൨. ദുതിയഭാണവാരോ

പകാസനീയകമ്മം

൩൩൬. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി സരാജികായ പരിസായ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ജിണ്ണോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസ്സജ്ജതു. അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത, മാ തേ രുച്ചി ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിതു’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ദേവദത്തോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ജിണ്ണോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ വുഡ്ഢോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസ്സജ്ജതു. അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനമ്പി ഖോ അഹം, ദേവദത്ത, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ന നിസ്സജ്ജേയ്യം, കിം പന തുയ്ഹം ഛവസ്സ ഖേളാസകസ്സാ’’തി! അഥ ഖോ ദേവദത്തോ – സരാജികായ മം ഭഗവാ പരിസായ ഖേളാസകവാദേന അപസാദേതി, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേവ ഉക്കംസതീതി – കുപിതോ അനത്തമനോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അയഞ്ചരഹി ദേവദത്തസ്സ ഭഗവതി പഠമോ ആഘാതോ അഹോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരോതു – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, കാതബ്ബം. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

൩൩൭. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരേയ്യ – ‘‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം കരോതി – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മസ്സ കരണം – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി – സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘കതം സങ്ഘേന ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ പകാസനീയം കമ്മം – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

൩൩൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ത്വം, സാരിപുത്ത, ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേഹീ’’തി. ‘‘പുബ്ബേ മയാ, ഭന്തേ, ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ വണ്ണോ ഭാസിതോ – ‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’തി. കഥാഹം, ഭന്തേ, ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേമീ’’തി? ‘‘നനു തയാ, സാരിപുത്ത, ഭൂതോയേവ ദേവദത്തസ്സ രാജഗഹേ വണ്ണോ ഭാസിതോ – ‘മഹിദ്ധികോ ഗോധിപുത്തോ, മഹാനുഭാവോ ഗോധിപുത്തോ’’’ തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, സാരിപുത്ത, ഭൂതംയേവ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ സാരിപുത്തം സമ്മന്നതു ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം സാരിപുത്തോ യാചിതബ്ബോ. യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം സമ്മന്നേയ്യ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം സമ്മന്നതി ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി, ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സമ്മുതി ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി, യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി – സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേതും – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’തി. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

സമ്മതോ ച ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം പവിസിത്വാ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസേസി – ‘‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഉസൂയകാ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരം ഉസൂയന്തീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന ഖോ ഇദം ഓരകം ഭവിസ്സതി യഥാ ഭഗവാ ദേവദത്തം രാജഗഹേ പകാസാപേതീ’’തി.

