၁၀. သတိပဋ္ဌာနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

၁၀၅. ဇာနပဒိနောတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၉၅) ဇနပဒဝန္တော၊ ဇနပဒဿ ဝါ ဣဿရာ ရာဇကုမာရာ. ဂေါတ္တဝသေန ကုရူ နာမ. တေသံ နိဝါသော ယဒိ ဧကော ဇနပဒေါ၊ ကထံ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ရုဠှီသဒ္ဒေနာ’’တိ. အက္ခရစိန္တကာ ဟိ ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယုတ္တေ ဝိယ သလိင်္ဂဝစနာနိ (ပါဏိနိ ၁.၂၅၁) ဣစ္ဆန္တိ၊ အယမေတ္ထ ရုဠှီ ယထာ အညတ္ထာပိ ‘‘အင်္ဂေသု ဝိဟရတိ၊ မလ္လေသု ဝိဟရတီ’’တိ စ. တဗ္ဗိသေသနေ ပန ဇနပဒ-သဒ္ဒေ ဇာတိ-သဒ္ဒေ ဧကဝစနမေဝ. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပနာတိ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဇောတနော. တေန ပုထုအတ္ထဝိသယတာယ ဧဝံ တံ ဗဟုဝစနန္တိ ‘‘ဗဟုကေ ပနာ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနံ ဝိသေသံ ဒီပေတိ. သုတွာတိ မန္ဓာတုမဟာရာဇဿ အာနုဘာဝဒဿနာနုသာရေန ပရမ္ပရာဂတံ ကထံ သုတွာ. အနုသံယာယန္တေနာတိ အနုဝိစရန္တေန. ဧတေသံ ဌာနန္တိ စန္ဒိမသူရိယမုခေန စာတုမဟာရာဇိကဘဝနမာဟ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ အဂမာသီ’’တိအာဒိ. သောတိ မန္ဓာတုမဟာရာဇာ. တန္တိ စာတုမဟာရာဇိကရဇ္ဇံ. ဂဟေတွာတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ. ပုန ပုစ္ဆိ ပရိဏာယကရတနံ. ဒေါဝါရိကဘူမိယံ တိဋ္ဌန္တိ သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ ဒေဝပုရဿ စ စတူသု ဒွါရေသု အာရက္ခာယ အဓိကတတ္တာ. ဒိဗ္ဗရုက္ခသဟဿပဋိမဏ္ဍိတန္တိ ဣဒံ ‘‘စိတ္တလတာဝန’’န္တိအာဒီသုပိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာသီတိ ဘဿိတွာ ပထဝိယာ အာသန္နေ ဌာနေ အဋ္ဌာသိ၊ ဌတွာ စ နစိရဿေဝ အန္တရဓာယိ တေနတ္တဘာဝေန ရညော စက္ကဝတ္တိဿရိယဿ အဘာဝတော. ‘‘စိရတရံ ကာလံ ဌတွာ’’တိ အပရေ. ဒေဝဘာဝေါ ပါတုရဟောသိ ဒေဝလောကေ ပဝတ္တိဝိပါကဒါယိနော အပရာပရိယာယဝေဒနီယဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတ္တာ. အဝယဝေ သိဒ္ဓေါ ဝိသေသော သမုဒါယဿ ဝိသေသကော ဟောတီတိ ဧကမ္ပိ ရဋ္ဌံ ဗဟုဝစနေန ဝေါဟရီယတိ.

ဒ-ကာရေန အတ္ထံ ဝဏ္ဏယန္တိ နိရုတ္တိနယေန. ကမ္မာသောတိ ကမ္မာသပါဒေါ ဝုစ္စတိ ဥတ္တရပဒလောပေန ယထာ ‘‘ရူပဘဝေါ ရူပ’’န္တိ. ကထံ ပန သော ကမ္မာသပါဒေါတိ အာဟ ‘‘တဿ ကိရာ’’တိအာဒိ. ဒမိတောတိ ဧတ္ထ ကီဒိသံ ဒမနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ပေါရိသာဒဘာဝတော ပဋိသေဓိတော’’တိ. ဣမေ ပန ထေရာတိ မဇ္ဈိမဘာဏကေ ဝဒတိ၊ တေ ပန စူဠကမ္မာသဒမ္မံ သန္ဓာယ တထာ ဝဒန္တိ. ယက္ခိနိပုတ္တော ဟိ ကမ္မာသပါဒေါ အလီနသတ္တုကုမာရကာလေ ဗောဓိသတ္တေန တတ္ထ ဒမိတော၊ သုတသောမကာလေ ပန ဗာရာဏသိရာဇာ ပေါရိသာဒဘာဝပဋိသေဓနေန ယတ္ထ ဒမိတော၊ တံ မဟာကမ္မာသဒမ္မံ နာမ. ပုတ္တောတိ ဝတွာ အတြဇောတိ ဝစနံ ဩရသပုတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ.

ယေဟိ အာဝသိတပဒေသော ကုရုရဋ္ဌန္တိ နာမံ လဘိ၊ တေ ဥတ္တရကုရုတော အာဂတာ မနုဿာ တတ္ထ ရက္ခိတနိယာမေနေဝ ပဉ္စ သီလာနိ ရက္ခိံသု၊ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိယာ ပစ္ဆိမာ ဇနတာတိ၊ သော ဒေသဓမ္မဝသေန အဝိစ္ဆေဒတော ဝတ္တမာနော ကုရုဝတ္တဓမ္မောတိ ပညာယိတ္ထ၊ အယဉ္စ အတ္ထော ကုရုဓမ္မဇာတကေန (ဇာ. ၁.၃.၇၆-၇၈) ဒီပေတဗ္ဗော. သော အပရဘာဂေ ယတ္ထ ပဌမံ သံကိလိဋ္ဌော ဇာတော၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝါသီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ဘဂဝတော ဝသနောကာသော ကောစိ ဝိဟာရော န ဟောတိ၊ တတ္ထ ကေဝလံ ဂေါစရဂါမကိတ္တနံ နိဒါနကထာယ ပကတိ၊ ယထာ တံသက္ကေသု ဝိဟရတိ ဒေဝဒဟံ နာမ သက္ကာနံ နိဂမောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အဝသနောကာသတော’’တိအာဒိမာဟ.

ဥဒ္ဒေသဝါရကထာဝဏ္ဏနာ

၁၀၆. ကသ္မာ ဘဂဝါ ဣမံ သုတ္တမဘာသီတိ အသာဓာရဏသမုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ၊ သာဓာရဏံ ပန ပါကဋန္တိ အနာမဋ္ဌံ၊ တေန သုတ္တနိက္ခေပေါ ပုစ္ဆိတောတိ ကတွာ ဣတရော ‘‘ကုရုရဋ္ဌဝါသီန’’န္တိအာဒိနာ အပရဇ္ဈာသယောယံ သုတ္တနိက္ခေပေါတိ ဒဿေတိ. ဧတေန ဗာဟိရသမုဋ္ဌာနံ ဝိဘာဝိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဇ္ဈတ္တိကံ ပန အသာဓာရဏဉ္စ မူလပရိယာယသုတ္တာဒိဋီကာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကုရုရဋ္ဌံ ကိရ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၇၃) တဒါ တန္နိဝါသီနံ သတ္တာနံ ယေဘုယျေန ယောနိသောမနသိကာရဝန္တတာယ ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာဗလေန ဥတုအာဒိသမ္ပန္နမေဝ အဟောသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥတုပစ္စယာဒိသမ္ပန္နတ္တာ’’တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဘောဇနာဒိသမ္ပတ္တိံ သင်္ဂဏှာတိ. ကေစိ ပန ‘‘ပုဗ္ဗေ ကုရုဝတ္တဓမ္မာနုဋ္ဌာနဝါသနာယ ဥတ္တရကုရု ဝိယ ယေဘုယျေန ဥတုအာဒိသမ္ပန္နမေဝ ဟောန္တံ ဘဂဝတော ကာလေ သာတိသယံ ဥတုသပ္ပါယာဒိယုတ္တံ တံ ရဋ္ဌံ အဟောသီ’’တိ ဝဒန္တိ. စိတ္တသရီရကလ္လတာယာတိ စိတ္တဿ သရီရဿ စ အရောဂတာယ. အနုဂ္ဂဟိတပညာဗလာတိ လဒ္ဓုပကာရဉာဏာနုဘာဝါ၊ အနု အနု ဝါ အာစိဏ္ဏပညာတေဇာ. ဧကဝီသတိယာ ဌာနေသူတိ ကာယာနုပဿနာဝသေန စုဒ္ဒသသုဌာနေသု၊ ဝေဒနာနုပဿနာဝသေန ဧကသ္မိံ ဌာနေ၊ တထာ စိတ္တာနုပဿနာဝသေန၊ ဓမ္မာနုပဿနာဝသေန ပဉ္စသု ဌာနေသူတိ ဧဝံ ဧကဝီသတိယာ ဌာနေသု. ကမ္မဋ္ဌာနံ အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ ယထာ အရဟတ္တံ ပါပေတိ၊ ဧဝံ ဒေသနာဝသေန အရဟတ္တေ ပက္ခိပိတွာ. သုဝဏ္ဏစင်္ကောဋကသုဝဏ္ဏမဉ္ဇူသာသု ပက္ခိတ္တာနိ သုမနစမ္ပကာဒိနာနာပုပ္ဖါနိ မဏိပုတ္တာဒိသတ္တရတနာနိ စ ယထာ ဘာဇနသမ္ပတ္တိယာ သဝိသေသံ သောဘန္တိ၊ ကိစ္စကရာနိ စ ဟောန္တိ မနုညာဘာဝတော၊ ဧဝံ သီလဒဿနာဒိသမ္ပတ္တိယာ ဘာဇနဝိသေသဘူတာယ ကုရုရဋ္ဌဝါသိပရိသာယ ဒေသိတာ စ ဘဂဝတော အယံ ဒေသနာ ဘိယျောသောမတ္တာယ သောဘတိ၊ ကိစ္စကာရီ စ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ယထာ ဟိ ပုရိသော’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထာတိ ကုရုရဋ္ဌေ.

ပကတိယာတိ သရသတော၊ ဣမိဿာ သတိပဋ္ဌာနသုတ္တဒေသနာယ ပုဗ္ဗေပီတိ အဓိပ္ပါယော. အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ သတ္ထု ဒေသနာနုသာရတောတိ အဓိပ္ပါယော. ဝိဿဋ္ဌအတ္တဘာဝနာတိ အနိစ္စာဒိဝသေန ကိသ္မိဉ္စိ ယောနိသောမနသိကာရေ စိတ္တံ အနိယောဇေတွာ ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အဘိရတိဝသေန ဝိဿဋ္ဌစိတ္တေန ဘဝိတုံ န ဝဋ္ဋတိ၊ ပမာဒဝိဟာရံ ပဟာယ အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဧကာယနောတိ ဧတ္ထ အယန-သဒ္ဒေါ မဂ္ဂပရိယာယော. န ကေဝလမယနမေဝ၊ အထ ခေါ အညေပိ ဗဟူ မဂ္ဂပရိယာယာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကရောန္တော ‘‘မဂ္ဂဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝတွာ ယဒိ မဂ္ဂပရိယာယော အယန-သဒ္ဒေါ၊ ကသ္မာ ပုန မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမဂ္ဂေါတိ ဧကော ဧဝ မဂ္ဂေါ. န ဟိ နိဗ္ဗာနဂါမီ မဂ္ဂေါ အညော အတ္ထီတိ. နနု သတိပဋ္ဌာနံ ဣဓ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ အဓိပ္ပေတံ၊ တဒညေ စ ဗဟူ မဂ္ဂဓမ္မာ အတ္ထီတိ? သစ္စံ အတ္ထိ၊ တေ ပန သတိပဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ တဒဝိနာဘာဝတော. တထာ ဟိ ဉာဏဝီရိယာဒယော နိဒ္ဒေသေ ဂဟိတာ. ဥဒ္ဒေသေ ပန သတိယာ ဧဝ ဂဟဏံ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. န ဒွေဓာပထဘူတောတိ ဣမိနာ ဣမဿ မဂ္ဂဿ အနေကမဂ္ဂတာဘာဝံ ဝိယ အနိဗ္ဗာနဂါမိဘာဝါဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. ဧကေနာတိ အသဟာယေန. အသဟာယတာ စ ဒုဝိဓာ အတ္တဒုတိယတာဘာဝေန ဝါ၊ ယာ ‘‘ဝူပကဋ္ဌကာယတာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တဏှာဒုတိယတာဘာဝေန ဝါ၊ ယာ ‘‘ပဝိဝိတ္တစိတ္တတာ’’တိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ဝူပကဋ္ဌေန ပဝိဝိတ္တစိတ္တေနာ’’တိ. သေဋ္ဌောပိ လောကေ ‘‘ဧကော’’တိ ဝုစ္စတိ ‘‘ယာဝ ပရေ ဧကတော ကရောသီ’’တိအာဒီသူတိ အာဟ ‘‘ဧကဿာတိ သေဋ္ဌဿာ’’တိ. ယဒိ သံသာရတော နိဿရဏဋ္ဌော အယနဋ္ဌော အညေသမ္ပိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နာနံ သာဓာရဏော ကထံ ဘဂဝတောတိ အာဟ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ. ဣမသ္မိံ ခေါတိ ဧတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒေါ အဝဓာရဏေ၊ တသ္မာ ဣမသ္မိံ ယေဝါတိ အတ္ထော. ဒေသနာဘေဒေါယေဝ ဟေသော၊ ယဒိဒံ မဂ္ဂေါတိ ဝါ အယနောတိ ဝါ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထော ပနေကော’’တိ.

နာနာမုခဘာဝနာနယပ္ပဝတ္တောတိ ကာယာနုပဿနာဒိမုခေန တတ္ထာပိ အာနာပါနာဒိမုခေန ဘာဝနာနယေန ပဝတ္တော. ဧကာယနန္တိ ဧကဂါမိနံ၊ နိဗ္ဗာနဂါမိနန္တိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနဉှိ အဒုတိယတ္တာ သေဋ္ဌတ္တာ စ ‘‘ဧက’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ ‘‘ဧကဉှိ သစ္စံ န ဒုတီယမတ္ထီ’’တိ (သု. နိ. ၈၉၀) ‘‘ယာဝတာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ၊ ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄၊ ဣတိဝု. ၉၀) စ. ခယော ဧဝ အန္တောတိ ခယန္တော၊ ဇာတိယာ ခယန္တံ ဒိဋ္ဌဝါတိ ဇာတိခယန္တဒဿီ. အဝိဘာဂေန သဗ္ဗေပိ သတ္တေ ဟိတေန အနုကမ္ပတီတိ ဟိတာနုကမ္ပီ. အတရိံသူတိ တရိံသု. ပုဗ္ဗေတိ ပုရိမကာ ဗုဒ္ဓါ၊ ပုဗ္ဗေ ဝါ အတီတကာလေ.

တန္တိ တံ တေသံ ဝစနံ၊ တံ ဝါ ကိရိယာဝုတ္တိဝါစကတ္တံ န ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ သင်္ခေယျပ္ပဓာနတာယ သတ္တဝါစိနော ဧက-သဒ္ဒဿ ကိရိယာဝုတ္တိဝါစကတာ အတ္ထိ. ‘‘သကိမ္ပိ ဥဒ္ဓံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၇.၇၂) ဝိယ ‘‘သကိံ အယနော’’တိ ဣမိနာ ဗျဉ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧဝံ အတ္ထံ ယောဇေတွာတိ ဧဝံ ပဒတ္ထံ ယောဇေတွာ. ဥဘယထာပီတိ ပုရိမနယေန ပစ္ဆိမနယေန စ. န ယုဇ္ဇတိ ဣဓာဓိပ္ပေတမဂ္ဂဿ အနေကဝါရံ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိ. အနေကဝါရမ္ပိ အယတီတိ ပုရိမနယဿ၊ အနေကဉ္စဿ အယနံ ဟောတီတိ ပစ္ဆိမနယဿ စ ပဋိက္ခေပေါ.

ဣမသ္မိံ ပဒေတိ ‘‘ဧကာယနော အယံ ဘိက္ခဝေ မဂ္ဂေါ’’တိ ဣမသ္မိံ ဝါကျေ၊ ဣမသ္မိံ ဝါ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ’’တိ သံသယဋ္ဌာနေ. မိဿကမဂ္ဂေါတိ လောကိယေန မိဿကော လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ. ဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ နိပ္ပရိယာယဟေတုံ သင်္ဂဏှန္တော အာစရိယတ္ထေရော ‘‘မိဿကမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ၊ ဣတရော ပရိယာယဟေတု ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ ‘‘ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ’’တိ.

သဒ္ဒံ သုတွာဝါတိ ‘‘ကာလော၊ ဘန္တေ၊ ဓမ္မဿဝနာယာ’’တိ ကာလာရောစနသဒ္ဒံ သုတွာ. ဧဝံ ဥက္ခိပိတွာတိ. ဧဝံ ‘‘မဓုရံ ဣမံ ကုဟိံ ဆဍ္ဍေမာ’’တိ အဆဍ္ဍေန္တာ ဥစ္ဆုဘာရံ ဝိယ ပဂ္ဂဟေတွာ န ဝိစရန္တိ. အာလုဠေတီတိ ဝိလုဠိတော အာကုလော ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧကာယနမဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂေါတိ. ဧတ္တာဝတာ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထေ သိဒ္ဓေ တဿေဝ အလင်္ကာရတ္ထံ သော ပန ယဿ ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂေါ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော’’တိအာဒိကာ ဂါထာပိ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂတောဝ အာနေတွာ ဌပိတာ.

နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေနာတိ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ အဓိဂစ္ဆတိ ဧတေနာတိ နိဗ္ဗာနဂမနံ၊ သော ဧဝ အဝိပရီတသဘာဝတာယ အတ္ထော၊ တေန နိဗ္ဗာနဂမနဋ္ဌေန၊ နိဗ္ဗာနာဓိဂမုပါယတာယာတိ အတ္ထော. မဂ္ဂနီယဋ္ဌေနာတိ ဂဝေသိတဗ္ဗတာယ၊ ‘‘ဂမနီယဋ္ဌေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော၊ ဥပဂန္တဗ္ဗတ္တာတိ အတ္ထော. ရာဂါဒီဟီတိ. ဣမိနာ ရာဂဒေါသမောဟာနံယေဝ ဂဟဏံ ‘‘ရာဂေါ မလံ၊ ဒေါသော မလံ၊ မောဟော မလ’’န္တိ (ဝိဘ. ၉၂၄) ဝစနတော. ‘‘အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒီဟီ’’တိ ပန ဣမိနာ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဥပက္ကိလေသာနံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ တေ ဝိသုံ ဥဒ္ဓဋာ. သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာတိ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဧကန္တိကတံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကာမံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ သာမညဇောတနာ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ ဧဝ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပမလဝသေန ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ကေဝလံ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ၊ အထ ခေါ ဣဒမေတ္ထ အာဟစ္စဘာသိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

သာ ပနာယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ သိဇ္ဈမာနာ ယသ္မာ သောကာဒီနံ အနုပ္ပါဒါယ သံဝတ္တတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမာယာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သောစနံ ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တံ စေတသော သန္တာပေါ အန္တောနိဇ္ဈာနံ သောကော. ဉာတိဗျသနာဒိနိမိတ္တမေဝ သောကာဓိကတာယ ‘‘ကဟံ၊ ဧကပုတ္တက၊ ကဟံ၊ ဧကပုတ္တကာ’’တိ ပရိဒေဝဝသေန လပနံ ပရိဒေဝေါ၊ အာယတိံ အနုပ္ပဇ္ဇနံ ဣဓ သမတိက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ပဟာနာယာ’’တိ. တံ ပနဿ သမတိက္ကမာဝဟတံ နိဒဿနဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘အယံ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ.

တတ္ထ ယံ ပုဗ္ဗေ တံ ဝိသောဓေဟီတိ အတီတေသု ခန္ဓေသု တဏှာသံကိလေသဝိသောဓနံ ဝုတ္တံ. ပစ္ဆာတိ ပရတော. တေတိ တုယှံ. မာဟူတိ မာ အဟု. ကိဉ္စနန္တိ ရာဂါဒိကိဉ္စနံ. ဧတေန အနာဂတေသု ခန္ဓေသု သံကိလေသဝိသောဓနံ ဝုတ္တံ. မဇ္ဈေတိ တဒုဘယဝေမဇ္ဈေ. နော စေ ဂဟေဿသီတိ န ဥပါဒိယိဿသိ စေ. ဧတေန ပစ္စုပ္ပန္နေ ခန္ဓပဗန္ဓေ ဥပါဒါနပ္ပဝတ္တိ ဝုတ္တာ. ဥပသန္တော စရိဿသီတိ ဧဝံ အဒ္ဓတ္တယဂတသံကိလေသဝိသောဓနေ သတိ နိဗ္ဗုတသဗ္ဗပရိဠာဟတာယ ဥပသန္တော ဟုတွာ ဝိဟရိဿသီတိ အရဟတ္တနိကူဋေန ဂါထံ နိဋ္ဌပေသိ. တေနာဟ ‘‘ဣမံ ဂါထ’’န္တိအာဒိ.

ပုတ္တာတိ ဩရသာ၊ အညေပိ ဝါ ယေ ကေစိ. ပိတာတိ ဇနကော. ဗန္ဓဝါတိ ဉာတကာ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ပုတ္တာ ဝါ ပိတာ ဝါ ဗန္ဓဝါ ဝါ အန္တကေန မစ္စုနာ အဓိပန္နဿ အဘိဘူတဿ မရဏတော တာဏာယ န ဟောန္တိ၊ တသ္မာ နတ္ထိ ဉာတီသု တာဏတာတိ. န ဟိ ဉာတီနံ ဝသေန မရဏတော အာရက္ခာ အတ္ထိ၊ တသ္မာ ပဋာစာရေ ‘‘ဥဘော ပုတ္တာ ကာလကတာ’’တိအာဒိနာ (အပ. ထေရီ ၂.၂.၄၉၈) မာ နိရတ္ထကံ ပရိဒေဝိ၊ ဓမ္မံယေဝ ပန ယာထာဝတော ပဿာတိ အဓိပ္ပါယော.

သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ယထာနုလောမံ ပဝတ္တိတာယ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ပရိယောသာနေ သဟဿနယပဋိမဏ္ဍိတေ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိ. ကထံ ပနာယံ သတိပဋ္ဌာနမဂ္ဂဝသေန သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသီတိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. န ဟိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနကထာယ ဝိနာ သာဝကာနံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမော အတ္ထိ. ‘‘ဣမံ ဂါထံ သုတွာ’’တိ ပန ဣဒံ သောကဝိနောဒနဝသေန ပဝတ္တိတာယ ဂါထာယ ပဌမံ သုတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဣတရဂါထာယပိ. ဘာဝနာတိ ပညာဘာဝနာ. သာ ဟိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ရူပါဒီနံ အနိစ္စာဒိတော အနုပဿနာပိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ၊ တသ္မာ. တေပီတိ သန္တတိမဟာမတ္တပဋာစာရာ.

ပဉ္စသတေ စောရေတိ သတသတစောရပရိဝါရေ ပဉ္စ စောရေ ပဋိပါဋိယာ ပေသေသိ. တေ အရညံ ပဝိသိတွာ ထေရံ ပရိယေသန္တာ အနုက္ကမေန ထေရဿ သမီပေ သမာဂစ္ဆိံသု. တေနာဟ ‘‘တေ ဂန္တွာ ထေရံ ပရိဝါရေတွာ နိသီဒိံသူ’’တိ. ဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇီတိ သမ္ဗန္ဓော. ထေရဿ ဟိ သီလံ ပစ္စဝေက္ခတော သုပရိသုဒ္ဓံ သီလံ နိဿာယ ဥဠာရံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဦရုဋ္ဌိဘေဒဇနိတံ ဒုက္ခဝေဒနံ ဝိက္ခမ္ဘေသိ. ပါဒါနီတိ ပါဒေ. သညပေဿာမီတိ သညတ္တိံ ကရိဿာမိ. အဍ္ဍိယာမီတိ ဇိဂုစ္ဆာမိ. ဟရာယာမီတိ လဇ္ဇာမိ. ဝိပဿိသန္တိ သမ္မသိံ.

