൧. പഠമഭാണവാരോ

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൩൦. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ അനുപിയായം വിഹരതി, അനുപിയം നാമ മല്ലാനം നിഗമോ. തേന ഖോ പന സമയേന അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. തേന ഖോ പന സമയേന മഹാനാമോ ച സക്കോ അനുരുദ്ധോ ച സക്കോ ദ്വേഭാതികാ ഹോന്തി. അനുരുദ്ധോ സക്കോ സുഖുമാലോ ഹോതി. തസ്സ തയോ പാസാദാ ഹോന്തി – ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ, ഏകോ വസ്സികോ. സോ വസ്സികേ പാസാദേ ചത്താരോ മാസേ [വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ (സീ.)] നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ [പരിചാരിയമാനോ (ക.)] ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹതി. അഥ ഖോ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഏതരഹി ഖോ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന കുലാ നത്ഥി കോചി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. യംനൂനാഹം വാ പബ്ബജേയ്യം, അനുരുദ്ധോ വാ’’തി. അഥ ഖോ മഹാനാമോ സക്കോ യേന അനുരുദ്ധോ സക്കോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ഏതരഹി, താത അനുരുദ്ധ, അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജന്തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന കുലാ നത്ഥി കോചി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. തേന ഹി ത്വം വാ പബ്ബജ, അഹം വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അഹം ഖോ സുഖുമാലോ, നാഹം സക്കോമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. ത്വം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി ഖോ തേ, താത അനുരുദ്ധ, ഘരാവാസത്ഥം അനുസാസിസ്സാമി. പഠമം ഖേത്തം കസാപേതബ്ബം. കസാപേത്വാ വപാപേതബ്ബം. വപാപേത്വാ ഉദകം അഭിനേതബ്ബം. ഉദകം അഭിനേത്വാ ഉദകം നിന്നേതബ്ബം. ഉദകം നിന്നേത്വാ നിദ്ധാപേതബ്ബം. നിദ്ധാപേത്വാ [നിഡ്ഡഹേതബ്ബം, നിഡ്ഡഹേത്വാ (സീ.)] ലവാപേതബ്ബം. ലവാപേത്വാ ഉബ്ബാഹാപേതബ്ബം. ഉബ്ബാഹാപേത്വാ പുഞ്ജം കാരാപേതബ്ബം. പുഞ്ജം കാരാപേത്വാ മദ്ദാപേതബ്ബം. മദ്ദാപേത്വാ പലാലാനി ഉദ്ധരാപേതബ്ബാനി. പലാലാനി ഉദ്ധരാപേത്വാ ഭുസികാ ഉദ്ധരാപേതബ്ബാ. ഭുസികം ഉദ്ധരാപേത്വാ ഓപുനാപേതബ്ബം [ഓഫുനാപേതബ്ബം (സ്യാ. ക.), ഓഫുണാപേതബ്ബം (യോജനാ)]. ഓപുനാപേത്വാ അതിഹരാപേതബ്ബം. അതിഹരാപേത്വാ ആയതിമ്പി വസ്സം ഏവമേവ കാതബ്ബം, ആയതിമ്പി വസ്സം ഏവമേവ കാതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘ന കമ്മാ ഖീയന്തി? ന കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായതി? കദാ കമ്മാ ഖീയിസ്സന്തി? കദാ കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായിസ്സതി? കദാ മയം അപ്പോസ്സുക്കാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേസ്സാമാ’’തി? ‘‘ന ഹി, താത അനുരുദ്ധ, കമ്മാ ഖീയന്തി. ന കമ്മാനം അന്തോ പഞ്ഞായതി. അഖീണേവ കമ്മേ പിതരോ ച പിതാമഹാ ച കാലങ്കതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥേന ഉപജാനാഹി. അഹം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി.

