၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၂၂. တတ္ထ ကတမော ပဒဋ္ဌာနော ဟာရောတိအာဒိ ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂေါ. တတ္ထ ယသ္မာ ‘‘ဣဒံ ဣမဿ ပဒဋ္ဌာနံ၊ ဣဒံ ဣမဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနဘူတဓမ္မဝိဘာဝနလက္ခဏော ပဒဋ္ဌာနော ဟာရော၊ တသ္မာ ပဝတ္တိယာ မူလဘူတံ အဝိဇ္ဇံ အာဒိံ ကတွာ သဘာဝဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနံ အာသန္နကာရဏံ နိဒ္ဓါရေန္တော အဝိဇ္ဇာယ သဘာဝံ နိဒ္ဒိသတိ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မယာထာဝအသမ္ပဋိဝေဓလက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာ’’တိ. တဿတ္ထော – သဗ္ဗေသံ ဓမ္မာနံ အဝိပရီတသဘာဝေါ န သမ္ပဋိဝိဇ္ဈီယတိ ဧတေနာတိ သဗ္ဗဓမ္မယာထာဝအသမ္ပဋိဝေဓော. သော လက္ခဏံ ဧတိဿာတိ သာ တထာ ဝုတ္တာ. ဧတေန ဓမ္မသဘာဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနလက္ခဏာ အဝိဇ္ဇာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ သမ္မာ ပဋိဝေဓော သမ္ပဋိဝေဓော. တဿ ပဋိပက္ခော အသမ္ပဋိဝေဓော. ကတ္ထ ပန သော သမ္ပဋိဝေဓဿ ပဋိပက္ခောတိ အာဟ – ‘‘သဗ္ဗ။ပေ။ လက္ခဏာ’’တိ. ယသ္မာ ပန အသုဘေ သုဘန္တိအာဒိဝိပလ္လာသေ သတိ တတ္ထ သမ္မောဟော ဥပရူပရိ ဇာယတိယေဝ န ဟာယတိ၊ တသ္မာ ‘‘တဿာ ဝိပလ္လာသာ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ပိယရူပံ သာတရူပန္တိ ပိယာယိတဗ္ဗဇာတိယံ ဣဋ္ဌဇာတိယဉ္စ ပဒဋ္ဌာနံ. ‘‘ယံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၀၊ မ. နိ. ၁.၁၃၃၊ ဝိဘ. ၂၀၃) ဟိ ဝုတ္တံ. အဒိန္နာဒါနန္တိ အဒိန္နာဒါနစေတနာ. သာ ဟိ ဧကဝါရံ ဥပ္ပန္နာပိ အနာဒီနဝဒဿိတာယ လောဘဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏံ ဟောတီတိ တဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ. ဒေါသဿ ပါဏာတိပါတော ပဒဋ္ဌာနံ၊ မောဟဿ မိစ္ဆာပဋိပဒါ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏလက္ခဏာတိ နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ. သုခသညာယ ဖဿဿ ဥပဂမနလက္ခဏတာ ဖဿပစ္စယတာဝ ဝုတ္တာ. ‘‘ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဟိ ဝုတ္တံ. အဿာဒေါတိ တဏှာ. သင်္ခတလက္ခဏာနိ ဥပ္ပါဒဝယညထတ္တာနိ. ယေဘုယျေန နိစ္စဂ္ဂဟဏံ ဝိညာဏာဓီနန္တိ နိစ္စသညာယ ဝိညာဏပဒဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ. တထာ ဟိ သော ဘိက္ခု တံယေဝ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီတိ ဝိညာဏဝိသယမေဝ အတ္တနော နိစ္စဂ္ဂါဟံ ပဝေဒေသိ. ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ယဒိ အနိစ္စတာ ဒုက္ခတာ စ သုဒိဋ္ဌာ၊ အတ္တသညာ သုခသညာ အနဝကာသာတိ အာဟ – ‘‘အနိစ္စသညာဒုက္ခသညာအသမနုပဿနလက္ခဏာ အတ္တသညာ’’တိ. ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ၊ ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅) ဟိ ဝုတ္တံ.