ပစလာယန္တာနန္တိ ပစလာယနံ နိဒ္ဒံ ဥပဂတာနံ. ဝတသမ္ပန္နောတိ ဓုတစရဏသမ္ပန္နော. ပမာဒန္တိ ပစလာယနံ သန္ဓာယာဟ. ဩရုဒ္ဓမာနသောတိ ဥပရုဒ္ဓအဓိစိတ္တော. ပဉ္ဇရသ္မိန္တိ သရီရေ. သရီရဉှိ နှာရုသမ္ဗန္ဓအဋ္ဌိသင်္ဃာတတာယ ဣဓ ‘‘ပဉ္ဇရ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပီတဝဏ္ဏာယ ပဋာကာယ ပရိဟရဏတော မလ္လယုဒ္ဓစိတ္တကတာယ စ ပီတမလ္လော. တီသု ရဇ္ဇေသူတိ ပဏ္ဍုစောဠဂေါဠရဇ္ဇေသု. မလ္လာ သီဟဠဒီပေ သက္ကာရသမ္မာနံ လဘန္တီတိ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပံ အာဂမ္မ. တံယေဝ အင်္ကုသံ ကတွာတိ ‘‘ရူပါဒယော ‘မမာ’တိ န ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ န တုမှာကဝဂ္ဂေန (သံ. နိ. ၃.၃၃-၃၄) ပကာသိတမတ္ထံ အတ္တနော စိတ္တမတ္တဟတ္ထိနော အင်္ကုသံ ကတွာ. ဇဏ္ဏုကေဟိ စင်္ကမတိ ‘‘နိသိန္နေ နိဒ္ဒါယ အဝသရော ဟောတီ’’တိ. ဗျာကရိတွာတိ အတ္တနော ဝီရိယာရမ္ဘဿ သဖလတာပဝေဒနမုခေန သဗြဟ္မစာရီနံ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အညံ ဗျာကရိတွာ. ဘာသိတန္တိ ဝစနံ. ကဿ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌဿ၊သဗ္ဗလောကဂ္ဂဝါဒိနော’’တိ. န တုမှာကန္တိအာဒိ တဿ ပဝတ္တိအာကာရဒဿနံ. တယိဒံ မေ သင်္ခါရာနံ အစ္စန္တဝူပသမကာရဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အနိစ္စာ ဝတာ’’တိ ဂါထံ အာဟရိ. တေန ဣဒါနာဟံ သင်္ခါရာနံ ခဏေ ခဏေ ဘင်္ဂသင်္ခါတဿ ရောဂဿ အဘာဝေန အရောဂေါ ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ဒဿေတိ.

အဿာတိ သက္ကဿ. ဥပပတ္တီတိ ဒေဝူပပတ္တိ. ပုနပါကတိကာဝ အဟောသိ သက္ကဘာဝေနေဝ ဥပပန္နတ္တာ. သုဗြဟ္မာတိ ဧဝံ နာမော. အစ္ဆရာနံ နိရယူပပတ္တိံ ဒိသွာ တတော ပဘုတိ သတတံ ပဝတ္တမာနံ အတ္တနော စိတ္တုတြာသံ သန္ဓာယာဟ ‘‘နိစ္စံ ဥတြသ္တမိဒံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ဥတြသ္တန္တိ သန္တသ္တံ ဘီတံ. ဥဗ္ဗိဂ္ဂန္တိ သံဝိဂ္ဂံ. ဥတြသ္တန္တိ ဝါ သံဝိဂ္ဂံ. ဥဗ္ဗိဂ္ဂန္တိ ဘယဝသေန သဟ ကာယေန သဉ္စလိတံ. အနုပ္ပန္နေသူတိ အနာဂတေသု. ကိစ္ဆေသူတိ ဒုက္ခေသု. နိမိတ္တတ္ထေ ဘုမ္မဝစနံ၊ ဘာဝီဒုက္ခပဝတ္တိနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဥပ္ပတိတေသူတိ ဥပ္ပန္နေသု ကိစ္ဆေသူတိ ယောဇနာ၊ တဒါ အတ္တနော ပရိဝါရဿ ဥပ္ပန္နဒုက္ခနိမိတ္တန္တိ အဓိပ္ပါယော.

ဗောဇ္ဈာတိ ဗောဓိတော၊ အရိယမဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. အညတြာတိ စ ပဒံ အပေက္ခိတွာ နိဿက္ကဝစနံ၊ တသ္မာ ဗောဓိံ ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တပသာတိ တပေါကမ္မတော. တေန မဂ္ဂါဓိဂမဿ ဥပါယဘူတံ ဓုတင်္ဂသေဝနာဒိသလ္လေခပဋိပဒံ ဒဿေတိ. ဣန္ဒြိယသံဝရာတိ မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရဏတော. ဧတေန သတိသံဝရသီသေန သဗ္ဗမ္ပိ သံဝရသီလံ၊ လက္ခဏဟာရနယေန ဝါ သဗ္ဗမ္ပိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗနိဿဂ္ဂါတိ သဗ္ဗုပဓိနိဿဇ္ဇနတော သဗ္ဗကိလေသပ္ပဟာနတော. ကိလေသေသု ဟိ နိဿဋ္ဌေသု ကမ္မဝဋ္ဋံ ဝိပါကဝဋ္ဋဉ္စ နိဿဋ္ဌမေဝ ဟောတီတိ. သောတ္ထိန္တိ ခေမံ အနုပဒ္ဒဝတံ.

ဉာယတိ နိစ္ဆယေန ကမတိ နိဗ္ဗာနံ၊ တံ ဝါ ဉာယတိ ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ ဉာယော၊ အရိယမဂ္ဂေါတိ အာဟ ‘‘ဉာယော ဝုစ္စတိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ’’တိ. တဏှာဝါနဝိရဟိတတ္တာတိ တဏှာသင်္ခါတဝါနဝိဝိတ္တတ္တာ. တဏှာ ဟိ ခန္ဓေဟိ ခန္ဓံ၊ ကမ္မုနာ ဝါ ဖလံ၊ သတ္တေဟိ ဝါ ဒုက္ခံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ. တယိဒံ နတ္ထိ ဧတ္ထ ဝါနံ၊ န ဝါ ဧတသ္မိံ အဓိဂတေ ပုဂ္ဂလဿ ဝါနန္တိ နိဗ္ဗာနံ၊ အသင်္ခတာ ဓာတု. ပရပစ္စယေန ဝိနာ ပစ္စက္ခကရဏံ သစ္ဆိကိရိယာတိ အာဟ ‘‘အတ္တပစ္စက္ခတာယာ’’တိ.

နနု ‘‘ဝိသုဒ္ဓိယာ’’တိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝိသုဒ္ဓိဂ္ဂဟဏေနေဝေတ္ထ သောကသမတိက္ကမာဒယောပိ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောန္တိ၊ တေ ပုန ကသ္မာ ဂဟိတာတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယ ‘‘တတ္ထ ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာသနယုတ္တိကောဝိဒေတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပါဒါဒိလက္ခဏာယံ ဓမ္မနီတိယံ ဆေကေ. တံ တံ အတ္ထံ ဉာပေတီတိ ယေ ယေ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလာ သင်္ခေပဝိတ္ထာရာဒိဝသေန ယထာ ယထာ ဗောဓေတဗ္ဗာ၊ အတ္တနော ဒေသနာဝိလာသေန ဘဂဝါ တေ တေ တထာ တထာ ဗောဓေန္တော တံ တမတ္ထံ ဉာပေတိ. တံ တံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေန္တောတိ အတ္ထာပတ္တိံ အဂဏေန္တော တံ တံ အတ္ထံ ပါကဋံ ကတွာ ဒဿေန္တော. န ဟိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ အတ္ထာပတ္တိဉာပကာဒိသာဓနီယဝစနာတိ. သံဝတ္တတီတိ ဇာယတိ၊ ဟောတီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ အနတိက္ကန္တသောကပရိဒေဝဿ န ကဒါစိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ အတ္ထိ သောကပရိဒေဝသမတိက္ကမမုခေနေဝ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယာ ဣဇ္ဈနတော၊ တသ္မာ အာဟ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမေန ဟောတီ’’တိ. ယသ္မာ ပန ဒေါမနဿပစ္စယေဟိ ဒုက္ခဓမ္မေဟိ ပုဋ္ဌံ ပုထုဇ္ဇနံ သောကာဒယော အဘိဘဝန္တိ၊ ပရိညာတေသု စ တေသု တေ န ဟောန္တိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သောကပရိဒေဝါနံ သမတိက္ကမော ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမေနာ’’တိ. ဉာယဿာတိ အဂ္ဂမဂ္ဂဿ တတိယမဂ္ဂဿ စ. တဒဓိဂမေန ဟိ ယထာက္ကမံ ဒုက္ခဒေါမနဿာနံ အတ္ထင်္ဂမော. သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယသဟဘာဝီပိ ဣတရာဘိသမယော တဒဝိနာဘာဝတော သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယဟေတုကော ဝိယ ဝုတ္တော ‘‘ဉာယဿာဓိဂမော နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ. ဖလဉာဏေန ဝါ ပစ္စက္ခကရဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယာယာ’’တိ. သမ္ပဒါနဝစနဉ္စေတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဝဏ္ဏဘဏနန္တိ ပသံသာဝစနံ. တယိဒံ န ဣဓေဝ၊ အထ ခေါ အညတ္ထာပိ သတ္ထာ အကာသိယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထေဝ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထအာဒိမှိ ကလျာဏံ၊ အာဒိ ဝါ ကလျာဏံ ဧတဿာတိ အာဒိကလျာဏံ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ သာတ္ထံ. ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ သဗျဉ္ဇနံ. သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓပါရိပူရိတော ဥပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ စ ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ. နိရုပက္ကိလေသတော အပနေတဗ္ဗဿ အဘာဝါ စ ပရိသုဒ္ဓံ. သေဋ္ဌစရိယဘာဝတော သာသန ဗြဟ္မစရိယံ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဉ္စ ဝေါ ပကာသေဿာမီတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၄၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. အရိယဝံသာတိ အရိယာနံ ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝံသာ ပဝေဏိယော. အဂ္ဂညာတိ ‘‘အဂ္ဂါ’’တိ ဇာနိတဗ္ဗာ သဗ္ဗဝံသေဟိ သေဋ္ဌဘာဝတော. ရတ္တညာတိ ‘‘စိရရတ္တာ’’တိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ဝံသညာတိ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒီနံ ဝံသာ’’တိ ဇာနိတဗ္ဗာ. ပေါရာဏာတိ ပုရာတနာ အနဓုနာတနတ္တာ. အသံကိဏ္ဏာတိ အဝိကိဏ္ဏာ အနပနီတာ. အသံကိဏ္ဏပုဗ္ဗာတိ ‘‘ကိံ ဣမေဟီ’’တိ အရိယေဟိ န အပနီတပုဗ္ဗာ. န သံကီယန္တီတိ ဣဒါနိပိ တေဟိ န အပနီယန္တိ. န သံကီယိဿန္တီတိ အနာဂတေပိ တေဟိ န အပနီယိဿန္တိ. အပ္ပဋိကုဋ္ဌာ။ပေ။ ဝိညူဟီတိ ယေ လောကေ ဝိညူ သမဏဗြာဟ္မဏာ၊ တေဟိ အပစ္စက္ခတာ အနိန္ဒိတာ၊ အဂရဟိတာတိ အတ္ထော. ဝိသုဒ္ဓိယာတိအာဒီဟီတိ ဝိသုဒ္ဓိအာဒိဒီပနေဟိ. ပဒေဟီတိ ဝါကျေဟိ၊ ဝိသုဒ္ဓိအတ္ထတာဒိဘေဒဘိန္နေဟိ ဝါ ဓမ္မကောဋ္ဌာသေဟိ.

ဥပဒ္ဒဝေတိ အနတ္ထေ. ဝိသုဒ္ဓိန္တိ ဝိသုဇ္ဈနံ သံကိလေသပ္ပဟာနံ. ဝါစုဂ္ဂတကရဏံ ဥဂ္ဂဟော. ပရိယာပုဏနံ ပရိစယော. အတ္ထဿ ဟဒယေ ဌပနံ ဓာရဏံ. ပရိဝတ္တနံ ဝါစနံ. ဂန္ဓာရကောတိ ဂန္ဓာရဒေသေ ဥပ္ပန္နော. ပဟောန္တီတိ သက္ကောန္တိ အနိယျာနမဂ္ဂါတိ မိစ္ဆာမဂ္ဂါ၊ မိစ္ဆတ္တနိယတာနိယတမဂ္ဂါပိ ဝါ. သုဝဏ္ဏန္တိ ကူဋသုဝဏ္ဏမ္ပိ ဝုစ္စတိ. ပဏီတိ ကာစမဏိပိ. မုတ္တာတိ ဝေဠုဇာပိ. ပဝါဠန္တိ ပလ္လဝေါပိ ဝုစ္စတီတိ ရတ္တဇမ္ဗုနဒါဒိပဒေဟိ တေ ဝိသေသိတာ.

န တတော ဟေဋ္ဌာတိ (သံ. နိ. ဋီ. ၂.၅.၃၆၇၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၇၃) ဣဓာဓိပ္ပေတကာယာဒီနံ ဝေဒနာဒိသဘာဝတ္တာဘာဝါ၊ ကာယဝေဒနာစိတ္တဝိမုတ္တဿ တေဘူမကဓမ္မဿ ဝိသုံ ဝိပလ္လာသဝတ္ထန္တရဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ စ ဟေဋ္ဌာဂဟဏေသု ဝိပလ္လာသဝတ္ထူနံ အနိဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ပဉ္စမဿ ပန ဝိပလ္လာသဝတ္ထုနော အဘာဝါ ‘‘န ဥဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. အာရမ္မဏဝိဘာဂေန ဟေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ. တယော သတိပဋ္ဌာနာတိ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထုဒ္ဓါရဒဿနံ၊ န ဣဓ ပါဠိယံ ဝုတ္တဿ သတိပဋ္ဌာနသဒ္ဒဿ အတ္ထဒဿနန္တိ. အာဒီသု ဟိ သတိဂေါစရောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော၊ နာမရူပသမုဒယာ စိတ္တဿ သမုဒယော၊ မနသိကာရသမုဒယာ ဓမ္မာနံ သမုဒယော’’တိ သတိပဋ္ဌာနာတိ ဝုတ္တာနံ သတိဂေါစရာနံ ပကာသကေ သုတ္တပဒေသေ သင်္ဂဏှာတိ. ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိယမ္ပိ (ပဋိ. မ. ၃.၃၄) အဝသေသပါဠိပ္ပဒေသဒဿနတ္ထော အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သတိယာ ပဋ္ဌာနန္တိ သတိယာ ပတိဋ္ဌာတဗ္ဗဋ္ဌာနံ. ဒါနာဒီနိ သတိယာ ကရောန္တဿ ရူပါဒီနိ ကသိဏာဒီနိ စ သတိယာ ဌာနံ ဟောန္တီတိ တံနိဝါရဏတ္ထမာဟ ‘‘ပဓာနံ ဌာန’’န္တိ. ပ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ ‘‘ပဏီတာ ဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၁၄ တိကမာတိကာ) ဝိယ ပဓာနတ္ထဒီပကောတိ အဓိပ္ပါယော.

အရိယောတိ အရိယံ သဗ္ဗသတ္တသေဋ္ဌံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၃၁၁). သုတ္တေကဒေသေန ဟိ သုတ္တံ ဒဿေတိ. တတ္ထ ဟိ –

‘‘တယော သတိပဋ္ဌာနာ ယဒရိယော။ပေ။ မရဟတီတိ ဣတိ ခေါ ပနေတံ ဝုတ္တံ၊ ကိဉ္စေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္ထာ သာဝကာနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ အနုကမ္ပကော ဟိတေသီ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယ ‘‘ဣဒံ ဝေါ ဟိတာယ ဣဒံ ဝေါ သုခါယာ’တိ. တဿ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ၊ န သောတံ ဩဒဟန္တိ၊ န အညာ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေန္တိ၊ ဝေါက္ကမ္မ စ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ပဌမံ သတိပဋ္ဌာနံ၊ ယဒရိယော။ပေ။ အရဟတိ.

ပုန စပရံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သတ္ထာ။ပေ။ ဣဒံ ဝေါ သုခါယာတိ. တဿ ဧကစ္စေ သာဝကာ န သုဿူသန္တိ။ပေ။ ဝတ္တန္တိ. ဧကစ္စေ သာဝကာ သုဿူသန္တိ။ပေ။ န စ ဝေါက္ကမ္မ သတ္ထုသာသနာ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော န စေဝ အနတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အနတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ န စေဝ အတ္တမနော ဟောတိ၊ န စ အတ္တမနတံ ပဋိသံဝေဒေတိ. အနတ္တမနတဉ္စ အတ္တမနတဉ္စ တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ဥပေက္ခတော ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဒုတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ။ပေ။ အရဟတိ.

ပုန စပရံ။ပေ။ သုခါယာတိ. တဿ သာဝကာ သုဿူသန္တိ။ပေ။ ဝတ္တန္တိ. တတြ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တထာဂတော အတ္တမနော စေဝ ဟောတိ၊ အတ္တမနတဉ္စ ပဋိသံဝေဒေတိ၊ အနဝဿုတော စ ဝိဟရတိ သတော သမ္ပဇာနော. ဣဒံ ဝုစ္စတိ၊ ဘိက္ခဝေ၊ တတိယံ သတိပဋ္ဌာနံ။ပေ။ အရဟတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၃၁၁) –

ဧဝံ ပဋိဃာနုနယေဟိ အနဝဿုတတာ၊ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာယ တဒုဘယဝီတိဝတ္တတာ ‘‘သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနံယေဝ ဟိ နိစ္စံ ဥပဋ္ဌိတဿတိတာ ဟောတိ အာဝေဏိကဓမ္မဘာဝတော၊ န ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဒီနံ. ပ-သဒ္ဒေါ အာရမ္ဘံ ဇောတေတိ၊ အာရမ္ဘော စ ပဝတ္တီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဝတ္တယိတဗ္ဗတောတိ အတ္ထော’’တိ. သတိယာ ကရဏဘူတာယ ပဋ္ဌာနံ ပဋ္ဌပေတဗ္ဗံ သတိပဋ္ဌာနံ. အန-သဒ္ဒေါ ဟိ ဗဟုလဝစနေန ကမ္မတ္ထောပိ ဟောတီတိ.

တထာဿ ကတ္တုအတ္ထောပိ လဗ္ဘတီတိ ‘‘ပတိဋ္ဌာတီတိ ပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ ဘူသတ္ထဝိသိဋ္ဌံ ပက္ခန္ဓနံ ဒီပေတီတိ ‘‘ဩက္ကန္တိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ပုန ဘာဝတ္ထံ သတိ-သဒ္ဒံ ပဋ္ဌာန-သဒ္ဒဉ္စ ဝဏ္ဏေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ပုရိမဝိကပ္ပေ သတိ-သဒ္ဒေါ ပဋ္ဌာန-သဒ္ဒေါ စ ကတ္ထုအတ္ထောတိ ဝိညာယတိ. သရဏဋ္ဌေနာတိ စိရကတဿ စိရဘာသိတဿ စ အနုဿရဏဋ္ဌေန. ဣဒန္တိ ယံ ‘‘သတိယေဝ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ၊ ဣဒံ ဣဓ ဣမသ္မိံ သုတ္တပဒေသေ အဓိပ္ပေတံ.

ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ သတိ ဧဝ သတိပဋ္ဌာနံ၊ သတိ နာမ ဧကော ဓမ္မော၊ ဧဝံ သန္တေ ကသ္မာ ‘‘သတိပဋ္ဌာနာ’’တိ ဗဟုဝစနန္တိ အာဟ ‘‘သတိဗဟုတ္တာ’’တိအာဒိ. ယဒိ ဗဟုကာ ဧတာ သတိယော၊ အထ ကသ္မာ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဧကဝစနန္တိ ယောဇနာ. မဂ္ဂဋ္ဌေနာတိ နိယျာနဋ္ဌေန. နိယျာနိကော ဟိ မဂ္ဂဓမ္မော၊ တေနေဝ နိယျာနိကဘာဝေန ဧကတ္တုပဂတော ဧကန္တတော နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆတိ၊ အတ္ထိကေဟိ စ တဒတ္ထံ မဂ္ဂီယတီတိ အတ္တနာဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ပစ္စာဟရတိ ‘‘ဝုတ္တဉ္စေတ’’န္တိ. တတ္ထ စတဿောပိ စေတာတိ ကာယာနုပဿနာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓာပိ စ ဧတာ သတိယော. အပရဘာဂေတိ အရိယမဂ္ဂက္ခဏေ. ကိစ္စံ သာဓယမာနာတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ကာယာဒီသု အာရမ္မဏေသု သုဘသညာဒိဝိဓမနေန ဝိသုံ ဝိသုံ ပဝတ္တိတွာ မဂ္ဂက္ခဏေ သကိံယေဝ တတ္ထ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝိပလ္လာသဿ သမုစ္ဆေဒဝသေန ပဟာနကိစ္စံ သာဓယမာနာ အာရမ္မဏကရဏဝသေန နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ. စတုဗ္ဗိဓကိစ္စသာဓနေနေဝ ဟေတ္ထ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော. ဧဝဉ္စ သတီတိ မဂ္ဂဋ္ဌေန ဧကတ္တံ ဥပါဒါယ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဧကဝစနေန အာရမ္မဏဘေဒေန စတုဗ္ဗိဓတံ ဥပါဒါယ ‘‘စတ္တာရော’’တိ စ ဝတ္တဗ္ဗတာယ သတိဝိဇ္ဇမာနတ္တာ. ဝစနာနုသန္ဓိနာ ‘‘ဧကာယနော အယ’’န္တိအာဒိကာ ဒေသနာ သာနုသန္ဓိကာဝ၊ န အနနုသန္ဓိကာတိ အဓိပ္ပါယော. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ နိဒဿနေန ပဋိပါဒေတုံ ‘‘မာရသေနပ္ပမဒ္ဒန’’န္တိ သုတ္တပဒံ (သံ. နိ. ၅.၂၂၄) အာနေတွာ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိနာ နိဒဿနံ သံသန္ဒေတိ. တသ္မာတိအာဒိ နိဂမနံ.