അഥ ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ യേന മാതാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഹി മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. ഏവം വുത്തേ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘തുമ്ഹേ ഖോ മേ, താത അനുരുദ്ധ, ദ്വേ പുത്താ പിയാ മനാപാ അപ്പടികൂലാ. മരണേനപി വോ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമി. കിം പനാഹം തുമ്ഹേ ജീവന്തേ അനുജാനിസ്സാമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ മാതരം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, അമ്മ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. അനുജാനാഹി മം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി [ഇമസ്സ അനന്തരം കേസുചി പോത്ഥകേസു ഏവമ്പി പാഠോ ദിസ്സതി –- ‘‘ഏവം വുത്തേ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ ഏവമാഹ ‘സചേ താത അനുരുദ്ധ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’’തി]. തേന ഖോ പന സമയേന ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി. സോ ച അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ സഹായോ ഹോതി. അഥ ഖോ അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ മാതാ – ‘അയം ഖോ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ സക്യാനം രജ്ജം കാരേതി; അനുരുദ്ധസ്സ സക്കസ്സ സഹായോ; സോ ന ഉസ്സഹതി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതു’ന്തി – അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘സചേ, താത അനുരുദ്ധ, ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’തി. അഥ ഖോ അനുരുദ്ധോ സക്കോ യേന ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭദ്ദിയം സക്യരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘മമ ഖോ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ തവ പടിബദ്ധാ’’തി. ‘‘സചേ തേ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ മമ പടിബദ്ധാ വാ അപ്പടിബദ്ധാ വാ സാ ഹോതു, അഹം തയാ; യഥാ സുഖം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘നാഹം, സമ്മ, സക്കോമി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതുന്തി. യം തേ സക്കാ അഞ്ഞം മയാ കാതും, ക്യാഹം [ത്യാഹം (സീ. സ്യാ.)] കരിസ്സാമി. ത്വം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘മാതാ ഖോ മം, സമ്മ, ഏവമാഹ – ‘സചേ, താത അനുരുദ്ധ, ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ഏവം ത്വമ്പി പബ്ബജാഹീ’’’തി. ‘‘ഭാസിതാ ഖോ പന തേ, സമ്മ, ഏസാ വാചാ. സചേ തേ, സമ്മ, പബ്ബജ്ജാ മമ പടിബദ്ധാ വാ, അപ്പടിബദ്ധാ വാ സാ ഹോതു, അഹം തയാ; യഥാ സുഖം പബ്ബജാഹീ’’തി. ‘‘ഏഹി, സമ്മ, ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ സച്ചവാദിനോ ഹോന്തി, സച്ചപടിഞ്ഞാ. അഥ ഖോ ഭദ്ദിയോ സക്യരാജാ അനുരുദ്ധം സക്കം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്തവസ്സാനി. സത്തന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, സത്തവസ്സാനി. നാഹം സക്കോമി സത്തവസ്സാനി ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, ഛവസ്സാനി…പേ… പഞ്ചവസ്സാനി… ചത്താരി വസ്സാനി… തീണി വസ്സാനി… ദ്വേ വസ്സാനി… ഏകം വസ്സം. ഏകസ്സ വസ്സസ്സ അച്ചയേന ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, ഏകവസ്സം. നാഹം സക്കോമി ഏകം വസ്സം ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്തമാസേ. സത്തന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഉഭോപി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, സത്തമാസാ. നാഹം സക്കോമി സത്തമാസേ ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, ഛ മാസേ…പേ… പഞ്ച മാസേ… ചത്താരോ മാസേ… തയോ മാസേ… ദ്വേ മാസേ… ഏകം മാസം… അഡ്ഢമാസം. അഡ്ഢമാസസ്സ അച്ചയേന ഉഭോപി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘അതിചിരം, സമ്മ, അഡ്ഢമാസോ. നാഹം സക്കോമി അഡ്ഢമാസം ആഗമേതു’’ന്തി. ‘‘ആഗമേഹി, സമ്മ, സത്താഹം യാവാഹം പുത്തേ ച ഭാതരോ ച രജ്ജം നിയ്യാദേമീ’’തി. ‘‘ന ചിരം, സമ്മ, സത്താഹോ, ആഗമേസ്സാമീ’’തി.

൩൩൧. അഥ ഖോ ഭദ്ദിയോ ച സക്യരാജാ അനുരുദ്ധോ ച ആനന്ദോ ച ഭഗു ച കിമിലോ ച ദേവദത്തോ ച, ഉപാലികപ്പകേന സത്തമാ, യഥാ പുരേ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തി, ഏവമേവ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ നിയ്യിംസു. തേ ദൂരം ഗന്ത്വാ സേനം നിവത്താപേത്വാ പരവിസയം ഓക്കമിത്വാ ആഭരണം ഓമുഞ്ചിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന ഭണ്ഡികം ബന്ധിത്വാ ഉപാലിം കപ്പകം ഏതദവോചും – ‘‘ഹന്ദ, ഭണേ ഉപാലി, നിവത്തസ്സു; അലം തേ ഏത്തകം ജീവികായാ’’തി. അഥ ഖോ ഉപാലിസ്സ കപ്പകസ്സ നിവത്തന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി മം. ഇമേ ഹി നാമ സക്യകുമാരാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സന്തി. കിമങ്ഗ [കിമങ്ഗ (സീ.)] പനാഹ’’ന്തി. ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ തം ഭണ്ഡം രുക്ഖേ ആലഗ്ഗേത്വാ ‘യോ പസ്സതി, ദിന്നംയേവ ഹരതൂ’തി വത്വാ യേന തേ സക്യകുമാരാ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാസും ഖോ തേ സക്യകുമാരാ ഉപാലിം കപ്പകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഉപാലിം കപ്പകം ഏതദവോചും – ‘‘കിസ്സ, ഭണേ ഉപാലി, നിവത്തേസീ’’തി? ‘‘ഇധ മേ, അയ്യപുത്താ, നിവത്തന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി മം. ഇമേ ഹി നാമ സക്യകുമാരാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സന്തി. കിമങ്ഗ പനാഹ’ന്തി. സോ ഖോ അഹം, അയ്യപുത്താ, ഭണ്ഡികം മുഞ്ചിത്വാ തം ഭണ്ഡം രുക്ഖേ ആലഗ്ഗേത്വാ ‘യോ പസ്സതി, ദിന്നഞ്ഞേവ ഹരതൂ’തി വത്വാ തതോമ്ഹി പടിനിവത്തോ’’തി. ‘‘സുട്ഠു, ഭണേ ഉപാലി, അകാസി യമ്പി ന നിവത്തോ [യം നിവത്തോ (സീ.), യം പന നിവത്തോ (സ്യാ.)]. ചണ്ഡാ ഖോ സാകിയാ; ഇമിനാ കുമാരാ നിപ്പാതിതാതി ഘാതാപേയ്യുമ്പി ത’’ന്തി.

അഥ ഖോ സക്യകുമാരാ ഉപാലിം കപ്പകം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ സക്യകുമാരാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയം, ഭന്തേ, സാകിയാ നാമ മാനസ്സിനോ. അയം, ഭന്തേ, ഉപാലി കപ്പകോ അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം പരിചാരകോ. ഇമം ഭഗവാ പഠമം പബ്ബാജേതു. ഇമസ്സ മയം അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം കരിസ്സാമ. ഏവം അമ്ഹാകം സാകിയാനം സാകിയമാനോ നിമ്മാനായിസ്സതീ’’തി [നിമ്മാദയിസ്സതീതി (സീ.), നിമ്മാനിയിസ്സതീതി (സ്യാ.)].

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉപാലിം കപ്പകം പഠമം പബ്ബാജേസി, പച്ഛാ തേ സക്യകുമാരേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ തേനേവ അന്തരവസ്സേന തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകാസി. ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ദിബ്ബചക്ഖും ഉപ്പാദേസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ സോതാപത്തിഫലം സച്ഛാകാസി. ദേവദത്തോ പോഥുജ്ജനികം ഇദ്ധിം അഭിനിപ്ഫാദേസി.

൩൩൨. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ആയസ്മാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദിയോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി. നിസ്സംസയം ഖോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ അനഭിരതോവ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. തംയേവ വാ പുരിമം രജ്ജസുഖം സമനുസ്സരന്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന ഭദ്ദിയം ഭിക്ഖും ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ ഭദ്ദിയോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദിയം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ ഭദ്ദിയ, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഭദ്ദിയം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, ഭദ്ദിയ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി? ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, ഭദ്ദിയ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’’ന്തി? ‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ സതോപി അന്തോപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി അന്തേപുരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, അന്തോപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി നഗരേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, അന്തോപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, ബഹിപി ജനപദേ രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഏവം രക്ഖിതോപി ഗോപിതോപി സന്തോ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ വിഹരാമി. ഏതരഹി ഖോ പന അഹം ഏകോ, ഭന്തേ, അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭീതോ അനുബ്ബിഗ്ഗോ അനുസ്സങ്കീ അനുത്രസ്തോ അപ്പോസ്സുക്കോ പന്നലോമോ പരദത്തവുത്തോ മിഗഭൂതേന ചേതസാ വിഹരാമീതി. ഇമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി അഭിക്ഖണം ഉദാനം ഉദാനേമി – ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൨൦] ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ, ഇതി ഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ;

തം വിഗതഭയം സുഖിം അസോകം, ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാ’’തി.