അജാതസത്തുകുമാരവത്ഥു

൩൩൯. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന അജാതസത്തു കുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, കുമാര, മനുസ്സാ ദീഘായുകാ, ഏതരഹി അപ്പായുകാ. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി യം ത്വം കുമാരോവ സമാനോ കാലം കരേയ്യാസി. തേന ഹി ത്വം, കുമാര, പിതരം ഹന്ത്വാ രാജാ ഹോഹി. അഹം ഭഗവന്തം ഹന്ത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ – അയ്യോ ഖോ ദേവദത്തോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, ജാനേയ്യാസി അയ്യോ ദേവദത്തോതി – ഊരുയാ പോത്ഥനികം ബന്ധിത്വാ ദിവാ ദിവസ്സ [ദിവാ ദിവസസ്സ (ക.)] ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ സഹസാ അന്തേപുരം പാവിസി. അദ്ദസാസും ഖോ അന്തേപുരേ ഉപചാരകാ മഹാമത്താ അജാതസത്തും കുമാരം ദിവാ ദിവസ്സ ഭീതം ഉബ്ബിഗ്ഗം ഉസ്സങ്കിം ഉത്രസ്തം സഹസാ അന്തേപുരം പവിസന്തം; ദിസ്വാന അഗ്ഗഹേസും. തേ വിചിനന്താ ഊരുയാ പോത്ഥനികം ബദ്ധം [ബന്ധം (ക.)] ദിസ്വാന അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോചും – ‘‘കിം ത്വം, കുമാര, കത്തുകാമോസീ’’തി? ‘‘പിതരമ്ഹി ഹന്തുകാമോ’’തി. ‘‘കേനാസി ഉസ്സാഹിതോ’’തി? ‘‘അയ്യേന ദേവദത്തേനാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ച, സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി. കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ചാ’’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ. ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം. യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ തേ മഹാമത്താ അജാതസത്തും കുമാരം ആദായ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ‘‘കഥം, ഭണേ, മഹാമത്തേഹി മതി കതാ’’തി? ‘‘ഏകച്ചേ, ദേവ, മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ച, സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി. കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ചാ’തി. ഏകച്ചേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ. ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ. രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം. യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’’’തി. ‘‘കിം, ഭണേ, കരിസ്സതി ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ? നനു ഭഗവതാ പടികച്ചേവ ദേവദത്തോ രാജഗഹേ പകാസാപിതോ – ‘പുബ്ബേ ദേവദത്തസ്സ അഞ്ഞാ പകതി അഹോസി, ഇദാനി അഞ്ഞാ പകതി. യം ദേവദത്തോ കരേയ്യ കായേന വാചായ, ന തേന ബുദ്ധോ വാ ധമ്മോ വാ സങ്ഘോ വാ ദട്ഠബ്ബോ, ദേവദത്തോവ തേന ദട്ഠബ്ബോ’’തി? തത്ഥ യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ ദേവദത്തോ ച; സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’തി; തേ അട്ഠാനേ അകാസി. യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ; ന ഭിക്ഖൂ കിഞ്ചി അപരജ്ഝന്തി; കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ ദേവദത്തോ ചാ’തി; തേ നീചേ ഠാനേ ഠപേസി. യേ തേ മഹാമത്താ ഏവം മതിം അകംസു – ‘ന കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ന ദേവദത്തോ; ന ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ; രഞ്ഞോ ആരോചേതബ്ബം; യഥാ രാജാ വക്ഖതി തഥാ കരിസ്സാമാ’തി; തേ ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേസി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ മം ത്വം, കുമാര, ഹന്തുകാമോസീ’’തി? ‘‘രജ്ജേനാമ്ഹി, ദേവ, അത്ഥികോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, കുമാര, രജ്ജേന അത്ഥികോ, ഏതം തേ രജ്ജ’’ന്തി അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ രജ്ജം നിയ്യാദേസി.

അഭിമാരപേസനം

൩൪൦. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന അജാതസത്തു കുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘പുരിസേ, മഹാരാജ, ആണാപേഹി, യേ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ മനുസ്സേ ആണാപേസി – ‘‘യഥാ, ഭണേ, അയ്യോ ദേവദത്തോ ആഹ തഥാ കരേയ്യാഥാ’’തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഏകം പുരിസം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, അമുകസ്മിം ഓകാസേ സമണോ ഗോതമോ വിഹരതി. തം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ ദ്വേ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഏകോ പുരിസോ ആഗച്ഛതി, തം ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ ചത്താരോ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ദ്വേ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ അട്ഠ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ചത്താരോ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛഥാ’’തി. തസ്മിം മഗ്ഗേ സോളസ പുരിസേ ഠപേസി – ‘‘യേ ഇമിനാ മഗ്ഗേന അട്ഠ പുരിസാ ആഗച്ഛന്തി, തേ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ അസിചമ്മം ഗഹേത്വാ ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ പത്ഥദ്ധേന കായേന അട്ഠാസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ തം പുരിസം ഭീതം ഉബ്ബിഗ്ഗം ഉസ്സങ്കിം ഉത്രസ്തം പത്ഥദ്ധേന കായേന ഠിതം. ദിസ്വാന തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘‘ഏഹാവുസോ, മാ ഭായീ’’തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ അസിചമ്മം ഏകമന്തം കരിത്വാ ധനുകലാപം നിക്ഖിപിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ ഇധൂപസങ്കന്തോ. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, ആവുസോ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ ഇധൂപസങ്കന്തോ. യതോ ച ഖോ ത്വം, ആവുസോ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുഡ്ഢി ഹേസാ, ആവുസോ, അരിയസ്സ വിനയേ – യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ പുരിസസ്സ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം, കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ തം ഭഗവാ അഞ്ഞാസി കല്ലചിത്തം, മുദുചിത്തം, വിനീവരണചിത്തം, ഉദഗ്ഗചിത്തം, പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ തം പകാസേസി – ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗഹേയ്യ, ഏവമേവ തസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി. അഥ ഖോ സോ പുരിസോ ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീതി – ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി, ധമ്മഞ്ച, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം പുരിസം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാഹീ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ തേ ദ്വേ പുരിസാ – കിം നു ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ ചിരേന ആഗച്ഛതീതി – പടിപഥം ഗച്ഛന്താ അദ്ദസംസു ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തേസം ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി…പേ… അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ പുരിസേ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛിത്ഥ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛഥാ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ തേ ചത്താരോ പുരിസാ…പേ… അഥ ഖോ തേ അട്ഠ പുരിസാ…പേ… അഥ ഖോ തേ സോളസ പുരിസാ – കിം നു ഖോ തേ അട്ഠ പുരിസാ ചിരേന ആഗച്ഛന്തീതി – പടിപഥം ഗച്ഛന്താ അദ്ദസാസും ഭഗവന്തം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തേസം ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം…പേ… അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ…പേ… ഉപാസകേ നോ ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതേ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ പുരിസേ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛിത്ഥ, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛഥാ’’തി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന ഉയ്യോജേസി.

അഥ ഖോ സോ ഏകോ പുരിസോ യേന ദേവദത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, സക്കോമി തം ഭഗവന്തം ജീവിതാ വോരോപേതും; മഹിദ്ധികോ സോ ഭഗവാ, മഹാനുഭാവോ’’തി. ‘‘അലം, ആവുസോ; മാ ത്വം സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസി. അഹമേവ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീ’’തി.

ലോഹിതുപ്പാദകകമ്മം

൩൪൧. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ ഗിജ്ഝകൂടസ്സ പബ്ബതസ്സ ഛായായം ചങ്കമതി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ ഗിജ്ഝകൂടം പബ്ബതം ആരുഹിത്വാ മഹതിം സിലം പവിജ്ഝി – ഇമായ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സാമീതി. ദ്വേ പബ്ബതകൂടാ സമാഗന്ത്വാ തം സിലം സമ്പടിച്ഛിംസു. തതോ പപതികാ ഉപ്പതിത്വാ ഭഗവതോ പാദേ രുഹിരം ഉപ്പാദേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബഹും തയാ, മോഘപുരിസ, അപുഞ്ഞം പസുതം, യം ത്വം ദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ തഥാഗതസ്സ രുഹിരം ഉപ്പാദേസീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തേന പഠമം ആനന്തരിയം കമ്മം ഉപചിതം, യം ദുട്ഠചിത്തേന വധകചിത്തേന തഥാഗതസ്സ രുഹിരം ഉപ്പാദിത’’ന്തി.

അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ദേവദത്തേന കിര ഭഗവതോ വധോ പയുത്തോ’’തി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വിഹാരസ്സ പരിതോ പരിതോ ചങ്കമന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ സജ്ഝായം കരോന്താ, ഭഗവതോ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ഉച്ചാസദ്ദം മഹാസദ്ദം സജ്ഝായസദ്ദം. സുത്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ സോ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദോ മഹാസദ്ദോ സജ്ഝായസദ്ദോ’’തി? ‘‘അസ്സോസും ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ – ‘ദേവദത്തേന കിര ഭഗവതോ വധോ പയുത്തോ’തി. തേ ച [തേധ (സീ.)], ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വിഹാരസ്സ പരിതോ പരിതോ ചങ്കമന്തി ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ സജ്ഝായം കരോന്താ, ഭഗവതോ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ. സോ ഏസോ, ഭഗവാ, ഉച്ചാസദ്ദോ മഹാസദ്ദോ സജ്ഝായസദ്ദോ’’തി. ‘‘തേന ഹാനന്ദ, മമ വചനേന തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേഹി – സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ ആയസ്മന്തേ ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നേ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി.