ဝိသေသတော ကာယော စ ဝေဒနာ စ အဿာဒဿကာရဏန္တိ တပ္ပဟာနတ္ထံ တေသု တဏှာဝတ္ထူသု ဩဠာရိကသုခုမေသု အသုဘဒုက္ခဘာဝဒဿနာနိ မန္ဒတိက္ခပညေဟိ တဏှာစရိတေဟိ သုကရာနီတိ တာနိ တေသံ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တာနိ တထာ ‘‘နိစ္စံ အတ္တာ’’တိ အဘိနိဝေသဝတ္ထုတာယ ဒိဋ္ဌိယာ ဝိသေသကာရဏေသု စိတ္တဓမ္မေသု အနိစ္စာနတ္တတာဒဿနာနိ သရာဂါဒိဝသေန သညာဖဿာဒိဝသေန နီဝရဏာဒိဝသေန စ နာတိပ္ပဘေဒအတိပ္ပဘေဒဂတေသု တေသု တပ္ပဟာနတ္ထံ မန္ဒတိက္ခပညာနံ ဒိဋ္ဌိစရိတာနံ သုကရာနီတိ တေသံ တာနိ ‘‘ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေါ’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဧတ္ထ စ ယထာ စိတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တဏှာယ ဝတ္ထုဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ၊ တထာ ကာယဝေဒနာနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိယာတိ သတိပိ နေသံ စတုန္နမ္ပိ တဏှာဒိဋ္ဌိယာ ဝတ္ထုဘာဝေ ယော ယဿ သာတိသယပစ္စယော၊ တံဒဿနတ္ထံ ဝိသေသဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တိက္ခပညသမထယာနိကော ဩဠာရိကာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော တတ္ထ အဋ္ဌတွာ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဝေဒနံ ပရိဂ္ဂဏှာတီတိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဩဠာရိကာရမ္မဏေ အသဏ္ဌဟနတော’’တိ. ဝိပဿနာယာနိကဿ ပန သုခုမေ စိတ္တေ ဓမ္မေသု စ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ စိတ္တဓမ္မာနုပဿနာနံ မန္ဒတိက္ခပညာဝိပဿနာယာနိကာနံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂတာ ဝုတ္တာ.

တေသံ တတ္ထာတိ ဧတ္ထ တတ္ထ-သဒ္ဒဿ ‘‘ပဟာနတ္ထ’’န္တိ ဧတေန ယောဇနာ. ပရတော တေသံ တတ္ထာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝနယော. ပဉ္စ ကာမဂုဏာ သဝိသေသာ ကာယေ လဗ္ဘန္တီတိ ဝိသေသေန ကာယော ကာမောဃဿ ဝတ္ထု၊ ဘဝေသု သုခဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝဿာဒေါ ဟောတိ ဘဝေါဃဿ ဝေဒနာ ဝတ္ထု၊ သန္တတိဃနဂဟဏဝသေန ဝိသေသတော စိတ္တေ အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌောဃဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု၊ ဓမ္မေသု ဝိနိဗ္ဘောဂဿ ဒုက္ကရတ္တာ ဓမ္မာနံ ဓမ္မမတ္တတာယ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတ္တာ သမ္မောဟော ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇောဃဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု၊ တသ္မာ တေသံ ပဟာနတ္ထံ စတ္တာရောဝ ဝုတ္တာ.

ယဒဂ္ဂေန စ ကာယော ကာမောဃဿ ဝတ္ထု၊ တဒဂ္ဂေန အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု၊ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခသင်္ခါရဒုက္ခဘူတာ ဝေဒနာ ဝိသေသေန ဗျာပါဒကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု၊ စိတ္တေ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန သဿတဿ အတ္တနော သီလေန သုဒ္ဓီတိအာဒိ ပရာမသနံ ဟောတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု၊ နာမရူပပရိစ္ဆေဒေန ဘူတံ ဘူတတော အပဿန္တဿ ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု၊ သုခဝေဒနာဿာဒဝသေန ပရလောကနိရပေက္ခော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိကံ ပရာမာသံ ဥပ္ပါဒေတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနဿ ဝေဒနာ ဝတ္ထု သန္တတိဃနဂဟဏဝသေန သရာဂါဒိစိတ္တေ သမ္မောဟော ဟောတီတိ မောဟာဂတိယာ စိတ္တံ ဝတ္ထု၊ ဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေန ဘယံ ဟောတီတိ ဘယာဂတိယာ ဓမ္မာ ဝတ္ထု. ယေ ပနေတ္ထ အဝုတ္တာ၊ တေသံ ဝုတ္တနယေန ဝတ္ထုဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော. တထာ ဟိ ဩဃေသု ဝုတ္တနယာ ဧဝ ယောဂါသဝေသုပိ ယောဇနာ အတ္ထတော အဘိန္နတ္တာ. တထာ ပဌမောဃတတိယစတုတ္ထဂန္ထယောဇနာယ ဝုတ္တနယာ ဧဝ ကာယစိတ္တဓမ္မာနံ ဣတရူပါဒါနဝတ္ထုတာ ယောဇနာ၊ တထာ ကာမောဃဗျာပါဒကာယဂန္ထယောဇနာယ ဝုတ္တနယာ ဧဝ ကာယဝေဒနာနံ ဆန္ဒဒေါသာဂတိ ဝတ္ထုတာ ယောဇနာ ဝါ.

‘‘အာဟာရသမုဒယာ ကာယသမုဒယော၊ ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာသမုဒယော၊ (သံ. နိ. ၅.၄၀၈) သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆၊ ဥဒါ. ၁၊ ဝိဘ. ၂၂၅) ဝစနတော ကာယာဒီနံ သမုဒယဘူတာ ကဗဠီကာရာဟာရဖဿမနောသဉ္စေတနာဝိညာဏာဟာရာ ကာယာဒိပရိဇာနနေန ပရိညာတာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘စတုဗ္ဗိဓာဟာရပရိညတ္ထ’’န္တိ ပကရဏနယောတိ နေတ္တိပကရဏဝသေန သုတ္တန္တသံဝဏ္ဏနာနယော.

သရဏဝသေနာတိ ကာယာဒီနံ ကုသလာဒိဓမ္မာနဉ္စ ဥပဓာရဏဝသေန. သရန္တိ ဂစ္ဆန္တိ နိဗ္ဗာနံ ဧတာယာတိ သတီတိ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ဧကတ္တေ ဧကသဘာဝေ နိဗ္ဗာနေ သမောသရဏံ သမာဂမော ဧကတ္တသမောသရဏံ. ဧတဒေဝ ဟိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧကနိဗ္ဗာနပဝေသဟေတုဘူတာ ဝါ သမာနတာ ဧကော သတိပဋ္ဌာနဿ ဘာဝေါ ဧကတ္တံ၊ တတ္ထ သမောသရဏံ တံသဘာဂတာ ဧကတ္တသမောသရဏံ. ဧကနိဗ္ဗာနပဝေသဟေတုဘာဝံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတသ္မိံ အတ္ထေ သရဏေကတ္တသမောသရဏာနိ သဟေဝ သတိပဋ္ဌာနေကဘာဝဿ ကာရဏတ္ထေန ဝုတ္တာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာနိ၊ ပုရိမသ္မိံ ဝိသုံ. သရဏဝသေနာတိ ဝါ ‘‘ဂမနဝသေနာ’’တိ အတ္ထေ သတိ တဒေဝ ဂမနံ သမောသရဏန္တိ၊ သမောသရဏေ ဝါ သတိသဒ္ဒတ္ထဝသေန အဝုစ္စမာနေ ဓာရဏတာဝ သတီတိ သတိသဒ္ဒတ္ထန္တရာဘာဝါ ပုရိမံ သတိဘာဝဿ ကာရဏံ၊ ပစ္ဆိမံ ဧကဘာဝဿာတိ နိဗ္ဗာနသမောသရဏေပိ သဟိတာနေဝ တာနိ သတိပဋ္ဌာနေကဘာဝဿ ကာရဏာနိ ဝုတ္တာနိ ဟောန္တိ. စုဒ္ဒသဝိဓေန၊နဝဝိဓေန၊ သောဠသဝိဓေန၊ ပဉ္စဝိဓေနာတိ ဣဒံ ဥပရိ ပါဠိယံ (မ. နိ. ၁.၁၀၇) အာဂတာနံ အာနာပါနပဗ္ဗာဒီနံ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ တေသံ ပန အန္တရဘေဒဝသေန တဒနုဂတဘေဒဝသေန စ ဘာဝနာယ အနေကဝိဓတာ လဗ္ဘတိယေဝ. စတူသု ဒိသာသု ဥဋ္ဌာနကဘဏ္ဍသဒိသတာ ကာယာနုပဿနာဒိတံတံသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာနုဘာဝဿ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

‘‘ဂေါစရေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ စရထ သကေ ပေတ္တိကေ ဝိသယေ’’တိအာဒိဝစနတော (ဒီ. နိ. ၃.၈၀၊ သံ. နိ. ၅.၃၇၂) ဘိက္ခုဂေါစရာ ဧတေ ဓမ္မာ၊ ယဒိဒံ ကာယာနုပဿနာဒယော. တတ္ထ ယသ္မာ ကာယာနုပဿနာဒိပဋိပတ္တိယာ ဘိက္ခု ဟောတိ၊ တသ္မာ ‘‘ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိနာ ဘိက္ခုံ ဒဿေတိ၊ ဘိက္ခုမှိ တံ နိယမတောတိ အာဟ ‘‘ပဋိပတ္တိယာ ဘိက္ခုဘာဝဒဿနတော’’တိ. သတ္ထု စရိယာနုဝိဓာယကတ္တာ သကလသာသနသမ္ပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာ စ သဗ္ဗပ္ပကာရာယ အနုသာသနိယာ ဘာဇနဘာဝေါ.

သမံ စရေယျာတိ ကာယာဒိဝိသမစရိယံ ပဟာယ ကာယာဒီဟိ သမံ စရေယျ. ရာဂါဒိဝူပသမေန သန္တော. ဣန္ဒြိယဒမေန ဒန္တော. စတုမဂ္ဂနိယာမေန နိယတော. သေဋ္ဌစရိတာယ ဗြဟ္မစာရီ. ကာယဒဏ္ဍာဒိဩရောပနေန နိဓာယ ဒဏ္ဍံ. အရိယဘာဝေ ဌိတော သော ဧဝရူပေါ ဗာဟိတပါပသမိတပါပဘိန္နကိလေသတာဟိ ဗြာဟ္မဏော သမဏော ဘိက္ခူတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘‘အယဉ္စေဝ ကာယော ဗဟိဒ္ဓေါ စ နာမရူပ’’န္တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၇၃) ခန္ဓပဉ္စကံ၊ ‘‘သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ ၂၈၇၊ ပါရာ. ၁၁) နာမကာယော ကာယောတိ ဝုစ္စတီတိ တတော ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘ကာယေတိ ရူပကာယေ’’တိ အာဟ.

အသမ္မိဿတောတိ ‘‘ဝေဒနာဒယောပိ ဧတ္ထ သိတာ ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓါ’’တိ ကာယေ ဝေဒနာဒိအနုပဿနာပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တတော အသမ္မိဿတောတိ အတ္ထော. သမူဟဝိသယတာယ စဿ ကာယ-သဒ္ဒဿ သမုဒါယုပါဒါနတာယ စ အသုဘာကာရဿ ‘‘ကာယေ’’တိ ဧကဝစနံ၊ တထာ အာရမ္မဏာဒိဝိဘာဂေန အနေကဘေဒဘိန္နမ္ပိ စိတ္တံ စိတ္တဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘စိတ္တေ’’တိ ဧကဝစနံ၊ ဝေဒနာ ပန သုခါဒိဘေဒဘိန္နာ ဝိသုံ ဝိသုံ အနုပဿိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တေန ‘‘ဝေဒနာသူ’’တိ ဗဟုဝစနေန ဝုတ္တာ၊ တထေဝ စ နိဒ္ဒေသော ပဝတ္တိတော၊ ဓမ္မာ စ ပရောပဏ္ဏာသဘေဒါ အနုပဿိတဗ္ဗာကာရေန စ အနေကဘေဒါ ဧဝါတိ တေပိ ဗဟုဝစနဝသေနေဝ ဝုတ္တာ. အဝယဝီဂါဟ-သမညာတိဓာဝန-သာရာဒါနာဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ကာယံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ၊ တာနိ စ ကေသာဒီဟိ၊ ကေသာဒိကေ စ ဘူတုပါဒါယရူပေဟိ ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇန္တော ‘‘တထာ န ကာယေ’’တိအာဒိမာဟ. ပါသာဒါဒိနဂရာဝယဝသမူဟေ အဝယဝီဝါဒိနောပိ အဝယဝီဂါဟံ န ကရောန္တိ၊ နဂရံ နာမ ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီတိ ပန ကေသဉ္စိ သမညာတိဓာဝနံ သိယာတိ ဣတ္ထိပုရိသာဒိသမညာတိဓာဝနေ နဂရနိဒဿနံ ဝုတ္တံ. အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမူဟော၊ ကေသလောမာဒိသမူဟော ဘူတုပါဒါယသမူဟော စ ယထာဝုတ္တသမူဟေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ကာယောပိ နာမ ကောစိ နတ္ထိ၊ ပဂေဝ ဣတ္ထိအာဒယောတိ အာဟ ‘‘ကာယော ဝါ။ပေ။ ဒိဿတီ’’တိ. ကောစိ ဓမ္မောတိ ဣမိနာ သတ္တဇီဝါဒိံ ပဋိက္ခိပတိ၊ အဝယဝီ ပန ကာယပဋိက္ခေပေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တောတိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ ကာယာဒိသညာဘိဓာနာနီတိအာဟ ‘‘ယထာဝုတ္တ။ပေ။ ကရောန္တီ’’တိ.

ယံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ ပုရိသံ ဝါ. နနု စက္ခုနာ ဣတ္ထိပုရိသဒဿနံ နတ္ထီတိ? သစ္စမေတံ၊ ‘‘ဣတ္ထိံ ပဿာမိ၊ ပုရိသံ ပဿာမီ’’တိ ပန ပဝတ္တသညာယ ဝသေန ‘‘ယံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မိစ္ဆာဒဿနေန ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ယံ ပဿတိ၊ န တံ ဒိဋ္ဌံ၊ တံ ရူပါယတနံ န ဟောတီတိ အတ္ထော ဝိပရီတဂ္ဂါဟဝသေန မိစ္ဆာပရိကပ္ပိတရူပတ္တာ. အထ ဝါ တံ ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဒိဋ္ဌံ န ဟောတိ အစက္ခုဝိညာဏဝိညေယျတ္တာ၊ ဒိဋ္ဌံ ဝါ တံ န ဟောတိ. ယံ ဒိဋ္ဌံ တံ န ပဿတီတိ ယံ ရူပါယတနံ ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဒိဋ္ဌံ၊ တံ ပညာစက္ခုနာ ဘူတတော န ပဿတီတိ အတ္ထော. အပဿံ ဗဇ္ဈတေတိ ဣမံ အတ္တဘာဝံ ယထာဘူတံ ပညာစက္ခုနာ အပဿန္တော ‘‘ဧတံ မမ၊ ဧသောဟမသ္မိ၊ ဧသော မေ အတ္တော’’တိ ကိလေသဗန္ဓနေန ဗဇ္ဈတိ.

န အညဓမ္မာနုပဿီတိ န အညသဘာဝါနုပဿီ၊ အသုဘာဒိတော အညာကာရာနုပဿီ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတီတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကရောတိ. ပထဝီကာယန္တိ ကေသာဒိကောဋ္ဌာသပထဝိံ ဓမ္မသမူဟတ္တာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ၊ လက္ခဏပထဝိမေဝ ဝါ အနေကပ္ပဘေဒံ သကလသရီရဂတံ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန စ ပဝတ္တမာနံ သမူဟဝသေန ဂဟေတွာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ. အာပေါကာယန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ဧဝံ ဂဟေတဗ္ဗဿာတိ ‘‘အဟံ မမ’’န္တိ ဧဝံ အတ္တတ္တနိယဘာဝေန အန္ဓဗာလေဟိ ဂဟေတဗ္ဗဿ. ဣဒါနိ သတ္တန္နံ အနုပဿနာကာရာနမ္ပိ ဝသေန ကာယာနုပဿနံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ အနိစ္စတော အနုပဿတီတိ စတုသမုဋ္ဌာနိကကာယံ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ အနုပဿတိ၊ ဧဝံ ပဿန္တော ဧဝံ စဿ အနိစ္စာကာရမ္ပိ အနုပဿတီတိ ဝုစ္စတိ. တထာဘူတဿ စဿ နိစ္စဂ္ဂါဟဿ လေသောပိ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ တထာဟေသ ‘‘နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၃၅) ဝုတ္တော. ဧတ္ထ စ ‘‘အနိစ္စတော ဧဝ အနုပဿတီ’’တိ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ တေန နိဝတ္တိတမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘နော နိစ္စတော’’တိ ဝုတ္တံ. န စေတ္ထ ဒုက္ခတော အနုပဿနာဒိနိဝတ္တနမာသင်္ကိတဗ္ဗံ ပဋိယောဂီနိဝတ္တနပရတ္တာ ဧဝ-ကာရဿ၊ ဥပရိဒေသနာရုဠှတ္တာ စ တာသံ.

ဒုက္ခတော အနုပဿတီတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. အယံ ပန ဝိသေသော – အနိစ္စဿ ဒုက္ခတ္တာ တမေဝ ကာယံ ဒုက္ခတော အနုပဿတိ၊ ဒုက္ခဿ အနတ္တတ္တာ အနတ္တတော အနုပဿတိ. ယသ္မာ ပန ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ၊ တံ အနဘိနန္ဒိတဗ္ဗံ၊ န တတ္ထ ရဇ္ဇိတဗ္ဗံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗိန္ဒတိ နော နန္ဒတိ၊ဝိရဇ္ဇတိ နော ရဇ္ဇတီ’’တိ. သော ဧဝံ အရဇ္ဇန္တော ရာဂံ နိရောဓေတိ နော သမုဒေတိ၊ သမုဒယံ န ကရောတီတိ အတ္ထော. ဧဝံ ပဋိပန္နော စ ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နော အာဒိယတိ. အယဉှိ အနိစ္စာဒိအနုပဿနာ တဒင်္ဂဝသေန သဒ္ဓိံ ကာယတန္နိဿယခန္ဓာဘိသင်္ခါရေဟိ ကိလေသာနံ ပရိစ္စဇနတော၊ သင်္ခတဒေါသဒဿနေန တဗ္ဗိပရီတေ နိဗ္ဗာနေ တန္နိန္နတာယ ပက္ခန္ဒနတော ‘‘ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂေါ စေဝ ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂေါ စာ’’တိ ဝုစ္စတိ၊ တသ္မာ တာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဝုတ္တနယေန ကိလေသေ စ ပရိစ္စဇတိ၊ နိဗ္ဗာနေ စ ပက္ခန္ဒတိ၊ တထာဘူတော စ နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ကိလေသေ န အာဒိယတိ၊ နာပိ အဒေါသဒဿိတာဝသေန သင်္ခတာရမ္မဏံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဇ္ဇတိ နော အာဒိယတီ’’တိ. ဣဒါနိဿ တာဟိ အနုပဿနာဟိ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဟာနံ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘သော တံ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော နိစ္စသညံ ပဇဟတီ’’တိ. တတ္ထ နိစ္စသညန္တိ ‘‘သင်္ခါရာ နိစ္စာ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဝိပရီတသညံ. ဒိဋ္ဌိစိတ္တဝိပလ္လာသပဟာနမုခေနေဝ သညာဝိပလ္လာသပ္ပဟာနန္တိ သညာဂဟဏံ၊ သညာသီသေန ဝါ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နန္ဒိန္တိ သပ္ပီတိကတဏှံ. သေသံ ဝုတ္တနယေမေဝ.

ဝိဟရတီတိ ဣမိနာ ကာယာနုပဿနာသမင်္ဂိနော ဣရိယာပထဝိဟာရော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဣရိယတီ’’တိ ဣရိယာပထံ ပဝတ္တေတီတိ အတ္ထော. အာရမ္မဏကရဏဝသေန အဘိဗျာပနတော ‘‘တီသု ဘဝေသူ’’တိ ဝုတ္တံ၊ ဥပ္ပဇ္ဇနဝသေန ပန ကိလေသာ ပရိတ္တဘူမကာ ဧဝါတိ. ယဒိပိ ကိလေသာနံ ပဟာနံ အာတာပနန္တိ တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ အတ္ထေဝ၊ အာတာပ-သဒ္ဒေါ ပန ဝီရိယေယေဝ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဿေတံ နာမ’’န္တိ. အထ ဝါ ပဋိပက္ခပဟာနေ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အဗ္ဘုဿဟနဝသေန ပဝတ္တမာနဿ ဝီရိယဿ သာတိသယံ တဒါတာပနန္တိ ဝီရိယမေဝ တထာ ဝုစ္စတိ၊ န အညေ ဓမ္မာ. အာတာပီတိ စာယမီကာရော ပသံသာယ၊ အတိသယဿ ဝါ ဒီပကောတိ အာတာပီဂဟဏေန သမ္မပ္ပဓာနသမင်္ဂိတံ ဒဿေတိ. သမ္မာ၊ သမန္တတော၊ သာမဉ္စ ပဇာနန္တော သမ္ပဇာနော၊ အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနေ အညဓမ္မာနုပဿိတာဘာဝေန သမ္မာ အဝိပရီတံ၊ သဗ္ဗာကာရပဇာနနေန သမန္တတော၊ ဥပရူပရိ ဝိသေသာဝဟဘာဝေန ပဝတ္တိယာ သယံ ပဇာနန္တောတိ အတ္ထော. ယဒိ ပညာယ အနုပဿတိ၊ ကထံ သတိပဋ္ဌာနတာတိ အာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. သဗ္ဗတ္ထိကန္တိ သဗ္ဗတ္ထ ဘဝံ သဗ္ဗတ္ထ လီနေ ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ၊ သဗ္ဗေ ဝါ လီနေ ဥဒ္ဓတေ စ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အတ္ထိကာ ဧတာယာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. သတိယာ လဒ္ဓူပကာရာယ ဧဝ ပညာယ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေ ကာယေ ကမ္မဋ္ဌာနိကော ဘိက္ခု ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတိ. အန္တောသင်္ခေပေါ အန္တော ဩလီယနော၊ ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော. ဥပါယပရိဂ္ဂဟေတိ ဧတ္ထ သီလဝိသောဓနာဒိ ဂဏနာဒိ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လာဒိ စ ဥပါယော၊ တဗ္ဗိပရိယာယတော အနုပါယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယသ္မာ စ ဥပဋ္ဌိတဿတိ ယထာဝုတ္တဥပါယံ န ပရိစ္စဇတိ၊ အနုပါယဉ္စ န ဥပါဒိယတိ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မုဋ္ဌဿတိ။ပေ။ အသမတ္ထော ဟောတီ’’တိ. တေနာတိ ဥပါယာနုပါယာနံ ပရိဂ္ဂဟပရိဝဇ္ဇနေသု အပရိစ္စာဂါပရိဂ္ဂဟေသု စ အသမတ္ထဘာဝေန အဿ ယောဂိနော.

ယသ္မာ သတိယေဝေတ္ထ သတိပဋ္ဌာနံ ဝုတ္တာ၊ တသ္မာဿ သမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာ ဝီရိယာဒယော အင်္ဂန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပယောဂင်္ဂဉ္စဿ ဒဿေတွာ’’တိ. အင်္ဂ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ ကာရဏပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ သတိဂ္ဂဟဏေနေဝ စေတ္ထ သမာဓိဿတိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဿာ သမာဓိက္ခန္ဓေ သင်္ဂဟိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝါ သတိသီသေနာယံ ဒေသနာ. န ဟိ ကေဝလာယ သတိယာ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဟောတိ၊ နိဗ္ဗာနာဓိဂမော ဝါ၊ န စ ကေဝလာ သတိ ပဝတ္တတိ၊ တသ္မာဿ ဈာနဒေသနာယံ သဝိတက္ကာဒိဝစနဿ ဝိယ သမ္ပယောဂင်္ဂဒဿနတာတိ အင်္ဂ-သဒ္ဒဿ အဝယဝပရိယာယတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ပဟာနင်္ဂန္တိ ‘‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆၊ မ. နိ. ၁.၂၇၁၊ ၂၈၇၊ သံ. နိ. ၂.၁၅၂၊ အ. နိ. ၄.၁၂၃၊ ပါရာ. ၁၁) ဝိယ ပဟာတဗ္ဗင်္ဂံ ဒဿေတုံ. ယသ္မာ ဧတ္ထ လောကိယမဂ္ဂေါ အဓိပ္ပေတော၊ န လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ၊ တသ္မာ ပုဗ္ဗဘာဂိယမေဝ ဝိနယံ ဒဿေန္တော ‘‘တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ’’တိ အာဟ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဝေဒနာဒိဓမ္မာနံ. တေသဉှိ တတ္ထ အနဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘အတ္ထုဒ္ဓါရနယေနေတံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

အဝိသေသေန ဒွီဟိပိ နီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝုတ္တန္တိ ကတွာ ပုန ဧကေကေန ဝုတ္တံ ပဟာနဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသေသေနာ’’တိ အာဟ. အထ ဝါ ‘‘ဝိနေယျ နီဝရဏာနီ’’တိ အဝတွာ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဝစနဿ ပယောဇနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိသေသေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကာယာနုပဿနာဘာဝနာယ ဟိ ဥဇုဝိပစ္စနီကာနံ အနုရောဓာဒီနံ ပဟာနံ ဒဿနံ ဧတဿ ပယောဇနန္တိ. ကာယသမ္ပတ္တိမူလကဿာတိ ရူပ-ဗလ-ယောဗ္ဗနာရောဂျာဒိ-သရီရသမ္ပဒါ-နိမိတ္တဿ. ဝုတ္တဝိပရိယာယတော ကာယဝိပတ္တိမူလကော ဝိရောဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကာယဘာဝနာယာတိ ကာယာနုပဿနာဘာဝနာယ. သာ ဟိ ဣဓ ‘‘ကာယဘာဝနာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. တေနာတိ အနုရောဓာဒိပ္ပဟာနဝစနေန. ယောဂါနုဘာဝေါ ဟီတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ.

သတိသမ္ပဇညေနာတိ အတိသမ္ပဇညဂ္ဂဟဏေန. သဗ္ဗတ္ထိကကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ မေတ္တာ မရဏဿတိ အသုဘဘာဝနာ စ. ဣဒဉှိ စတုက္ကံ ယောဂိနာ ပရိဟရိယမာနံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထိကကမ္မဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုစ္စတိ အတိသမ္ပဇညဗလေန အဝိစ္ဆိန္နဿ တဿ ပရိဟရိတဗ္ဗတ္တာ၊ သတိယာ ဝါ သမထော ဝုတ္တော တဿာ သမာဒ္ဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတတ္တာ.

တေနာတိ သဒ္ဒတ္ထံ အနာဒိယိတွာ ဘာဝတ္ထဿေဝ ဝိဘဇနဝသေန ပဝတ္တေန ဝိဘင်္ဂပါဌေန သဟ. အဋ္ဌကထာနယောတိ သဒ္ဒတ္ထဿပိ ဝိဝရဏဝသေန ယထာရဟံ ဝုတ္တော အတ္ထသံဝဏ္ဏနာနယော. ယထာ သံသန္ဒတီတိ ယထာ အတ္ထတော အဓိပ္ပါယတော စ အဝိလောမေန္တော အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတိ၊ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝေဒနာဒီနံ ပုန ဝစနေတိ ဧတ္ထ နိဿယပစ္စယဘာဝဝသေန စိတ္တဓမ္မာနံ ဝေဒနာသန္နိဿိတတ္တာ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ အရူပဓမ္မာနံ ရူပပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတော စ ဝေဒနာယ ကာယာဒိအနုပဿနာပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တဒသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနဒဿနတ္ထံ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒိဒဿနတ္ထဉ္စ ဒုတိယဝေဒနာဂဟဏံ. တေန န ဝေဒနာယံ ကာယာနုပဿီ၊ စိတ္တဓမ္မာနုပဿီ ဝါ၊ အထ ခေါ ဝေဒနာနုပဿီယေဝါတိ ဝေဒနာသင်္ခါတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ဝေဒနာနုပဿနာကာရဿေဝ ဒဿနေန အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တထာ ‘‘ယသ္မိံ သမယေ သုခါ ဝေဒနာ၊ န တသ္မိံ သမယေ ဒုက္ခာ အဒုက္ခမသုခါ ဝါ ဝေဒနာ. ယသ္မိံ ဝါ ပန သမယေ ဒုက္ခာ အဒုက္ခမသုခါ ဝါ ဝေဒနာ၊ န တသ္မိံ သမယေ ဣတရာ ဝေဒနာ’’တိ ဝေဒနာဘာဝသာမညေ အဋ္ဌတွာ တံ တံ ဝေဒနံ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဒဿနေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေါ ဓုဝဘာဝဝိဝေကော ဒဿိတော ဟောတိ. တေန တာသံ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနဒဿနေန အနိစ္စတာယ တတော ဧဝ ဒုက္ခတာယ အနတ္တတာယ စ ဒဿနံ ဝိဘာဝိတံ ဟောတိ. ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အယမ္ပိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉှိ ဝေဒနာယံ ဝေဒနာနုပဿီယေဝ၊ န အညဓမ္မာနုပဿီ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ နာမ ဗာလော အမဏိသဘာဝေပိ ဥဒကဗုဗ္ဗုဠကေ မဏိအာကာရာနုပဿီ ဟောတိ၊ န ဧဝမယံ ဌိတိရမဏီယေပိ ဝေဒယိတေ၊ ပဂေဝ ဣတရသ္မိံ မနုညာကာရာနုပဿီ၊ အထ ခေါ ခဏဘင်္ဂုရတာယ အဝသဝတ္တိတာယ ကိလေသာသုစိပဂ္ဃရဏတာယ စ အနိစ္စအနတ္တအသုဘာကာရာနုပဿီ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ စ ဝိသေသတော ဒုက္ခာနုပဿီယေဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ စိတ္တဓမ္မေသုပိ ယထာရဟံ ပုန ဝစနေ ပယောဇနံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ‘‘ကေဝလံ ပနိဓာ’’တိအာဒိနာ ဣဓ ‘ဧတ္တကံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝေဒိတဗ္ဗပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတိ. ဧသ နယောတိ ဣမိနာ ယထာ စိတ္တံ ဓမ္မာ စ အနုပဿိတဗ္ဗာ၊ တထာ တာနိ အနုပဿန္တော ‘‘စိတ္တေ စိတ္တာနုပဿီ၊ ဓမ္မေသု ဓမ္မာနုပဿီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထံ အတိဒိသတိ.

ယော သုခံ ဒုက္ခတော အဒ္ဒါတိ ယော ဘိက္ခု သုခဝေဒနံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ ‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ပညာစက္ခုနာ အဒ္ဒက္ခိ. ဒုက္ခမဒ္ဒက္ခိ သလ္လတောတိ ဒုက္ခဝေဒနံ ပီဠာဇနနတော အန္တောတုဒနတော ဒုန္နီဟရဏတော စ သလ္လန္တိ အဒ္ဒက္ခိ ပဿိ. အဒုက္ခမသုခန္တိ ဥပေက္ခာဝေဒနံ. သန္တန္တိ သုခဒုက္ခာနိ ဝိယ အနောဠာရိကတာယ ပစ္စယဝသေန ဝူပသန္တသဘာဝတာယ စ သန္တံ. အနိစ္စတောတိ ဟုတွာ အဘာဝတော ဥဒယဗ္ဗယဝန္တတော တာဝကာလိကတောနိစ္စပဋိက္ခေပတော စ ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ယော အဒ္ဒက္ခိ. သ ဝေ သမ္မဒ္ဒသော ဘိက္ခု ဧကံသေန ပရိဗျတ္တံ ဝါ ဝေဒနာယ သမ္မာ ပဿနကောတိ အတ္ထော.

ဒုက္ခာတိပီတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခာ ဣတိပိ. သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခသ္မိန္တိ သဗ္ဗံ တံ ဝေဒယိတံ ဒုက္ခသ္မိံ အန္တောဂဓံ ပရိယာပန္နံ ဝဒါမိ သင်္ခါရဒုက္ခတာနတိဝတ္တနတော. သုခဒုက္ခတောပိ စာတိ သုခါဒီနံ ဌိတိဝိပရိဏာမညာဏသုခတာယ ဝိပရိဏာမဌိတိအညာဏဒုက္ခတာယ စ ဝုတ္တတ္တာ တိဿောပိ သုခတော၊ တိဿောပိ စ ဒုက္ခတော အနုပဿိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ရူပါဒိ-အာရမ္မဏဆန္ဒာဒိ-အဓိပတိ-ဉာဏာဒိ-သဟဇာတ- ကာမာဝစရာဒိ-ဘူမိနာနတ္တဘေဒါနံ ကုသလာကုသလ-တံဝိပါကကိရိယာ-နာနတ္တာဒိဘေဒါနဉ္စ၊ အာဒိ-သဒ္ဒေန သင်္ခါရိကာသင်္ခါရိကသ-ဝတ္ထုကာဝတ္ထုကာဒိ-နာနတ္တဘေဒါနဉ္စ ဝသေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. သုညတဓမ္မဿာတိ ‘‘ဓမ္မာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၂၁) သုညတဝါရေ အာဂတသုညတသဘာဝဿ ဝသေန. ‘‘ကာမဉ္စေတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ပုဗ္ဗေ ပဟီနတ္တာ ပုန ပဟာနံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စောဒနံ ဒဿေတိ၊ မဂ္ဂစိတ္တက္ခဏေ ဝါ ဧကတ္ထ ပဟီနံ သဗ္ဗတ္ထ ပဟီနမေဝ ဟောတီတိ ဝိသုံ ဝိသုံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. တတ္ထ ပုရိမာယ စောဒနာယ နာနာပုဂ္ဂလပရိဟာရော၊ ပစ္ဆိမာယ နာနာစိတ္တက္ခဏိကပရိဟာရော. လောကိယဘာဝနာယ ဟိ ကာယေ ပဟီနံ န ဝေဒနာဒီသု ပဟီနံ ဟောတိ ယဒိပိ န ပဝတ္တေယျ၊ န ပဋိပက္ခဘာဝနာယ တတ္ထ သာ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဿ အပ္ပဝတ္တိ ဟောတီတိ ပုန တပ္ပဟာနံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ. ဧကတ္ထ ပဟီနံ သေသေသုပိ ပဟီနံ ဟောတီတိ မဂ္ဂသတိပဋ္ဌာနဘာဝနံ၊ လောကိယဘာဝနာယ ဝါ သဗ္ဗတ္ထ အပ္ပဝတ္တိမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဉ္စပိ ခန္ဓာ လောကော’’တိ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၃၆၂၊ ၃၆၄၊ ၃၆၆၊ ၃၇၃) စတူသုပိ ဌာနေသု ဝုတ္တန္တိ.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ သမတ္တာ.

ကာယာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

အာနာပါနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၀၇. ဗာဟိရကေသုပိ ဣတော ဧကဒေသဿ သမ္ဘဝတော သဗ္ဗပ္ပကာရဂ္ဂဟဏံ ကတံ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကဿာ’’တိ. တေန ယေ ဣမေ အာနာပါနပဗ္ဗာဒိဝသေန အာဂတာ စုဒ္ဒသပ္ပကာရာ၊ တဒန္တောဂဓာ စ အဇ္ဈတ္တာဒိအနုပဿနာ ပကာရာ၊ တထာ ကာယဂတာသတိသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၁၅၄) ဝုတ္တာ ကေသာဒိဝဏ္ဏသဏ္ဌာနကသိဏာရမ္မဏစတုက္ကဇ္ဈာနပ္ပကာရာ၊ လောကိယာဒိပ္ပကာရာ စ၊ တေ သဗ္ဗေပိ အနဝသေသတော သင်္ဂဏှာတိ. ဣမေ စ ပကာရာ ဣမသ္မိံယေဝ သာသနေ၊ န ဣတော ဗဟိဒ္ဓါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗပ္ပကာရ။ပေ။ ပဋိသေဓနော စာ’’တိ. တတ္ထ တထာဘာဝပဋိသေဓနောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကဿ ပုဂ္ဂလဿ အညသာသနဿ နိဿယဘာဝပဋိသေဓနော. ဧတေန ‘‘ဣဓ၊ ဘိက္ခဝေ’’တိ ဧတ္ထ ဣဓ-သဒ္ဒေါ အန္တောဂဓဧဝသဒ္ဒတ္ထောတိ ဒဿေတိ. သန္တိ ဟိ ဧကပဒါနိပိ သာဝဓာရဏာနိ ယထာ ‘‘ဝါယုဘက္ခော’’တိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၇၄). တေနာဟ ‘‘ဣဓေဝ သမဏော’’တိအာဒိ. ပရိပုဏ္ဏသမဏကရဏဓမ္မော ဟိ သော၊ ယော သဗ္ဗပ္ပကာရကာယာနုပဿနာနိဗ္ဗတ္တကော. ပရပ္ပဝါဒါတိ ပရေသံ အညတိတ္ထိယာနံ နာနပ္ပကာရာ ဝါဒါ တိတ္ထာယတနာနိ.

အရညာဒိကဿေဝ ဘာဝနာနုရူပသေနာသနတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမဿ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဒုဒ္ဒမော ဒမထံ အနုပဂတော ဂေါဏော ကူဋဂေါဏော. ဒေါဟနကာလေ ယထာ ထနေဟိ အနဝသေသတော ခီရံ န ပဂ္ဃရတိ၊ ဧဝံ ဒေါဟပဋိဗန္ဓိနီ ကူဋဓေနု. ရူပသဒ္ဒါဒိကေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇနကအဿာဒေါ ရူပါရမ္မဏာဒိရသော. ပုဗ္ဗေ အာစိဏ္ဏာရမ္မဏန္တိ ပဗ္ဗဇ္ဇာတော ပုဗ္ဗေ၊ အနာဒိမတိ ဝါ သံသာရေ ပရိစိတာရမ္မဏံ.

နိဗန္ဓေယျာတိ ဗန္ဓေယျ. သတိယာတိ သမ္မဒေဝ ကမ္မဋ္ဌာနဿ သလ္လက္ခဏဝသေန ပဝတ္တာယ သတိယာ. အာရမ္မဏေတိ ကမ္မဋ္ဌာနာရမ္မဏေ. ဒဠှန္တိ ထိရံ၊ ယထာ သတောကာရိဿ ဥပစာရပ္ပနာဘေဒေါ သမာဓိ ဣဇ္ဈတိ၊ တထာ ထာမဂတံ ကတွာတိ အတ္ထော.

ဝိသေသာဓိဂမဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရပဒဋ္ဌာနန္တိ သဗ္ဗေသံ ဗုဒ္ဓါနံ၊ ဧကစ္စာနံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ၊ ဗုဒ္ဓသာဝကာနဉ္စ ဝိသေသာဓိဂမဿ၊ အညေန ကမ္မဋ္ဌာနေန အဓိဂတဝိသေသာနံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရဿ စ ပဒဋ္ဌာနဘူတံ. ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစရိယော ဝိယ ဘဂဝါ ယောဂီနံ အနုရူပနိဝါသဋ္ဌာနုပဒိသနတော. ဘိက္ခု ဒီပိသဒိသော အရညေ ဧကာကီ ဝိဟရိတွာ ပဋိပက္ခနိမ္မထနေန ဣစ္ဆိတတ္ထသာဓနတော. ဖလမုတ္တမန္တိ သာမညဖလံ သန္ဓာယာဟ. ပရက္ကမဇဝယောဂ္ဂဘူမိန္တိ ဘာဝနုဿာဟဇဝဿ ယောဂ္ဂကရဏဘူမိဘူတံ.

အဿာသပဿာသာနံ ဝသေန သိက္ခတောတိ အဿာသပဿာသာနံ ဒီဃရဿတာပဇာနန-သဗ္ဗကာယပဋိသံဝေဒန-ဩဠာရိကောဠာရိကပဋိပ္ပဿမ္ဘနဝသေန ဘာဝနာနုယောဂံ သိက္ခတော၊ တထာဘူတော ဝါ ဟုတွာ တိဿော သိက္ခာ ပဝတ္တယတော. အဿာသပဿာသနိမိတ္တေတိ အဿာသပဿာသသန္နိဿယေန ဥပဋ္ဌိတပဋိဘာဂနိမိတ္တေ. အဿာသပဿာသေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ ရူပမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသန္တော၊ ယော ‘‘အဿာသပဿာသကမ္မိကော’’တိ ဝုတ္တော. ဈာနင်္ဂါနိ ပရိဂ္ဂဏှာတိ အရူပမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသန္တော. ဝတ္ထု နာမ ကရဇကာယော စိတ္တစေတသိကာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. အညော သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ နတ္ထီတိ ဝိသုဒ္ဓဒိဋ္ဌိ ‘‘တယိဒံ ဓမ္မမတ္တံ န အဟေတုကံ၊ နာပိ ဣဿရာဒိဝိသမဟေတုကံ၊ အထ ခေါ အဝိဇ္ဇာဒီဟိ ဧဝ သဟေတုက’’န္တိ အဒ္ဓတ္တယေပိ ကင်္ခါဝိတရဏေန ဝိတိဏ္ဏကင်္ခေါ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၃၆၁၊ မ. နိ. ၂.၁၁၃၊ မ. နိ. ၃.၈၆၊ အ. နိ. ၄.၁၈၁၊ ပဋိ. မ. ၁.၄၈) ကလာပသမ္မသနဝသေန တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေန္တော အနုက္ကမေန မဂ္ဂပဋိပါဋိယာ.

ပရဿ ဝါ အဿာသပဿာသကာယေတိ ဣဒံ သမ္မသနစာရဝသေနာယံ ပါဠိ ပဝတ္တာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ၊ သမထဝသေန ပန ပရဿ အဿာသပဿာသကာယေ အပ္ပနာနိမိတ္တုပ္ပတ္တိ ဧဝ နတ္ထီတိ. ဣဒံ ဥဘယံ န လဗ္ဘတီတိ ‘‘အဇ္ဈတ္တံ၊ ဗဟိဒ္ဓါ’’တိ စ ဝုတ္တံ ဣဒံ ဓမ္မဒွယဃဋိတံ ဧကတော အာရမ္မဏဘာဝေန န လဗ္ဘတိ.

သမုဒေတိ ဧတသ္မာတိ သမုဒယော၊ သော ဧဝ ကာရဏဋ္ဌေန ဓမ္မောတိ သမုဒယဓမ္မော၊ အဿာသပဿာသာနံ ပဝတ္တိဟေတုကရဇကာယာဒိ. တဿ အနုပဿနသီလော သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ. တံ ပန သမုဒယဓမ္မံ ဥပမာမုခေန ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ နာမာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘသ္တန္တိ ရုတ္တိံ. ဂဂ္ဂရနာဠိန္တိ ဥက္ကာပနာဠိံ. တေတိ ကရဇကာယာဒိကေ. ယထာ အဿာသပဿာသကာယော ကရဇကာယာဒိသမ္ဗန္ဓီ ဖလဘာဝေန၊ ဧဝံ တေပိ အဿာသပဿာသကာယသမ္ဗန္ဓိနော ဟေတုဘာဝေနာတိ ‘‘သမုဒယဓမ္မာ ကာယသ္မိ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သမုဒယ။ပေ။ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပကတိဝါစီ ဝါ ဓမ္မ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဇာတိဓမ္မာန’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃၁၊ မ. နိ. ၃.၃၇၃၊ ပဋိ. မ. ၁.၃၃) ဝိယာတိ ကာယဿ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနပကတိကာနုပဿီ ‘‘သမုဒယဓမ္မာနုပဿီ’’တိ ဝုတ္တော. တေနာဟ – ‘‘ကရဇကာယဉ္စာ’’တိအာဒိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ကာယသ္မိန္တိ ဘုမ္မဝစနဉ္စ သမတ္ထိတံ ဟောတိ. ဝယဓမ္မာနုပဿီတိ ဧတ္ထ အဟေတုကတ္တေပိ ဝိနာသဿ ယေသံ ဟေတုဓမ္မာနံ အဘာဝေ ယံ န ဟောတိ၊ တဒဘာဝေါ တဿ အဘာဝဿ ဟောတု ဝိယ ဝေါဟရီယတီတိ ဥပစာရတော ကရဇကာယာဒိအဘာဝေါ အဿာသပဿာသကာယဿ ဝယကာရဏံ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဘသ္တာယာ’’တိအာဒိ. အယံ တာဝေတ္ထ ပဌမဝိကပ္ပဝသေန အတ္ထဝိဘာဝနာ. ဒုတိယဝိကပ္ပဝသေန ပန ဥပစာရေန ဝိနာယေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဇ္ဈတ္တဗဟိဒ္ဓါနုပဿနာ ဝိယ ဘိန္နဝတ္ထုဝိသယတာယ သမုဒယဝယဓမ္မာနုပဿနာပိ ဧကကာလေ န လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘ကာလေန သမုဒယံ ကာလေန ဝယံ အနုပဿန္တော’’တိ.

အတ္ထိ ကာယောတိ ဧဝ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ‘‘ကာယောဝ အတ္ထီ’’တိ ဝတွာ အဝဓာရဏေန နိဝတ္ထိတံ ဒဿေန္တော ‘‘န သတ္တော’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယော ရူပါဒီသု သတ္တဝိသတ္တတာယ ပရေသဉ္စ သဇ္ဇာပနဋ္ဌေန၊ သတွဂုဏယောဂတော ဝါ ‘‘သတ္တော’’တိ ပရေဟိ ပရိကပ္ပိတော. တဿ သတ္တနိကာယဿ ပူရဏတော စ စဝနုပပဇ္ဇနဓမ္မတာယ ဂလနတော စ ‘‘ပုဂ္ဂလော’’တိ. ထီယတိ သံဟညတိ ဧတ္ထ ဂဗ္ဘောတိ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ. ပုရိ ပုရေ ဘာဂေ သေတိ ပဝတ္တတီတိ ‘‘ပုရိသော’’တိ. အာဟိတော အဟံမာနော ဧတ္ထာတိ ‘‘အတ္တာ’’တိ၊ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ‘‘အတ္တနိယ’’န္တိ. ပရော န ဟောတီတိ ကတွာ ‘‘အဟ’’န္တိ၊ မမ သန္တကန္တိ ကတွာ ‘‘မမ’’န္တိ. ဝုတ္တပ္ပကာရဝိနိမုတ္တော အညောတိ ကတွာ ‘‘ကောစီ’’တိ၊ တဿ သန္တကဘာဝေန ‘‘ကဿစီ’’တိ ပရိကပ္ပေတဗ္ဗော ကောစိ နတ္ထိ၊ ကေဝလံ ကာယော ဧဝ အတ္ထီတိ အတ္တတ္တနိယသုညတမေဝ ကာယဿ ဝိဘာဝေတိ. ဧဝန္တိ ‘‘ကာယောဝ အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. ဉာဏပမာဏတ္ထာယာတိ ကာယာနုပဿနာဉာဏပရံ ပမာဏံ ပါပနတ္ထာယ. သတိပမာဏတ္ထာယာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကသတိပဝတ္တံ သတိပရံ ပမာဏံ ပါပနတ္ထာယ. ဣမဿ ဟိ ဝုတ္တနယေန ‘‘အတ္ထိ ကာယော’’တိ အပရာပရုပ္ပတ္တိဝသေန ပစ္စုပဋ္ဌိတာ သတိ ဘိယျောသော မတ္တာယ တတ္ထ ဉာဏဿ သတိယာ စ ပရိဗြူဟနာယ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သတိသမ္ပဇညာနံ ဝဍ္ဎတ္ထာယာ’’တိ.

ဣမိဿာ ဘာဝနာယ တဏှာဒိဋ္ဌိဂါဟာနံ ဥဇုပဋိပက္ခတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာ။ပေ။ ဝိဟရတီ’’တိ. တထာဘူတော စ လောကေ ကိဉ္စိ ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ‘‘မမ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ န ပဿတိ၊ ကုတော ဂဏှေယျ. တေနာဟ ‘‘န စ ကိဉ္စီ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ ဟေဋ္ဌာ နိဒ္ဒိဋ္ဌဿ တာဒိသဿ အတ္ထဿ အဘာဝတော အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပရိ အတ္ထံ ဥပါဒါယာ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧဝ’’န္တိ ပန နိဒ္ဒိဋ္ဌာကာရဿ ပစ္စာမသနံ နိဂမနဝသေန ကတန္တိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ပန။ပေ။ ဒဿေတီ’’တိ. ပုဗ္ဗဘာဂသတိပဋ္ဌာနဿ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သတိ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ. သာ ပန သတိ ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ၊ တဿ သမုဋ္ဌာပိကာ တဏှာ တဿာပိ သမုဋ္ဌာပိကာ ဧဝ နာမ ဟောတိ တဒဘာဝေ အဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘တဿာ သမုဋ္ဌာပိကာ ပုရိမတဏှာ’’တိ. အပ္ပဝတ္တီတိ အပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တံ၊ န ပဝတ္တတိ ဧတ္ထာတိ ဝါ အပ္ပဝတ္တိ. စတုသစ္စဝသေနာတိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနဝသေန. ဥဿက္ကိတွာတိ ဝိသုဒ္ဓိပရမ္ပရာယ အာရုဟိတွာ၊ ဘာဝနံ ဥပရိ နေတွာတိ အတ္ထော. နိယျာနမုခန္တိ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိဿရဏူပါယော.

အာနာပါနပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဣရိယာပထပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၀၈. ဣရိယာပထဝသေနာတိ ဣရိယနံ ဣရိယာ၊ ကိရိယာ၊ ဣဓ ပန ကာယိကပယောဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣရိယာနံ ပထော ပဝတ္တိမဂ္ဂေါတိ ဣရိယာပထော၊ ဂမနာဒိသရီရာဝတ္ထာ. ဂစ္ဆန္တော ဝါ ဟိ သတ္တော ကာယေန ကတ္တဗ္ဗကိရိယံ ကရေယျ ဌိတော ဝါ နိသိန္နော ဝါ နိပန္နော ဝါတိ. တေသံ ဝသေန၊ ဣရိယာပထဝိဘာဂေနာတိ အတ္ထော. ပုန စပရန္တိ ပုန စ အပရံ၊ ယထာဝုတ္တအာနာပါနကမ္မဋ္ဌာနတော ဘိယျောပိ အညံ ကာယာနုပဿနာကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေမိ၊ သုဏာထာတိ ဝါ အဓိပ္ပါယော. ဂစ္ဆန္တော ဝါတိအာဒိ ဂမနာဒိမတ္တဇာနနဿ ဂမနာဒိဂတဝိသေသဇာနနဿ စ သာဓာရဏဝစနံ. တတ္ထ ဂမနာဒိမတ္တဇာနနံ ဣဓ နာဓိပ္ပေတံ၊ ဂမနာဒိဂတဝိသေသဇာနနံ ပန အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ ကာမ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတ္တူပလဒ္ဓိန္တိ သတ္တော အတ္ထီတိ ဥပလဒ္ဓိံ သတ္တဂ္ဂါဟံ န ဇဟတိ န ပရိစ္စဇတိ ‘‘အဟံ ဂစ္ဆာမိ၊ မမ ဂမန’’န္တိ ဂါဟသဗ္ဘာဝတော. တတော ဧဝ အတ္တသညံ ‘‘အတ္ထိ အတ္တာ ကာရကော ဝေဒကော’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တံ ဝိပရီတသညံ န ဥဂ္ဃါဋေတိ နာပနေတိ အပဋိပက္ခဘာဝတော၊ အနနဗြူဟနတော ဝါ. ဧဝံ ဘူတဿ စဿ ကုတော ကမ္မဋ္ဌာနာဒိဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝါ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ ဝါ န ဟောတီ’’တိ. ဣမဿ ပနာတိအာဒိသုက္ကပက္ခဿ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တမေဝ ဟိ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဣဒံ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကော ဂစ္ဆတီတိ ဂမနကိရိယာယ ကတ္တုပုစ္ဆာ၊ သာ ကတ္တုဘာဝဝိသိဋ္ဌအတ္တပဋိက္ခေပတ္ထာ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိဒဿနတော. ကဿ ဂမနန္တိ အကတ္တုတာဝိသိဋ္ဌအတ္တဂ္ဂါဟပဋိက္ခေပတ္ထာ. ကိံကာရဏာတိ ပန ပဋိက္ခိတ္တကတ္တုကာယ ဂမနကိရိယာယ အဝိပရီတကာရဏပုစ္ဆာ ‘‘ဂမနန္တိ အတ္တာ မနသာ သံယုဇ္ဇတိ၊ မနော ဣန္ဒြိယေဟိ၊ ဣန္ဒြိယာနိ အတ္တေဟီ’’တိ ဧဝမာဒိဂမနကာရဏပဋိက္ခေပနတော. တေနာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

န ကောစိ သတ္တော ဝါ ပုဂ္ဂလော ဝါ ဂစ္ဆတိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိတော တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ စ ကဿစိ အဘာဝတော. ဣဒါနိ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ဂမနသိဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စိတ္တကိရိယာ စ သာ ဝါယောဓာတုယာ ဝိပ္ဖါရော ဝိပ္ဖန္ဒနဉ္စာတိ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရော၊ တေန. ဧတ္ထ စ စိတ္တကိရိယဂ္ဂဟဏေန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရံ နိဝတ္တေတိ၊ ဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရဂ္ဂဟဏေန စေတနာဝစီဝိညတ္တိဘေဒံ စိတ္တကိရိယံ နိဝတ္တေတိ၊ ဥဘယေန ပန ကာယဝိညတ္တိံ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝတွာ ယထာ ပဝတ္တမာနေ ကာယေ ‘‘ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝေါဟာရော ဟောတိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တန္တိ ဂန္တုကာမတာဝသေန ပဝတ္တစိတ္တံ. ဝါယံ ဇနေတီတိ ဝါယောဓာတုအဓိကံ ရူပကလာပံ ဇနေတိ၊ အဓိကတာ စေတ္ထ သာမတ္ထိယတော၊ န ပမာဏတော. ဂမနစိတ္တသမုဋ္ဌိတံ သဟဇာတရူပကာယဿ ထမ္ဘနသန္ဓာရဏစလနာနံ ပစ္စယဘူတေန အာကာရဝိသေသေန ပဝတ္တမာနံ ဝါယောဓာတုံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝါယော ဝိညတ္တိံ ဇနေတီ’’တိ. အဓိပ္ပါယသဟဘာဝီ ဟိ ဝိကာရော ဝိညတ္တိ၊ ယထာဝုတ္တအဓိကဘာဝေနေဝ စ ဝါယောဂဟဏံ၊ န ဝါယောဓာတုယာ ဧဝ ဇနကဘာဝတော၊ အညထာ ဝိညတ္တိယာ ဥပါဒါယရူပဘာဝေါ ဒုရုပပါဒေါ သိယာ. ပုရတော အဘိနီဟာရော ပုရတောဘာဂေန ကာယဿ ပဝတ္တနံ၊ ယော ‘‘အဘိက္ကမော’’တိ ဝုစ္စတိ.

‘‘ဧသေဝ နယော’’တိ အတိဒေသဝသေန သင်္ခေပတော ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘တတြာပိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကောဋိတော ပဋ္ဌာယာတိ ဟေဋ္ဌိမကောဋိတော ပဋ္ဌာယ. ဥဿိတဘာဝေါတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓဘာဝေါ.

ဧဝံ ပဇာနတောတိ ဧဝံ စိတ္တကိရိယဝါယောဓာတုဝိပ္ဖါရေနေဝ ဂမနာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ ပဇာနတော တဿ ဧဝံ ပဇာနနာယ နိစ္ဆယဂမနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ ဟောတီ’’တိ ဝိစာရဏာ ဝုစ္စတိ လောကေ ယထာဘူတံ အဇာနန္တေဟိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေန၊ လောကဝေါဟာရဝသေန ဝါ. အတ္ထိ ပနာတိ အတ္တနော ဧဝ ဝီမံသနဝသေန ပုစ္ဆာဝစနံ. နတ္ထီတိ နိစ္ဆယဝသေန သတ္တဿ ပဋိက္ခေပဝစနံ. ယထာ ပနာတိအာဒိ တဿေဝတ္ထဿ ဥပမာယ ဝိဘာဝနံ.

နာဝါ မာလုတဝေဂေနာတိ ယထာ အစေတနာ နာဝါ ဝါတဝေဂေန ဒေသန္တရံ ယာတိ၊ ယထာ စ အစေတနော တေဇနံ ကဏ္ဍော ဇိယာဝေဂေန ဒေသန္တရံ ယာတိ၊ တထာ အစေတနော ကာယော ဝါတာဟတော ယထာဝုတ္တဝါယုနာ နီတော ဒေသန္တရံ ယာတီတိ ဧဝံ ဥပမာသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သစေ ပန ကောစိ ဝဒေယျ ‘‘ယထာ နာဝါယ တေဇနဿ စ ပေလ္လကဿ ပုရိသဿ ဝသေန ဒေသန္တရဂမနံ၊ ဧဝံ ကာယဿာပီ’’တိ၊ ဟောတု၊ ဧဝံ ဣစ္ဆိတောဝါယမတ္ထော. ယထာ ဟိ နာဝါ တေဇနာနံ သံဟတလက္ခဏဿေဝ ပုရိသဿ ဝသေန ဂမနံ၊ န အသံဟတလက္ခဏဿ၊ ဧဝံ ကာယဿာပီတိ ကာ နော ဟာနိ၊ ဘိယျောပိ ဓမ္မမတ္တတာဝ ပတိဋ္ဌံ လဘတိ၊ န ပုရိသဝါဒေါ. တေနာဟ ‘‘ယန္တံ သုတ္တဝသေနာ’’တိအာဒိ.

တတ္ထ ပယုတ္တန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန ဂမနာဒိကိရိယာဝသေန ပယောဇိတံ. ဌာတီတိ တိဋ္ဌတိ. ဧတ္ထာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. ဝိနာ ဟေတုပစ္စယေတိ ဂန္တုကာမတာစိတ္တ-တံသမုဋ္ဌာန-ဝါယောဓာတု-အာဒိဟေတုပစ္စယေဟိ ဝိနာ. တိဋ္ဌေတိ တိဋ္ဌေယျ. ဝဇေတိ ဝဇေယျ ဂစ္ဆေယျ ကော နာမာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပဋိက္ခေပတ္ထော စေတ္ထ ကိံ-သဒ္ဒေါတိ ဟေတုပစ္စယဝိရဟေန ဌာနဂမနပဋိက္ခေပမုခေန သဗ္ဗာယပိ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိယာ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတာဝိဘာဝနေန အတ္တသုညတာ ဝိယ အနိစ္စဒုက္ခတာပိ ဝိဘာဝိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ပဏိဟိတောတိ ယထာ ယထာ ပစ္စယေဟိ ပကာရတော နိဟိတော ဌပိတော. သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝစနန္တိ သဗ္ဗေသံ စတုန္နမ္ပိ ဣရိယာပထာနံ သင်္ဂဏှနဝစနံ၊ ပုဗ္ဗေ ဝိသုံ ဝိသုံ ဣရိယာပထာနံ ဝုတ္တတ္တာ ဣဒံ တေသံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ဝစနန္တိ အတ္ထော. ပုရိမနယော ဝါ ဣရိယာပထပ္ပဓာနော ဝုတ္တောတိ တတ္ထ ကာယော အပ္ပဓာနော အနုနိပ္ဖါဒီတိ ဣဓ ကာယံ ပဓာနံ အပ္ပဓာနဉ္စ ဣရိယာပထံ အနုနိပ္ဖါဒံ ကတွာ ဒဿေတုံ ဒုတိယနယော ဝုတ္တောတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ ဒွိန္နံ နယာနံ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဌိတောတိ ပဝတ္တော.

ဣရိယာပထပရိဂ္ဂဏှနမ္ပိ ဣရိယာပထဝတော ကာယဿေဝ ပရိဂ္ဂဏှနံ တဿ အဝတ္ထာဝိသေသဘာဝတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣရိယာပထပရိဂ္ဂဟဏေန ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ. တေနေဝေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓဝသေနေဝ သမုဒယာဒယော ဥဒ္ဓဋာ. ဧသ နယော သေသဝါရေသုပိ. အာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ယထာ ‘‘တဏှာသမုဒယာ ကမ္မသမုဒယာ အာဟာရသမုဒယာ’’တိ နိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏံ ပဿန္တောပိ ရုပက္ခန္ဓဿ ဥဒယံ ပဿတီတိ ဣမေ စတ္တာရော အာဟာရာ သင်္ဂယှန္တိ၊ ဧဝံ ‘‘အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓာ’’တိအာဒယောပိ ပဉ္စ အာကာရာ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

ဣရိယာပထပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၀၉. စတုသမ္ပဇညဝသေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၈၄၊ သံ. နိ. ၅.၃၆၈၊ ဒီ. နိ. အဘိ. ဋီ. ၂.၂၁၄) သမန္တတော ပကာရေဟိ၊ ပကဋ္ဌံ ဝါ သဝိသေသံ ဇာနာတီတိ သမ္ပဇာနော၊ သမ္ပဇာနဿ ဘာဝေါ သမ္ပဇညံ၊ တထာပဝတ္တံ ဉာဏံ. စတ္တာရိ သမ္ပဇညာနိ သမာဟဋာနိ စတုသမ္ပဇညံ၊ တဿ ဝသေန. အဘိက္ကမနံ အဘိက္ကန္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ ဂမန’’န္တိ. တထာ ပဋိက္ကမနံ ပဋိက္ကန္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိက္ကန္တံ ဝုစ္စတိ နိဝတ္တန’’န္တိ. နိဝတ္တနန္တိ စ နိဝတ္တိမတ္တံ၊ နိဝတ္တိတွာ ပန ဂမနံ ဂမနမေဝ. အဘိဟရန္တောတိ ဂမနဝသေန ကာယံ ဥပနေန္တော.

သမ္မာ ပဇာနနံ သမ္ပဇာနံ၊ တေန အတ္တနာ ကာတဗ္ဗဿ ကရဏသီလော သမ္ပဇာနကာရီတိ အာဟ ‘‘သမ္ပဇညေန သဗ္ဗကိစ္စကာရီ’’တိ. သမ္ပဇာနသဒ္ဒဿ သမ္ပဇညပရိယာယတာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာယေဝ. သမ္ပဇညံ ကရောတေဝါတိ အဘိက္ကန္တာဒီသု အသမ္မောဟံ ဥပ္ပါဒေတိ ဧဝ. သမ္ပဇာနဿ ဝါ ကာရော ဧတဿ အတ္ထီတိ သမ္ပဇာနကာရီ. ဓမ္မတော ဝဍ္ဎိသင်္ခါတေန သဟ အတ္ထေန ပဝတ္တတီတိ သာတ္ထကံ၊ အဘိက္ကန္တာဒိ. သာတ္ထကဿ သမ္ပဇာနနံ သာတ္ထကသမ္ပဇညံ. သပ္ပါယဿ အတ္တနော ဥပကာရာဝဟဿ ဟိတဿ သမ္ပဇာနနံ သပ္ပါယသမ္ပဇညံ အဘိက္ကမာဒီသု ဘိက္ခာစာရဂေါစရေ၊ အညတ္ထာပိ စ ပဝတ္တေသု အဝိဇဟိတေ ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတေ ဂေါစရေ သမ္ပဇညံ ဂေါစရသမ္ပဇညံ. အဘိက္ကမာဒီသု အသမ္မုယှနမေဝ သမ္ပဇညံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. ပရိဂ္ဂဏှိတွာတိ ပဋိသင်္ခါယ.

တသ္မိန္တိ သာတ္ထကသမ္ပဇညဝသေန ပရိဂ္ဂဟိတအတ္ထေ. အတ္ထော နာမ ဓမ္မတော ဝဍ္ဎီတိ ယံ သာတ္ထကန္တိ အဓိပ္ပေတံ ဂမနံ၊ တံ သပ္ပါယမေဝါတိ သိယာ ကဿစိ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘စေတိယဒဿနံ တာဝါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. စိတ္တကမ္မရူပကာနိ ဝိယာတိ စိတ္တကမ္မကတပဋိမာယော ဝိယ၊ ယန္တပယောဂေန ဝါ ဝိစိတ္တကမ္မပဋိမာယော ဝိယ. အသမပေက္ခနံ ဂေဟသိတအညာဏုပေက္ခာဝသေန အာရမ္မဏဿ အယောနိသော ဂဟဏံ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဥပေက္ခာ ဗာလဿ မူဠှဿ ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၃၀၈). ဟတ္ထိအာဒိသမ္မဒ္ဒေန ဇီဝိတန္တရာယော၊ ဝိသဘာဂရူပဒဿနာဒိနာ ဗြဟ္မစရိယန္တရာယော.

ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ အနုဝတ္တနကထာ အာစိဏ္ဏာ၊ အနနုဝတ္တနကထာ ပန တဿာ ဒုတိယာ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒွေ ကထာ နာမ န ကထိတပုဗ္ဗာ’’တိ.

ဧဝန္တိ ‘‘သစေ ပနာ’’တိအာဒိကံ သဗ္ဗမ္ပိ ဝုတ္တာကာရံ ပစ္စာမသတိ၊ န ‘‘ပုရိသဿ မာတုဂါမာသုဘ’’န္တိအာဒိကံ ဝုစ္စမာနံ. ယောဂကမ္မဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဘာဝနာယ အာရမ္မဏံ ကမ္မဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသင်္ခါတံ ဂေါစရ’’န္တိ. ဥဂ္ဂဟေတွာတိ ယထာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ဧဝံ ဥဂ္ဂဟကောသလ္လဿ သမ္ပာဒနဝသေန ဥဂ္ဂဟေတွာ. ဟရတီတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဝတ္တေတိ၊ ယာဝ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကမာ အနုယုဉ္ဇတီတိ အတ္ထော. နပစ္စာဟရတီတိ အာဟာရူပဘောဂတော ယာဝ ဒိဝါဋ္ဌာနုပသင်္ကမနာ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပဋိနေတိ.

သရီရပရိကမ္မန္တိ မုခဓောဝနာဒိသရီရပဋိဇဂ္ဂနံ. ဒွေ တယော ပလ္လင်္ကေတိ ဒွေ တယော နိသဇ္ဇာဝါရေ၊ ဒွေ တီဏိ ဥဏှာသနာနိ. တေနာဟ ‘‘ဥသုမံ ဂါဟာပေန္တော’’တိ. ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါတိ ကမ္မဋ္ဌာနဂ္ဂေနေဝ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ ပဓာနံ ကတွာ ဧဝါတိ အတ္ထော. တေန ‘‘ပတ္တောပိ အစေတနော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၉) ဝက္ခမာနံ ကမ္မဋ္ဌာနံ၊ ယထာပရိဟရိယမာနံ ဝါ အဝိဇဟိတွာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ပရိဘောဂစေတိယတော သရီရစေတိယံ ဂရုတရ’’န္တိ ကတွာ ‘‘စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ’’တိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝသေန ဝုတ္တံ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၀၉၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၂၈၊ အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၇၅) ‘‘စေတိယံ ဗာဓယမာနာ ဗောဓိသာခါ ဟရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တာ.

ဇနသင်္ဂဟတ္ထန္တိ ‘‘မယိ အကထေန္တေ ဧတေသံ ကော ကထေဿတီ’’တိ ဓမ္မာနုဂ္ဂဟေန ဇနသင်္ဂဟတ္ထံ. တသ္မာတိ. ယသ္မာ ‘‘ဓမ္မကထာ နာမ ကထေတဗ္ဗာယေဝါ’’တိ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဝဒန္တိ၊ ယသ္မာ စ ဓမ္မကထာ ကမ္မဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တာ နာမ နတ္ထိ၊ တသ္မာ. အနုမောဒနံ ကတွာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနသီသေနေဝါ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. သမ္ပတ္တပရိစ္ဆေဒေနေဝါတိ ‘‘ပရိစိတော အပရိစိတော’’တိအာဒိဝိဘာဂံ အကတွာ သမ္ပတ္တကောဋိယာဝ. ဘယေတိ ပရစက္ကာဒိဘယေ.

ကမ္မဇတေဇောတိ ဂဟဏိံ သန္ဓာယာဟ. ကမ္မဋ္ဌာနဝီထိံ နာရောဟတိ ခုဒါပရိဿမေန ကိလန္တကာယတ္တာ သမာဓာနာဘာဝတော. အဝသေသဋ္ဌာနေတိ ယာဂုယာ အဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနေ. ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခန္တိ ကမ္မဋ္ဌာနုပဋ္ဌာနဿ အဝိစ္ဆေဒဒဿနဝစနမေတံ၊ ယထာ ပေါင်္ခါနုပေါင်္ခပဝတ္တာယ သရပဋိပါဋိယာ အဝိစ္ဆေဒေါ၊ ဧဝမေတဿာပီတိ.

နိက္ခိတ္တဓုရော ဘာဝနာနုယောဂေ. ဝတ္တပဋိပတ္တိယာ အပူရဏေန သဗ္ဗဝတ္ထာနိ ဘိန္ဒိတွာ. ‘‘ကာမေ အဝီတရာဂေါ ဟောတိ၊ ကာယေ အဝီတရာဂေါ၊ ရူပေ အဝီတရာဂေါ၊ ယာဝဒတ္ထံ ဥဒရာဝဒေဟကံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေယျသုခံ ပဿသုခံ မိဒ္ဓသုခံ အနုယုတ္တော ဝိဟရတိ၊ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၂၀၊ မ. နိ. ၁.၁၈၆) ဧဝံ ဝုတ္တ ပဉ္စဝိဓစေတောခိလဝိနိဗန္ဓစိတ္တော. စရိတွာတိ ပဝတ္တိတွာ.

အတ္တကာမာတိ အတ္တနော ဟိတသုခံ ဣစ္ဆန္တာ၊ ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝန္တောတိ အတ္ထော. ဓမ္မောတိ ဟိ ဟိတံ၊ တန္နိမိတ္တကဉ္စ သုခန္တိ. အထ ဝါ ဝိညူနံ နိဗ္ဗိသေသတ္တာ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နတ္တာ စ အတ္တာ နာမ ဓမ္မော၊ တံ ကာမေန္တိ ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္တကာမာ. ဥသဘံ နာမ ဝီသတိ ယဋ္ဌိယော. တာယ သညာယာတိ တာယ ပါသာဏသညာယ၊ ဧတ္တကံ ဌာနံ အာဂတာတိ ဇာနန္တာတိ အဓိပ္ပါယော. သောယေဝ နယောတိ ‘‘အယံ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိကော ယော ဌာနေ ဝုတ္တော၊ သော ဧဝ နိသဇ္ဇာယပိ နယော. ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တာနံ ဆိန္နဘတ္တဘာဝဘယေနပိ ယောနိသောမနသိကာရံ ပရိဗြူဟေတိ.

ဗဟာပဓာနံ ပူဇေဿာမီတိ အမှာကံ အတ္ထာယ လောကနာထေန ဆ ဝဿာနိ ကတံ ဒုက္ကရစရိယံ ဧဝါဟံ ယထာသတ္တိ ပူဇေဿာမီတိ. ပဋိပတ္တိပူဇာ ဟိ သတ္ထုပူဇာ၊ န အာမိသပူဇာ. ဌာနစင်္ကမနမေဝါတိ အဓိဋ္ဌာတဗ္ဗဣရိယာပထဝသေန ဝုတ္တံ၊ န ဘောဇနာဒိကာလေသု အဝဿံ ကတ္တဗ္ဗနိသဇ္ဇာယ ပဋိက္ခေပဝသေန.

ဝီထိံ ဩတရိတွာ ဣတော စိတော စ အနောလောကေတွာ ပဌမမေဝ ဝီထိယော သလ္လက္ခေတဗ္ဗာတိ အာဟ ‘‘ဝီထိယော သလ္လက္ခေတွာ’’တိ. ယံ သန္ဓာယ ဝုစ္စတိ ‘‘ပါသာဒိကေန အဘိက္ကန္တေနာ’’တိ၊ တံ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ပစ္စေကဗောဓိံ သစ္ဆိကရောတိ၊ ယဒိ ဥပနိဿယသမ္ပန္နော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဣတော ပရေသုပိ. တတ္ထ ပစ္စေကဗောဓိယာ ဥပနိဿယသမ္ပဒါ ကပ္ပါနံ ဒွေ အသင်္ချေယျာနိ သတသဟဿဉ္စ တဇ္ဇံ ပုညဉာဏသမ္ဘရဏံ၊ သာဝကဗောဓိယံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ၊ မဟာသာဝကာနံ ကပ္ပသတသဟဿမေဝ၊ ဣတရေသံ အတီတာသု ဇာတီသု ဝိဝဋ္ဋသန္နိဿယဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ ကုသလံ. ဗာဟိယော ဒါရုစီရိယောတိ ဗဟိ ဝိသယေ သဉ္ဇာတသံဝဍ္ဎတာယ ဗာဟိယော၊ ဒါရုစီရပရိဟရဏေန ဒါရုစီရိယောတိ စ သမညာတော. သော ဟိ အာယသ္မာ –

‘‘တသ္မာ တိဟ တေ၊ ဗာဟိယ၊ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ‘ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ သုတေ။ မုတေ။ ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတီ’တိ. ယတော ခေါ တေ၊ ဗာဟိယ၊ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ သုတေ။ မုတေ။ ဝိညာတေ ဝိညာတမတ္တံ ဘဝိဿတိ၊ တတော တွံ၊ ဗာဟိယ၊ န တေန. ယတော တွံ၊ ဗာဟိယ၊ န တေန၊ တတော တွံ၊ ဗာဟိယ၊ န တတ္ထ. ယတော တွံ၊ ဗာဟိယ၊ န တတ္ထ၊ တတော တွံ၊ ဗာဟိယ၊ နေဝိဓ န ဟုရံ န ဥဘယမန္တရေန၊ ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) – ဧတ္တကာယ ဒေသနာယ အရဟတ္တံ သစ္ဆာကာသိ.

တန္တိ အသမ္မုယှနံ. ဧဝန္တိ ဣဒါနိ ဝုစ္စမာနာကာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္တာ အဘိက္ကမတီတိ ဣမိနာ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟဝသေန အဘိက္ကမေ သမ္မုယှနံ ဒဿေတိ၊ အဟံ အဘိက္ကမာမီတိ ပန ဣမိနာ မာနဂ္ဂါဟဝသေန၊ တဒုဘယံ ပန တဏှာယ ဝိနာ န ဟောတီတိ တဏှာဂ္ဂါဟဝသေနပိ သမ္မုယှနံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. ‘‘တထာ အသမ္မုယှန္တော’’တိ ဝတွာ တံ အသမ္မုယှနံ ယေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေန ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဘိက္ကမာမီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝါယောဓာတုယာ အနုဂတာ တေဇောဓာတု ဥဒ္ဓရဏဿ ပစ္စယော. ဥဒ္ဓရဏဂတိကာ ဟိ တေဇောဓာတူတိ ဥဒ္ဓရဏေ ဝါယောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ၊ တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကေက။ပေ။ ဗလဝတိယော’’တိ အာဟ. ယသ္မာ ပန တေဇောဓာတုယာ အနုဂတာ ဝါယောဓာတု အတိဟရဏဝီတိဟရဏာနံ ပစ္စယော. တိရိယဂတိကာယ ဟိ ဝါယောဓာတုယာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသု သာတိသယော ဗျာပါရောတိ တေဇောဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ၊ တသ္မာ ဣမာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ အတိဟရဏဝီတိဟရဏေသူ’’တိ အာဟ. သတိပိ အနုဂမနာနုဂန္တဗ္ဗတာဝိသေသေ တေဇောဓာတု-ဝါယောဓာတု-ဘာဝမတ္တံ သန္ဓာယ တထာ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ. တတ္ထ အက္ကန္တဋ္ဌာနတော ပါဒဿ ဥက္ခိပနံ ဥဒ္ဓရဏံ၊ ဌိတဋ္ဌာနံ အတိက္ကမိတွာ ပုရတော ဟရဏံ အတိဟရဏံ ခါဏုအာဒိပရိဟရဏတ္ထံ၊ ပတိဋ္ဌိတပါဒဃဋ္ဋနပရိဟရဏတ္ထံ ဝါ ပဿေန ဟရဏံ ဝီတိဟရဏံ၊ ယာဝ ပတိဋ္ဌိတပါဒေါ၊ တာဝ အာဟရဏံ အတိဟရဏံ၊ တတော ပရံ ဟရဏံ ဝီတိဟရဏန္တိ အယံ ဝါ ဧတေသံ ဝိသေသော.

ယသ္မာ ပထဝီဓာတုယာ အနုဂတာ အာပေါဓာတု ဝေါဿဇ္ဇနဿ ပစ္စယော. ဂရုတရသဘာဝါ ဟိ အာပေါဓာတူတိ ဝေါဿဇ္ဇနေ ပထဝီဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ၊ တသ္မာ တာသံ ဒွိန္နမေတ္ထ သာမတ္ထိယတော အဓိမတ္တတာ၊ ဣတရာသဉ္စ ဩမတ္တတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝေါဿဇ္ဇနေ။ပေ။ ဗလဝတိယော’’တိ. ယသ္မာ ပန အာပေါဓာတုယာ အနုဂတာ ပထဝီဓာတု သန္နိက္ခေပနဿ ပစ္စယော၊ ပတိဋ္ဌာဘာဝေ ဝိယ ပတိဋ္ဌာပနေပိ တဿာ သာတိသယကိစ္စတ္တာ အာပေါဓာတုယာ တဿာ အနုဂတဘာဝေါ၊ တထာ ဃဋ္ဋနကိရိယာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝသေန သန္နိရုမ္ဘနဿ သိဇ္ဈနတော တတ္ထာပိ ပထဝီဓာတုယာ အာပေါဓာတုအနုဂတဘာဝေါ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တထာ သန္နိက္ခေပနသန္နိရုမ္ဘနေသူ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ အဘိက္ကမနေ၊ တေသု ဝါ ဝုတ္တေသု ဥဒ္ဓရဏာဒီသု ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု. ဥဒ္ဓရဏေတိ ဥဒ္ဓရဏက္ခဏေ. ရူပါရူပဓမ္မာတိ ဥဒ္ဓရဏာကာရေန ပဝတ္တာ ရူပဓမ္မာ၊ တံသမုဋ္ဌာပကာ အရူပဓမ္မာ စ အတိဟရဏံ န ပါပုဏန္တိ ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော. တတ္ထ တတ္ထေဝါတိ ယတ္ထ ယတ္ထ ဥပ္ပန္နာ၊ တတ္ထ တတ္ထေဝ. န ဟိ ဓမ္မာနံ ဒေသန္တရသင်္ကမနံ အတ္ထိ. ပဗ္ဗံ ပဗ္ဗန္တိအာဒိ ဥဒ္ဓရဏာဒိကောဋ္ဌာသေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ တံ သဘာဂသန္တတိဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတိဣတ္တရော ဟိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပဝတ္တိက္ခဏော ဂမနဿာဒါနံ ဒေဝပုတ္တာနံ ဟေဋ္ဌုပရိယေန ပဋိမုခံ ဓာဝန္တာနံ သိရသိ ပါဒေ စ ဗဒ္ဓဓုရဓာရာသမာဂမတောပိ သီဃတရော. ယထာ တိလာနံ ဘဇ္ဇိယမာနာနံ ပဋပဋာယနေန ဘေဒေါ လက္ခီယတိ၊ ဧဝံ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဥပ္ပါဒေနာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ပဋပဋာယန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပန္နာ ဟိ ဧကန္တတော ဘိဇ္ဇန္တီတိ.

သဒ္ဓိံ ရူပေနာတိ ဣဒံ တဿ တဿ စိတ္တဿ နိရောဓေန သဒ္ဓိံ နိရုဇ္ဈနကရူပဓမ္မာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ ယံ တတော သတ္တရသမစိတ္တဿ ဥပ္ပါဒက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ. အညထာ ယဒိ ရူပါရူပဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ သိယုံ၊ ‘‘ရူပံ ဂရုပရိဏာမံ ဒန္ဓနိရောဓ’’န္တိအာဒိဝစနေဟိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၆) ဝိရောဓော သိယာ၊ တထာ ‘‘နာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ၊ ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ၊ ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ ဧဝမာဒိပါဠိယာ (အ. နိ. ၁.၄၈). စိတ္တစေတသိကာ ဟိ သာရမ္မဏသဘာဝါ ယထာဗလံ အတ္တနော အာရမ္မဏပစ္စယဘူတမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ တေသံ တံသဘာဝနိပ္ဖတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော၊ ရူပဓမ္မာ ပန အနာရမ္မဏာ ပကာသေတဗ္ဗာ၊ ဧဝံ တေသံ ပကာသေတဗ္ဗဘာဝနိဝတ္တိ သောဠသဟိ စိတ္တေဟိ ဟောတီတိ တင်္ခဏာယုကတာ တေသံ ဣစ္ဆိတာ၊ လဟုဝိညာဏဝိသယသင်္ဂတိမတ္တပစ္စယတာယ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာနံ၊ ဝိသယသင်္ဂတိမတ္တတာယ စ ဝိညာဏဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ၊ ဒန္ဓမဟာဘူတပစ္စယတာယ ရူပဓမ္မာနံ ဒန္ဓပရိဝတ္တိတာ၊ နာနာဓာတုယာ ယထာဘူတဉာဏံ ခေါ ပန တထာဂတဿေဝ၊ တေန စ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပဓမ္မောဝ ဝုတ္တော၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော စ တဿေဝါတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သမာနက္ခဏတာ န ယုဇ္ဇတေဝ၊ တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ၊အညံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈတီတိ ယံ ပုရိမုပ္ပန္နံ စိတ္တံ၊ တံ အညံ၊ တံ ပန နိရုဇ္ဈန္တံ အပရဿ အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေနေဝ နိရုဇ္ဈတီတိ တတော လဒ္ဓပစ္စယံ အညံ ဥပ္ပဇ္ဇတေ စိတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အန္တရော လဗ္ဘေယျာတိ နောတိ အာဟ ‘‘အဝီစိမနုသမ္ဗန္ဓော’’တိ၊ ယထာ ဝီစိ အန္တရော န လဗ္ဘတိ၊ တဒေဝေတန္တိ အဝိသေသဝိဒု မညန္တိ၊ ဧဝံ အနု အနု သမ္ဗန္ဓော စိတ္တသန္တာနော ရူပသန္တာနော စ နဒီသောတောဝ နဒိယံ ဥဒကပ္ပဝါဟော ဝိယ ဝတ္တတိ.

အဘိမုခံ လောကိတံ အာလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ပုရတောပေက္ခန’’န္တိ. ယသ္မာ ယံဒိသာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတိ တိဋ္ဌတိ နိသီဒတိ ဝါ၊ တဒဘိမုခံ ပေက္ခနံ အာလောကိတံ၊ တသ္မာ တဒနုဂတံ ဝိဒိသာလောကနံ ဝိလောကိတန္တိ အာဟ ‘‘ဝိလောကိတံ နာမ အနုဒိသာပေက္ခန’’န္တိ. သမ္မဇ္ဇနပရိဘဏ္ဍာဒိကရဏေ ဩလောကိတဿ၊ ဥလ္လောကဟရဏာဒီသု ဥလ္လောကိတဿ၊ ပစ္ဆတော အာဂစ္ဆန္တပရိဿယဿ ပရိဝဇ္ဇနာဒီသု အပလောကိတဿ သိယာ သမ္ဘဝေါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ ဝါ မုခေန သဗ္ဗာနိပိ တာနိ ဂဟိတာနေဝါ’’တိ.

ကာယသက္ခိန္တိ ကာယေန သစ္ဆိကတဝန္တံ၊ ပစ္စက္ခကာရိနန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ အာယသ္မာ ဝိပဿနာကာလေ ဧဝ ‘‘ယမေဝါဟံ ဣန္ဒြိယေသု အဂုတ္တဒွါရတံ နိဿာယ သာသနေ အနဘိရတိအာဒိဝိပ္ပကာရံ ပတ္တော၊ တမေဝ သုဋ္ဌု နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ ဥဿာဟဇာတော ဗလဝဟိရောတ္တပ္ပေါ၊ တတ္ထ စ ကတာဓိကာရတ္တာ ဣန္ဒြိယသံဝရေ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တော၊ တေနေဝ နံ သတ္ထာ ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရာနံ ယဒိဒံ နန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၃၅) ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ.

သာတ္ထကတာ စ သပ္ပါယတာ စ အာလောကိတဝိလောကိတဿ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တသ္မာတိ ‘‘ကမ္မဋ္ဌာနာဝိဇဟနဿေဝ ဂေါစရသမ္ပဇညဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. အတ္တနော ကမ္မဋ္ဌာနဝသေနေဝ အာလောကနဝိလောကနံ ကာတဗ္ဗံ၊ ခန္ဓာဒိကမ္မဋ္ဌာနာ အညော ဥပါယော န ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပါယော. အာလောကိတာဒိသမညာပိ ယသ္မာ ဓမ္မမတ္တဿေဝ ပဝတ္တိဝိသေသော၊ တသ္မာ တဿ ယာထာဝတော ဇာနနံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘‘ပဌမဇဝနေပိ ။ပေ။ န ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ပဉ္စဒွါရဝိညာဏဝီထိယံ ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒီနံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနာနံ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဝသေန ဣဋ္ဌေ ဣတ္ထိရူပါဒိမှိ လောဘော၊ အနိဋ္ဌေ စ ပဋိဃော ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ မနောဒွါရေ ပန ‘‘ဣတ္ထီ ပုရိသော’’တိ ရဇ္ဇနာဒိ ဟောတိ၊ တဿ ပဉ္စဒွါရဇဝနံ မူလံ၊ ယထာဝုတ္တံ ဝါ သဗ္ဗံ ဘဝင်္ဂါဒိ၊ ဧဝံ မနောဒွါရဇဝနဿ မူလဝသေန မူလပရိညာ ဝုတ္တာ. အာဂန္တုကတာဝကာလိကတာ ပန ပဉ္စဒွါရဇဝနဿေဝ အပုဗ္ဗဘာဝဝသေန ဣတ္တရဘာဝဝသေန စ ဝုတ္တာ. ဟေဋ္ဌုပရိယဝသေန ဘိဇ္ဇိတွာ ပတိတေသူတိ ဟေဋ္ဌိမဿ ဥပရိမဿ စ အပရာပရံ ဘင်္ဂပ္ပတ္တိမာဟ. တန္တိ ဇဝနံ. တဿ န ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဂန္တုကော အဗ္ဘာဂတော. ဥဒယဗ္ဗယပရိစ္ဆိန္နော တာဝတကော ကာလော ဧတေသန္တိ တာဝကာလိကာနိ.

ဧတံ အသမ္မောဟသမ္ပဇညံ. တတ္ထာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓဝသေန အာလောကနဝိလောကနေ ပညာယမာနေ တဗ္ဗိနိမုတ္တော ကော ဧကော အာလောကေတိ၊ ကော ဝိလောကေတိ. ဥပနိဿယပစ္စယောတိ ဣဒံ သုတ္တန္တနယေန ပရိယာယတော ဝုတ္တံ. သဟဇာတပစ္စယောတိ နိဒဿနမတ္တမေတံ အညမည-သမ္ပယုတ္တ-အတ္ထိအဝိဂတာဒိပစ္စယာနမ္ပိ လဗ္ဘနတော.

မဏိသပ္ပေါ နာမ ဧကာ သပ္ပဇာတီတိ ဝဒန္တိ. လဠနန္တိ ကမ္ပနန္တိ ဝဒန္တိ၊ လီဠာကရဏံ ဝါ လဠနံ.

ဥဏှပကတိကော ပရိဠာဟဗဟုလော. သီလဿ ဝိဒူသနေန အဟိတာဝဟတ္တာ မိစ္ဆာဇီဝဝသေန ဥပ္ပန္နံ အသပ္ပါယံ. စီဝရမ္ပိ အစေတနန္တိအာဒိနာ စီဝရဿ ဝိယ ‘‘ကာယောပိ အစေတနော’’တိ ကာယဿ အတ္တသုညတာဝိဘာဝနေန ‘‘အဗ္ဘန္တရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တော ဣတရီတရသန္တောသဿ ကာရဏံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟတောတိ အာဟတစတုပဉ္စဂဏ္ဌိကော၊ စတုပဉ္စဂဏ္ဌိကာဟိ ဝါ ဟတသောဘော.

အဋ္ဌဝိဓောပိ အတ္ထောတိ အဋ္ဌဝိဓောပိ ပယောဇနဝိသေသော. ပထဝီသန္ဓာရကဇလဿ တံသန္ဓာရကဝါယုနာ ဝိယ ပရိဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝါယောဓာတုနာဝ အာသယေ အဝဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဝါယောဓာတုဝသေနေဝ တိဋ္ဌတီ’’တိ. အတိဟရတီတိ ယာဝ မုခါ အဘိဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ တတော ယာဝ ကုစ္ဆိ၊ တာဝ ဟရတိ. အတိဟရတီတိ ဝါ မုခဒွါရံ အတိက္ကာမေန္တော ဟရတိ. ဝီတိဟရတီတိ ကုစ္ဆိဂတံ ပဿတော ဟရတိ. ပရိဝတ္တေတီတိ အပရာပရံ စာရေတိ. ဧတ္ထ စ အာဟာရဿ ဓာရဏပရိဝတ္တနသံစုဏ္ဏနဝိသောသနာနိ ပထဝီဓာတုသဟိတာ ဧဝ ဝါယောဓာတု ကရောတိ၊ န ကေဝလာတိ တာနိ ပထဝီဓာတုယာပိ ကိစ္စဘာဝေန ဝုတ္တာနိ. အလ္လတ္တဉ္စ အနုပါလေတီတိ ဝါယုအာဒီဟိ အတိသောသနံ ယထာ န ဟောတိ၊ တထာ အနုပါလေတိ အလ္လအာဒီဟိ အတိသောသနံ ယထာ န ဟောတိ၊ တထာ အနုပါလေတိ အလ္လဘာဝံ. တေဇောဓာတူတိ ဂဟဏီသင်္ခါတာ တေဇောဓာတု. သာ ဟိ အန္တော ပဝိဋ္ဌံ အာဟာရံ ပရိပါစေတိ. အဉ္ဇသော ဟောတီတိ အာဟာရဿ ပဝေသနာဒီနံ မဂ္ဂေါ ဟောတိ. အာဘုဇတီတိ ပရိယေသနဇ္ဈောဟရဏဇိဏ္ဏာဇိဏ္ဏတာဒိံ အာဝဇ္ဇေတိ၊ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. တံတံဝိဇာနနနိပ္ဖါဒကောယေဝ ဟိ ပယောဂေါ ‘‘သမ္မာပယောဂေါ’’တိ ဝုတ္တော. ယေန ဟိ ပယောဂေန ပရိယေသနာဒိ နိပ္ဖဇ္ဇတိ၊ သော တဗ္ဗိသယဝိဇာနနမ္ပိ နိပ္ဖါဒေတိ နာမ တဒဝိနာဘာဝတော. အထ ဝါ သမ္မာပယောဂံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အနွာယ အာဂမ္မ အာဘုဇတိ သမန္နာဟရတိ. အာဘောဂပုဗ္ဗကော ဟိ သဗ္ဗောပိ ဝိညာဏဗျာပါရောတိ တထာ ဝုတ္တံ.

ဂမနတောတိ ဘိက္ခာစာရဝသေန ဂေါစရဂါမံ ဥဒ္ဒိဿ ဂမနတော. ပရိယေသနတောတိ ဂေါစရဂါမေ ဘိက္ခတ္ထံ အာဟိဏ္ဍနတော. ပရိဘောဂတောတိ အာဟာရဿ ပရိဘုဉ္ဇနတော. အာသယတောတိ ပိတ္တာဒိအာသယတော. အာသယတိ ဧတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ပဝတ္တမာနောပိ ကမ္မဗလဝတ္ထိတော ဟုတွာ မရိယာဒဝသေန အညမညံ အသင်္ကရတော သယတိ တိဋ္ဌတိ ပဝတ္တတီတိ အာသယော၊ အာမာသယဿ ဥပရိ တိဋ္ဌနကော ပိတ္တာဒိကော. မရိယာဒတ္ထော ဟိ အယမာကာရော. နိဓေတိ ယထာဘုတ္တော အာဟာရော နိစိတော ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ နိဓာနံ၊ အာမာသယော. တတော နိဓာနတော. အပရိပက္ကတောတိ ဂဟဏီသင်္ခါတေန ကမ္မဇတေဇေန အဝိပက္ကတော. ပရိပက္ကတောတိ ယထာဘုတ္တဿ အာဟာရဿ ဝိပက္ကဘာဝတော. ဖလတောတိ နိပ္ဖတ္တိတော. နိဿန္ဒတောတိ ဣတော စိတော စ ဝိဿန္ဒနတော. သမ္မက္ခနတောတိ သဗ္ဗသော မက္ခနတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ၊ ဝိတ္ထာရော ပန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂသံဝဏ္ဏနာယ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၂၉၄) ဂဟေတဗ္ဗော.

အညေ စ ရောဂါ ကဏ္ဏသူလဘဂန္ဒရာဒယော. အဋ္ဌာနေတိ မနုဿာမနုဿပရိဂ္ဂဟိတေ အယုတ္တေ ဌာနေ ခေတ္တဒေဝါယတနာဒိကေ. နိဿဋ္ဌတ္တာ နေဝ အတ္တနော ကဿစိ အနိဿဇ္ဇိတတ္တာ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ စ န ပရဿ. ဥဒကတုမ္ဗတောတိ ဝေဠုနာဠိအာဒိဥဒကဘာဇနတော. တန္တိ ဆဍ္ဍိတဥဒကံ.

အဒ္ဓါနဣရိယာပထာ စိရပ္ပဝတ္တိကာ ဒီဃကာလိကာ ဣရိယာပထာ. မဇ္ဈိမာ ဘိက္ခာစရဏာဒိဝသေန ပဝတ္တာ. စုဏ္ဏိကဣရိယာပထာ ဝိဟာရေ အညတ္ထာပိ ဣတော စိတော စ ပရိဝတ္တနာဒိဝသေန ပဝတ္တာတိ ဝဒန္တိ. ‘‘ဂတေတိ ဂမနေ’’တိ ပုဗ္ဗေ အဘိက္ကမပဋိက္ကမဂ္ဂဟဏေန ဂမနေနပိ ပုရတော ပစ္ဆတော စ ကာယဿ အတိဟရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဣဓ ဂမနမေဝ ဂဟိတန္တိ ကေစိ.