ദേവദത്തവത്ഥു

൩൩൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപിയായം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന കോസമ്ബീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന കോസമ്ബീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘കം നു ഖോ അഹം പസാദേയ്യം, യസ്മിം മേ പസന്നേ ബഹുലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ തരുണോ ചേവ ആയതിം ഭദ്ദോ ച. യംനൂനാഹം അജാതസത്തും കുമാരം പസാദേയ്യം. തസ്മിം മേ പസന്നേ ബഹുലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ യേന രാജഗഹം തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന രാജഗഹം തദവസരി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സകവണ്ണം പടിസംഹരിത്വാ കുമാരകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ അഹിമേഖലികായ അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ [ഉച്ചങ്കേ (സ്യാ.)] പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ ഭീതോ അഹോസി, ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ അജാതസത്തും കുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ഭായസി മം ത്വം കുമാരാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭായാമി. കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം ദേവദത്തോ’’തി. ‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ഭന്തേ, അയ്യോ ദേവദത്തോ, ഇങ്ഘ സകേനേവ വണ്ണേന പാതുഭവസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ കുമാരകവണ്ണം പടിസംഹരിത്വാ സങ്ഘാടിപത്തചീവരധരോ അജാതസത്തുസ്സ കുമാരസ്സ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ അജാതസത്തു കുമാരോ ദേവദത്തസ്സ ഇമിനാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന അഭിപ്പസന്നോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയതി. അഥ ഖോ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹായി.

[അ. നി. ൫.൧൦൦] തേന ഖോ പന സമയേന കകുധോ നാമ കോളിയപുത്തോ, ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ, അധുനാ കാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ. തസ്സ ഏവരൂപോ അത്തഭാവപ്പടിലാഭോ ഹോതി – സേയ്യഥാപി നാമ ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി [മാഗധികാനി (സ്യാ.)] ഗാമക്ഖേത്താനി. സോ തേന അത്തഭാവപ്പടിലാഭേന നേവ അത്താനം ന പരം ബ്യാബാധേതി. അഥ ഖോ കകുധോ ദേവപുത്തോ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ കകുധോ ദേവപുത്തോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ [പരിയാദിണ്ണചിത്തസ്സ (ക.)] ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – ‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’തി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ഭന്തേ, ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ’’തി. ഇദമവോച കകുധോ ദേവപുത്തോ. ഇദം വത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കകുധോ നാമ, ഭന്തേ, കോളിയപുത്തോ മമ ഉപട്ഠാകോ അധുനാ കാലങ്കതോ അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ. തസ്സ ഏവരൂപോ അത്തഭാവപ്പടിലാഭോ – സേയ്യഥാപി നാമ ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി ഗാമക്ഖേത്താനി. സോ തേന അത്തഭാവപ്പടിലാഭേന നേവ അത്താനം ന പരം ബ്യാബാധേതി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ യേനാഹം തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതസ്സ പരിയാദിന്നചിത്തസ്സ ഏവരൂപം ഇച്ഛാഗതം ഉപ്പജ്ജി – അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീതി. സഹ ചിത്തുപ്പാദാവ ഭന്തേ, ദേവദത്തോ തസ്സാ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ’തി. ഇദമവോച, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ. ഇദം വത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തത്ഥേവ അന്തരധായീ’’തി.

‘‘കിം പന തേ, മോഗ്ഗല്ലാന, കകുധോ ദേവപുത്തോ ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ? യം കിഞ്ചി കകുധോ ദേവപുത്തോ ഭാസതി സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി? ‘‘ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച വിദിതോ ച മേ, ഭന്തേ, കകുധോ ദേവപുത്തോ. യം കിഞ്ചി കകുധോ ദേവപുത്തോ ഭാസതി സബ്ബം തം തഥേവ ഹോതി, നോ അഞ്ഞഥാ’’തി. ‘‘രക്ഖസ്സേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, വാചം. രക്ഖസ്സേതം, മോഗ്ഗല്ലാന, വാചം. ഇദാനി സോ മോഘപുരിസോ അത്തനാവ അത്താനം പാതുകരിസ്സതി.

പഞ്ചസത്ഥുകഥാ

൩൩൪. [അ. നി. ൫.൧൦൦] ‘‘പഞ്ചിമേ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ പഞ്ച? ‘‘ഇധ, മോഗ്ഗല്ലാന, ഏകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി [പച്ചാസിംസതി (സീ. സ്യാ.)].

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധാജീവോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ പരിയോദാതോ അസംകിലിട്ഠോ’തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധാജീവോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ പരിയോദാതോ അസംകിലിട്ഠോ’തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം ന മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ആജീവതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ആജീവതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധാ മേ ധമ്മദേസനാ പരിയോദാതാ അസംകിലിട്ഠാ’തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധാ മേ ധമ്മദേസനാ പരിയോദാതാ അസംകിലിട്ഠാ’തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ധമ്മദേസനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ധമ്മദേസനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ വേയ്യാകരണം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ വേയ്യാകരണം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ വേയ്യാകരണതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി വേയ്യാകരണതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതി.

‘‘പുന ചപരം, മോഗ്ഗല്ലാന, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. തമേനം സാവകാ ഏവം ജാനന്തി – ‘അയം ഖോ ഭവം സത്ഥാ അപരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാതി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. മയഞ്ചേവ ഖോ പന ഗിഹീനം ആരോചേയ്യാമ, നാസ്സസ്സ മനാപം. യം ഖോ പനസ്സ അമനാപം, കഥം നം മയം തേന സമുദാചരേയ്യാമ? സമ്മന്നതി ഖോ പന ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേന – യം തുമോ കരിസ്സതി, തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി. ഏവരൂപം ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, സത്ഥാരം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ഏവരൂപോ ച പന സത്ഥാ സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസതീതി. ഇമേ ഖോ, മോഗ്ഗല്ലാന, പഞ്ച സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

‘‘അഹം ഖോ പന, മോഗ്ഗല്ലാന, പരിസുദ്ധസീലോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധസീലോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ സീലം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ സീലതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി സീലതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമി. പരിസുദ്ധാജീവോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധധമ്മദേസനോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധവേയ്യാകരണോ സമാനോ…പേ… പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോ സമാനോ ‘പരിസുദ്ധഞാണദസ്സനോമ്ഹീ’തി പടിജാനാമി ‘പരിസുദ്ധം മേ ഞാണദസ്സനം പരിയോദാതം അസംകിലിട്ഠ’ന്തി ച. ന ച മം സാവകാ ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖന്തി; ന ചാഹം സാവകേഹി ഞാണദസ്സനതോ രക്ഖം പച്ചാസീസാമീ’’തി.

൩൩൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ കോസമ്ബിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന രാജഗഹം തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന രാജഗഹം തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ദേവദത്തസ്സ, ഭന്തേ, അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി; പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയതീ’’തി. ‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകം പിഹയിത്ഥ. യാവകീവഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയിസ്സതി, ഹാനിയേവ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുഡ്ഢി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചണ്ഡസ്സ കുക്കുരസ്സ നാസായ പിത്തം ഭിന്ദേയ്യും, ഏവഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുരോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ചണ്ഡതരോ അസ്സ, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാവകീവഞ്ച ദേവദത്തസ്സ അജാതസത്തു കുമാരോ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സതി, പഞ്ച ച ഥാലിപാകസതാനി ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരീയിസ്സതി, ഹാനിയേവ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ വുഡ്ഢി.

[സം. നി. ൨.൧൮൪; അ. നി. ൪.൬൮] ‘‘അത്തവധായ, ഭിക്ഖവേ, ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കദലീ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വേളു അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, നളോ അത്തവധായ ഫലം ദേതി, പരാഭവായ ഫലം ദേതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അസ്സതരീ അത്തവധായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരാഭവായ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്തവധായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദി, പരാഭവായ ദേവദത്തസ്സ ലാഭസക്കാരസിലോകോ ഉദപാദീ’’തി.

[സം. നി. ൧.൧൮൩, ൧.൨.൧൮൪, നേത്തി. ൯൦] ‘‘ഫലം വേ കദലിം ഹന്തി, ഫലം വേളും ഫലം നളം;

സക്കാരോ കാപുരിസം ഹന്തി, ഗബ്ഭോ അസ്സതരിം യഥാ’’തി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.