[ചൂളവ. ൩൩൪; അ. നി. ൫.൧൦൦] ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധആജീവോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം ന മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാരം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. ‘‘അഹം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, പരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. അഹം ഖോ പന ഭിക്ഖവേ പരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’’തി പടിജാനാമി ‘‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’’ന്തി ച, ന ച മം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി, ന ചാഹം സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി. ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, യഥാവിഹാരം. അരക്ഖിയാ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ’’തി.

നാളാഗിരിപേസനം

൩൪൨. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ നാളാഗിരി നാമ ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ ഹോതി, മനുസ്സഘാതകോ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിഭണ്ഡേ ഏതദവോച – ‘‘മയം ഖോ, ഭണേ, രാജഞാതകാ നാമ പടിബലാ നീചട്ഠാനിയം ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപേതും, ഭത്തമ്പി വേതനമ്പി വഡ്ഢാപേതും. തേന ഹി, ഭണേ, യദാ സമണോ ഗോതമോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ ഹോതി, തദാ ഇമം നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മുഞ്ചേത്വാ ഇമം രച്ഛം പടിപാദേഥാ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഹത്ഥിഭണ്ഡാ ദേവദത്തസ്സ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സമ്ബഹുലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം രച്ഛം പടിപജ്ജി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ ഹത്ഥിഭണ്ഡാ ഭഗവന്തം തം രച്ഛം പടിപന്നം. ദിസ്വാന നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മുഞ്ചിത്വാ തം രച്ഛം പടിപാദേസും. അദ്ദസാ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഭഗവന്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന സോണ്ഡം ഉസ്സാപേത്വാ പഹട്ഠകണ്ണവാലോ യേന ഭഗവാ തേന അഭിധാവി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ മനുസ്സഘാതകോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ. പടിക്കമതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ; പടിക്കമതു സുഗതോ’’തി. ‘‘ആഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭായിത്ഥ. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അയം, ഭന്തേ, നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ചണ്ഡോ മനുസ്സഘാതകോ ഇമം രച്ഛം പടിപന്നോ. പടിക്കമതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ; പടിക്കമതു സുഗതോ’’തി. ‘‘ആഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ ഭായിത്ഥ. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരൂപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ പാസാദേസുപി ഹമ്മിയേസുപി ഛദനേസുപി ആരുള്ഹാ അച്ഛന്തി. തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അഭിരൂപോ വത, ഭോ [അഭിരൂപോ വത ഭോ ഗോതമോ (സ്യാ. കം.)], മഹാസമണോ നാഗേന വിഹേഠീയിസ്സതീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘നചിരസ്സം വത, ഭോ, നാഗോ നാഗേന സങ്ഗാമേസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം മേത്തേന ചിത്തേന ഫരി. അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഭഗവതോ [ഭഗവതാ (സീ.)] മേത്തേന ചിത്തേന ഫുട്ഠോ [ഫുടോ (ക.)] സോണ്ഡം ഓരോപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതോ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന നാളാഗിരിസ്സ ഹത്ഥിസ്സ കുമ്ഭം പരാമസന്തോ നാളാഗിരിം ഹത്ഥിം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസി –

‘‘മാ കുഞ്ജര നാഗമാസദോ, ദുക്ഖഞ്ഹി കുഞ്ജര നാഗമാസദോ;

ന ഹി നാഗഹതസ്സ കുഞ്ജര സുഗതി, ഹോതി ഇതോ പരം യതോ.

‘‘മാ ച മദോ മാ ച പമാദോ, ന ഹി പമത്താ സുഗതിം വജന്തി തേ;

ത്വഞ്ഞേവ തഥാ കരിസ്സസി, യേന ത്വം സുഗതിം ഗമിസ്സസീ’’തി.

അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ സോണ്ഡായ ഭഗവതോ പാദപംസൂനി ഗഹേത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി ആകിരിത്വാ പടികുടിയോവ [പടികുടിതോ പടിസക്കി (സീ. സ്യാ.)] ഓസക്കി, യാവ ഭഗവന്തം അദ്ദക്ഖി. അഥ ഖോ നാളാഗിരി ഹത്ഥീ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ സകേ ഠാനേ അട്ഠാസി. തഥാ ദന്തോ ച പന നാളാഗിരി ഹത്ഥീ അഹോസി. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ഇമം ഗാഥം ഗായന്തി –

[മ. നി. ൨.൩൫൨; ഥേരഗാ. ൮൭൮] ‘‘ദണ്ഡേനേകേ ദമയന്തി, അങ്കുസേഹി കസാഹി ച;

അദണ്ഡേന അസത്ഥേന, നാഗോ ദന്തോ മഹേസിനാ’’തി.

മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘യാവ പാപോ അയം ദേവദത്തോ, അലക്ഖികോ, യത്ര ഹി നാമ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ ഏവം മഹാനുഭാവസ്സ വധായ പരക്കമിസ്സതീ’’തി. ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി. ഭഗവതോ ച ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢി.

പഞ്ചവത്ഥുയാചനകഥാ

൩൪൩. [പാചി. ൨൦൯] തേന ഖോ പന സമയേന ദേവദത്തോ പരിഹീനലാഭസക്കാരോ സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സന്തി! കസ്സ സമ്പന്നം ന മനാപം, കസ്സ സാദും ന രുച്ചതീ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി! ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദേവദത്ത, സപരിസോ കുലേസു വിഞ്ഞാപേത്വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജസീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനം കുലേസു തികഭോജനം പഞ്ഞപേസ്സാമി തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച – ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാന നിഗ്ഗഹായ; പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായ, മാ പാപിച്ഛാ പക്ഖം നിസ്സായ സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യുന്തി; കുലാനുദ്ദയായ [കുലാനുദയതായ (സീ. സ്യാ.)] ച. ഗണഭോജനേ യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.

[പാരാ. ൪൦൯] അഥ ഖോ ദേവദത്തോ യേന കോകാലികോ കടമോദകതിസ്സകോ [കടമോരകതിസ്സകോ (സീ. സ്യാ.)] ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തോ സമുദ്ദദത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ കോകാലികം കടമോദകതിസ്സകം ഖണ്ഡദേവിയാ പുത്തം സമുദ്ദദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏഥ, മയം, ആവുസോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ കോകാലികോ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘സമണോ ഖോ, ആവുസോ, ഗോതമോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. കഥം മയം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി? ‘‘ഏഥ, മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിസ്സാമ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനിസ്സതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി. ‘‘സക്കാ ഖോ, ആവുസോ, ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദോ കാതും ചക്കഭേദോ. ലൂഖപ്പസന്നാ ഹി, ആവുസോ, മനുസ്സാ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദേവദത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ സല്ലേഖസ്സ ധുതസ്സ പാസാദികസ്സ അപചയസ്സ വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ സല്ലേഖായ ധുതതായ പാസാദികതായ അപചയായ വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പിണ്ഡപാതികാ അസ്സു; യോ നിമന്തനം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം പംസുകൂലികാ അസ്സു; യോ ഗഹപതിചീവരം സാദിയേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം രുക്ഖമൂലികാ അസ്സു; യോ ഛന്നം ഉപഗച്ഛേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ. യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത. യോ ഇച്ഛതി, ആരഞ്ഞികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, ഗാമന്തേ വിഹരതു. യോ ഇച്ഛതി, പിണ്ഡപാതികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, നിമന്തനം സാദിയതു. യോ ഇച്ഛതി, പംസുകൂലികോ ഹോതു; യോ ഇച്ഛതി, ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. അട്ഠമാസേ ഖോ മയാ, ദേവദത്ത, രുക്ഖമൂലസേനാസനം അനുഞ്ഞാതം; തികോടിപരിസുദ്ധം മച്ഛമംസം – അദിട്ഠം, അസ്സുതം, അപരിസങ്കിത’’ന്തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ – ന ഭഗവാ ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി അനുജാനാതീതി – ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സപരിസോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സപരിസോ രാജഗഹം പവിസിത്വാ പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസി – ‘‘മയം, ആവുസോ, സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിമ്ഹാ – ‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛസ്സ…പേ… വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണവാദീ. ഇമാനി, ഭന്തേ, പഞ്ച വത്ഥൂനി അനേകപരിയായേന അപ്പിച്ഛതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സു; യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യ…പേ… യാവജീവം മച്ഛമംസം ന ഖാദേയ്യും; യോ മച്ഛമംസം ഖാദേയ്യ, വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാ’തി. ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി സമണോ ഗോതമോ നാനുജാനാതി. തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമാദായ വത്താമാ’’തി.

തത്ഥ യേ തേ മനുസ്സാ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ ദുബ്ബുദ്ധിനോ, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഇമേ ഖോ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ധുതാ സല്ലേഖവുത്തിനോ. സമണോ പന ഗോതമോ ബാഹുല്ലികോ ബാഹുല്ലായ ചേതേതീ’’തി. യേ പന തേ മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ ബുദ്ധിമന്തോ, തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ ഭഗവതോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അസ്സോസും ഖോ ഭിക്ഖൂ തേസം മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായന്താനം ഖിയ്യന്താനം വിപാചേന്താനം. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ദേവദത്തോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമിസ്സതി ചക്കഭേദായാ’’തി! അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദായ പരക്കമസി ചക്കഭേദായാ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി. ‘‘അലം, ദേവദത്ത. മാ തേ രുച്ചി സങ്ഘഭേദോ. ഗരുകോ ഖോ, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദോ. യോ ഖോ, ദേവദത്ത, സമഗ്ഗം സങ്ഘം ഭിന്ദതി, കപ്പട്ഠികം [കപ്പട്ഠിതികം (സ്യാ.)] കിബ്ബിസം പസവതി, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതി. യോ ച ഖോ, ദേവദത്ത, ഭിന്നം സങ്ഘം സമഗ്ഗം കരോതി, ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞം പസവതി, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതി. അലം, ദേവദത്ത. മാ തേ രുച്ചി സങ്ഘഭേദോ. ഗരുകോ ഖോ, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദോ’’തി.

[ഉദാ. ൪൮] അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. അദ്ദസാ ഖോ ദേവദത്തോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം. ദിസ്വാന യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേദാനാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, അഞ്ഞത്രേവ ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്രേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘാ, ഉപോസഥം കരിസ്സാമി സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസിം. അദ്ദസാ ഖോ മം, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം. ദിസ്വാന യേനാഹം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘അജ്ജതഗ്ഗേദാനാഹം, ആവുസോ ആനന്ദ, അഞ്ഞത്രേവ ഭഗവതാ, അഞ്ഞത്രേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘാ, ഉപോസഥം കരിസ്സാമി സങ്ഘകമ്മം കരിസ്സാമീ’തി. അജ്ജതഗ്ഗേ, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൪൮] ‘‘സുകരം സാധുനാ സാധും, സാധും പാപേന ദുക്കരം;

പാപം പാപേന സുകരം, പാപമരിയേഹി ദുക്കര’’ന്തി.

ദുതിയഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.