൯. പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൩൫. യേന യേന സംവണ്ണാവിസേസഭൂതേന വിഭത്തിഹാരവിഭങ്ഗേന സുത്തേ വുത്താ ധമ്മാദയോ വിഭത്താ, സോ സംവണ്ണാവിസേസഭൂതോ വിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ പരിവത്തനോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിവത്തനോ ഹാരോ പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘കുസലാകുസലേ ധമ്മേ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ പരിവത്തനോ ഹാരോ പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠസ്സ കതമസ്സ ഭാവിതബ്ബസ്സ കുസലസ്സ കതമോ പടിപക്ഖോ, കഥം പരിവത്തേതബ്ബോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഇമസ്സ ഭാവിതബ്ബസ്സ കുസലസ്സ അയം പടിപക്ഖോ, ഏവം പഹാതബ്ബഭാവവസേന പരിവത്തേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘തത്ഥ യസ്മാ സംവണ്ണിയമാനേ സുത്തേ യഥാനിദ്ദിട്ഠാനം കുസലാകുസലധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേ അകുസലകുസലധമ്മേ പഹാതബ്ബഭാവാദിവസേന നിദ്ധാരണം പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനം, തസ്മാ ‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഭവതീ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൫) –

വുത്തം. പഹായകസ്സ ഹി ധമ്മസ്സ പഹാതബ്ബഭാവവസേന നിദ്ധാരണം, പഹാതബ്ബസ്സ ച ധമ്മസ്സ പഹായകഭാവവസേന നിദ്ധാരണം പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനം നാമ ഹോതി. തത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിസ്സാതി സമ്മാ സുന്ദരാ പസത്ഥാ ദിട്ഠി യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠി. പുഗ്ഗലപദട്ഠാനാ ഹി അയം ദേസനാ. തേന വുത്തം ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തി. സാ പന സമ്മാദിട്ഠി കമ്മകമ്മഫലാദിസദ്ദഹനവസേന വാ അനിച്ചാദിവിപസ്സനാവസേന വാ മഗ്ഗസമ്മാദസ്സനവസേന വാ പവത്താ നിരവസേസാവ ഗഹിതാ. ‘‘യായ ഭാവിതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ പഹാതബ്ബാ മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഭവതി, യദി കേവലാ മിച്ഛാദിട്ഠിയേവ നിജ്ജിണ്ണാ ഭവതി, ഏവം സതി തദവസേസാ അകുസലാ ധമ്മാ അജിണ്ണാ

ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യേ ചസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ’’തിആദി വുത്തം. മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ പാപകാ അകുസലായേവ ധമ്മാ ച ഉപ്പജ്ജേയ്യും ഉപ്പജ്ജനാരഹാ ഭവേയ്യും, തേ ച അകുസലാ ധമ്മാ അസ്സ സമ്മാദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ നിജ്ജിണ്ണാ പഹാതബ്ബാരഹാ അനുപ്പജ്ജനസഭാവാ ഹോന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ’’തി (ഉദാ. ൨; മഹാവ. ൧).

‘‘യദി സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠി, തപ്പച്ചയാ അകുസലധമ്മായേവ നിജ്ജിണ്ണാ ഭവന്തി, ഏവം സതി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ കുസലാ ധമ്മാ ന സമ്ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. അസ്സ സമ്മാദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാ അനേകേ കുസലാ സമഥവിപസ്സനാ വാ ബോധിപക്ഖിയാ വാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി, ഉപ്പന്നാ ച തേ ധമ്മാ അസ്സ സമ്മാദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ സന്താനേ പുനപ്പുനം പവത്തനവസേന ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി.

സമ്മാദിട്ഠിയാ പടിപക്ഖാനം മിച്ഛാദിട്ഠിയാ, തപ്പച്ചയാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പരിവത്തനഭാവോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ ധമ്മസ്സ പടിപക്ഖോ ധമ്മോ കഥം പരിവത്തേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. യോജനത്ഥ ആദയോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. സമ്മാ സുന്ദരാ പസത്ഥാ വാചാ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി സമ്മാവാചോ, തസ്സ സമ്മാവാചസ്സ. ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലസ്സാ’’തിആദീനം അത്ഥോപി വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസത്ഥോസമ്മാ അവിപരീതതോ വിമുത്തിഞാണദസ്സനം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി സമ്മാവിമുത്തിഞാണദസ്സനോ, തസ്സ സമ്മാവിമുത്തിഞാണദസ്സനസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണദസ്സനസമ്പന്നസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ ‘‘അവിമുത്താവ സമാനാ വിമുത്താ മയ’’ന്തി മിച്ഛാഭിനിവേസവസേന പവത്തം മിച്ഛാവിമുത്തിഞാണദസ്സനം നിജ്ജിണ്ണം വിഗതം ഭവതി. ‘‘യേ ചസ്സാ’’തിആദീനം അനുസന്ധ്യാദികോ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

൩൬. ‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സാതിആദിനാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം കുസലാനം പടിപക്ഖാ മിച്ഛാദിട്ഠാദികായേവ അകുസലാ പഹാതബ്ബഭാവേന പരിവത്തേതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ പാണാതിപാതാവേരമണിആദീനം കുസലാനം പടിപക്ഖാ പാണാതിപാതാദികാപി അകുസലാ പഹാതബ്ബഭാവേന പരിവത്തേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ വാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം സമ്മാദിട്ഠിആദിമുഖേന മിച്ഛാദിട്ഠിആദിം ദസ്സേത്വാ പുന പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനകാമേസുമിച്ഛാചാരാദിതോ വേരമണിയാദീഹി പാണാതിപാതാദീനം പരിവത്തനം ദസ്സേതും ‘യസ്സാ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൬) വുത്തം. തദങ്ഗാദിവസേനപഹീനോ ഹോതി. കാലവാദിസ്സാതി വദിതബ്ബകാലേ വദിതബ്ബം വദതി സീലേനാതി കാലവാദീ, തസ്സ.

‘‘യഥാവുത്തപ്പകാരേനേവ പരിവത്തേതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ അഞ്ഞേന പകാരേനപി പരിവത്തേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യേ ച ഖോ കേചീ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘യേ ച ഖോ കേചീതിആദിനാ സമ്മാദിട്ഠിആദിമുഖേനേവ മിച്ഛാദിട്ഠിആദീഹി ഏവ പരിവത്തനം പകാരന്തരേന ദസ്സേതീ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൬) വുത്തം. തത്ഥ കേചി മിച്ഛാദിട്ഠികമിച്ഛാസങ്കപ്പാദികായേവ പുഗ്ഗലാ പരേസം അരിയാനം അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഗരഹന്തി. സന്ദിട്ഠികാ സന്ദിട്ഠേ നിയുത്താ, സഹധമ്മികാ സഹ ധമ്മേന കാരണേന യേ വത്തന്തി സഹധമ്മികാ. ഗാരയ്ഹാ ഗരഹിതബ്ബാകാരേ യുത്താ. വാദാ ച അനുവാദാ ച വാദാനുവാദാ, തേ ഭവന്തോ സമ്മാദിട്ഠിഞ്ച ധമ്മം ഗരഹന്തി. തേന ഗരഹണേന. പുജ്ജാ പൂജിതബ്ബാ ച ന ഭവന്തി, പാസംസാ പസംസിതബ്ബാ ച ന ഭവന്തി. ഏവന്തിആദീസു സമ്മാസങ്കപ്പം വാ സമ്മാവാചാദികം വാ വിസും വിസും സമ്മാസങ്കപ്പഞ്ച തേ ഭവന്തോ ധമ്മം ഗരഹന്തി. തേന ഹി യേ മിച്ഛാസങ്കപ്പികാ, തേ ഭവന്തോ ന പുജ്ജാ ച പാസംസാ ച…പേ… സമ്മാവിമുത്തിഞ്ച തേ ഭവന്തോ ധമ്മം ഗരഹന്തി. തേന ഹി യേ മിച്ഛാദിട്ഠിവാചികാ, തേ ഭവന്തോ ന പുജ്ജാ ച പാസംസാ ച. സമ്മാവിമുത്തിഞാണദസ്സനഞ്ച തേ ഭവന്തോ ധമ്മം ഗരഹന്തി. തേന ഹി യേ മിച്ഛാവിമുത്തികാ, തേ ഭവന്തോ ന പുജ്ജാ ച പാസംസാ ച. സമ്മാവിമുത്തിഞാണദസ്സനഞ്ച തേ ഭവന്തോ ധമ്മം ഗരഹന്തി. തേന ഹി യേ മിച്ഛാവിമുത്തിഞാണദസ്സനികാ, തേ ഭവന്തോ ന പുജ്ജാ ച പാസംസാ ചാതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ‘‘മിച്ഛാവിമുത്തിഞാണദസ്സനാ’’തിപി പാഠോ അത്ഥി.

‘‘അരിയമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠാദീനം ഗരഹവസേനേവ മിച്ഛാദിട്ഠാദയോ ച പരിവത്തേതബ്ബാ, നാവസേസാനം പസംസാവസേനാ’’തി വത്തബ്ബത്താ കാമാദീനം പസംസാവസേനപി കാമാനം പടിപക്ഖാ വേരമണിയാദയോപി പരിവത്തേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യേ ച ഖോ കേചി ഏവമാഹംസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബാ കാമാ, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ കാമാ, ആസേവിതബ്ബാ കാമാ, നിസേവിതബ്ബാ കാമാതി ഏത്ഥ കാമീയന്തേതി കാമാതി കമ്മസാധനവസേന വത്ഥുകാമാ ഗഹിതാ, നാതിപണീതാ കാമാ ഭുഞ്ജിതബ്ബാ, അതിപണീതാ കാമാ പരി സമന്തതോ ