသဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗံ သဗ္ဗံ ဧကန္တတော ဇာနာတိ. ပဿံ ပဿတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ပညာစက္ခု ဓမ္မစက္ခု ဗုဒ္ဓစက္ခု သမန္တစက္ခုသင်္ခါတေဟိ ပဉ္စဟိ စက္ခူဟိ ပဿိတဗ္ဗံ ပဿတိယေဝ. အထ ဝါ ဇာနံ ဇာနာတီတိ ယထာ အညေ သဝိပလ္လာသာ ကာမရူပပရိညာဝါဒိနော ဇာနန္တာပိ ဝိပလ္လာသဝသေန ဇာနန္တိ၊ န ဧဝံ ဘဂဝါ. ဘဂဝါ ပန ပဟီနဝိပလ္လာသတ္တာ ဇာနန္တော ဇာနာတိယေဝ၊ ဒိဋ္ဌိဒဿနဿ စ အဘာဝါ ပဿန္တော ပဿတိယေဝါတိ အတ္ထော. စက္ခုဘူတောတိ ပညာစက္ခုမယတ္တာ တဿ စ ပတ္တတ္တာ သတ္တေသု စ တဒုပ္ပါဒနတော ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန လောကဿ စက္ခု ဝိယ ဘူတော. ဉာဏဘူတောတိ ဧတဿ စ ဧဝမေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓမ္မာ ဗောဓိပက္ခိယာ၊ ဗြဟ္မာ မဂ္ဂေါ၊ တေဟိ ဥပ္ပန္နတ္တာ၊ တေသံဝါ ပတ္တတ္တာ အဓိဂတတ္တာ၊ လောကဿ စ တဒုပ္ပါဒနတော ‘‘ဓမ္မဘူတော၊ဗြဟ္မဘူတော’’တိ စ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝတ္တာတိ စတုသစ္စဓမ္မံ ဝဒတီတိ ဝတ္တာ. စိရံ သစ္စပ္ပဋိဝေဓံ ပဝတ္တေန္တော ဝဒတီတိ ပဝတ္တာ. အတ္ထဿ နိန္နေတာတိ ဓမ္မတာသင်္ခါတံ ပရမတ္ထံ နိဗ္ဗာနဉ္စ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတာ၊ ပါပယိတာ ဝါ. အမတဿ ဒါတာတိ အမတံ သစ္ဆိကိရိယံ သတ္တေသု ဥပ္ပါဒေန္တော အမတံ ဒဒါတီတိ အမတဿ ဒါတာ. ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ တဒါယတ္တဘာဝတော ဓမ္မဿာမီ.

‘‘ယာ စ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိ၊ သဗ္ဗမေတေန လဗ္ဘတိ၊

သုခေါ ဝိပါကော ပုညာနံ၊ အဓိပ္ပါယော သမိဇ္ဈတိ. (ပေဋကော. ၂၃)၊

နိဗ္ဗာနပဋိသံယုတ္တော၊ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိဒါယကော’’တိ –

ဧဝမာဒိံ ဘဂဝတော ဝစနံ သုတွာ ဧဝ ဘိက္ခူ ဒါနာဒိပုညာနံ ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယတံ ဇာနန္တိ၊ န အညထာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိယာယဓမ္မောပိ။ပေ။ ပဋိလဘတီ’’တိ. ‘‘ဧဒိသံ ပရိဘုဉ္စိတဗ္ဗ’’န္တိ ကပ္ပိယဿ စ စီဝရာဒိပစ္စယဿ ဘဂဝတော ဝစနေန ဝိနာ ပဋိဂ္ဂဟောပိ ဘိက္ခူနံ န သမ္ဘဝတိ၊ ကုတော ပရိဘောဂေါတိ အာဟ ‘‘နိပ္ပရိယာယာမိသမ္ပီ’’တိအာဒိ.

ပရိယာယာမိသဿ ဘဂဝတော သန္တကဘာဝေါ ပရိယာယဓမ္မဿ တဗ္ဘာဝေနေဝ ဒီပိတော. တဒေဝ သာမိဘာဝံ ဒဿေန္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. တသ္မာတိ အတ္တာဓီနပဋိလာဘပဋိဂ္ဂဟတာယ အတ္တနော သန္တကတ္တာ စ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဓမ္မာမိသေ.

ပစ္စယာ စီဝရာဒယော ပရမာ ပါပုဏိတဗ္ဗဘာဝေန ဥတ္တမမရိယာဒါ ဧတဿ န ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော စာတိ ပစ္စယပရမော၊ လာဘဂရူတိ အတ္ထော. တဏှုပ္ပါဒေသူတိ ‘‘စီဝရဟေတု ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ပိဏ္ဍပါတသေနာသနဣတိဘဝါဘဝဟေတု ဝါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘိက္ခုနော တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၁၊ အ. နိ. ၄.၉၊ ဣတိဝု. ၁၀၅) ဧဝံ ဝုတ္တေသု စတူသု တဏှုပ္ပတ္တိကောဋ္ဌာသေသု. အပ္ပိစ္ဆတာသန္တုဋ္ဌိသလ္လေခပဝိဝေကာဒယော အပ္ပိစ္ဆတာဒယော.

တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဩဝါဒေ၊ တေသု ဝါ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေသု ဘိက္ခူသု. ဘဝိဿတိ ဝါ ယေသံ တတ္ထာတိ ယောဇနာ. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဩဝါဒေ ဣစ္စေဝ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဓိပ္ပါယော အာမိသဒါယာဒတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအနတ္ထာနုပ္ပါဒဿ ဓမ္မဒါယာဒတာယ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ စ အာကင်္ခါ. တေနာဟ ‘‘ပဿတီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အာမိသေ ဥပက္ခလိတာနန္တိ အာမိသဟေတု ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ. အတီတကာလေတိ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလေ. ကပိလဿ ဘိက္ခုနော ဝတ္ထု ကပိလသုတ္တေန၊ ‘‘သင်္ဃာဋိပိအာဒိတ္တာ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ လက္ခဏသုတ္တေန (သံ. နိ. ၂.၂၁၈) စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗံ. အာမိသဂရုကော အပ္ပဂ္ဃဘာဝေန ကူဋကဟာပဏော ဝိယ နိတ္တေဇော သမဏတေဇေန အနုဇ္ဇလတော နိဗ္ဗုတင်္ဂါရော ဝိယ နိပ္ပဘော စ ဟောတီတိ ယောဇနာ. တတောတိ ပစ္စယဂရုကဘာဝတော. ဝိဝတ္တိတစိတ္တောတိ ဝိနိဝတ္တိတမာနသော၊ သလ္လေခဝုတ္တီတိ အတ္ထော.

ဓမ္မဒါယာဒါတိ ဧတ္တာဝတာ အန္တောဂဓာဝဓာရဏံ ဝစနန္တိ တေန အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ဒဿိတော. တထေဝ စ ဝိဘာဝေတုံ အဓိပ္ပါယာနိသံသဝိဘာဝနေသုပိ ဒဿိတော၊ တထာ အာဒီနဝဝိဘာဝနေန ဓမ္မဒါယာဒတာပဋိက္ခေပေါ. အပဒိသိတဗ္ဗာတိ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ. အာဒိယာတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ အာ-ကာရော မရိယာဒတ္ထော၊ တသ္မာ ဓမ္မဒါယာဒတာဝိဓုရေန အာမိသဒါယာဒဘာဝေန ဟေတုဘူတေန၊ ကရဏဘူတေန ဝါ အာဒိယံ ဝိဝေစနံ ဝိညူဟိ ဝိသုံ ကရဏံ ဝဝတ္ထာနဿ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသုံ ကာတဗ္ဗာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိညူဟိ ဂါရယှာ ဘဝေယျာထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ.

‘‘အတ္ထိ မေ တုမှေသု အနုကမ္ပာ။ပေ။ နော အာမိသဒါယာဒါ’’တိ ဘိက္ခူသု အတ္တနော ကရုဏာယနာကိတ္တနံ တေသံ မုဒုကရဏံ၊ ‘‘အဟမ္ပိ တေနာ’’တိအာဒိ ပန တတောပိ သဝိသေသံ မုဒုကရဏန္တိ အာဟ ‘‘အတီဝ မုဒုကရဏတ္ထ’’န္တိ.

နာဠကပဋိပဒါဒယော နာဠကသုတ္တာဒီသု (သု. နိ. ၆၈၄-၇၂၈) အာဂတပဋိပတ္တိယော. တာ ပန ယသ္မာ နာဠကတ္ထေရာဒီဟိ ပဋိပန္နာ ပရမသလ္လေခဝုတ္တိဘူတာ အတိဥက္ကဋ္ဌပဋိပတ္တိယော၊ တသ္မာ ဣဓ ဓမ္မဒါယာဒပဋိပဒါယ ဥဒါဟရဏဘာဝေန ဥဒ္ဓဋာ. သက္ခိဘူတာတိ တာယ ပဋိပတ္တိယာ ဝုစ္စမာနာယ ‘‘ကိံ မေ ဝိနာ ပဋိပဇ္ဇနကော အတ္ထီ’’တိ အသဒ္ဒဟန္တာနံ ပစ္စက္ခကရဏေန သက္ခိဘူတာ. ဣမသ္မိန္တိ ‘‘တုမှေ စ မေ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မဒါယာဒါ’’တိအာဒိကေ ဝါကျေ. သေသန္တိ ‘‘တုမှေ စ မေ’’တိအာဒိကံ သုက္ကပက္ခေ အာဂတံ ပါဠိပဒံ. ဝုတ္တနယပစ္စနီကေနာတိ ‘‘တေန ဓမ္မဒါယာဒဘာဝေန နော အာမိသဒါယာဒဘာဝေနာ’’တိ ဧဝံ ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တနယဿ ပဋိပက္ခေန.

၃၀. ထောမနံ သုတွာတိ ပဋိပဇ္ဇနကဿ ပုဂ္ဂလဿ ပသံသနံ သုတွာ ယထာ တံ သပရိသဿ အာယသ္မတော ဥပသေနဿ ပဋိပတ္တိယာ သီလထောမနံ သုတွာ. နိပါတပဒန္တိ ဣမိနာ ဣဓ-သဒ္ဒဿ အနတ္ထကတမာဟ. ပဝါရိတောတိ ပဋိက္ခေပိတော. ယော ဟိ ဘုဉ္ဇန္တော ဘောဇနေန တိတ္တော ပရိဝေသကေန ဥပနီတဘောဇနံ ပဋိက္ခိပတိ၊ သော တေန ပဝါရိတေန ပဋိက္ခေပိတော နာမ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ပဝါရိတောတိ။ပေ။ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ပကာရေဟိ ဒိဋ္ဌာဒီဟိ ဝါရေတိ သံဃာဒိကေ ယာစာပေတိ ဘတ္တေ ကရောတိ ဧတာယာတိ ပဝါရဏာ၊ အာပတ္တိဝိသောဓနာယ အတ္တဝေါဿဂ္ဂေါ ဩကာသဒါနံ. သာ ပန ယသ္မာ ယေဘုယျေန ဝဿံဝုတ္ထေဟိ ကာတဗ္ဗာ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာ ‘‘ဝဿံဝုတ္ထပဝါရဏာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဝါရေတိ ပစ္စယေ ဣစ္ဆာပေတိ ဧတာယာတိ ပဝါရဏာ၊ စီဝရာဒီဟိ ဥပနိမန္တနာ. ပကာရယုတ္တာ ဝါရဏာတိ ပဝါရဏာ၊ ဝိပ္ပကတဘောဇနတာဒိစတုရင်္ဂသဟိတော ဘောဇနပဋိက္ခေပေါ. သာ ပန ယသ္မာ အနတိရိတ္တဘောဇနနိမိတ္တာယ အာပတ္တိယာ ကာရဏံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘အနတိရိတ္တပဝါရဏာ’’တိ ဝုတ္တာ. ယာဝဒတ္ထဘောဇနဿ ပဝါရဏာ ယာဝဒတ္ထပဝါရဏာ၊ ပရိယောသိတဘောဇနဿ ဥပနီတာဟာရပဋိက္ခေပေါတိ အတ္ထော.