ယေဘုယျေန အတ္တာဘိနိဝေသော အရူပဓမ္မေသူတိ အာဟ – ‘‘တဿာ နာမကာယော ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. သဗ္ဗံ နေယျန္တိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ စတုသစ္စဝိနိမုတ္တဿ ဉေယျဿ အဘာဝတော. စိတ္တဝိက္ခေပပဋိသံဟရဏံ ဥဒ္ဓစ္စဝိက္ခမ္ဘနံ. အသုဘာတိ အသုဘာနုပဿနာ၊ ပဋိဘာဂနိမိတ္တဘူတာ အသုဘာ ဧဝ ဝါ၊ တဏှာပဋိပက္ခတ္တာ သမထဿ အသုဘာ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ. အဘိဇ္ဈာယ တနုကရဏတော အဒိန္နာဒါနာဝေရမဏီ အလောဘဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. တထာ ဗျာပါဒဿ တနုကရဏတော ပါဏာတိပါတာဝေရမဏီ အဒေါသဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထုအဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဝိသယသဘာဝပဋိဝေဓော၊ သမ္မာပဋိပတ္တိ သီလသမာဓိသမ္ပဒါနံ နိဗ္ဗိဒါဉာဏေန အနဘိရတိဉာဏမေဝ ဝါ တထာ ပဝတ္တံ. သဗ္ဗာပိ ဝေဒနာ ဒုက္ခဒုက္ခတာဒိဘာဝတော ဒုက္ခန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ – ‘‘ဒုက္ခသညာယ ဝေဒနာ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဓမ္မသညာတိ ဓမ္မမတ္တန္တိ သညာ.

သတ္တာနံ ကာယေ အဝီတရာဂတာ ပဉ္စန္နံ အဇ္ဈတ္တိကာယတနာနံ ဝသေန ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ရူပီနိ ရူပရာဂဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကာယော ဟိ ဣဓ ရူပန္တိ အဓိပ္ပေတော. ဝိသေသတော ဈာနနိဿယဘူတေ မနာယတနေ စ နိကန္တိ ဟောတီတိ အာဟ – ‘‘ဆဋ္ဌာယတနံ ဘဝရာဂဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဧဒိသံ မာ ရူပံ နိဗ္ဗတ္တတု၊ မာ ဧဒိသီ ဝေဒနာတိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ရူပါဒိအဘိနန္ဒနာ နိဗ္ဗတ္တဘဝါနုပဿိတာ. ဉာဏဒဿနဿာတိ ကမ္မဿကတညာဏဒဿနဿ. ယောနိသောမနသိကာရဝတော ဟိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ ကမ္မဿကတညာဏဿ ကာရဏံ ဟောတိ၊ န အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ. ဣမဿ စ အတ္ထဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ မဟာနာရဒကဿပဇာတကံ (ဇာ. ၂.၂၂.၁၁၅၃ အာဒယော)၊ ဗြဟ္မဇာလေ (ဒီ. နိ. ၁.၃၈ အာဒယော) ဧကစ္စသဿတဝါဒေါ စ ဥဒါဟရိတဗ္ဗော. ‘‘ဩကပ္ပနလက္ခဏာ’’တိအာဒိနာ သဒ္ဓါပသာဒါနံ ဝိသေသံ ဒဿေတိ. သော ပန သဒ္ဓါယယေဝ အဝတ္ထာဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတ္ထ ဩကပ္ပနံ သဒ္ဒဟနဝသေန အာရမ္မဏဿ ဩဂါဟဏံ နိစ္ဆယော. အနာဝိလတာ အဿဒ္ဓိယာပဂမေန စိတ္တဿ အကာလုဿိယတာ. အဘိပတ္ထိယနာ သဒ္ဒဟနမေဝ. အဝေစ္စပသာဒေါ ပညာသဟိတော အာယတနဂတော အဘိပ္ပသာဒေါ. အပိလာပနံ အသမ္မောသော နိမုဇ္ဇိတွာ ဝိယ အာရမ္မဏဿ ဩဂါဟဏံ ဝါ၊ ဧတ္ထ စ သဒ္ဓါဒီနံ ပသာဒသဒ္ဓါသမ္မပ္ပဓာနသတိပဋ္ဌာနဈာနင်္ဂါနိ ယထာက္ကမံ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝဒန္တေန အဝတ္ထာဝိသေသဝသေန ပဒဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သတိသမာဓီနံ ဝါ ကာယာဒယော သတိပဋ္ဌာနာတိ. ဝိတက္ကာဒယော စ ဈာနာနီတိ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တာ.

အဿာဒမနသိကာရော သံယောဇနီယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိတာ. ပုနဗ္ဘဝဝိရောဟဏာတိ ပုနဗ္ဘဝါယ ဝိရောဟဏာ၊ ပုနဗ္ဘဝနိဗ္ဗတ္တနာရဟတာ ဝိပါကဓမ္မတာတိ အတ္ထော. ဩပပစ္စယိကနိဗ္ဗတ္တိလက္ခဏန္တိ ဥပပတ္တိဘဝဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝံ. နာမကာယရူပကာယသင်္ဃာတလက္ခဏန္တိ အရူပရူပကာယာနံ သမူဟိယဘာဝံ. ဣန္ဒြိယဝဝတ္ထာနန္တိ စက္ခာဒီနံ ဆန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝဝတ္ထိတဘာဝေါ. ဩပပစ္စယိကန္တိ ဥပပတ္တိက္ခန္ဓနိဗ္ဗတ္တကံ. ဥပဓီတိ အတ္တဘာဝေါ. အတ္တနော ပိယဿ မရဏံ စိန္တေန္တဿ ဗာလဿ ယေဘုယျေန သောကော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ မရဏံ သောကဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တံ. ဥဿုက္ကံ စေတသော သန္တာပေါ. ဩဒဟနန္တိ အဝဒဟနံ. အတ္တနော နိဿယဿ သန္တပနမေဝ ဘဝဿာတိ ဝုတ္တံ ဘဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣမာနီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဘဝဿ အင်္ဂါနိ ဘဝသင်္ခါတာနိ စ အင်္ဂါနိ ဘဝင်္ဂါနိ. တေသု ကိလေသာ ဘဝဿ အင်္ဂါနိ. ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋံ ဘဝသင်္ခါတာနိ အင်္ဂါနိ. သမဂ္ဂါနီတိ သဗ္ဗာနိ. ခန္ဓာယတနာဒီနံ အပရာပရုပ္ပတ္တိသံသရဏံ သံသာရော. တဿ ပုရိမပုရိမဇာတိနိပ္ဖန္နံ ကိလေသာဒိဝဋ္ဋံ ကာရဏန္တိ အာဟ – ‘‘ဘဝေါ သံသာရဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. သမ္ပာပကဟေတုဘာဝံ သန္ဓာယ ‘‘မဂ္ဂေါ နိရောဓဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ကမ္မဋ္ဌာနောဂါဟကဿ ဩတရဏဋ္ဌာနတာယ ဗဟုဿုတော တိတ္ထံ နာမ၊ တဿ သမ္မာပယိရုပါသနာ တိတ္ထညုတာ. ဓမ္မူပသဉှိတံ ပါမောဇ္ဇံ ပီတံ နာမ၊ သပ္ပါယဓမ္မဿဝနေန တံ ဥပ္ပါဒေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနဿ ဗြူဟနာ ပီတညုတာ၊ ဘာဝနာယ ထောကမ္ပိ လယာပတ္တိယာ ဥဒ္ဓံပတ္တိယာ စ ဇာနနာ ပတ္တညုတာ. အတ္တနော ပဉ္စဟိ ပဓာနိယင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတဿ ဇာနနာ အတ္တညုတာ၊ တေသု ပုရိမာနံ ပုရိမာနံ ပစ္ဆိမဿ ပစ္ဆိမဿ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေါ သုဝိညေယျော ဧဝ. ကတပုညဿေဝ ပတိရူပဒေသဝါသော သမ္ဘဝတိ၊ န ဣတရဿာတိ ‘‘ပုဗ္ဗေကတပုညတာ ပတိရူပဒေသဝါသဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ယထာဘူတဉာဏဒဿနံ သဟ အဓိဋ္ဌာနေန တရုဏဝိပဿနာ. နိဗ္ဗိဒါတိ ဗလဝဝိပဿနာ. ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ. ဝိမုတ္တီတိ ဖလံ. ဧဝန္တိ ယဒိဒံ ‘‘တဿာ ဝိပလ္လာသာ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ အဝိဇ္ဇာဒီနံ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿိတံ၊ ဣမိနာ နယေန အထာပိ ယော ကောစိ ဥပနိဿယော ဗလဝပစ္စယောတိ ယော ကောစိ အဝသေသပစ္စယော၊ သဗ္ဗော သော ပဒဋ္ဌာနံ ကာရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ဧဝံ ယာ ကာစိ ဥပနိသာ ယောဂတော စ ပစ္စယတော စာ’’တိပိ ပဌန္တိ. တတ္ထ ဥပနိသာတိ ကာရဏံ၊ ယောဂတောတိ ယုတ္တိတော၊ ပစ္စယတောတိ ပစ္စယဘာဝမတ္တတောတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယံ ပနေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ၊ တံ သုဝိညေယျမေဝ.

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

၅. လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၂၃. တတ္ထ ကတမော လက္ခဏော ဟာရောတိအာဒိ လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂေါ. တတ္ထ ကိံ လက္ခယတီတိ လက္ခဏဟာရဿ ဝိသယံ ပုစ္ဆတိ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ လက္ခဏဟာရံ သင်္ခေပတော ဒဿေတွာ တံ ဥဒါဟရဏေဟိ ဝိဘဇိတုံ ‘‘စက္ခု’’န္တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ ‘‘ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနီ’’တိ ဣမိနာ အနဝဋ္ဌိတဘာဝါဒိနာပိ ဧကလက္ခဏတာ ဝုတ္တာ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ဧဝံ အာယတနဝသေန ဧကလက္ခဏတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ခန္ဓာဒိဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘အတီတေ၊ ရာဓ၊ ရူပေ အနပေက္ခော ဟောတီ’’တိအာဒိ သုတ္တံ အာဘတံ. ယမကောဝါဒသုတ္တေ (သံ. နိ. ၃.၈၅) ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ ဝုတ္တာတိ တသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ဝဓကံ ရူပံ ဝဓကံ ရူပန္တိ ယထာဘူတံ နပ္ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ. ဣတီတိ ဧဝံ၊ ဣမိဿံ ဂါထာယံ ကာယဂတာယ သတိယာ ဝုတ္တာယ သတိ ဝေဒနာဂတာ သတိ စိတ္တဂတာ သတိ ဓမ္မဂတာ စ သတိ ဝုတ္တာ ဘဝတိ သတိပဋ္ဌာနဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော. ဒိဋ္ဌန္တိအာဒီနံ အတ္ထံ ပရတော ဝဏ္ဏယိဿာမ.

ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာဟီတိ ဧတ္ထ ကာယေတိ ရူပကာယေ. ရူပကာယော ဟိ ဣဓ အင်္ဂပစ္စင်္ဂါနံ ကေသာဒီနဉ္စ သမူဟဋ္ဌေန ကာယောတိ အဓိပ္ပေတော. ယထာ စ သမူဟဋ္ဌေန၊ ဧဝံ ကုစ္ဆိတာနံ အာယဋ္ဌေန. ကုစ္ဆိတာနဉှိ ပရမဇေဂုစ္ဆာနံ သော အာယောတိပိ ကာယော၊ အာယောတိ ဥပ္ပတ္တိဒေသော. တတြာယံ ဝစနတ္ထော – အာယန္တိ တတောတိ အာယော. ကေ အာယန္တိ? ကုစ္ဆိတာ ကေသာဒယော၊ ဣတိ ကုစ္ဆိတာနံ အာယောတိ ကာယော.

ကာယာနုပဿီတိ ကာယံ အနုပဿနသီလော၊ ကာယံ ဝါ အနုပဿမာနော. ‘‘ကာယေ’’တိ စ ဝတွာ ပုန ‘‘ကာယာနုပဿီ’’တိ ဒုတိယံ ကာယဂ္ဂဟဏံ အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒိဒဿနတ္ထံ. တေန န ကာယေ ဝေဒနာနုပဿီ စိတ္တဓမ္မာနုပဿီ ဝါ၊ အထ ခေါ ကာယာနုပဿီ ဧဝါတိ ကာယသင်္ခါတေ ဝတ္ထုသ္မိံ ကာယာနုပဿနာကာရဿေဝ ဒဿနေန အသမ္မိဿတော ဝဝတ္ထာနံ ဒဿိတံ ဟောတိ. တထာ န ကာယေ အင်္ဂပစ္စင်္ဂဝိနိမုတ္တဧကဓမ္မာနုပဿီ၊ နာပိ ကေသလောမာဒိဝိနိမုတ္တဣတ္ထိပုရိသာနုပဿီ.

ယောပိ စေတ္ထ ကေသလောမာဒိကော ဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတော ကာယော၊ တတ္ထပိ န ဘူတုပါဒါယဝိနိမုတ္တဧကဓမ္မာနုပဿီ၊ အထ ခေါ ရထသမ္ဘာရာနုပဿကော ဝိယ အင်္ဂပစ္စင်္ဂသမူဟာနုပဿီ၊ နဂရာဝယဝါနုပဿကော ဝိယ ကေသလောမာဒိသမူဟာနုပဿီ၊ ကဒလိက္ခန္ဓပတ္တဝဋ္ဋိဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇကော ဝိယ ရိတ္တမုဋ္ဌိဝိနိဝေဌကော ဝိယ စ ဘူတုပါဒါယသမူဟာနုပဿီ ဧဝါတိ နာနပ္ပကာရတော သမူဟဝသေနေဝ ကာယသင်္ခါတဿ ဝတ္ထုနော ဒဿနေန ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေါ ဒဿိတော ဟောတိ. န ဟေတ္ထ ယထာဝုတ္တသမူဟဝိနိမုတ္တော ကာယော ဝါ အညော ဝါ ကောစိ ဓမ္မော ဒိဿတိ၊ ယထာဝုတ္တဓမ္မသမူဟမတ္တေ ဧဝ ပန တထာ တထာ သတ္တာ မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ ကရောန္တိ. တေနာဟု ပေါရာဏာ –

‘‘ယံ ပဿတိ န တံ ဒိဋ္ဌံ၊ ယံ ဒိဋ္ဌံ တံ န ပဿတိ၊

အပဿံ ဗဇ္ဈတေ မူဠှော၊ ဗဇ္ဈမာနော န မုစ္စတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃၊ မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၀၆၊ ပဋိ. မ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၃၆၊ မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၃)၊

ဃနဝိနိဗ္ဘောဂါဒိဒဿနတ္ထန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယဉှိ ဧတသ္မိံ ကာယေ ကာယာနုပဿီယေဝ၊ န အညဓမ္မာနုပဿီ.

ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ အနုဒကဘူတာယပိ မရီစိယာ ဥဒကာနုပဿိနော ဟောန္တိ၊ န ဧဝံ အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တအသုဘဘူတေ ဧဝ ဣမသ္မိံ ကာယေ နိစ္စသုခအတ္တသုဘဘာဝါနုပဿီ၊ အထ ခေါ ကာယာနုပဿီ အနိစ္စဒုက္ခအနတ္တအသုဘာကာရသမူဟာနုပဿီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ယွာယံ မဟာသတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၄ အာဒယော) အဿာသပဿာသာဒိစုဏ္ဏိကဇာတအဋ္ဌိကပရိယောသာနော ကာယော ဝုတ္တော၊ ယော စ ‘‘ဣဓေကစ္စော ပထဝီကာယံ အနိစ္စတော အနုပဿတိ၊ အာပေါကာယံ တေဇောကာယံ ဝါယောကာယံ ကေသကာယံ။ပေ။ အဋ္ဌိမိဉ္ဇကာယ’’န္တိ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၃၄ အာဒယော) ကာယော ဝုတ္တော၊ တဿ သဗ္ဗဿ ဣမသ္မိံယေဝ ကာယေ အနုပဿနတော ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

အထ ဝါ ကာယေ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ ဂဟေတဗ္ဗဿ ကဿစိ အနနုပဿနတော၊ တဿ ပန ကေသလောမာဒိကဿ နာနာဓမ္မသမူဟဿ အနုပဿနတော ကာယေ ကေသာဒိဓမ္မသမူဟသင်္ခါတေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အပိ စ ‘‘ဣမသ္မိံ ကာယေ အနိစ္စတော အနုပဿတိ နော နိစ္စတော’’တိအာဒိနာ အနုက္ကမေန ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၃.၃၄ အာဒယော) အာဂတနယဿ သဗ္ဗဿေဝ အနိစ္စလက္ခဏာဒိကဿ အာကာရသမူဟသင်္ခါတဿ ကာယဿ အနုပဿနတော ကာယေ ကာယာနုပဿီတိ အတ္ထော.

ဝိဟရာဟီတိ ဝတ္တာဟိ. အာတာပီတိ တီသု ဘဝေသု ကိလေသေ အာတာပေတီတိ အာတာပေါ၊ သော အဿ အတ္ထီတိ အာတာပီ. သမ္ပဇာနောတိ သမ္ပဇညသင်္ခါတေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော. သတိမာတိ ကာယပရိဂ္ဂါဟိကာယ သတိယာ သမန္နာဂတော. အယံ ပန ယသ္မာ သတိယာ အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပညာယ အနုပဿတိ၊ န ဟိ သတိဝိရဟိတာ အနုပဿနာ အတ္ထိ၊ တေနေဝါဟ – ‘‘သတိဉ္စ ခွာဟံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄). အနာတာပိနော စ အန္တော သင်္ကောစော အန္တရာယကရော ဟောတိ၊ ကမ္မဋ္ဌာနံ န သမ္ပဇ္ဇတိ. တသ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ အာနုဘာဝေန တံ သမ္ပဇ္ဇတိ၊ တံ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာတာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တတ္ထ ဝိနေယျာတိ တဒင်္ဂဝိနယေန ဝါ ဝိက္ခမ္ဘနဝိနယေန ဝါ ဝိနယိတွာ. လောကေတိ တသ္မိံယေဝ ကာယေ. ကာယော ဟိ ဣဓ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန လောကောတိ အဓိပ္ပေတော. အဘိဇ္ဈာဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ကာမစ္ဆန္ဒော၊ ဒေါမနဿဂ္ဂဟဏေန ဗျာပါဒေါ ဂဟိတောတိ နီဝရဏေသု ဗလဝဓမ္မဒွယပ္ပဟာနဒဿနေန နီဝရဏပ္ပဟာနံ ဝုတ္တန္တိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဿ ပဟာနင်္ဂံ ဒဿိတံ. ‘‘အာတာပီ’’တိအာဒိနာ ပန သမ္ပယောဂင်္ဂံ ဒဿိတန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အာတာပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿာနံ သမထော ဥဇုပဋိပက္ခောတိ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿဝိနယော ဝုစ္စမာနော သမာဓိန္ဒြိယံ ဒီပေတီတိ အာဟ – ‘‘ဝိနေယျ လောကေ အဘိဇ္ဈာဒေါမနဿန္တိ သမာဓိန္ဒြိယ’’န္တိ (သံ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၅.၃၆၇). ဧကလက္ခဏတ္တာ စတုန္နံ ဣန္ဒြိယာနန္တိ ယထာ ဝီရိယပညာသမာဓိန္ဒြိယေဟိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနံ ဣဇ္ဈတိ၊ ဧဝံ ဝေဒနာစိတ္တဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနာနိပိ တေဟိ ဣဇ္ဈန္တီတိ စတုသတိပဋ္ဌာနသာဓနေ ဣမေသံ ဣန္ဒြိယာနံ သဘာဝဘေဒါဘာဝတော သမာနလက္ခဏတ္တာ ဣတရာနိ သတိပဋ္ဌာနာနိပိ ဝုတ္တာနိ ဧဝ ဟောန္တီတိ အတ္ထော.

၂၄. ဣဒါနိ သတိပဋ္ဌာနေသု ဂဟိတေသု သဗ္ဗေသံ ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာနံ ဂဟိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဗောဓင်္ဂမာတိ ဗောဓံ အရိယမဂ္ဂဉာဏံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဗောဓင်္ဂမာ. ယထာဝုတ္တဿ ဗောဓဿ ပက္ခေ ဘဝါတိ ဗောဓိပက္ခိယာ. နေယျာနိကလက္ခဏေနာတိ ဧတ္ထ နိမိတ္တတော ပဝတ္တတော စ ဝုဋ္ဌာနံ နိယျာနံ၊ နိယျာနေ နိယုတ္တာတိ နေယျာနိကာ၊ ယထာ ဒေါဝါရိကောတိ. နိယျာနသင်္ခါတံ ဝါ ဖလံ အရဟန္တီတိ နေယျာနိကာ. နိယျာနံ ပယောဇနံ ဧတေသန္တိ ဝါ နေယျာနိကာ. ‘‘နိယျာနိကာ’’တိပိ ပါဌော၊ တတ္ထ နိယျာနံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ နိယျာနိကာတိ အတ္ထော. ‘‘နိယျာနိယာ’’တိပိ ပါဌော၊ တဿ နိယျန္တီတိ နိယျာနိယာတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိယျာနိကလက္ခဏေနာတိ နိယျာနိကသဘာဝေန.

ဧဝံ အကုသလာပိ ဓမ္မာတိ ယထာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏဘာဝေန နိဒ္ဓါရိတာ၊ ဧဝံ အကုသလာပိ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏဋ္ဌေန နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ. ကထံ? ပဟာနေကဋ္ဌတာဝသေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ တံ ပဟာနံ ဒဿေတုံ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကာယာနုပဿနာဒီသု စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု အသုဘေ သုဘန္တိအာဒယော စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ ပဟီယန္တိ၊ ကဗဠီကာရာဟာရာဒယော စတ္တာရော အာဟာရာ စဿ ပရိညံ ဂစ္ဆန္တိ၊ တေသံ ပရိဇာနနဿ ပရိဗန္ဓိနော ကာမရာဂါဒယော ဗျန္တီကတာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော၊ ကသ္မာ? တေဟိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ယောဇေတဗ္ဗော. တေနေဝါဟ – ‘‘ဧဝံ အကုသလာပိ ဓမ္မာ ဧကလက္ခဏတ္တာ ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ.

ဣဒါနိ အညေနပိ ပရိယာယေန လက္ခဏဟာရဿ ဥဒါဟရဏာနိ ဒဿေတုံ ‘‘ယတ္ထ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယတ္ထာတိ ယဿံ ဒေသနာယံ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဝိကပ္ပတ္ထော. ပနာတိ ပဒပူရဏော. ရူပိန္ဒြိယန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝံ အဋ္ဌဝိဓံ ဣန္ဒြိယံ. တတ္ထာတိ တဿံ ဒေသနာယံ. ရူပဓာတူတိ ရုပ္ပနသဘာဝါ ဒသ ဓာတုယော. ရူပါယတနန္တိ ရုပ္ပနသဘာဝံ ဒသာယတနံ၊ ရူပီနိ ဒသာယတနာနီတိ အတ္ထော. ရုပ္ပနလက္ခဏေန ဧကလက္ခဏတ္တာ ဣမာနိ ဒေသိတာနီတိ အဓိပ္ပါယော. ဒေသိတံ တတ္ထ သုခိန္ဒြိယံ သောမနဿိန္ဒြိယံ သုခဝေဒနာဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ အဓိပ္ပါယော.

ဒုက္ခသမုဒယော စ အရိယသစ္စန္တိ ဣဒံ အကုသလဿ သောမနဿဿ ဝသေန ဝုတ္တံ၊ သာသဝကုသလဿာပိ ဝသေန ယုဇ္ဇတိ ဧဝ. သဗ္ဗော စ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဒေသိတောတိ သမ္ဗန္ဓော. အဝိဇ္ဇာနုသယိတတ္တာ အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅). တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘အဒုက္ခမသုခါယ ဟိ ဝေဒနာယ အဝိဇ္ဇာ အနုသေတီ’’တိ. ဧတေန အဒုက္ခမသုခါဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန အဝိဇ္ဇာ ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ. သတိ စ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေ သဗ္ဗော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ဒေသိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သော စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကတ္ထော၊ တေန သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ အနုလောမပဋိလောမဝသေန ဒုဝိဓောတိ ဣမံ ဝက္ခမာနဝိသေသံ ဇောတေတိ. တေသု အနုလောမတော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ယထာဒဿိတော သရာဂသဒေါသသမောဟသံကိလေသပက္ခေန ဟာတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တော၊ ပဋိလောမတော ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒေါ ယော ‘‘အဝိဇ္ဇာယတွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ (မ. နိ. ၃.၁၂၆၊ မဟာဝ. ၁) ဝုတ္တော၊ တံ သန္ဓာယ ‘‘ဝီတရာဂဝီတဒေါသဝီတမောဟအရိယဓမ္မေဟိ ဟာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ.

ဣဒါနိ ဧကလက္ခဏတာဝိဘာဝနေန လက္ခဏဟာရယောဇနာယ နယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧဝံ ယေ ဓမ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိစ္စတောတိ ပထဝီအာဒီနံ ဖဿာဒီနဉ္စ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သန္ဓာရဏသင်္ဃဋ္ဋနာဒိကိစ္စတော၊ တေသံ တေသံ ဝါ ပစ္စယဓမ္မာနံ တံတံပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဿ ပစ္စယဘာဝသင်္ခါတကိစ္စတော. လက္ခဏတောတိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝတော. သာမညတောတိ ရုပ္ပနနမနာဒိတော အနိစ္စတာဒိတော ခန္ဓာယတနာဒိတော စ. စုတူပပါတတောတိ သင်္ခတဓမ္မာနံ ဘင်္ဂတော ဥပ္ပါဒတော စ၊ သမာနနိရောဓတော သမာနုပ္ပါဒတော စာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ သဟစရဏံ သမာနဟေတုတာ သမာနဖလတာ သမာနဘူမိတာ သမာနဝိသယတာ သမာနာရမ္မဏတာတိ ဧဝမာဒယောပိ စ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.