ယသ္မာ မဟာသီဝတ္ထေရဝါဒေ အနန္တရေ အနန္တရေ ဣရိယာပထေ ပဝတ္တရူပါရူပဓမ္မာနံ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရောဓဒဿနဝသေန သမ္ပဇာနကာရိတာ ဂဟိတာ၊ ဣဒဉ္စေတ္ထ သမ္ပဇညဝိပဿနာစာရဝသေန အာဂတံ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘တယိဒံ မဟာသီဝတ္ထေရေန ဝုတ္တံ အသမ္မောဟဓုရံ ဣမသ္မိံ သတိပဋ္ဌာနဘုတ္တေ အဓိပ္ပေတ’’န္တိ. သာမညဖလေ (ဒီ. နိ. ၁.၂၁၄၊ ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၁၄၊ ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.၂၁၄) ပန သဗ္ဗမ္ပိ စတုဗ္ဗိဓံ သမ္ပဇညံ လဗ္ဘတိ ယာဝဒေဝ သာမညဖလဝိသေသဒဿနပရတ္တာ တဿာ ဒေသနာယ. သတိသမ္ပယုတ္တဿေဝါတိ ဣဒံ ယထာ သမ္ပဇညကိစ္စဿ ပဓာနတာ၊ ဧဝံ သတိကိစ္စဿာပီတိ ဒဿနတ္ထံ၊ န သတိယာ သဗ္ဘာဝမတ္တဒဿနတ္ထံ. န ဟိ ကဒါစိ သတိရဟိတာ ဉာဏပ္ပဝတ္တိ အတ္ထိ. ဧတာနိ ပဒါနီတိ သမ္ပဇညပဒါနိ. ဝိဘတ္တာနေဝါတိ ဝိသုံ ဝိဘတ္တာနေဝ. ဣမိနာပိ သမ္ပဇညဿ ဝိယ သတိယာပိ ပဓာနတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ.

အပရော နယော – ဧကော ဘိက္ခု ဂစ္ဆန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော ဂစ္ဆတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ ဂစ္ဆတိ၊ တထာ ဧကော တိဋ္ဌန္တော နိသီဒန္တော သယန္တော အညံ စိန္တေန္တော အညံ ဝိတက္ကေန္တော သယတိ၊ ဧကော ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဿဇ္ဇေတွာဝ သယတိ၊ ဧတ္ထကေန ပန န ပါကဋံ ဟောတီတိ စင်္ကမနေန ဒီပေန္တိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု စင်္ကမနံ ဩတရိတွာ စင်္ကမနကောဋိယံ ဌိတော ပရိဂ္ဂဏှာတိ ‘‘ပါစီနစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ ပစ္ဆိမစင်္ကမနကောဋိယံ ပဝတ္တာပိ ပါစီနစင်္ကမနကောဋိံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဒါ၊ စင်္ကမနမဇ္ဈေ ပဝတ္တာ ဥဘော ကောဋိယော အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ စင်္ကမေ ပဝတ္တာ ရူပါရူပဓမ္မာ ဌာနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝ နိရုဒ္ဓါ၊ ဌာနေ ပဝတ္တာ နိသဇ္ဇံ၊ နိသဇ္ဇာယ ပဝတ္တာ သယနံ အပ္ပတွာ ဧတ္ထေဝနိရုဒ္ဓါ’’တိ၊ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ပရိဂ္ဂဏှန္တောယေဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ၊ ဥဋ္ဌဟန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ဥဋ္ဌဟတိ၊ အယံ ဘိက္ခု ဂတာဒီသု သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ၊ ဧဝမ္ပိ သုတ္တေ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဝိဘူတံ ဟောတိ၊ တသ္မာ ယော ဘိက္ခု ယာဝ သက္ကောတိ၊ တာဝ စင်္ကမိတွာ ဌတွာ နိသီဒိတွာ သယမာနော ဧဝံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ သယတိ ‘‘ကာယော အစေတနော၊ မဉ္စော အစေတနော၊ ကာယော န ဇာနာတိ ‘‘အဟံ မဉ္စေ သယိတော’တိ၊ မဉ္စော န ဇာနာတိ ‘‘မယိ ကာယော သယိတော’’တိ၊ အစေတနော ကာယော အစေတနေ မဉ္စေ သယိတော’’တိ၊ ဧဝံ ပရိဂ္ဂဏှန္တောယေဝ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂံ ဩတာရေတိ၊ ပဗုဇ္ဈန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာဝ ပဗုဇ္ဈတိ၊ အယံ သုတ္တေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတီတိ.

ကာယာဒိကိရိယာနိဗ္ဗတ္တနေန တမ္မယတ္တာ အာဝဇ္ဇနကိရိယာသမုဋ္ဌိတတ္တာ စ ဇဝနံ၊ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဆဒွါရပ္ပဝတ္တံ ကိရိယာမယပဝတ္တံ နာမ၊ တသ္မိံ သတိ ဇာဂရိတံ နာမ ဟောတီတိ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အပိစ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇဂ္ဂန္တောပိ ဇာဂရိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ ဟောတိ. ဝိမုတ္တာယတနသီသေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ ဗာတ္တိံသတိရစ္ဆာနကထံ ပဟာယ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတံ သပ္ပါယကထံ ကထေန္တောပိ ဘာသိတေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ မနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တောပိ ဒုတိယံ ဈာနံ သမာပန္နောပိ တုဏှီဘာဝေ သမ္ပဇာနကာရီ နာမ. ဒုတိယဉှိ ဈာနံ ဝစီသင်္ခါရဝိရဟတော ဝိသေသတော တုဏှီဘာဝေါ နာမ. ရူပဓမ္မဿေဝ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသာ အဘိက္ကမာဒယောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓဿေဝ သမုဒယော စ ဝယော စ နီဟရိတဗ္ဗော’’တိ. သေသံ ဝုတ္တနယမေဝ.

စတုသမ္ပဇညပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဋိကူလမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၁၀. ပဋိကူလမနသိကာရဝသေနာတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၇၇) ဇိဂုစ္ဆနီယတာယ. ပဋိကူလမေဝ ပဋိကူလံ ယော ပဋိကူလသဘာဝေါ ပဋိကူလာကာရော၊ တဿ မနသိကရဏဝသေန. အန္တရေနပိ ဟိ ဘာဝဝါစိနံ သဒ္ဒံ ဘာဝတ္ထော ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘ပဋဿ သုက္က’’န္တိ. ယသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၁၈၂-၁၈၃) ဝုတ္တံ၊ တသ္မာ တတ္ထ တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝတ္ထာဒီဟိ ပသိဗ္ဗကာကာရေန ဗန္ဓိတွာ ကတံ အာဝဋနံ ပုတောဠိ. ဝိဘူတာကာရောတိ ပဏ္ဏတ္တိံ သမတိက္ကမိတွာ အသုဘဘာဝဿ ဥပဋ္ဌိတာကာရော. ဣတိ-သဒ္ဒဿ အာကာရတ္ထတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဝတွာ တံ ကာရဏံ သရူပတော ဒဿေန္တော ‘‘ကေသာဒိပရိဂ္ဂဟဏေနာ’’တိ အာဟ.

ပဋိကူလမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၁၁. ဓာတုမနသိကာရဝသေနာတိ ပထဝီဓာတုအာဒိကာ စတဿော ဓာတုယော အာရဗ္ဘ ပဝတ္တဘာဝနာမနသိကာရဝသေန၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေနာတိ အတ္ထော. ဓာတုမနသိကာရော ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနံ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနန္တိ ဟိ အတ္ထတော ဧကံ. ဂေါဃာတကောတိ ဇီဝိကတ္ထာယ ဂုန္နံ ဃာတကော. အန္တေဝါသိကောတိ ကမ္မကရဏဝသေန တဿ သမီပဝါသီ. ဌိတ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဌိတော ဝါ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၆၃၊ အ. နိ. ၅.၂၈) ဌာနသင်္ခါတဣရိယာပထသမင်္ဂိတာယ၊ ဌာ-သဒ္ဒဿ ဝါ ဂတိဝိနိဝတ္တိအတ္ထတာယ အညတ္ထ ဌပေတွာ ဂမနံ သေသဣရိယာပထသမင်္ဂိတာယ ဗောဓကော၊ ဣဓ ပန ယထာ တထာ ရူပကာယဿ ပဝတ္တိအာကာရဗောဓကော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ယေန ကေနစိ အာကာရေန ဌိတတ္တာ ယထာဌိတ’’န္တိ. တတ္ထ အာကာရေနာတိ ဌာနာဒိနာ ရူပကာယဿ ပဝတ္တိအာကာရေန. ဌာနာဒယော ဟိ ဣရိယာပထသင်္ခါတာယ ကာယိကကိရိယာယ ပထော ပဝတ္တိမဂ္ဂေါတိ ‘‘ဣရိယာပထော’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဌိတန္တိ ယထာပဝတ္တံ. ယထာဝုတ္တဋ္ဌာနမေဝေတ္ထ ‘‘ပဏိဓာန’’န္တိ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ယထာဌိတတ္တာ စ ယထာပဏိဟိတ’’န္တိ. ဌိတန္တိ ဝါ ကာယဿ ဌာနသင်္ခါတဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ. ပဏိဟိတန္တိ တဒညဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ. ဌိတန္တိ ဝါ ကာယသင်္ခါတာနံ ရူပဓမ္မာနံ တသ္မိံ တသ္မိံ ခဏေ သကိစ္စဝသေန အဝဋ္ဌာနပရိဒီပနံ. ပဏိဟိတန္တိ ပစ္စယကိစ္စဝသေန တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟိ ပကာရတော နိဟိတံ ပဏိဟိတန္တိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စဝေက္ခတီတိ ပတိ ပတိ အဝေက္ခတိ၊ ဉာဏစက္ခုနာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝိသုံ ဝိသုံ ပဿတိ.

ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဘာဝတ္ထဝိဘာဝနဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဂေါဃာတကဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပေါသေန္တဿာတိ မံသူပစယပရိဗြူဟနာယ ကုဏ္ဍကဘတ္တကပ္ပါသဋ္ဌိအာဒီဟိ သံဝဍ္ဎေန္တဿ. ဝဓိတံ မတန္တိ ဟိံသိတံ ဟုတွာ မတံ. မတန္တိ စ မတမတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တာဝဒေဝါ’’တိ. ဂါဝီတိ သညာ န အန္တရဓာယတိ ယာနိ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနိ ယထာသန္နိဝိဋ္ဌာနိ ဥပါဒါယ ဂါဝီသမညာ မတမတ္တာယပိ ဂါဝိယာ၊ တေသံ တံသန္နိဝေသဿ အဝိနဋ္ဌတ္တာ. ဝိလီယန္တိ ဘိဇ္ဇန္တိ ဝိဘုဇ္ဇန္တီတိ ဗီလာ ဘာဂါ ဝ-ကာရဿ ဗ-ကာရံ၊ ဣ-ကာရဿ ဤ-ကာရံ ကတွာ. ဗီလသောတိ ဗီလံ ဗီလံ ကတွာ. ဝိဘဇိတွာတိ အဋ္ဌိသင်္ဃာဋတော မံသံ ဝိဝေစေတွာ၊ တတော ဝါ ဝိဝေစိတမံသံ ဘာဂသော ကတွာ. တေနေဝါဟ ‘‘မံသသညာ ပဝတ္တတီ’’တိ. ပဗ္ဗဇိတဿပိ အပရိဂ္ဂဟိတကမ္မဋ္ဌာနဿ. ဃနဝိနိဗ္ဘောဂန္တိ သန္တတိသမူဟကိစ္စဃနာနံ ဝိနိဗ္ဘုဇနံ ဝိဝေစနံ. ဓာတုသော ပစ္စဝေက္ခတောတိ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂကရဏေန ဓာတုံ ဓာတုံ ပထဝီအာဒိဓာတုံ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ. သတ္တသညာတိ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိဝသေန ပဝတ္တာ သညာတိ ဝဒန္တိ၊ ဝေါဟာရဝသေန ပဝတ္တသတ္တသညာယပိ တဒါ အန္တရဓာနံ ယုတ္တမေဝ ယာထာဝတော ဃနဝိနိဗ္ဘောဂဿ သမ္ပာဒနတော. ဧဝဉှိ သတိ ယထာဝုတ္တဩပမ္မတ္ထေန ဥပမေယျတ္ထော အညဒတ္ထု သံသန္ဒတိ သမေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဓာတုဝသေနေဝ စိတ္တံ သန္တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဒက္ခောတိ ဆေကော တံတံသမညာယ ကုသလော၊ ယထာဇာတေ သူနသ္မိံ နင်္ဂုဋ္ဌခုရဝိသာဏာဒိဝန္တေ အဋ္ဌိမံသာဒိအဝယဝသမုဒါယေ အဝိဘတ္တေ ဂါဝီသမညာ၊ န ဝိဘတ္တေ၊ ဝိဘတ္တေ ပန အဋ္ဋိံမံသာဒိအဝယဝသမညာတိ ဇာနနကော. စတုမဟာပထော ဝိယ စတုဣရိယာပထောတိ ဂါဝိယာ ဌိတစတုမဟာပထော ဝိယ ကာယဿ ပဝတ္တိမဂ္ဂဘူတော စတုဗ္ဗိဓော ဣရိယာပထော. ယသ္မာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၁.၃၀၆) ဝိတ္ထာရိတာ၊ တသ္မာ တတ္ထ တံသံဝဏ္ဏနာယဉ္စ (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၃၀၆) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဓာတုမနသိကာရပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နဝသိဝထိကပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၁၂. သိဝထိကာယ အပဝိဒ္ဓဥဒ္ဓုမာတကာဒိပဋိသံယုတ္တာနံ ဩဓိသော ပဝတ္တာနံ ကထာနံ တဒဘိဓေယျာနဉ္စ ဥဒ္ဓုမာတကာဒိအသုဘဘာဂါနံ သိဝထိကပဗ္ဗာနီတိ သင်္ဂီတိကာရေဟိ ဂဟိတသမညာ. တေနာဟ ‘‘သိဝထိကပဗ္ဗေဟိ ဝိဘဇိတု’’န္တိ. ဥဒ္ဓံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာတိ ဇီဝိတက္ခယတော ဥပရိ မရဏတော ပရံ. သမုဂ္ဂတေနာတိ ဥဋ္ဌိတေန. ဥဒ္ဓုမာတတ္တာတိ ဥဒ္ဓံ ဥဒ္ဓံ ဓုမာတတ္တာ သူနတ္တာ. သေတရတ္တေဟိ ဝိပရိဘိန္နံ ဝိမိဿိတံ နီလံ ဝိနီလံ၊ ပုရိမဝဏ္ဏဝိပရိဏာမဘူတံ ဝါ နီလံဝိနီလံ၊ ဝိနီလမေဝ ဝိနီလကန္တိ က-ကာရေန ပဒဝဍ္ဎနမာဟ အနတ္ထန္တရတော ယထာ ‘‘ပီတကံ လောဟိတက’’န္တိ (ဓ. သ. ၆၁၆). ပဋိကူလကတ္တာတိ ဇိဂုစ္ဆနီယတ္တာ. ကုစ္ဆိတံ ဝိနီလံ ဝိနီလကန္တိ ကုစ္ဆနတ္ထော ဝါ အယံ က-ကာရောတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပါပကော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂစ္ဆတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၆၊ အ. နိ. ၅.၂၁၃၊ မဟာဝ. ၂၈၅). ပရိဘိန္နဋ္ဌာနေဟိ ကာကကင်္ကာဒီဟိ. ဝိဿန္ဒမာနံ ပုဗ္ဗန္တိ ဝိဿဝန္တံ ပုဗ္ဗံ၊ တဟံ တဟံ ပဂ္ဃရန္တပုဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တထာဘာဝန္တိ ဝိဿန္ဒမာနပုဗ္ဗဘာဝံ.

သော ဘိက္ခူတိ ယော ‘‘ပဿေယျ သရီရံ သိဝထိကာယ ဆဍ္ဍိတ’’န္တိ ဝုတ္တော၊ သော ဘိက္ခု. ဥပသံဟရတိ သဒိသတံ. အယမ္ပိ ခေါတိအာဒိ ဥပသံဟရဏာကာရဒဿနံ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ၊ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနေတ္ထ ဝိညာဏဂတိကမေဝ. ဥသ္မာတိ ကမ္မဇတေဇော. ဧဝံပူတိကသဘာဝေါတိ ဧဝံ အတိဝိယ ပူတိကသဘာဝေါ၊ န အာယုအာဒီနံ အဝိဂမေ ဝိယ မတ္တသောတိ အဓိပ္ပါယော. ဧဒိသော ဘဝိဿတီတိ ဧဝံဘာဝီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံဥဒ္ဓုမာတာဒိဘေဒေါ ဘဝိဿတီ’’တိ.

လုဉ္စိတွာ လုဉ္စိတွာတိ ဥပ္ပါဋေတွာ ဥပ္ပါဋေတွာ. သေသာဝသေသမံသလောဟိတယုတ္တန္တိ သဗ္ဗသော အခါဒိတတ္တာ တဟံ တဟံ သေသေန အပ္ပါဝသေသေန မံသလောဟိတေန ယုတ္တံ. အညေန ဟတ္ထဋ္ဌိကန္တိ အဝိသေသေန ဟတ္ထဋ္ဌိကာနံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတာ ဇောတိတာတိ အနဝသေသတော တေသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏတံ ဒဿေန္တော ‘‘စတုသဋ္ဌိဘေဒမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေရောဝဿိကာနီတိ တိရောဝဿံ ဂတာနိ. တာနိ ပန သံဝစ္ဆရံ ဝီတိဝတ္တာနိ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘အတိက္ကန္တသံဝစ္ဆရာနီ’’တိ. ပုရာဏတာယ ဃနဘာဝဝိဂမေန ဝိစုဏ္ဏတာ ဣဓ ပူတိဘာဝေါတိ သော ယထာ ဟောတိ၊ တံ ဒဿေန္တော ‘‘အဗ္ဘောကာသေ’’တိအာဒိမာဟ. ခဇ္ဇမာနတာဒိဝသေန ဒုတိယသိဝထိကပဗ္ဗာဒီနံ ဝဝတ္ထိတတ္ထာ ဝုတ္တံ ‘‘ခဇ္ဇမာနာဒီနံ ဝသေန ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ.

နဝသိဝထိကပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဣမာနေဝ ဒွေတိ အဝဓာရဏေန အပ္ပနာကမ္မဋ္ဌာနံ တတ္ထ နိယမေတိ အညပဗ္ဗေသု တဒဘာဝတော. ယတော ဟိ ဧဝ-ကာရော၊ တတော အညတ္ထ နိယမေတိ၊ တေန ပဗ္ဗဒွယဿ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာနတာပိ အပ္ပဋိသိဒ္ဓါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ အနိစ္စာဒိဒဿနတော. သင်္ခါရေသု အာဒီနဝဝိဘာဝနာနိ သိဝထိကပဗ္ဗာနီတိ အာဟ ‘‘သိဝထိကာနံ အာဒီနဝါနုပဿနာဝသေန ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ဣရိယာပထပဗ္ဗာဒီနံ အနပ္ပနာဝဟတာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘သေသာနိ ဒွါဒသာပီ’’တိ ဝုတ္တံ. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

ကာယာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

၁၁၃. သုခံ ဝေဒနန္တိ ဧတ္ထ သုခယတီတိ သုခါ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ကာယဉ္စ လဒ္ဓဿာဒေ ကရောတီတိ အတ္ထော. သုဋ္ဌု ဝါ ခါဒတိ၊ ခနတိ ဝါ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ အာဗာဓန္တိ သုခါ. သုကရံ ဩကာသဒါနံ ဧတိဿာတိ သုခါတိ အပရေ. ဝေဒယတိ အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝတီတိ ဝေဒနာ. ဝေဒယမာနောတိ အနုဘဝမာနော. ကာမန္တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ၊ တံ ဣရိယာပထပဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝ. သမ္ပဇာနဿ ဝေဒိယနံ သမ္ပဇာနဝေဒိယနံ.

‘‘ဝေါဟာရမတ္တံ ဟောတီ’’တိ ဧတေန ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီ’’တိ ဣဒံ ဝေါဟာရမတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဝတ္ထုအာရမ္မဏာတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏာ. ရူပါဒိအာရမ္မဏဉှိ ဝေဒနာယ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ အဓိပ္ပေတံ. အဿာတိ ဘဝေယျ. ဓမ္မဝိနိမုတ္တဿ အညဿ ကတ္တု အဘာဝတော ဓမ္မဿေဝ ကတ္တုဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝေဒနာဝ ဝေဒယတီ’’တိ အာဟ. နိတ္ထုနန္တောတိ. ဗလဝတော ဝေဒနာဝေဂဿ နိရောဓနေ အာဒီနဝံ ဒိသွာ တဿ အဝသရဒါနဝသေန နိတ္ထုနန္တော. ဝီရိယသမတံ ယောဇေတွာတိ အဓိဝါသနဝီရိယဿ အဓိမတ္တတ္တာ တဿ ဟာပနဝသေန သမာဓိနာ သမရသတာပါဒနေန ဝီရိယသမတံ ယောဇေတွာ. သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟီတိ လောကုတ္တရပဋိသမ္ဘိဒါဟိ သဟ. လောကိယာနမ္ပိ ဝါ သတိ ဥပ္ပတ္တိကာလေ တတ္ထ သမတ္ထတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟီ’’တိ. သမသီသီတိ ဝါရသမသီသီ ဟုတွာ၊ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရဿ အနန္တရဝါရေ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အတ္ထော.

ယထာ စ သုခံ၊ ဧဝံ ဒုက္ခန္တိ ယထာ ‘‘သုခံ ဝေဒယတီ’’တိအာဒိနာ သမ္ပဇာနဝေဒိယနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ဧဝံ ဒုက္ခမ္ပိ. တတ္ထ ဒုက္ခယတီတိ ဒုက္ခာ၊ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေ ကာယဉ္စ ပီဠေတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော. ဒုဋ္ဌုံ ဝါ ခါဒတိ၊ ခနတိ ဝါ ကာယိကံ စေတသိကဉ္စ သာတန္တိ ဒုက္ခာ. ဒုက္ကရံ ဩကာသဒါနံ ဧတိဿာတိ ဒုက္ခာတိ အပရေ. အရူပကမ္မဋ္ဌာနန္တိ အရူပပရိဂ္ဂဟံ၊ အရူပဓမ္မမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသန္တိ အတ္ထော. ရူပကမ္မဋ္ဌာနေန ပန သမထာဘိနိဝေသောပိ သင်္ဂယှတိ၊ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ပန ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ. ‘‘ရူပပရိဂ္ဂဟော အရူပပရိဂ္ဂဟောတိပိ ဧတဒေဝ ဝုစ္စတီ’’တိ. စတုဓာတုဝဝတ္ထာနံ ကထေသီတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တဒုဘယန္တိ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဿ သင်္ခေပဝိတ္ထာရဒွယမာဟ. သင်္ခေပမနသိကာရဝသေန မဟာသတိပဋ္ဌာနေ၊ ဝိတ္ထာရမနသိကာရဝသေန ရာဟုလောဝါဒ- (မ. နိ. ၂.၁၁၅-၁၁၇) ဓာတုဝိဘင်္ဂါဒီသု (ဝိဘ. ၁၇၄-၁၇၅).

ယေဘုယျဂ္ဂဟဏေန တဒညဓမ္မဝသေနပိ အရူပကမ္မဋ္ဌာနကထာယ အတ္ထိတာ ဒီပိတာတိ တံ ဝိဘာဂေန ဒဿေတုံ ‘‘တိဝိဓော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိနိဝေသောတိ အနုပ္ပဝေသော၊ အာရမ္ဘောတိ အတ္ထော. အာရမ္ဘေ ဧဝ ဟိ အယံ ဝိဘာဂေါ၊ သမ္မသနံ ပန အနဝသေသတောဝ ဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝတ္တတိ. ပရိဂ္ဂဟိတေ ရူပကမ္မဋ္ဌာနေတိ ဣဒံ ရူပမုခေန ဝိပဿနာဘိနိဝေသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ အရူပမုခေန ပန ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ယေဘူယျေန သမထယာနိကဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗော၊ သော စ ပဌမံ ဈာနင်္ဂါနိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ တတော ပရံ သေသဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှာတိ. ပဌမာဘိနိပါတောတိ သဗ္ဗေ စေတသိကာ စိတ္တာယတ္တာ စိတ္တကိရိယဘာဝေန ဝုစ္စန္တီတိ ဖဿော စိတ္တဿ ပဌမာဘိနိပါတော ဝုတ္တော၊ ဥပ္ပန္နဖဿော ပုဂ္ဂလော၊ စိတ္တစေတသိကရာသိ ဝါ အာရမ္မဏေန ဖုဋ္ဌော ဖဿသဟဇာတာယ ဝေဒနာယ တံသမကာလမေဝ ဝေဒေတိ၊ ဖဿော ပန ဩဘာသဿ ဝိယ ပဒီပေါ ဝေဒနာဒီနံ ပစ္စယဝိသေသော ဟောတီတိ ပုရိမကာလော ဝိယ ဝုစ္စတိ၊ ယာ တဿ အာရမ္မဏာဘိနိရောပနလက္ခဏတာ ဝုစ္စတိ. ဖုသန္တောတိ အာရမ္မဏဿ ဖုသနာကာရေန. အယဉှိ အရူပဓမ္မတာ ဧကဒေသေန အနလ္လီယမာနောပိ ရူပံ ဝိယ စက္ခု၊ သဒ္ဒေါ ဝိယ စ သောတံ စိတ္တံ အာရမ္မဏဉ္စ ဖုသန္တော ဝိယ သင်္ဃဋ္ဋေန္တော ဝိယ စ ပဝတ္တတိ. တထာဟေသ ‘‘သင်္ဃဋ္ဋနရသော’’တိ ဝုစ္စတိ.

အာရမ္မဏံ အနုဘဝန္တီတိ ဣဿရဝတာယ ဝိသဝိတာယ သာမိဘာဝေန အာရမ္မဏရသံ အနုဘဝန္တီ. ဖဿာဒီနဉှိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အာရမ္မဏေ ဧကဒေသေနေဝ ပဝတ္တိ ဖုသနာဒိမတ္တဘာဝတော၊ ဝေဒနာယ ပန ဣဋ္ဌာကာရသမ္ဘောဂါဒိဝသေန ပဝတ္တနတော အာရမ္မဏေ နိပ္ပဒေသတော ပဝတ္တိ. ဖုသနာဒိဘာဝေန ဟိ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏံ ဧကဒေသာနုဘဝနံ၊ ဝေဒယိတာဘာဝေန ဂဟဏံ ယထာကာမံ သဗ္ဗာနုဘဝနံ ဧဝသဘာဝါနေဝ တာနိ ဂဟဏာနီတိ န ဝေဒနာယ ဝိယ ဖဿာဒီနမ္ပိ ယထာသကံ ကိစ္စကရဏေန သာမိဘာဝါနုဘဝနံ စောဒေတဗ္ဗံ. ဝိဇာနန္တန္တိ ပရိစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဝိသေသတော ဇာနန္တံ. ဝိညာဏဉှိ မိနိတဗ္ဗဝတ္ထုံ နာဠိယာ မိနန္တော ပုရိသော ဝိယ အာရမ္မဏံ ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဝိဘာဝေန္တံ ပဝတ္တတိ၊ န သညာ ဝိယ သဉ္ဇာနနမတ္တံ ဟုတွာ. တထာ ဟိ အနေန ကဒါစိ လက္ခဏတ္တယဝိဘာဝနာပိ ဟောတိ. ဣမေသံ ပန ဖဿာဒီနံ တဿ တဿ ပါကဋဘာဝေါ ပစ္စယဝိသေသသိဒ္ဓဿ ပုဗ္ဗာဘောဂဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဧဝံ တဿ တဿေဝ ပါကဋဘာဝေပိ ‘‘သဗ္ဗံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဘိညေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၄၆၊ ပဋိ. မ. ၁.၃) ‘‘သဗ္ဗဉ္စ ခေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဘိဇာန’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၂၆) စ ဧဝမာဒိဝစနတော သဗ္ဗေ သမ္မသနုပဂါ ဓမ္မာ ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတ္ထ ယဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဖဿပဉ္စမကေယေဝါတိ အဝဓာရဏံ တဒန္တောဂဓတ္တာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနံ. ဖဿပဉ္စမကဂ္ဂဟဏဉှိ တဿ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပါဒသာဓာရဏဘာဝတော၊ တတ္ထ စ ဖဿစေတနာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မသင်္ဂဟော စေတနာပဓာနတ္တာ တေသံ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဘာဇနီယေ သင်္ခါရက္ခန္ဓဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၁၂) ‘‘စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိအာဒိနာ စေတနာဝ ဝိဘတ္တာ၊ ဣတရေ ပန ခန္ဓာ သရူပေနေဝ ဂဟိတာ.

ဝတ္ထုံ နိဿိတာတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု-သဒ္ဒေါ ကရဇကာယဝိသယောတိ ကထမိဒံ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိအာဒိ. ကတ္ထ ပန ဝုတ္တံ? သာမညဖလေ. သောတိ ကရဇကာယော. ပဉ္စက္ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ နာမရူပံ နတ္ထီတိ ဣဒံ အဓိကာရဝသေန ဝုတ္တံ. အညထာ ဟိ ခန္ဓဝိနိမုတ္တမ္ပိ နာမံ အတ္ထေဝါတိ. အဝိဇ္ဇာဒိဟေတုကာတိ အဝိဇ္ဇာတဏှုပါဒါနာဒိဟေတုကာ. ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ။ပေ။ ဝိစရတီတိ ဣမိနာ ဗလဝဝိပဿနံ ဝတွာ ပုန တဿ ဥဿုက္ကာပနံ ဝိသေသာဓိဂမနဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘သော’’တိအာဒိမာဟ.

ဣဓာတိ ဣမိဿံ ဒုတိယသတိပဋ္ဌာနဒေသနာယံ၊ တဿာ ပန ဝေဒနာနုပဿနာဝသေန ကထေတဗ္ဗတ္တာ ဘဂဝါ ဝေဒနာဝသေန ကထေသိ. ယထာဝုတ္တေသု စ တီသု ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသေသု ဝေဒနာဝသေန ကမ္မဋ္ဌာနာဘိနိဝေသော သုကရော ဝေဒနာနံ ဝိဘူတဘာဝတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဖဿဝသေန ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပါကဋံ ဟောတီတိ ဣဒံ တာဒိသေ ပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ၊ ယေသံ အာဒိတော ဝေဒနာဝ ဝိဘူတတရာ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌာတိ. ဧဝဉှိ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဖဿော ပါကဋော ဟောတိ၊ ဝိညာဏံ ပါကဋံ ဟောတီ’’တိ၊ တံ အဝိရောဓိတံ ဟောတိ. ဝေဒနာနံ ဥပ္ပတ္တိပါကဋတာယာတိ စ ဣဒံ သုခဒုက္ခဝေဒနာနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. တာသဉှိ ပဝတ္တိ ဩဠာရိကာ၊ န ဣတရာယ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏမုခေန ဝါ ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ ဣတရာယပိ ပဝတ္တိ ဝိညူနံ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘ဝေဒနာန’’န္တိ အဝိသေသဂ္ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယဒါ သုခံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒိ သုခဝေဒနာယ ပါကဋဘာဝဝိဘာဝနံ. နေဝ တသ္မိံ သမယေ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဝေဒေတီတိ တသ္မိံ သုခဝေဒနာသမင်္ဂိသမယေ နေဝ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဝေဒေတိ နိရုဒ္ဓတ္တာ၊ အနုပ္ပန္နတ္တာ စ ယထာက္ကမံ အတီတာနာဂတာနံ၊ ပစ္စုပ္ပန္နာယ ပန အသမ္ဘဝေါ ဝုတ္တောယေဝ. သကိစ္စက္ခဏမတ္တာဝဋ္ဌာနတော အနိစ္စာ. သမေစ္စသမ္ဘုယျ ပစ္စယေဟိ ကတတ္တာ သင်္ခတာ. ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိပစ္စယံ ပဋိစ္စ ဥပ္ပန္နတ္တာ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာ. ခယဝယပလုဇ္ဇနနိရုဇ္ဈနပကတိတာယ ခယဓမ္မာ။ပေ။ နိရောဓဓမ္မာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

ကိလေသေဟိ အာမသိတဗ္ဗတော အာမိသံ နာမ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ၊ အာရမ္မဏကရဏဝသေန သဟ အာမိသေဟီတိ အာမိသာ. တေနာဟ ‘‘ပဉ္စကာမဂုဏာမိသနိဿိတာ’’တိ. ဣတော ပရန္တိ ‘‘အတ္ထိ ဝေဒနာ’’တိ ဧဝမာဒိပါဠိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကာယာနုပဿနာယံ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

ဝေဒနာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စိတ္တာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

၁၁၄. သမ္ပယောဂဝသေန (ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၈၁) ပဝတ္တမာနေန သဟ ရာဂေနာတိ သရာဂံ. တေနာဟ ‘‘လောဘသဟဂတ’’န္တိ. ဝီတရာဂန္တိ. ဧတ္ထ ကာမံ သရာဂပဒပဋိယောဂိနာ ဝီတရာဂဝသေန ဘဝိတဗ္ဗံ၊ သမ္မသနစာရဿ ပန ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ တေဘူမကဿေဝ ဂဟဏန္တိ ‘‘လောကိယကုသလာဗျာကတ’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိနာ တမေဝ အဓိပ္ပါယံ ဝိဝရတိ. သေသာနိ ဒွေ ဒေါသမူလာနိ၊ ဒွေ မောဟမူလာနီတိ စတ္တာရိ အကုသလစိတ္တာနိ. တေသဉှိ ရာဂေန သမ္ပယောဂါဘာဝတော နတ္ထေဝ သရာဂတာ၊ တန္နိမိတ္တကတာယ ပန သိယာ တံသဟိတတာလေသောတိ နတ္ထေဝ ဝီတရာဂတာပီတိ ဒုကဝိနိမုတ္တတာ ဧဝေတ္ထ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘နေဝ ပုရိမပဒံ၊ န ပစ္ဆိမပဒံ ဘဇန္တီ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ပဒေသိကံ ပဇာနနံ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ ဒုကန္တရပရိယာပန္နတ္တာ တေသံ. အကုသလမူလေသု သဟ မောဟေနေဝ ဝတ္တတီတိ သမောဟန္တိ အာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဉ္စေဝ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတဉ္စာ’’တိ. ယသ္မာ စေတ္ထ သဟေဝ မောဟေနာတိ သမောဟန္တိ ပုရိမပဒါဝဓာရဏမ္ပိ လဗ္ဘတိယေဝ၊ တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ယထာ ပန အတိမူဠှတာယ ပါဋိပုဂ္ဂလိကနယေန သဝိသေသံ မောဟဝန္တတာယ မောမူဟစိတ္တန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတော ဝိစိကိစ္ဆုဒ္ဓစ္စသဟဂတဒွယံ ဝိသေသတော ‘‘သမောဟ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ န တထာ သေသာကုသလစိတ္တာနီတိ ‘‘ဝဋ္ဋန္တိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပယောဂဝသေန ထိနမိဒ္ဓေန အနုပတိတံ အနုဂတန္တိ ထိနမိဒ္ဓါနုပတိတံ ပဉ္စဝိဓံ သသင်္ခါရိကာကုသလစိတ္တံ သင်္ကုဋိတစိတ္တံ. သင်္ကုဋိတစိတ္တံ နာမ အာရမ္မဏေ သင်္ကောစနဝသေန ပဝတ္တနတော. ပစ္စယဝိသေသဝသေန ထာမဇာတေန ဥဒ္ဓစ္စေန သဟဂတံ ပဝတ္တံ သံသဋ္ဌန္တိ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတံ၊ အညထာ သဗ္ဗမ္ပိ အကုသလစိတ္တံ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂတမေဝါတိ. ပသဋစိတ္တံ နာမ သာတိသယံ ဝိက္ခေပဝသေန ပဝတ္တနတော.

ကိလေသဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထတာယ ဝိပုလဖလတာယ ဒီဃသန္တာနတာယ စ မဟန္တဘာဝံ ဂတံ၊ မဟန္တေဟိ ဝါ ဥဠာရစ္ဆန္ဒာဒီဟိ ဂတံ ပဋိပန္နန္တိ မဟဂ္ဂတံ. တံ ပန ရူပါရူပဘူမိကံ တတော မဟန္တဿ လောကေ အဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘ရူပါရူပါဝစရ’’န္တိ. တဿ စေတ္ထ ပဋိယောဂီ ပရိတ္တမေဝါတိ အာဟ ‘‘အမဟဂ္ဂတန္တိ ကာမာဝစရ’’န္တိ. အတ္တာနံ ဥတ္တရိတုံ သမတ္ထေဟိ သဟ ဥတ္တရေဟီတိ သဥတ္တရံ၊ တပ္ပဋိပက္ခေန အနုတ္တရံ၊ တဒုဘယံ ဥပါဒါယ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘သဥတ္တရန္တိ ကာမာဝစရ’’န္တိအာဒိ. ပဋိပက္ခဝိက္ခမ္ဘနသမတ္ထေန သမာဓိနာ သမ္မဒေဝ အာဟိတံ သမာဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ယဿာ’’တိအာဒိ. ယဿာတိ ယဿ စိတ္တဿ. ယထာဝုတ္တေန သမာဓိနာ န သမာဟိတန္တိ အသမာဟိတံ. တေနာဟ ‘‘ဥဘယသမာဓိရဟိတ’’န္တိ. တဒင်္ဂဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ၊ ကာမာဝစရံ ကုသလံ. ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တံ၊ မဟဂ္ဂတန္တိ တဒုဘယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တီဟိ ဝိမုတ္တ’’န္တိ. ယတ္ထ တဒုဘယဝိမုတ္တိ နတ္ထိ၊ တံ ဥဘယဝိမုတ္တိရဟိတန္တိ ဂယှမာနေ လောကုတ္တရစိတ္တေပိ သိယာ အာသင်္ကာတိ တန္နိဝတ္တနတ္ထံ ‘‘သမုစ္ဆေဒ။ပေ။ ဩကာသောဝ နတ္ထီ’’တိ အာဟ. ဩကာသာဘာဝေါ စ သမ္မသနစာရဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော အဝိဘတ္တံ၊ တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါတိ.

စိတ္တာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဓမ္မာနုပဿနာဝဏ္ဏနာ

နီဝရဏပဗ္ဗဝဏ္ဏနာ

၁၁၅. ပဟာတဗ္ဗာဒိဓမ္မဝိဘာဂဒဿနဝသေန ပဉ္စဓာ ဓမ္မာနုပဿနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အယမတ္ထော ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီတိ တမတ္ထံ ဥလ္လိင်္ဂေန္တော ‘‘ပဉ္စဝိဓေန ဓမ္မာနုပဿနံ ကထေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ နီဝရဏာဒိဝသေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌန္တိ? ဝေနေယျဇ္ဈာသယတော. ယေသဉှိ ဝေနေယျာနံ ပဟာတဗ္ဗဓမ္မေသု ပဌမံ နီဝရဏာနိ ဝိဘာဂေန ဝတ္တဗ္ဗာနိ၊ တေသံ ဝသေနေတ္ထ ဘဂဝတာ ပဌမံ နီဝရဏေသု ဓမ္မာနုပဿနာ ကထိတာ. တထာ ဟိ ကာယာနုပဿနာပိ သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဒေသိတာ၊ တတော ပရိညေယျေသု ခန္ဓေသု အာယတနေသု၊ ဘာဝေတဗ္ဗေသု ဗောဇ္ဈင်္ဂေသု ပရိညေယာဒိဝိဘာဂေသု သစ္စေသု စ ဥတ္တရာ ဒေသနာ ဒေသိတာ၊ တသ္မာ စေတ္ထ သမထဘာဝနာပိ ယာဝဒေဝ ဝိပဿနတ္ထံ ဣစ္ဆိတာ၊ ဝိပဿနာပဓာနာ ဝိပဿနာဗဟုလာ စ သတိပဋ္ဌာနဒေသနာတိ တဿာ ဝိပဿနာဘိနိဝေသဝိဘာဂေန ဒေသိတဘာဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ခန္ဓာယတနဒုက္ခသစ္စဝသေန မိဿကပရိဂ္ဂဟကထနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သညာသင်္ခါရက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန သကလပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓပရိဂ္ဂဟံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ. ‘‘ကဏှသုက္ကာနံ ယုဂန္ဓတာ နတ္ထီ’’တိ ပဇာနနကာလေ အဘာဝါ ‘‘အဘိဏှသမုဒါစာရဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ယထာတိ ယေနာကာရေန. သော ပန ‘‘ကာမစ္ဆန္ဒဿ ဥပ္ပါဒေါ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကာမစ္ဆန္ဒဿ ကာရဏာကာရောဝ၊ အတ္ထတော ကာရဏမေဝါတိ အာဟ ‘‘ယေန ကာရဏေနာ’’တိ. စ-သဒ္ဒေါ ဝက္ခမာနတ္ထသမုစ္စယတ္ထော.

တတ္ထာတိ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပဒေ. သုဘမ္ပီတိ ကာမစ္ဆန္ဒောပိ. သော ဟိ အတ္တနော ဂဟဏာကာရေန ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝုစ္စတိ၊ တေနာကာရေန ပဝတ္တနကဿ အညဿ ကာမစ္ဆန္ဒဿ နိမိတ္တတ္တာ ‘‘သုဘနိမိတ္တ’’န္တိ စ. ဣဋ္ဌံ၊ ဣဋ္ဌာကာရေန ဝါ ဂယှမာနံ ရူပါဒိ သုဘာရမ္မဏံ. အာကင်္ခိတဿ ဟိတသုခဿ အနုပါယဘူတော မနသိကာရော အနုပါယမနသိကာရော. တန္တိ အယောနိသောမနသိကာရံ. တတ္ထာတိ နိပ္ဖါဒေတဗ္ဗေ အာရမ္မဏဘူတေ စ ဒုဝိဓေပိ သုဘနိမိတ္တေ. အာဟာရောတိ ပစ္စယော.

အသုဘမ္ပီတိ အသုဘဇ္ဈာနမ္ပိ ဥတ္တရပဒလောပေန. တံ ပန ဒသသု အဝိညာဏကာသုဘေသု၊ ကေသာဒီသု စ ပဝတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေသာဒီသု ဟိ သညာ အသုဘသညာတိ ဂိရိမာနန္ဒသုတ္တေ (အ. နိ. ၁၀.၆၀) ဝုတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ စတုဗ္ဗိဓဿ အယောနိသောမနသိကာရဿ ယောနိသောမနသိကာရဿ စ ဂဟဏံ နိရဝသေသဒဿနတ္ထံ ကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေသု ပန အသုဘေ ‘‘သုဘ’’န္တိ၊ ‘‘အသုဘ’’န္တိ စ မနသိကာရော ဣဓာဓိပ္ပေတော၊ တဒနုကူလတ္တာ ဝါ ဣတရေပီတိ.

ဧကာဒသသု (အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁၆) အသုဘေသု ပဋိကူလာကာရဿ ဥဂ္ဂဏှနံ၊ ယထာ ဝါ တတ္ထ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ တထာ ပဋိပတ္တိ အသုဘနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဥပစာရပ္ပနာဝဟာယ အသုဘဘာဝနာယ အနုယုဉ္ဇနံ အသုဘဘာဝနာနုယောဂေါ. ဘောဇနေ မတ္တညုနော ထိနမိဒ္ဓါဘိဘဝါဘာဝါ ဩတာရံ အလဘမာနော ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတီတိ ဝဒန္တိ. ဘောဇနနိဿိတံ ပန အာဟာရေ ပဋိကူလသညံ၊ တဗ္ဗိပရိဏာမဿ၊ တဒါဓာရဿ၊ တဿ စ ဥဒရိယဘူတဿ အသုဘတာဒဿနံ၊ ကာယဿ အာဟာရဋ္ဌိတိကတာဒဿနဉ္စ ယော သမ္မဒေဝ ဇာနာတိ၊ သော ဝိသေသတော ဘောဇနေ မတ္တညူ နာမ၊ တဿ စ ကာမစ္ဆန္ဒော ပဟီယတေဝ. အသုဘကမ္မိကတိဿတ္ထေရော ဒန္တဋ္ဌိဒဿာဝီ. အဘိဓမ္မပရိယာယေန (ဓ. သ. ၁၁၅၉၊ ၁၅၀၃) သဗ္ဗောပိ လောဘော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏန္တိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂေနာ’’တိ.

ပဋိဃမ္ပိ ပုရိမုပ္ပန္နံ ပဋိဃနိမိတ္တံ ပရတော ဥပ္ပဇ္ဇနကပဋိဃဿ ကာရဏန္တိ ကတွာ. မေဇ္ဇတိ ဟိတဖရဏဝသေန သိနိယှတီတိ မိတ္တော၊ တသ္မိံ မိတ္တေ ဘဝါ၊ မိတ္တဿ ဝါ ဧသာတိ မေတ္တာ၊ တဿာ မေတ္တာယ.

မေတ္တာယနဿ သတ္တေသု ဟိတဖရဏဿ ဥပ္ပါဒနံ ပဝတ္တနံ မေတ္တာနိမိတ္တဿ ဥဂ္ဂဟော. ဩဓိသကအနောဓိသကဒိသာဖရဏာနန္တိ အတ္တအတိပိယသဟာယမဇ္ဈတ္တဝေရီဝသေန ဩဓိသကတာ၊ သီမာသမ္ဘေဒေ ကတေ အနောဓိသကတာ၊ ဧကာဒိဒိသာဖရဏဝသေန ဒိသာဖရဏတာ မေတ္တာယ ဥဂ္ဂဟဏေ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိဟာရရစ္ဆာဂါမာဒိဝသေန ဝါ ဩဓိသကဒိသာဖရဏံ၊ ဝိဟာရာဒိဥဒ္ဒေသရဟိတံ ပုရတ္ထိမာဒိဒိသာဝသေန အနောဓိသကဒိသာဖရဏန္တိ ဧဝံ ဝါ ဒွိဓာ ဥဂ္ဂဟဏံ သန္ဓာယ ‘‘ဩဓိသကအနောဓိသကဒိသာဖရဏာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဂ္ဂဟော စ ယာဝ ဥပစာရာ ဒဋ္ဌဗ္ဗော၊ ဥဂ္ဂဟိတာယ အာသေဝနာ ဘာဝနာ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ သတ္တာ၊ ပါဏာ၊ ဘူတာ၊ ပုဂ္ဂလာ၊ အတ္တဘာဝပရိယာပန္နာ’’တိ ဧတေသံ ဝသေန ပဉ္စဝိဓာ၊ ဧကေကသ္မိံ ‘‘အဝေရာ ဟောန္တု၊ အဗျာပဇ္ဇာ၊ အနီဃာ၊ သုခီ အတ္တာနံ ပရိဟရန္တူ’’တိ စတုဓာ ပဝတ္တိတော ဝီသတိဝိဓာ အနောဓိသကဖရဏာ မေတ္တာ၊ ‘‘သဗ္ဗာ ဣတ္ထိယော၊ ပုရိသာ၊ အရိယာ၊ အနရိယာ၊ ဒေဝါ၊ မနုဿာ၊ ဝိနိပါတိကာ’’တိ သတ္တောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ သတ္တဝိဓာ အဋ္ဌဝီသတိဝိဓာ ဝါ၊ ဒသဟိ ဒိသာဟိ ဒိသောဓိကရဏဝသေန ပဝတ္တာ ဒသဝိဓာ စ၊ ဧကေကာယ ဝါ ဒိသာယ သတ္တာဒိဣတ္ထာဒိအဝေရာဒိဘေဒေန အသီတာဓိကစတုသတပ္ပဘေဒါ စ ဩဓိဘောဖရဏာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.