‘‘ဘုတ္တာဝီ’’တိ ဝစနတော ဘောဇနပါရိပူရိတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ပရိပုဏ္ဏောတိ ဘောဇနေန ပရိပုဏ္ဏော’’တိ. ပရိယောသိတောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော ‘‘ဘောဇနေန ဘောဇနကိရိယာယ ပရိယောသိတော’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန အဓိပ္ပေတတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေတုံ ဘောဇန-သဒ္ဒဿ လောပေါ ဝုတ္တော. ဓာတောတိ တိတ္တော. သာဓကာနီတိ ဉာပကာနိ. ပရိယောသိတဘောဇနံ သုဟိတယာဝဒတ္ထတာဂဟဏေဟိ ဘုတ္တာဝိတာဒယော၊ ဘုတ္တာဝိတာဒိဂ္ဂဟဏေဟိ ဝါ ဣတရေ ဗောဓိတာ ဟောန္တီတိ အညမညံ နေသံ ဉာပကဉာပေတဗ္ဗတံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဆဟိပိ ပဒေဟိ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘောဇနံ ဒဿိတံ၊ တဉ္စ ခေါ ပရိကပ္ပနာဝသေန. န ဟိ ဘဂဝါ ဧဝံ ဘုဉ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဉ္စေတံ ပရိကပ္ပေတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ.

‘‘သိယာ ဧဝ၊ နာပိ သိယာ’’တိ စ ဣဒံ အတ္ထဒွယမ္ပိ ဣဓ သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓ ဥဘယမ္ပိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. အထာတိ အနန္တရံ၊ မမ ဘောဇနသမနန္တရမေဝါတိ အတ္ထော. တံ ပန ယသ္မာ ယထာဝုတ္တကာလပစ္စာမသနံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘တမှိ ကာလေ’’တိ ဝုတ္တံ. အပ္ပရုဠှဟရိတေတိ ရုဟမာနတိဏာဒိဟရိတရဟိတေ. အဘာဝတ္ထော စ အယံ အပ္ပ-သဒ္ဒေါ ‘‘အပ္ပိစ္ဆော’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၅၂၊ ၃၃၆၊ သံ. နိ. ၂.၁၄၈) ဝိယ.

ကထိတေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော. တေန ဝါပသမီကရဏာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တထာ ဟေသ ဝုတ္တ-သဒ္ဒေါ ‘‘နော စ ခေါ ပဋိဝုတ္တ’’န္တိအာဒီသု (ပါရာ. ၂၈၉) ဝါပသမီကရဏေ ဒိဿတိ၊ ‘‘ပန္နလောမော ပရဒတ္တဝုတ္တော’’တိအာဒီသု (စူဠဝ. ၃၃၂) ဇီဝိတဝုတ္တိယံ၊ ‘‘ပဏ္ဍုပလာသော ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တော’’တိအာဒီသု (ပါရာ. ၉၂၊ ပါစိ. ၆၆၆၊ မဟာဝ. ၁၂၉၊ မ. နိ. ၃.၅၉) အပဂမေ၊ ‘‘ဂီတံ ပဝုတ္တံ သမိဟိတ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၈၅) ပါဝစနဘာဝေန ပဝတ္တိတေ၊ လောကေ ပန ‘‘ဝုတ္တံ ပရာယဏ’’န္တိအာဒီသု (မဟာဘာသ ၇.၂.၂၆) အဇ္ဈေနေ ဒိဿတီတိ.

န ဧတ္ထ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနေန ဓမ္မဒါယာဒတာ နိဝါရိတာ၊ ပိဏ္ဍပါတဘောဇနံ ပန အနာဒရိတွာ ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပတ္တီတိ ဧတ္ထ ကာရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပိဏ္ဍပါတံ။ပေ။ ဝီတိနာမေယျာ’’တိ. တတ္ထ ဝီတိနာမေယျာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာနုယောဂေန ခေပေယျ. တေနာဟ ‘‘အာဒိတ္တသီသူပမံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ’’တိ. အာဒိတ္တသီသူပမန္တိအာဒိတ္တသီသူပမသုတ္တံ.

ကိဉ္စာပီတိ အယံ ‘‘ယဒိပီ’’တိ ဣမိနာ သမာနတ္ထော နိပါတော. နိပါတော စ နာမ ယတ္ထ ယတ္ထ ဝါကျေ ပယုဇ္ဇတိ၊ တေန တေန ဝတ္တဗ္ဗတ္ထဇောတကော ဟောတီတိ ဣဓ ‘‘ပိဏ္ဍပါတ’’န္တိအာဒိနာ အနုညာပသံသာဝသေန ဝုစ္စမာနဿ အတ္ထဿ ဇောတကောတိ အဓိပ္ပါယေန ‘‘အနုဇာနနပသံသနတ္ထေ နိပါတော’’တိ ဝုတ္တံ၊ အနုညာပသံသာရမ္ဘေ ပန ‘‘အသမ္ဘာဝနတ္ထေ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ ပုရိမေယေဝ သမ္ဘာဝနာဝိဘာဝနတော အဓိကတ္တာနုလောမတော စ.

ဧကဝါရံ ပဝတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ခိပနံ ကထံ ဒီဃရတ္တံ အပ္ပိစ္ဆတာဒီနံ ကာရဏံ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တဿ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အတြိစ္ဆတာတိ အတြ ဣစ္ဆတီတိ အတြိစ္ဆော၊ တဿ ဘာဝေါ အတြိစ္ဆတာ၊ အတ္ထတော ပရလာဘပတ္ထနာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုရိမေယေဝ သကလာဘေန အသန္တုဋ္ဌိ၊ ပရလာဘေ စ ပတ္ထနာ၊ ဧတံ အတြိစ္ဆတာလက္ခဏ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၄၉). ပါပိစ္ဆတာတိ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာဓိပ္ပါယတာ. ပါပါ ဣစ္ဆာ ဧတဿာတိ ပါပိစ္ဆော၊ တဿ ဘာဝေါ ပါပိစ္ဆတာ. ယထာဟ ‘‘အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ၊ ဧတံ ပါပိစ္ဆလက္ခဏ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၅၁). မဟန္တာနိ ဝတ္ထူနိ ဣစ္ဆတိ၊ မဟတီ ဝါ တဿ ဣစ္ဆာတိ မဟိစ္ဆော၊ တဿ ဘာဝေါ မဟိစ္ဆတာ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ၊ ဧတံ မဟိစ္ဆလက္ခဏ’’န္တိ. ပစ္စဝေက္ခမာနော နိဝါရေဿတီတိ ယောဇနာ. အဿ ဘိက္ခုနော သံဝတ္တိဿတိ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ခေပေါ.

မဟိစ္ဆော ပုဂ္ဂလော ယထာ ပစ္စယဒါနဝသေန ပစ္စယဒါယကေဟိ ဘရိတုံ အသက္ကုဏေယျော၊ ဧဝံ ပစ္စယပရိယေသနဝသေန အတ္တနာပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနောပိ ဥပဋ္ဌာကာနမ္ပိ ဒုဗ္ဘရော ဟောတီ’’တိ. သဒ္ဓါဒေယျဿ ဝိနိပါတဝသေန ပဝတ္တိယာ အညဿ ဃရေ ဆဍ္ဍေန္တော. ရိတ္တပတ္တောဝါတိ ယေသု ကုလေသု ပဋိပိဏ္ဍဝသေန ပဝတ္တတိ၊ တေသံ သဗ္ဗပစ္ဆိမံ အတ္တနော ယထာလဒ္ဓံ ဒတွာ တတ္ထ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ ရိတ္တပတ္တော ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇတိ ဇိဃစ္ဆာဒုဗ္ဗလျေနာတိ အဓိပ္ပါယော. ယထာလဒ္ဓပစ္စယပရိဘောဂေန၊ ပုန ပရိယေသနာနာပဇ္ဇနေန အတ္တနော သုဘရတာ၊ ယထာလဒ္ဓပစ္စယေန အဝညံ အကတွာ သန္တောသာပတ္တိယာ ဥပဋ္ဌာကာနံ သုဘရတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ကထာဝတ္ထူနီတိ အပ္ပိစ္ဆတာဒိပဋိသံယုတ္တာနံ ကထာနံ ဝတ္ထူနီတိ ကထာဝတ္ထူနိ၊ အပ္ပိစ္ဆတာဒယော ဧဝ. တီဏီတိ တီဏိ ကထာဝတ္ထူနိ. အဘိသလ္လေခိကာတိ အတိဝိယ ကိလေသေ သလ္လိခတီတိ အဘိသလ္လေခေါ၊ အပ္ပိစ္ဆ တာဒိဂုဏသမုဒါယော၊ သော ဧတိဿာ အတ္ထီတိ အဘိသလ္လေခိကာ၊ မဟိစ္ဆတာဒီနံ တနုဘာဝါယ ယုတ္တရူပါ အပ္ပိစ္ဆတာဒိပဋိသံယုတ္တတာ. စေတောဝိနီဝရဏသပ္ပါယာတိ ကုသလစိတ္တုပ္ပတ္တိယာ နိဝါရကာနံ နီဝရဏာနံ ဒူရီဘာဝကရဏေန စေတောဝိနီဝရဏသင်္ခါတာနံ သမထဝိပဿနာနံ သပ္ပါယာ. သမထဝိပဿနာစိတ္တဿေဝ ဝါ ဝိဘူတိဘာဝကရဏာယ သပ္ပါယာ ဥပကာရိကာတိ စေတောဝိနီဝရဏသပ္ပါယာ. ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယာတိအာဒိ ယေန နိဗ္ဗိဒါဒိအာနိသံသေန အယံ ကထာ အဘိသလ္လေခိကာ စေတောဝိနီဝရဏသပ္ပါယာ စ နာမ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယာတိ ဧကံသေန ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ. ဝိရာဂါယ နိရောဓာယာတိ တဿေဝ ဝိရဇ္ဇနတ္ထဉ္စ နိရုဇ္ဈနတ္ထဉ္စ. ဥပသမာယာတိ သဗ္ဗကိလေသဝူပသမာယ. အဘိညာယာတိ သဗ္ဗဿပိ အဘိညေယျဿ အဘိဇာနနာယ. သမ္ဗောဓာယာတိ စတုမဂ္ဂသမ္ဗောဓာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနာယ. ဧတေသု ဟိ အာဒိတော တီဟိ ဝိပဿနာ ဝုတ္တာ၊ ပုန တီဟိ မဂ္ဂေါ၊ ဣတရေန နိဗ္ဗာနံ. တေန သမထဝိပဿနာ အာဒိံ ကတွာ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနော အယံ သဗ္ဗော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မော ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိနော သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ. ပရိပူရေဿန္တီတိ တံသဘာဝတော ဥပကာရတော စ သံဝတ္တိဿန္တိ. အပ္ပိစ္ဆတာဒယော ဟိ ဧကဝါရဥပ္ပန္နာ ဥပရိ တဒတ္ထာယ သံဝတ္တိဿန္တိ. ကထာဝတ္ထုပရိပူရဏံ သိက္ခာပရိပူရဏဉ္စ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အမတံ နိဗ္ဗာနန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုံ. ဣတရာ ပန သေက္ခာသေက္ခဓမ္မပါရိပူရိယာ ပရိပုဏ္ဏာ. နိဗ္ဗာနပါရိပူရိ စေတ္ထ တဒါဝဟဓမ္မပါရိပူရိဝသေန ပရိယာယတော ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣဒါနိ ယာယံ အပ္ပိစ္ဆတာဒီနံ အနုက္ကမပရိဝုဒ္ဓိယာ ဂုဏပါရိပူရိတာ၊ တံ ဥပမာယ သာဓေန္တော ‘‘သေယျထာပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပါဝုဿကောတိ ဝဿာနမာသေ ဥဋ္ဌိတော. သော ဟိ စိရာနုပ္ပဝတ္တိ ဟောတိ. ပဗ္ဗတကန္ဒရာ ပဗ္ဗတေသု ဥပစ္စကာဓိစ္စကာပဘဝနိဇ္ဈရာဒိနဒိယော. သရသာခါတိ ယတ္ထ ဥပရိဥန္နတပဒေသတော ဥဒကံ အာဂန္တွာ တိဋ္ဌတိ စေဝ သန္ဒတိ စ၊ တေ. ကုသောဗ္ဘာ ခုဒ္ဒကတဠာကာ. ကုန္နဒိယောတိ ပဗ္ဗတပါဒတော နိက္ခန္တာ ခုဒ္ဒကနဒိယော. တာ ဟိ မဟာနဒိယော ဩတရန္တိယော ပရိပူရေန္တိ. ပရမဓမ္မဒါယာဒန္တိ ပရမံ ဥတ္တမံ ဓမ္မဒါယာဒဘာဝံ၊ ပရမံ ဓမ္မဒါယဇ္ဇံ ဝါ. တေ ဘိက္ခူတိ တေ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကေ ဘိက္ခူ. သန္နိယောဇေန္တောတိ မူလဂုဏေဟိ အပ္ပိစ္ဆတာဒီဟိ ယောဇေန္တော.

ဥဂ္ဂဟေတွာတိ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ဥပဓာရဏဝသေန ဂဟေတွာ အဝိပရီတံ ဂဟေတွာ. သံသန္ဒေတွာတိ မမ ဒေသနာနုသာရေန မမဇ္ဈာသယံ အဝိရဇ္ဈိတွာ. ယထာ ဣဓေဝ စိန္တေသီတိ ယထာ ဣမိဿာ ဓမ္မဒါယာဒဒေသနာယ စိန္တေသိ၊ ဧဝံ အညတ္ထာပိ ဓမ္မထောမနတ္ထံ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသန္တော စိန္တေသိ. ဧကဇ္ဈာသယာယာတိ သမာနာဓိပ္ပါယာယ. မတိယာတိ ပညာယ. အယံ ဒေသနာ အဂ္ဂါတိအာဒိ ဘဂဝါ ဓမ္မသေနာပတိံ ဂုဏတော ဧဝ ပဂ္ဂဏှာတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

စိတ္တဂတိယာတိ စိတ္တဝသေန ကာယဿ ပရိဏာမနေန ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ ကာယဿ စိတ္တေန သမာနဂတိကတာဓိဋ္ဌာနေန. ကထံ ပန ကာယော ဒန္ဓပ္ပဝတ္တိကော လဟုပရိဝတ္တနစိတ္တေန သမာနဂတိကော ဟောတီတိ? န သဗ္ဗထာ သမာနဂတိကော. ယထေဝ ဟိ ကာယဝသေန စိတ္တပရိဏာမနေ စိတ္တံ သဗ္ဗထာ ကာယေန သမာနဂတိကံ န ဟောတိ. န ဟိ တဒါ စိတ္တံ သဘာဝသိဒ္ဓေန အတ္တနော ခဏေန အဝတ္တိတွာ ဒန္ဓဝုတ္တိကဿ ရူပဓမ္မဿ ခဏေန ဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ၊ ‘‘ဣဒံ စိတ္တံ အယံ ကာယော ဝိယ ဟောတူ’’တိ ပန အဓိဋ္ဌာနေန ဒန္ဓဂတိကဿ ကာယဿ အနုဝတ္တနတော ယာဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ၊ တာဝ ကာယဂတိံ အနုလောမေန္တမေဝ ဟုတွာ သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနံ စိတ္တံ ကာယဂတိကံ ကတွာ ပရိဏာမိတံ နာမ ဟောတိ၊ ဧဝံ ‘‘အယံ ကာယော ဣဒံ စိတ္တံ ဝိယ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာနေန ပဂေဝ လဟုသညာယ သုခုမသညာယ စ သမ္ပာဒိတတ္တာ အဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒါနံ ဝိယ ဒန္ဓံ အဝတ္တိတွာ ယထာ လဟုံ ကတိပယစိတ္တဝါရေဟေဝ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနပ္ပတ္တိ ဟောတိ၊ ဧဝံ ပဝတ္တမာနော ကာယော စိတ္တဂတိကဘာဝေနေဝ ပရိဏာမိတော နာမ ဟောတိ၊ န ဧကစိတ္တက္ခဏေနေဝ ပဝတ္တိယာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဗာဟုသမိဉ္ဇနပ္ပသာရဏူပမာပိ ဥပစာရေန ဝိနာ သုဋ္ဌုတရံ ယုတ္တာ ဟောတိ၊ အညထာ ဓမ္မတာဝိလောမိတာ သိယာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ လက္ခဏညထတ္တံ ဣဒ္ဓိဗလေန ကာတုံ သက္ကာ၊ ဘာဝညထတ္တမေဝ ပန သက္ကာတိ.

၃၁. ဘဂဝတော အဓိပ္ပါယာနုရူပံ ဘိက္ခူနဉ္စ အဇ္ဈာသယံ ဉတွာတိ ဝစနသေသော. ဒေသကာလေ ဝိယ ဘာဇနမ္ပိ ဩလောကေတွာ ဧဝ မဟာထေရော ဓမ္မံ ကထေတိ. ပက္ကန္တဿာတိ ဣဒံ အနာဒရေ သာမိဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပက္ကန္တဿ သတော’’တိအာဒိမာဟ. ကိတ္တကေနာတိ ကေန ပရိမာဏေန. တံ ပန ပရိမာဏံ ယသ္မာ ပရိမေယျဿ အတ္ထဿ ပရိစ္ဆိန္ဒနံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကိတ္တာဝတာတိ ပရိစ္ဆေဒဝစန’’န္တိ အာဟ. နုကာရော ပုစ္ဆာယန္တိ အယံ နု-သဒ္ဒေါ ဣဓေဝ ပုစ္ဆာယံ အာဂတောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. နု-သဒ္ဒေန ဟေတ္ထ ဇောတိယမာနော အတ္ထော ကိံ-သဒ္ဒေန ပရိမာဏော အတ္ထော ပရိမေယျတ္ထော စ. ဧတ္ထ သံကိလေသပက္ခော ဝိဝေကဿ အနနုသိက္ခနံ အာမိသဒါယာဒတာ၊ ဝေါဒါနပက္ခော တဿ အနုသိက္ခနံ ဓမ္မဒါယာဒတာတိ. တီဟိ ဝိဝေကေဟီတိ ဝိဝေကတ္တယဂ္ဂဟဏံ တဒန္တောဂဓတ္တာ ဝိဝေကပဉ္စကဿ. ဝိဝေကပဉ္စကဂ္ဂဟဏေ ပနဿ သရူပေန ကာယဝိဝေကော ဂဟိတော န သိယာ၊ တဒါယတ္တတ္တာ ဝါ သတ္ထာရာ တဒါ ပယုဇ္ဇမာနဝိဝေကဒဿနဝသေန ‘‘တီဟိ ဝိဝေကေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အညတရမ္ပီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ကာယဝိဝေကမတ္တေန ဓမ္မဒါယာဒဘာဝေါ သိဇ္ဈတီတိ? န၊ ဝိဝေကဒွယသန္နိဿယဿေဝ ကာယဝိဝေကဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာ စိတ္တဝိဝေကဂ္ဂဟဏမ္ပိ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. န ဟိ လောကိယဇ္ဈာနာဓိဂမမတ္တေန နိပ္ပရိယာယတော သတ္ထုဓမ္မဒါယာဒဘာဝေါ ဣစ္ဆိတော၊ နိဗ္ဗာနာဓိဂမေန ပန သော ဣစ္ဆိတော၊ တသ္မာ သဗ္ဗာပိ သာသနေ ဝိဝေကာနုသိက္ခနာ နိဗ္ဗာနပေါဏာ နိဗ္ဗာနပဗ္ဘာရာ နိဗ္ဗာနောဂဓာ စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနံ အညတရမ္ပီ’’တိ. အသတိ အာလောကေ အန္ဓကာရော ဝိယ အသတိ ဓမ္မဒါယာဒတာယ ဧကံသိယာ အာမိသဒါယာဒတာတိ အာဟ ‘‘အာမိသဒါယာဒါဝ ဟောန္တီ’’တိ. ဧသ နယော သုက္ကပက္ခေပီတိ ကဏှပက္ခတော သာဓာရဏဝသေန လဗ္ဘမာနံ အတ္ထသာမညံ အတိဒိသတိ၊ န အတ္ထဝိသေသံ တဿ ဝိသဒိသတ္တာ၊ အတ္ထဝိသေသမေဝ ဝါ အတိဒိသတိ ဝိသဒိသူဒါဟရဏူပါယဉာယေန. ‘‘တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနံ အညတရ’’န္တိ ဣဒံ ဣဓ န လဗ္ဘတိ. တယောပိ ဟိ ဝိဝေကာ၊ တေသု ဧကော ဝါ ဣတရဒွယသန္နိဿယော ဣဓ လဗ္ဘတိ.

ဒူရတောပီတိ ဒူရဋ္ဌာနတောပိ. တေနာဟ ‘‘တိရောရဋ္ဌတောပီ’’တိအာဒိ. ကာမံ ‘‘ပဋိဘာတူ’’တိ ဧတ္ထ ပဋိ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ ‘‘သာရိပုတ္တ’’န္တိ ဥပယောဂဝစနံ၊ အတ္ထော ပန သာမိဝစနဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာယသ္မတောယေဝ သာရိပုတ္တဿာ’’တိ. ဘာဂေါ ဟောတူတိ ဣမိနာဘာဂတ္ထော ပဋိ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ လက္ခဏာဒိအတ္ထာနံ ဣဓ အယုဇ္ဇနတော. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ သဒ္ဒလက္ခဏေန သမေတီ’’တိ. ဒိဿတူတိ ဉာဏေန ဒိဿတု၊ ပဿတူတိ ဝါ အတ္ထော. ဥပဋ္ဌာတူတိ ဉာဏဿ ပစ္စုပတိဋ္ဌတု. ဥဂ္ဂဟေဿန္တီတိ ဝါစုဂ္ဂတံ ကရိဿန္တိ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏဉှိ ဥဂ္ဂဟော. ပရိယာပုဏိဿန္တီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုရိပုစ္ဆနာဒိနာ ဝါ အတ္ထဿ စိတ္တေ အာပါဒနံ ပဋ္ဌပနံ ပရိယာပုဏနံ. ကာရဏဝစနန္တိ ယထာဝုတ္တဿ ကာရဏဘာဝေန ဝစနံ ‘‘ဟေတုမှိ ကရဏဝစန’’န္တိ ကတွာ. ဝုတ္တတ္ထပစ္စာမသနံ တံ-သဒ္ဒေန ကရီယတီတိ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ.

ဧကေနေဝါကာရေနာတိ အာမိသဒါယာဒတာသိဒ္ဓေန အာဒိယတာသင်္ခါတေန ဧကေနေဝ ပကာရေန. တမေဝ ဟိ အာကာရံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဘဂဝတာ ဝုတ္တမတ္ထ’’န္တိ. အညထာ ‘‘သတ္ထု ပဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရတော သာဝကာ ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’တိ ဧကေနေဝ အာကာရေန သော အတ္ထော ထေရေနပိ ဝုတ္တော. တီဟိ အာကာရေဟီတိ အာမိသဒါယာဒပဋိပဒါဘူတေဟိ တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနံ အနနုသိက္ခနာကာရေဟိ. ဧတ္တာဝတာတိ ‘‘ဣဓာဝုသော။ပေ။ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိ ဧတ္တကေန ကဏှပက္ခေ ဥဒ္ဒေသပါဌေန.

ဝိတ္ထာရတော သုဝိဘတ္တော ဟောတိ အနဝသေသတော သမ္မဒေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. နနု စ ဥဒ္ဒေသေ သတ္ထုနောပိ အာဒိယတာ ဘဂဝတာ ဂဟိတာ၊ သာ န နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သော စ ခေါ’’တိအာဒိ. သာဝကေ အနုဂ္ဂဏှန္တဿာတိ ‘‘အာမိသဒါယာဒါ သတ္ထု သာဝကာ’’တိ သတ္ထု ပရပ္ပဝါဒပရိဟရဏတ္ထမ္ပိ ‘‘တုမှေဟိ ဓမ္မဒါယာဒေဟိ ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝံ သာဝကေ အနုကမ္ပမာနဿ. သာဝကာနံ တံ န ယုတ္တံ သာမီစိအဘာဝတောတိ ယောဇနာ. ဧသ နယောတိ ယဒိဒံ ‘‘ဧတ္တာဝတာယံ ဘဂဝါ’’တိအာဒိနာ ကဏှပက္ခေ ဥဒ္ဒေသဿ အတ္ထဝိဘာဂဒဿနမုခေန သမ္ဗန္ဓဒဿနံ၊ ဧသ နယော သုက္ကပက္ခေပိ သမ္ဗန္ဓဒဿနေတိ အဓိပ္ပါယော. တေနာဟ ‘‘အယံ တာဝေတ္ထ အနုသန္ဓိက္ကမယောဇနာ’’တိ၊ သတ္ထာရာ ဒေသိတာယ ဥဒ္ဒေသဒေသနာယ မဟာထေရေန ဒေသိတာယ စ အနုသန္ဓိက္ကမေန သမ္ဗန္ဓောတိ အတ္ထော. ယထာနုသန္ဓိ ဧဝ စေတ္ထ အနုသန္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

အစ္စန္တပဝိဝိတ္တဿာတိ ဧကန္တဥပဓိဝိဝေကော ဝိယ ဣတရေပိ ဝိဝေကော သတ္ထု ဧကန္တိကာဝါတိ. အနုသိက္ခနံ နာမ အနု အနု ပူရဏန္တိ တပ္ပဋိက္ခေပေန အာဟ ‘‘န ပရိပူရေန္တီ’’တိ၊ န ပရိဗြူဟေန္တီတိ အတ္ထော၊ န ပရိပူရေန္တီတိ ဝါ န ပရိပါလေန္တီတိ အတ္ထော. ယဒဂ္ဂေန ဟိ ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တိ၊ တဒဂ္ဂေန န ပရိဗြူဟေန္တိ၊ န ပရိပါလေန္တီတိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တီတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ‘‘ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိ ဥဒ္ဒေသေ ဝိယ အဝိသေသဝစနေ ကာယဝိဝေကဿေဝ ဂဟဏံ ကတန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယဒိ ပနာ’’တိအာဒိ. ပုစ္ဆာယာတိ ပုစ္ဆာတော အဝိသေသော သိယာ ဝိဘာဂဿ အလဗ္ဘမာနတ္တာ ဝိဿဇ္ဇနဿ. နနု စ ‘‘ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိ အဝိသေသဝစနတော ပါဠိယံ ဝိဘာဂေါ န လဗ္ဘတေဝါတိ? န၊ ပဒန္တရေန ဝိဘာဝိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ယေသဉ္စ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. ဗျာကရဏပက္ခောတိ ဝိဿဇ္ဇနပက္ခော. ဝိဿဇ္ဇနဉ္စ န ပုစ္ဆာ ဝိယ အဝိသေသဇောတနာ၊ အထ ခေါ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထဝိဘဇနန္တိ အဓိပ္ပါယော. ဣမိနာ ပဒေနာတိ ‘‘ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ကာယဝိဝေကံ အပရိပူရိယမာနံ ဒဿေတီတိ အဓိပ္ပါယော. စိတ္တဝိဝေကံ ဥပဓိဝိဝေကန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ဧတ္ထ စ နပ္ပဇဟန္တီတိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဟာနာဘာဝဝစနံ ပဟာနလက္ခဏဝိဝေကာဘာဝဒီပနံ၊ တံ ဝတွာ ပုန ‘‘ဝိဝေကေ နိက္ခိတ္တဓုရာ’’တိ ဝစနံ တတော သာတိသယဝိဝေကာဘာဝဒီပနန္တိ တဒုဘယဝိဝေကာဘာဝဒဿနေန ‘‘ယေသဉ္စ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိနာဝ ပါရိသေသဉာယေန ‘‘ဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တီ’’တိ ဣမိနာ ဝိဝေကဒွယမူလဘူတကာယဝိဝေကာဘာဝဒဿနံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဝိဂတတဏှတာယ တံ တံ ပရိက္ခာရဇာတံ ဗဟုံ လန္တိ အာဒိယန္တီတိ ဗဟုလာ၊ ဗဟုလာ ဧဝ ဗာဟုလိကာ ယထာ ‘‘ဝေနယိကော’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၄၆၊ အ. နိ. ၈.၁၁၊ ပါရာ. ၈). တေ ပန ယသ္မာ ပစ္စယဗဟုလဘာဝါယ ယုတ္တပ္ပယုတ္တာ နာမ ဟောန္တိ၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘စီဝရာဒိဗာဟုလ္လာယ ပဋိပန္နာ’’တိ. သိက္ခာယ အာဒရဘာဝါဘာဝတော သိထိလံ အဒဠှံ ဂဏှန္တီတိ ‘‘သာထလိကာ’’တိ ဝုတ္တံ. သိထိလန္တိ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသော၊ သိထိလ-သဒ္ဒေန ဝါ သမာနတ္ထဿ သာထလ-သဒ္ဒဿ ဝသေန ‘‘သာထလိကာ’’တိ ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဝဂမနဋ္ဌေနာတိ အဓောဂမနဋ္ဌေန၊ ဩရမ္ဘာဂိယဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ဥပဓိဝိဝေကေတိ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂတာယ ဥပဓီဟိ ဝိဝိတ္တေ. ဩရောပိတဓုရာတိ ဥဇ္ဈိတုဿာဟာ.

အနိယမေနေဝါတိ ကိဉ္စိ ဝိသေသံ အနာမသိတွာ ‘‘သာဝကာ’’တိ အဝိသေသေနေဝ. နိယမေန္တော‘‘ထေရာ’’တိအာဒိနာ. ဒသဝဿေ ဥပါဒါယာတိ ဒသဝဿတော ပဋ္ဌာယ. ဣဿရိယေတိ ‘‘သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ သေနာပတိဋ္ဌာန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. အစိရက္ခဏောဘာသေန လက္ခဝေဓကော အက္ခဏဝေဓိ. ဌိတိယန္တိ အဝဋ္ဌာနေ. ဌာနသောတိ တင်္ခဏေယေဝ. တိဋ္ဌတီတိ အာဓာရာဓေယျဘာဝေနာတိ အာဟ ‘‘တဒါယတ္တဝုတ္တိဘာဝေနာ’’တိ. ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ သတ္တသင်္ခါရေသု ဥဒါသီနတာပိ အသင်္ခတာဓိဂမဿ ဥပါယောတိ တဗ္ဗိပရိယာယတော စီဝရာဒိမဏ္ဍနာ န ဥပဓိဝိဝေကပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘စီဝရပတ္တ။ပေ။ အပူရယမာနာ’’တိ. တတ္ထာတိ ထေရဝါရေ. ဣဓာတိ မဇ္ဈိမနဝကဝါရေသု. တထာ ဟိ ‘‘မဇ္ဈိမထေရကာလေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၃၂. ဣမသ္မိဉ္စ ကဏှပက္ခေတိ ဣမသ္မိဉ္စ နိဒ္ဒေသဝါရေ ကဏှပက္ခေ၊ န ဥဒ္ဒေသဝါရေ ကဏှပက္ခေ. ဥဒ္ဒေသဝါရေ ပန ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထော ‘‘ဧသ နယော သုက္ကပက္ခေပီ’’တိ အတိဒေသေန ဒဿိတော. ဝုတ္တပစ္စနီကနယေနာတိ ‘‘ကာယဝိဝေကံ နာနုသိက္ခန္တိ န ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ပစ္စနီကနယေန၊ ‘‘ကာယဝိဝေကံ အနုသိက္ခန္တိ ပရိပူရေန္တီ’’တိအာဒိနာ နယေန. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုက္ကပက္ခေ. သင်္ခေပေါတိ အတ္ထသင်္ခေပေါ. ယောဇနပရမ္ပရာယာတိ ဂါမန္တတော ဒူရဘာဝေန ဧကံ ဒွေ တီဏီတိ ဧဝံ ယောဇနာနံ ပဋိပါဋိယာ. အရညဝနပတ္ထာနီတိ အရညေသု ဝနသဏ္ဍဘူတာနိ. ပန္တာနီတိ ပရိယန္တာနိ. ဥပဂန္တုံ ယုတ္တကာလော ဇရာဇိဏ္ဏကာလော ဂေါစရဂါမေ ဒူရေ ဂမနာဂမနသမတ္ထတာဘာဝတော. ‘‘ဧဝံ ဂုဏဝန္တေသု ဒိန္နံ အဟော သုဒိန္န’’န္တိ ပစ္စယဒါယကာနံ ပသာဒံ ဇနေန္တိ. ပါသံသာတိ ပသံသိတဗ္ဗာ. အယမ္ပိ မဟာထေရောတိအာဒိ ဧကံ အပ္ပမာဒဝိဟာရိနံ ဝုဒ္ဓတရံ နိဒ္ဒိသိတွာ ဝဒန္တာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. ပဝိဋ္ဌော ဝိဝေကဋ္ဌာနံ. သာယံ နိက္ခမတိ ယောနိသောမနသိကာရံ ဥပဗြူဟေတွာတိ အဓိပ္ပါယော. ကသိဏပရိကမ္မံ ကရောတိ၊ န ယံ ကိဉ္စိ ကိစ္စန္တရံ. သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတိ၊ န မောဃမနသိကာရံ. သဗ္ဗထာတိအာဒိတော တာဝ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေဟိ စိတ္တံ ဝိဝေစေန္တော တတော ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဋိပဿဒ္ဓိဝသေနာတိ သဗ္ဗပ္ပကာရေန စိတ္တဝိဝေကံ ပူရေတိ. ပံသုကူလာနိ ဓာရေတီတိ ဣမိနာ ဗာဟုလိကတာဘာဝံ ဒဿေတိ၊ အသိထိလံ သာသနံ ဂဟေတွာတိ ဣမိနာ သာထလိကတာဘာဝံ၊ ဝိဂတနီဝရဏောတိ ဣမိနာ ဩက္ကမနေ နိက္ခိတ္တဓုရတံ၊ ဖလသမာပတ္တိန္တိအာဒိနာ ပဝိဝေကပုဗ္ဗင်္ဂမတံ ဒဿေတိ.

၃၃. တတြာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော. တေန ‘‘လောဘော စ ပါပကော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ဥပရိဒေသနံ အနဝသေသတော ပရိယာဒိယတိ. ကော အနုသန္ဓီတိ ယာ သာ ဘဂဝတာ သံကိလေသပက္ခေန သဟ ဓမ္မဒါယာဒပဋိပတ္တိဘာဝိနီ ‘‘ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ၊ မာ အာမိသဒါယာဒါ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ၊ တံ ‘‘သတ္ထု ပဝိဝိတ္တဿ ဝိဟရတော’’တိအာဒိနာ အာရဘိတွာ အဋ္ဌာရသဝါရပဋိမဏ္ဍိတာယ နိဒ္ဒေသဒေသနာယ ဝိဘဇိတွာ တတော ပရံ ‘‘တတြာဝုသော လောဘော စ ပါပကော’’တိအာဒိနယာယ ဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓံ ပုစ္ဆတိ. ဧဝန္တိ သံကိလေသပက္ခေ ‘‘နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ ပဟာနာဘာဝဒဿနဝသေန၊ ဝေါဒါနပက္ခေ ‘‘ပဇဟန္တီ’’တိ ပဟာနသဗ္ဘာဝဒဿနဝသေနာတိ ဧဝံ. အနိဒ္ဓါရိတသရူပါ ယံ-တံ-သဒ္ဒေဟိ ဓမ္မ-သဒ္ဒေန သာမညတော ယေ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ၊ တေ သရူပတော ဒဿေတုန္တိ ယောဇနာ. ဣမေ တေတိ ဧတ္ထ ကသ္မာ လောဘာဒယော ဧဝ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ၊ နနု ဣတော အညေပိ မောဟဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာဒယော ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာ သန္တီတိ? သစ္စံ သန္တိ၊ တေ ပန လောဘာဒီဟိ တဒေကဋ္ဌတာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တာ. အထ ဝါ ဣမေသံယေဝေတ္ထ ဂဟဏေ ကာရဏံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ.

ဣဒါနိ ဥပစယေန အနုသန္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သာဝကာနံ ယဿ ဓမ္မဿ ဒါယာဒဘာဝေါ သတ္ထု အဘိရုစိတော၊ သော ‘‘စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိနာ အကတ္ထေတွာ ‘‘ဝိဝေကံ အနုသိက္ခန္တိ၊ တေ စ ဓမ္မေ ပဇဟန္တိ၊ န စ ဗာဟုလိကာ’’တိအာဒိနာ ကထိတတ္တာ ဟေဋ္ဌာ ပရိယာယေနေဝ ဓမ္မော ကထိတောတိ ဝုတ္တံ. ‘‘တေ စ ဓမ္မေ နပ္ပဇဟန္တိ၊ ဩက္ကမနေ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒိနာ အာမိသံ ပရိယာယေနပိ ကထိတံ. ‘‘သိယာ စ မေ ပိဏ္ဍပါတော’’တိအာဒိနာ၊ ‘‘ဗာဟုလိကာ စ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ စ အာမိသံ နိပ္ပရိယာယေနပိ ကထိတံ. အထ ဝါ ယာယံ ဘဂဝတာ အာမိသဒါယာဒပဋိက္ခေပနာ ဓမ္မဒါယာဒတာ ဝုတ္တာ၊ ယဉ္စ တဒတ္ထံ ဝိဘဇန္တေန မဟာထေရေန အတ္တနာ ဝိဝေကာနုသိက္ခနာဒိ ဝုတ္တံ၊ တဒုဘယံ ဟေတုဝသေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘တတြာဝုသော၊ လောဘော စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဟေတုနိရောဓေန ဟိ သံကိလေသပက္ခဿ၊ နိရောဓဟေတုသမ္ပာဒနေန စ ဝေါဒါနပက္ခဿ တပ္ပါပကတာ.

အတီတဒေသနာနိဒဿနန္တိ အတီတာယ ထေရေန ယထာဒေသိတာယ ဒေသနာယ စ ပစ္စာမသနံ. တေနေဝါဟ ‘‘သတ္ထု ပဝိဝိတ္တဿ။ပေ။ ဒေသနာယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ ယံ ဝုတ္တံ ဝိသေသတော ‘‘ယေသံ ဓမ္မာနံ သတ္ထာ ပဟာနမာဟာ’’တိ၊ ဧတသ္မိံ ပဒေ. တတ္ထ ဟိ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မာ လောဘာဒယော သာမညတော ဝုတ္တာ. လာမကာတိ နိဟီနာ. လောဘဒေါသာ ဟိ ဟေတုတော ပစ္စယတော သဘာဝတော ဖလတော နိဿန္ဒတော သံကိလိဋ္ဌပကတိကာ၊ အာယတိံ ဒုက္ခဿ ပါပနဋ္ဌေန ဝါ ပါပကာ. လုဗ္ဘနလက္ခဏောတိ အာရမ္မဏဿ အဘိဂိဇ္ဈနလက္ခဏော. တထာ ဟိ သော လုဗ္ဘန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ လုဗ္ဘတိ၊ လုဗ္ဘနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ‘‘လောဘော’’တိ ဝုစ္စတိ. ရသာဒီသု အဘိသင်္ဂရသော၊ အပရိစ္စာဂပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒဒဿနပဒဋ္ဌာနော. ဒုဿနလက္ခဏောတိ အာရမ္မဏေ ဗျာပဇ္ဇနလက္ခဏော. တထာ ဟိ သော ဒုဿန္တိ တေန၊ သယံ ဝါ ဒုဿတိ၊ ဒုဿနမတ္တမေဝ ဝါ တန္တိ ‘‘ဒေါသော’’တိ ဝုစ္စတိ. ရသာဒီသု ဝိသပ္ပနရသော၊ သနိဿယဒဟနရသော ဝါ၊ ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ အာဃာတဝတ္ထုပဒဋ္ဌာနော.

တေသူတိအာဒိနာ ဒဿနေန လောဘဒေါသာနံ ဧကန္တတော ပဟာတဗ္ဗတာဒဿနံ. အာမိသဒါယာဒဿ ပစ္စယာနံ လာဘေ ဟောတီတိ ဣဒံ လောဘဿ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏသဘာဝတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တဏှာယ ဝသေန ပန အနုဂိဇ္ဈနံ သန္ဓာယ ‘‘အလဒ္ဓံ ပတ္ထေတီ’’တိ အာဟ. အလာဘေ ပစ္စယာနံ အာမိသဒါယာဒဿ ဟောတီတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. အလဘန္တောတိ ဧတ္ထ ‘‘ပစ္စယေ’’တိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝိဃာတဝါတိ ‘‘ယမ္ပိစ္ဆံ န လဘတိ၊ တမ္ပိ ဒုက္ခ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၁၂၀၊ ဝိဘ. ၁၉၀) ဝစနတော ဣစ္ဆာဝိဃာတဝါ. လောဘော စ ဒေယျဓမ္မေ ဟောတိ အာမိသဒါယာဒဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧသ နယော အနန္တရပဒေပိ. ဒေယျဓမ္မေတိ စ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ သတ္တကေလာယနာဒိဝသေနပိ တဿ လောဘုပ္ပတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ‘‘တဏှံ ပဋိစ္စ ပရိယေသနာ၊ ပရိယေသနံ ပဋိစ္စ လာဘော’’တိ ဧဝမာဒယော နဝ တဏှာမူလကာ. ပရိပူရေတိ အာမိသဒါယာဒေါတိ ဝိဘတ္တိဝိပရိဏာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဝါသမစ္ဆရိယာဒီနိ ပဉ္စ မစ္ဆရိယာနိ.

မဂ္ဂန္တိ အရိယမဂ္ဂံ. သော ဟိ ကိလေသေ မာရေန္တော ဂစ္ဆတိ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ စ မဂ္ဂီယတိ၊ သယံ ဝါ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဝသေန နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတီတိ နိပ္ပရိယာယေန ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဧကော အန္တောတိ ဣတရေန အသမ္မိဿော ဧကော ကောဋ္ဌာသော၊ ဟီနတာယ ဝါ လာမကဋ္ဌေန ဧကော အန္တော. ကာမံ အညေပိ ကုသလဓမ္မာ ဧတေ အန္တေ အသမ္ပယောဂတော န ဥပေန္တိ၊ တေဟိ ဝိမုတ္တာ ဧဝ၊ အယံ ပန အစ္စန္တဝိမုတ္တိယာ န ဥပေတီတိ အာဟ ‘‘ဝိမုတ္တော ဧတေဟိ အန္တေဟီ’’တိ. တသ္မာတိ အန္တဒွယဝိမုတ္တတ္တာ. ဧတေသံ မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာတိ ဣဒံ မဂ္ဂဿ ဥဘယန္တဝိမုတ္တတာယ ဧဝ ဝုတ္တံ၊ န တပ္ပရိယာပန္နတာယ၊ ဝဋ္ဋဒုက္ခနိဿရဏတ္ထိကေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတော စ. တထာတိ ယထာ ဣတရေန အသမ္မိဿဋ္ဌေန လာမကဋ္ဌေန စ လောဘော ဧကော အန္တော၊ တထာ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂေါတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. မဂ္ဂဿ အနုပဂမနဉ္စ နေသံ အန္တာနံ သဗ္ဗသော အပ္ပဝတ္တိကရဏေနေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပုရိမနယေနာတိ ‘‘ဧတေ ဒွေ အန္တေ န ဥပေတီ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေန.

သစ္စာနန္တိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ. ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေနာတိ ဒဿနဿ ပရိညာဘိသမယာဒိဘေဒဿ ပရိတော သဗ္ဗထာ နယနဋ္ဌေန ပဝတ္တနဋ္ဌေန. စက္ခုကရဏီတိ ဓမ္မစက္ခုဿ ကရဏီ နိပ္ဖါဒိကာ. တယိဒံ သတိပိ ပဋိပဒါယ ဓမ္မစက္ခုတော အနညတ္တေ အဝယဝဝသေန သိဇ္ဈမာနော အတ္ထော သမုဒါယေန ကတော နာမ ဟောတီတိ ဥပစာရဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘မဂ္ဂေါယေဝ ဟိ မဂ္ဂတ္ထာယ သံဝတ္တတိ မဂ္ဂေန ကာတဗ္ဗကိစ္စကရဏတော’’တိ. ဉာဏာယာတိ ယာထာဝတော ဇာနနာယ. တေနာဟ ‘‘ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေနာ’’တိ. ဝိသေသဉာတဘာဝါပါဒနဉှိ ဝိဒိတကရဏံ. ဝူပသမနတောတိ သမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဝူပသမနတော. ဒုက္ခာဒီနံ ပရိညေယျာဒိဘာဝေါ ဝိယ အဘိညေယျဘာဝေါပိ မဂ္ဂဝသေနေဝ ပါကဋော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စတုန္နမ္ပိ သစ္စာနံ အဘိညေယျဘာဝဒဿနတော’’တိ၊ ဝိဘာဝနတောတိ အတ္ထော. သမ္ဗောဓောတိ မဂ္ဂေါ ‘‘သမ္ဗုဇ္ဈတိ ဧတေနာ’’တိ ကတွာ. တဿတ္ထာယာတိ မဂ္ဂကိစ္စတ္ထာယ. န ဟိ မဂ္ဂတော အညော မဂ္ဂကိစ္စကရော အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါယေဝ ဟီ’’တိအာဒိ. အထ ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝေန ဣတရေ ဥပ္ပါဒေတိ၊ ဧဝံ သေသမဂ္ဂဓမ္မာပီတိ ဧဝမ္ပိ မဂ္ဂတ္ထာယ သံဝတ္တနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သစ္ဆိကိရိယာယ ပစ္စက္ခကမ္မာယာတိ သစ္ဆိကရဏသင်္ခါတပစ္စက္ခကမ္မာယ. နိဗ္ဗာနာယာတိ ဝါ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနာယ. ဥပသမာယာတိ ဣမိနာ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနံ ဂဟိတန္တိ. အယန္တိ ‘‘သာ ဟိ သစ္စာန’’န္တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တော အတ္ထနယော. ဧတ္ထာတိ ‘‘စက္ခုကရဏီ’’တိအာဒီသု ပဒေသု. သာရော သုန္ဒရော အနပနီတော. ဣတော အညထာတိ ‘‘ဒုက္ခဿ ပရိညာယ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိံ ကရောတီတိ စက္ခုကရဏီ’’တိအာဒိနာ အတ္ထဝဏ္ဏနာပပဉ္စော ကေဝလံ ဝိတ္ထာရတ္ထာယ.

အယမေဝါတိ ဧတ္ထ အယန္တိ ဣမိနာ အတ္တနော အညေသဉ္စ တဿံ ပရိသာယံ အရိယာနံ မဂ္ဂဿ ပစ္စက္ခဘာဝံ ဒဿေတိ. အာသန္နပစ္စက္ခဝါစီ ဟိ အယံ-သဒ္ဒေါ. အညမဂ္ဂပဋိသေဓနတ္ထန္တိ အညဿ နိဗ္ဗာနဂါမိမဂ္ဂဿ အတ္ထိဘာဝပဋိသေဓနတ္ထံ. သတ္တာပဋိက္ခေပေါ ဟိ ဣဓ ပဋိသေဓနံ အလဗ္ဘမာနတ္တာ အညဿ မဂ္ဂဿ. ဗုဒ္ဓါဒီနံ သာဓာရဏဘာဝေါ အနညတာ. တေနာဟ ဗြဟ္မာ သဟမ္ပတိ –

‘‘ဧကာယနံ ဇာတိခယန္တဒဿီ၊

မဂ္ဂံ ပဇာနာတိ ဟိတာနုကမ္ပီ၊

ဧတေန မဂ္ဂေန တရိံသု ပုဗ္ဗေ၊

တရိဿန္တိ ယေ စ တရန္တိ ဩဃ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၅.၃၈၄၊ ၄၀၉၊ မဟာနိ. ၁၉၁၊ စူဠနိ. ၁၀၇၊ ၁၂၁၊ နေတ္တိ. ၁၇၀)၊

အာရကတ္တာတိ ဣမိနာ နိရုတ္တိနယေန အရိယ-သဒ္ဒသိဒ္ဓိမာဟ. အရိပဟာနာယာတိ အတ္ထဝစနမတ္တံ. အရယော ပါပဓမ္မာ ယန္တိ အပဂမန္တိ ဧတေနာတိ အရိယော. အရိယေန ဒေသိတောတိ ဧတ္ထ အရိယဿ ဘဂဝတော အယန္တိ အရိယော. အရိယဘာဝပ္ပဋိလာဘာယာတိ ဧတ္ထ အရိယကရော အရိယောတိ ဥတ္တရပဒလောပေန အရိယ-သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယသ္မာ မဂ္ဂင်္ဂသမုဒါယေ မဂ္ဂဝေါဟာရော ဟောတိ၊ သမုဒါယော စ သမုဒါယီဟိ သမန္နာဂတော နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ ဥပေတတ္တာ’’တိ၊ တသ္မာ အတ္တနော အဝယဝဘူတာနိ အဋ္ဌ အင်္ဂါနိ ဧတဿ သန္တီတိ အဋ္ဌင်္ဂိကော. ယသ္မာ ပန ပရမတ္ထတော အင်္ဂါနိယေဝ မဂ္ဂေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘န စ အင်္ဂဝိနိမုတ္တော’’တိ ယထာ ‘‘ဆဠင်္ဂေါ ဝေဒေါ’’တိ. သဒိသူဒါဟရဏံ ပန ဒဿေန္တော ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယာဒီနိ ဝိယာ’’တိ အာဟ. အာဒိ-သဒ္ဒေန စတုရင်္ဂိနီ သေနာတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော. မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ နိရုတ္တိနယေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိမာဟ. မဂ္ဂတီတိ ဂဝေသတိ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောန္တော တံ ဂဝေသန္တော ဝိယ ဟောတီတိ. မဂ္ဂီယတိ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယပုညကရဏတော ပဋ္ဌာယ တဒတ္ထံ ပဋိပတ္တိတော. ဂမ္မတီတိ ဧတေန အာဒိအန္တဝိပရိယာယေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိမာဟ ယထာ ‘‘ကကူ’’တိ. ‘‘သေယျထိဒန္တိ နိပါတော’’တိ ဝတွာ တဿ သဗ္ဗလိင်္ဂဝိဘတ္တိဝစနသာဓာရဏတာယ ‘‘ကတမာနိ တာနိ အဋ္ဌင်္ဂါနီ’’တိ ဝုတ္တံ. နနု စ အင်္ဂါနိ သမုဒိတာနိ မဂ္ဂေါ အန္တမသော သတ္တင်္ဂဝိကလဿ အရိယမဂ္ဂဿ အဘာဝတောတိ? သစ္စမေတံ သစ္စပဋိဝေဓေန၊ မဂ္ဂပစ္စယတာယ ပန ယထာသကံ ကိစ္စကရဏေန ပစ္စေကမ္ပိ တာနိ မဂ္ဂေါယေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧကမေကဉှိ အင်္ဂံ မဂ္ဂေါယေဝါ’’တိ၊ အညထာ သမုဒိတာနမ္ပိ နေသံ မဂ္ဂကိစ္စံ န သမ္ဘဝေယျာတိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂေါ စေဝ ဟေတု စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

သမ္မာ အဝိပရီတံ ပရိညာဘိသမယာဒိဝသေန စတုန္နံ သစ္စာနံ ဒဿနံ ပဋိဝိဇ္ဈနံ လက္ခဏံ ဧတိဿာတိ သမ္မာဒဿနလက္ခဏာ. သမ္မာ အဝိပရီတံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏေ အဘိနိရောပနံ အပ္ပနာလက္ခဏံ ဧတဿာတိ သမ္မာအဘိနိရောပနလက္ခဏော မုသာဝါဒါဒီနံ ဝိသံဝါဒနာဒိကိစ္စတာယ လူခါနံ အပရိဂ္ဂါဟကာနံ ပဋိပက္ခဘာဝတော သိနိဒ္ဓသဘာဝတ္တာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ၊ သမ္မာဝါစပ္ပစ္စယသုဘာသိတသောတာရဉ္စ ဇနံ သမ္မဒေဝ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ သမ္မာဝါစာ သမ္မာပရိဂ္ဂဟော လက္ခဏံ ဧတိဿာတိ သမ္မာပရိဂ္ဂဟလက္ခဏာ. ယထာ ကာယိကာ ကိရိယာ ကိဉ္စိ ကတ္တဗ္ဗံ သမုဋ္ဌာပေတိ၊ သယဉ္စ သမုဋ္ဌဟနံ ဃဋနံ ဟောတိ၊ တထာ သမ္မာကမ္မန္တသင်္ခါတာ ဝိရတိပီတိ သမ္မာသမုဋ္ဌာနလက္ခဏော သမ္မာကမ္မန္တော. သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ ဥက္ခိပနံ သမုဋ္ဌာနံ ကာယိကကိရိယာယ ဘာရုက္ခိပနံ ဝိယ. ဇီဝမာနဿ သတ္တဿ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝါ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ၊ အာဇီဝဿေဝ ဝါ ဇီဝိတပ္ပဝတ္တိယာ သုဒ္ဓိ ဝေါဒါနံ ဧတေနာတိ သမ္မာဝေါဒါနလက္ခဏော သမ္မာအာဇီဝေါ. ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒတွာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပဂ္ဂဏှနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ ပဂ္ဂဟော. အာရမ္မဏံ ဥပဂန္တွာ ဌာနံ၊ တဿ ဝါ အနိဿဇ္ဇနံ ဥပဋ္ဌာနံ. အာရမ္မဏေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သမ္မာ၊ သမံ ဝါ အာဓာနံ သမာဓာနံ. သမ္မာ သင်္ကပ္ပေတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ အာရမ္မဏေ အဘိနိရောပေတီတိ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ. သမ္မာ ဝဒတိ ဧတာယာတိ သမ္မာဝါစာ. သမ္မာ ကရောတိ ဧတေနာတိ သမ္မာကမ္မံ၊ တဒေဝ သမ္မာကမ္မန္တော. သမ္မာ အာဇီဝတိ ဧတေနာတိ သမ္မာအာဇီဝေါ. သမ္မာ ဝါယမတိ ဥဿဟတိ ဧတေနာတိ သမ္မာဝါယာမော. သမ္မာ သရတိ အနုဿရတီတိ သမ္မာသတိ. သမ္မာ သမာဓိယတိ စိတ္တံ ဧတေနာတိ သမ္မာသမာဓီတိ ဧဝံ သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒီနံ နိဗ္ဗစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိန္တိ သဗ္ဗမ္ပိ မိစ္ဆာဒဿနံ. တပ္ပစ္စနီယကိလေသေတိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန သမ္မာဒိဋ္ဌိ. န ဟိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကိလေသာ ပစ္စနီယာ၊ အထ ခေါ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ. အဝိဇ္ဇဉ္စာတိ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏံ တဿာ သံကိလေသဓမ္မာနံ ပမုခဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘အဝိဇ္ဇာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပုဗ္ဗင်္ဂမာ အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁). ဒဿနနိဝါရကဿ သမ္မောဟဿ သမုဂ္ဃါတေန အသမ္မောဟတော. ဧတ္ထ စ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ။ပေ။ ပဇဟတီတိ ဧတေန ပဟာနာဘိသမယံ၊ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကရောတီတိ ဧတေန သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယံ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေတိအာဒိနာ ဘာဝနာဘိသမယံ သမ္မာဒိဋ္ဌိကိစ္စံ ဒဿေတိ. ပရိညာဘိသမယော ပန နာနန္တရိယတာယ အတ္ထတော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ကထံ ပန ဧကမေဝ ဉာဏံ ဧကသ္မိံ ခဏေ စတ္တာရိ ကိစ္စာနိ သာဓေန္တံ ပဝတ္တတိ. န ဟိ တာဒိသံ လောကေ ဒိဋ္ဌံ၊ န အာဂမော ဝါ တာဒိသော အတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ယထာ ဟိ ပဒီပေါ ဧကသ္မိံယေဝ ခဏေ ဝဋ္ဋိံ ဒဟတိ၊ သ္နေဟံ ပရိယာဒိယတိ၊ အန္ဓကာရံ ဝိဓမတိ၊ အာလောကဉ္စ ဝိဒံသေတိ၊ ဧဝမေတံ ဉာဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဂ္ဂသမင်္ဂိဿ ဉာဏံ ဒုက္ခေပေတံ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခသမုဒယေပေတံ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓေပေတံ ဉာဏံ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယပေတံ ဉာဏန္တိ သုတ္တပဒံ (ဝိဘ. ၇၅၄) ဧတ္ထ ဥဒါဟရိတဗ္ဗံ. ယထာ စ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ခာဒီသု ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ ဧကာဝ စတုန္နံ ဉာဏာနံ ကိစ္စံ သာဓေန္တီ ပဝတ္တတိ၊ ဧဝံ သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒယော ပုဗ္ဗဘာဂေ နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပါဒိနာမကာ ဟုတွာ ကာမသင်္ကပ္ပါဒီနံ ပဇဟနဝသေန ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ တိဏ္ဏံ စတုန္နဉ္စ ကိစ္စံ သာဓေန္တာ ပဝတ္တန္တိ. သမ္မာသမာဓိ ပန ပုဗ္ဗဘာဂေပိ မဂ္ဂက္ခဏေပိ နာနာယေဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတီတိ ကာမဉ္စေတ္ထ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ သဗ္ဗေပိ ပါပဓမ္မာ ပဋိပက္ခာ၊ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာဒဿနဝသေန ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကိစ္စနိဒ္ဒေသေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ကတံ. တေနေဝ စ ‘‘တပ္ပစ္စနီယကိလေသေ စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ယေသံ ကိလေသာနံ အနုပစ္ဆိန္ဒနေ သမ္မာဒိဋ္ဌိ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျ၊ တေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ သဟဇေကဋ္ဌတာယ တဒေကဋ္ဌာဝ တပ္ပစ္စနီယကိလေသာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သမ္မာသင်္ကပ္ပါဒီနံ ကိစ္စနိဒ္ဒေသေပိ ဧသေဝ နယော. သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒိဝသေန စတ္တာရော လောကုတ္တရမဂ္ဂဘာဝသာမညေန ဧကတော ကတွာ. လောဘဒေါသာ သမုဒယသစ္စံ၊ ယဿ ပန သော သမုဒယော တံ ဒုက္ခသစ္စံ၊ ပဟာနဘာဝေါ မဂ္ဂသစ္စံ၊ ယတ္ထ တံ ပဟာနံ၊ တံ နိရောဓသစ္စန္တိ ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ လောဘဒေါသာနံ ဝိသုံ အာဒိတော စ ဂဟဏံ? ဝိသုံ ဂဟဏံ တာဝ တထာဗုဇ္ဈနကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန၊ ဣမေဟိ လောဘဒေါသေဟိ အာမိသဒါယာဒတာ၊ တပ္ပဟာနေန စ ဓမ္မဒါယာဒတာတိ ဒဿနတ္ထံ၊ တဒနုသာရေန စတုသစ္စယောဇနာယ ဧဝံ ဧကေကဿ နိယျာနမုခံ ဟောတီတိ ဒဿနတ္ထဉ္စ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာဒိတော ဂဟဏံ ပန အတိဝိယ ဩဠာရိကတာယ သုပါကဋဘာဝတော ဝက္ခမာနာနံ အညေသဉ္စ ပါပဓမ္မာနံ မူလဘာဝတော တဒေကဋ္ဌတာယ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ကုဇ္ဈနလက္ခဏောတိ ကုပ္ပနသဘာဝေါ၊ စိတ္တဿ ဗျာပဇ္ဇနာတိ အတ္ထော. စဏ္ဍိက္ကံ လုဒ္ဒတာ၊ ကုရုရဘာဝေါတိ အတ္ထော. အာဃာတကရဏရသောတိ ‘‘အနတ္ထံ မေ အစရီ’’တိအာဒိနာ စိတ္တေ အာဃာတဿ ကရဏရသော. ဒုဿနပစ္စုပဋ္ဌာနောတိ သပရသန္တာနဿ ဝိနာသနပစ္စုပဋ္ဌာနော လဒ္ဓေါကာသော ဝိယ သပတ္တော. ဥပနန္ဓနံ နာနပ္ပကာရဿ ဥပရူပရိ နန္ဓနံ ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ. တထာ ဟေသ ‘‘ဝေရအပ္ပဋိနိဿဇ္ဇနရသော၊ ကောဓာနုပဗန္ဓဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ စ ဝုတ္တော. အပရကာလေ ဥပနာဟောတိအာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဥပနယှနာ ဥပနယှိတတ္တံ အာဌပနာ ဌပနာ သဏ္ဌပနာ အနုသံသန္ဒနာ အနုပ္ပဗန္ဓနာ ဒဠှီကမ္မ’’န္တိအာဒီနံ (ဝိဘ. ၈၉၁) နိဒ္ဒေသပဒါနံ အတ္ထဝဏ္ဏနံ သင်္ဂယှတိ. ဥပနာဟသမင်္ဂီ ဟိ ပုဂ္ဂလော ဝေရဿ အနိဿဇ္ဇနတော အာဒိတ္တပူတိအလာတံ ဝိယ ဇလတိ ဧဝ၊ စိတ္တဉ္စဿ ဓောဝိယမာနံ အစ္ဆစမ္မံ ဝိယ၊ မသိမက္ခိတပိလောတိကာ ဝိယ စ န သုဇ္ဈတေဝ.

ပရဂုဏမက္ခနလက္ခဏောတိ ဥဒကပုဉ္ဆနိယာ ဥဒကံ ဝိယ ပရေသံ ဂုဏာနံ မက္ခနသဘာဝေါ. တထာဘူတော စာယံ အတ္တနော ကာရကံ ဂူထေန ပဟရန္တံ ဂူထော ဝိယ ပဌမတရံ မက္ခေတိ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဟေဿ သပရသန္တာနေသု ဂုဏံ မက္ခေတီတိ မက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ယုဂဂ္ဂါဟော သမဓုရဂ္ဂဟဏံ အသမာနဿပိ အဘူတဿ သမာရောပနံ. သမဘာဝကရဏံ သမီကရဏံ. ပရေသံ ဂုဏပ္ပမာဏေန အတ္တနော ဂုဏာနံ ဥပဋ္ဌာနံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတီတိ အာဟ ‘‘ပရေသံ ဂုဏပ္ပမာဏေန ဥပဋ္ဌာနပစ္စုပဋ္ဌာနော’’တိ. တထာ ဟေသ ပရေသံ ဂုဏေ ဍံသိတွာ ဝိယ အတ္တနော ဂုဏေဟိ သမေ ကရောတီတိ ပဠာသောတိ ဝုစ္စတိ.

ပရသမ္ပတ္တိခီယနံ ပရသမ္ပတ္တိယာ ဥသူယနံ. ဣဿတိ ပရသမ္ပတ္တိံ န သဟတီတိ ဣဿာ. တထာ ဟေသာ ‘‘ပရသမ္ပတ္တိယာ အက္ခမနလက္ခဏာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထာတိ ပရသမ္ပတ္တိယံ. အနဘိရတိရသာ အဘိရတိပဋိပက္ခကိစ္စာ. ဝိမုခဘာဝပစ္စုပဋ္ဌာနာ ပရသမ္ပတ္တိံ ပဿိတုမ္ပိ အပ္ပဒါနတော. နိဂူဟနလက္ခဏံ အတ္တနော သမ္ပတ္တိယာ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနတော. အသုခါယနံ န သုခနံ ဒုက္ခနံ၊ အရောစနန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ကတဿ ကာယဒုစ္စရိတာဒိပါပဿ ပဋိစ္ဆာဒနံ ကတပါပပဋိစ္ဆာဒနံ. တဿ ပါပဿ အာဝရဏဘာဝေန ပစ္စုပတိဋ္ဌတီတိ တဒါဝရဏပစ္စုပဋ္ဌာနာ၊ မာယာ၊ ယာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဘသ္မဆန္နော ဝိယ အင်္ဂါရော၊ ဥဒကဆန္နော ဝိယ ခါဏု၊ ပိလောတိကပဋိစ္ဆာဒိတံ ဝိယ စ သတ္ထံ ဟောတိ. အဝိဇ္ဇမာနဂုဏပ္ပကာသနံ အတ္တနိ အဝိဇ္ဇမာနသီလာဒိဂုဏဝိဘာဝနံ၊ ယေန သာဌေယျေန သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနေန စိတ္တာနုရူပကိရိယာဝိဟရတော ‘‘ဧဝံစိတ္တော၊ ဧဝံကိရိယော’’တိ ဒုဗ္ဗိညေယျတ္တာ ကုစ္ဆိံ ဝါ ပိဋ္ဌိံ ဝါ ဇာနိတုံ န သက္ကာ. ယတော –

‘‘ဝါမေန သူကရော ဟောတိ၊ ဒက္ခိဏေန အဇာမိဂေါ၊

သရေန နေလကော ဟောတိ၊ ဝိသာဏေန ဇရဂ္ဂဝေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၆၊ ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၉၄၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၁၆၆) –

ဧဝံ ဝုတ္တယက္ကသူကရသဒိသော ဟောတိ.

စိတ္တဿ ဥဒ္ဓုမာတဘာဝေါ ထဒ္ဓလူခဘာဝေါ. အပ္ပတိဿယဝုတ္တီတိ အနိဝါတဝုတ္တိ. အမဒ္ဒဝါကာရေန ပစ္စုပတိဋ္ဌတိ၊ အမဒ္ဒဝတံ ဝါ ပစ္စုပဋ္ဌပေတီတိ အမဒ္ဒဝတာပစ္စုပဋ္ဌာနော၊ ထမ္ဘော၊ ယေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဂိလိတနင်္ဂလသီသော ဝိယ အဇဂရော၊ ဝါတဘရိတဘသ္တာ ဝိယ စ ထဒ္ဓေါ ဟုတွာ ဂရုဋ္ဌာနိယေ စ ဒိသွာ ဩနမိတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတိ၊ ပရိယန္တေနေဝ စရတိ. ကရဏဿ ဥတ္တရကိရိယာ ကရဏုတ္တရိယံ. ဝိသေသတော ပစ္စနီကဘာဝေါ ဝိပစ္စနီကတာ. ပရေန ဟိ ကိသ္မိဉ္စိ ကတေ တဒ္ဒိဂုဏံ ကရဏဝသေန သာရမ္ဘော ပဝတ္တတိ.

သေယျာဒိအာကာရေဟိ ဥန္နမနံ ဥန္နတိ. ဩမာနောပိ ဟိ ဧဝံ ကရဏမုခေန သမ္ပဂ္ဂဟဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ. ‘‘အဟမသ္မိ သေယျော’’တိအာဒိနာ အဟံကရဏံ သမ္ပဂ္ဂဟော အဟင်္ကာရော. ပရေ အဘိဘဝိတွာ အဓိကံ ဥန္နမနံ အဗ္ဘုန္နတိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗကာလေ အတ္တာနံ ဟီနတော ဒဟတိ အပရကာလေ သေယျတော’’တိ (ဝိဘ. ၈၇၇).

မတ္တဘာဝေါ ဇာတိအာဒိံ ပဋိစ္စ စိတ္တဿ မဇ္ဇနာကာရော၊ ယဿ ဝါ ဓမ္မဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော မတ္တော နာမ ဟောတိ၊ သော ဓမ္မော မတ္တဘာဝေါ. မဒဂ္ဂါဟဏရသော မဒဿ ဂါဟဏကိစ္စော. မဒေါ ဟိ အတ္တနော မဇ္ဇနာကာရံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ဂါဟေန္တော ဝိယ ပဝတ္တမာနော တံသမင်္ဂိံ ပုဂ္ဂလမ္ပိ တထာ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတိ. အဟင်္ကာရဝသေန ပုဂ္ဂလံ အနိဋ္ဌံ ကရောန္တော စိတ္တဿ ဥမ္မာဒဘာဝေါ ဝိယ ဟောတီတိ ဥမ္မာဒပစ္စုပဋ္ဌာနော. သတိယာ အနိဂ္ဂဏှိတွာ စိတ္တဿ ဝေါဿဇ္ဇနံ စိတ္တဝေါဿဂ္ဂေါ၊ သတိဝိရဟိတောတိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တဿ ဝေါဿဂ္ဂဿ အနုပ္ပဒါနံ ပုနပ္ပုနံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဝေါဿဂ္ဂါနုပ္ပဒါနံ. ဣမေသံ ကောဓာဒီနံ လောဘာဒီနမ္ပိ ဝါ. လက္ခဏာဒီနီတိ လက္ခဏရသပစ္စုပဋ္ဌာနာနိ. ပဒဋ္ဌာနံ ပန ဓမ္မန္တရတာယ န ဂဟိတံ. နိဗ္ဗစနံ ‘‘ကုဇ္ဈတီတိ ကောဓော၊ ဥပနယှတီတိ ဥပနာဟော’’တိအာဒိနာ သုဝိညေယျမေဝါတိ န ဝုတ္တံ၊ အတ္ထတော ပန ကောဓော ဒေါသော ဧဝ၊ တထာ ဥပနာဟော. ပဝတ္တိအာကာရမတ္တတော ဟိ ကတော နေသံ ဘေဒေါ၊ မက္ခပဠာသသာရမ္ဘာ တဒါကာရပ္ပဝတ္တာ ပဋိဃသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒဓမ္မာ၊ မာယာသာဌေယျထမ္ဘမဒပ္ပမာဒါ တဒါကာရပ္ပဝတ္တာ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပါဒဓမ္မာ. ထမ္ဘော ဝါ မာနဝိသေသော စိတ္တဿ ထဒ္ဓဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗတော၊ တထာ မဒေါ. တထာ ဟိ သော ‘‘မာနော မညနာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၈၇၈) နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ဣဓ ပန မာနာတိမာနာနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ မဇ္ဇနာကာရေန ပဝတ္တဓမ္မာ ဧဝ ‘‘မဒေါ’’တိ ဂဟေတဗ္ဗာ. သေသာနံ ဓမ္မန္တရဘာဝေါ ပါကဋော ဧဝ.

ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဧတေ ဧဝ အဋ္ဌ ဒုကာ ဂဟိတာ၊ ကိမိတော အညေပိ ကိလေသဓမ္မာ နတ္ထီတိ? နော နတ္ထိ၊ ဣမေ ပန အာမိသဒါယာဒဿ သဝိသေသံ ကိလေသာယ သံဝတ္တန္တီတိ တံ ဝိသေသံ ဝိဘာဝေန္တေန အာမိသဒါယာဒဿ လောဘာဒီနံ ပဝတ္တနာကာရံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသေသတော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ဧတ္ထာတိ ဧတေသု လောဘာဒီသု. အလဘန္တော အာမိသန္တိ အဓိပ္ပါယော. တတုတ္တရိ ဥပ္ပန္နော ကောဓောတိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. သန္တေပီတိ ဝိဇ္ဇမာနေပိ. ဣဿတီတိ ဣဿံ ဇနေတိ. ပဒုဿတီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. တထာ ဟိ သာ ‘‘ဣဿတိ ဒုဿတိ ပဒုဿတီ’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ. ယသ္မာ ဝါ ဣဿံ ဇနေန္တော ဧကံသတော ပဒုဋ္ဌစိတ္တော ဧဝ ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ပဒုဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဿာတိ အာမိသဒါယာဒဿ. ဧဝံ ပဋိပန္နောတိ ဧဝံ အသန္တဂုဏပ္ပကာသနံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နော. ဩဝဒိတုံ အသက္ကုဏေယျောတိ ဧတေန ထမ္ဘော နာမ ဒေါဝစဿကရဏော ဓမ္မောတိ ဒဿေတိ. ကိဉ္စိ ဝဒတိ ဩဝါဒဒါနဝသေန. ထမ္ဘေန။ပေ။ မညန္တောတိ ဣမိနာ စ ထမ္ဘဿ မာနဝိသေသဘာဝံ ဒဿေတိ၊ ထမ္ဘေန ဝါ ဟေတုနာတိ အတ္ထော. မတ္တော သမာနောတိ မတ္တော ဟောန္တော. ကာမ။ပေ။ ပမဇ္ဇတီတိ ဧတေန မဒဝသေန ဧကံသတော ပမာဒမာပဇ္ဇတီတိ ဒဿေတိ.

ဧဝန္တိ ဣမိနာ အာမိသဒါယာဒဿ လောဘာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိက္ကမဒဿနေနေဝ ဣဓ ပါဠိယံ နေသံ ဒေသနာက္ကမောပိ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ကေဝလံ ဣမေဟေဝ၊ အထ ခေါ အညေဟိ စ ဧဝရူပေဟိ ပါပကေဟိ ဓမ္မေဟိ အပရိမုတ္တော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ကေ ပန တေတိ? အတြိစ္ဆတာမဟိစ္ဆတာဒယောတိ. ဧဝံ မဟာဒီနဝါ အာမိသဒါယာဒတာတိ တတော ဗလဝတရော သံဝေဂေါ ဇနေတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ ဩဝါဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သုတ္တေ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု ဝါရေသု. နိဗ္ဗိသေသောယေဝါတိ ဧတေနေဝ ပဌမတရံ ဣဓ ဒဿိတသစ္စယောဇနာနယေန သဗ္ဗဝါရေသု ယောဇေတဗ္ဗောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဉာဏပရိစယပါဋဝတ္ထန္တိ မဂ္ဂဿ အဋ္ဌင်္ဂသတ္တင်္ဂတာဒိဝိသေသဝိဘာဝနာယ ဉာဏဿ အာသေဝနဋ္ဌေန ပရိစယော ဉာဏပရိစယော၊ တဿ ပဋုဘာဝတ္ထံ ကောသလ္လတ္ထံ. ဧတ္ထာတိ အရိယမဂ္ဂေ. ဘေဒေါတိ ဝိသေသော. ကမောတိ အင်္ဂါနံ ဒေသနာနုပုဗ္ဗီ. ဘာဝနာနယောတိ ဘာဝနာဝိဓိ. ‘‘ကဒါစိ အဋ္ဌင်္ဂိကော၊ ကဒါစိ သတ္တင်္ဂိကော’’တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ပုန ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ လောကုတ္တရပဌမဇ္ဈာနဝသေနာတိ လောကုတ္တရဿ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဝသေန. ဧတ္ထ စ ကေစိ ဈာနဓမ္မာ မဂ္ဂသဘာဝါတိ ဧကန္တတော ဈာနံ မဂ္ဂတော ဝိသုံ ကတွာ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ ‘‘လောကုတ္တရပဌမဇ္ဈာနသဟိတော’’တိ အဝတွာ ‘‘လောကုတ္တရပဌမဇ္ဈာနဝသေန’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ လောကုတ္တရပဌမဇ္ဈာနဝသေနာတိ လောကုတ္တရာ ဟုတွာ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဝသေနာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ ဝိပဿနာယ ပါဒကဘူတဿ၊ သမ္မသိတဿ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနဿ ဝသေန အဋ္ဌင်္ဂိကော ဟောတိ. အထ ဝါ အဈာနလာဘိနော သုက္ခဝိပဿကဿ၊ ဈာနလာဘိနော ဝါ ပါဒကမကတွာ ပဌမဇ္ဈာနဿ၊ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရာနံ ဝါ သမ္မသနေ ဥပ္ပန္နော အရိယမဂ္ဂေါ အဋ္ဌင်္ဂိကော ဟောတိ၊ သွာဿ အဋ္ဌင်္ဂိကဘာဝေါ ပဌမဇ္ဈာနိကဘာဝေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဌမဇ္ဈာနဝသေနာ’’တိ အာဟ. ဧဝံ ‘‘အဝသေသဇ္ဈာနဝသေနာ’’တိ ဧတ္ထာတိ ယထာရဟံ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ယဒိ အရိယမဂ္ဂေါ သတ္တင်္ဂိကောပိ ဟောတိ၊ အထ ကသ္မာ ပါဠိယံ ‘‘အဋ္ဌင်္ဂိကော’’ဣစ္စေဝ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသတော’’တိအာဒိ. ယထာ စေတ္ထ ပဋိပဒါယ မဂ္ဂဝသေန အဋ္ဌင်္ဂိကသတ္တင်္ဂိကဘေဒေါ၊ ဧဝံ ဗောဇ္ဈင်္ဂဝသေန သတ္တင်္ဂိကဆဠင်္ဂိကဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော အပ္ပီတိကဇ္ဈာနဝသေန ဆဠင်္ဂိကတ္တာ၊ မဂ္ဂဝသေန ပန ဒေသနာ အာဂတာတိ သွာယံ ဘေဒေါ အဋ္ဌကထာယံ န ဥဒ္ဓဋော. ဣတော ပရန္တိ ဣတော အဋ္ဌင်္ဂတော ပရံ ဥက္ကံသတော၊ အဝကံသတော ပန သတ္တင်္ဂတော ပရံ မဂ္ဂင်္ဂံ နာမ နတ္ထီတိ. နနု မဂ္ဂဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၄၉၃-၅၀၂) ပဉ္စင်္ဂိကဝါရေ ပဉ္စေဝ မဂ္ဂင်္ဂါနိ ဥဒ္ဓဋာနိ၊ မဟာသဠာယတနေ (မ. နိ. ၃.၄၃၁) စ ‘‘ယာ တထာဘူတဿ ဒိဋ္ဌိ၊ ယော တထာဘူတဿ သင်္ကပ္ပေါ၊ ယော တထာဘူတဿ ဝါယာမော၊ ယာ တထာဘူတဿ သတိ၊ ယော တထာဘူတဿ သမာဓိ၊ သွာဿ ဟောတိ သမ္မာသမာဓီ’’တိ ဝတွာ ပုဗ္ဗဘာဂဝသေန ပန ‘‘ပုဗ္ဗေဝ ခေါ ပနဿ ကာယကမ္မံ ဝစီကမ္မံ အာဇီဝေါ သုပရိသုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ သမ္မာဝါစာဒယော အာဂတာတိ? သစ္စမေတံ၊ တံ ပန သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ပဉ္စန္နံ ကာရာပကင်္ဂါနံ အတိရေကကိစ္စဒဿနဝသေန ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ န အရိယမဂ္ဂေါ သမ္မာဝါစာဒိဝိရဟိတော အတ္ထီတိ ‘‘ဣတော ပရဉှိ မဂ္ဂင်္ဂံ နတ္ထီ’’တိ သုဝုတ္တမေတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

သဗ္ဗကုသလာနန္တိ သဗ္ဗေသံ ကုသလဓမ္မာနံ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ကာမာဝစရာဒိဝသေန တံတံကုသလဓမ္မေသု သာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ သေဋ္ဌာ. တဿာ သေဋ္ဌဘာဝေန ဟိ ‘‘ပညာဇီဝိံ ဇီဝိတမာဟု သေဋ္ဌ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၂၄၆၊ သု. နိ. ၁၈၄) ဝုတ္တံ၊ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ပန သဗ္ဗသေဋ္ဌဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ကုသလဝါရေတိ ကုသလုပ္ပတ္တိသမယေ. ပုဗ္ဗင်္ဂမာ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ ယာထာဝသဘာဝဗောဓေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ပရိဏာယကဘာဝတော. တေနေဝါဟ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိ. သာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပဘဝေါ ဧတဿာတိ တပ္ပဘဝေါ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ. သမ္မာဒဿနဝသေန ဟိ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ဟောတိ. တတော အဘိနိဗ္ဗတ္တာနီတိ တပ္ပဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တာနိ. တပ္ပဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တာနိပိ ‘‘တဒဘိနိဗ္ဗတ္တာနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ ကာရဏကာရဏေပိ ကာရဏူပစာရတောတိ အာဟ ‘‘တပ္ပဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တာနိ သေသင်္ဂါနီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိဿာ’’တိအာဒိ. ယထာ ဟိ သမ္မာဒဿနံ သမ္မာဝိတက္ကနဿ ဝိသေသပစ္စယော၊ ဧဝံ သမ္မာဝိတက္ကနံ သမ္မာပရိဂ္ဂဟဿ သမ္မာပရိဂ္ဂဟော သမ္မာသမုဋ္ဌာနဿ၊ သမ္မာသမုဋ္ဌာနံ သမ္မာဝေါဒါနဿ၊ သမ္မာဝေါဒါနံ သမ္မာဝါယာမဿ၊ သမ္မာဝါယာမော သမ္မာဥပဋ္ဌာနဿ၊ သမ္မာဥပဋ္ဌာနံ သမ္မာဓာနဿ ဝိသေသပစ္စယော၊ တသ္မာ ‘‘ပုရိမံ ပုရိမံ ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ ဝိသေသပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဣမိနာ ဝိသေသပစ္စယဘာဝဒဿနတ္ထေန ကမေန ဧတာနိ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနိ အင်္ဂါနိ ဝုတ္တာနီတိ ဒဿိတာနိ.

ဘာဝနာနယောတိ သမထဝိပဿနာနံ ယုဂနဒ္ဓဘာဝေန ပဝတ္တော ဘာဝနာဝိဓိ. အယဉှိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဘာဝနာဝိဓိ. တဿ ပန ပုဗ္ဗဘာဂေ ဘာဝနာနယော ကဿစိ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟောတိ၊ ကဿစိ ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမောတိ. တံ ဝိဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ကောစီ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ပဌမော သမထယာနိကဿ ဝသေန ဝုတ္တော၊ ဒုတိယော ဝိပဿနာယာနိကဿ. တေနာဟ ‘‘ဣဓေကစ္စော’’တိအာဒိ. တန္တိ သမထံ သမာဓိံ၊ ဈာနဓမ္မေတိ ဝါ အတ္ထော. တံသမ္ပယုတ္တေတိ သမာဓိသမ္ပယုတ္တေ၊ ဈာနသမ္ပယုတ္တေ ဝါ ဓမ္မေ. အယဉ္စ နယော ယေဘုယျေန သမထယာနိကာ အရူပမုခေန၊ တတ္ထာပိ ဈာနမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ ကရောန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တော. ဝိပဿနံ ဘာဝယတောတိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိံ အာရဘိတွာ ယထာဓိဂတံ တရုဏဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တဿ. မဂ္ဂေါ သဉ္ဇာယတီတိ ပုဗ္ဗဘာဂိယော လောကိယမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အာသေဝတိ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဝသေန. ဘာဝေတိ မုဉ္စိတုကမျတာဝသေန. ဗဟုလီကရောတိ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဝသေန. အာသေဝတိ ဝါ ဘယတူပဋ္ဌာနဉာဏဝသေန. ဗဟုလီကရောတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာဝသေန. သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ၊အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တိ မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ.

သမထံ အနုပ္ပါဒေတွာဝါတိ အဝဓာရဏေန ဥပစာရသမာဓိံ နိဝတ္တေတိ၊ န ခဏိကသမာဓိံ. န ဟိ ခဏိကသမာဓိံ ဝိနာ ဝိပဿနာ သမ္ဘဝတိ. ဝိပဿနာပါရိပူရိယာတိ ဝိပဿနာယ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဘာဝပ္ပတ္တိယာ. တတ္ထဇာတာနန္တိ တသ္မိံ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နာနံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနံ ဓမ္မာနံ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဝဝဿဂ္ဂါရမ္မဏတောတိ ဝဝဿဂ္ဂဿ အာရမ္မဏတာယ. ဝဝဿဂ္ဂေါ ဝေါဿဂ္ဂေါ ပဋိနိဿဂ္ဂေါတိ စ အပဝဂ္ဂေါတိ စ အတ္ထတော ဧကံ၊ နိဗ္ဗာနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ၊ တသ္မာ နိဗ္ဗာနဿ အာရမ္မဏကရဏေနာတိ အတ္ထော. စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတာတိ မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမာဟ. အရိယမဂ္ဂေါ ဟိ ဧကန္တ သမာဟိတော အသမာဓာနဟေတူနံ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒနတော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ယုဂနဒ္ဓါဝ ဟောန္တိ တဒါ သမာဓိပညာနံ သမရသတာယ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတော. မဂ္ဂက္ခဏေ ဟိ န သမထဘာဝနာယံ ဝိယ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာယံ ဝိယ စ ပညာ ကိစ္စတော အဓိကာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ၊ သမရသတာယ ပန အညမညဿ အနတိဝတ္တနဋ္ဌေန ဒွေပိ ယုဂနဒ္ဓါ ဝိယ ပဝတ္တန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမထဝိပဿနာ ယုဂနဒ္ဓါဝ ဟောန္တီ’’တိ.

ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.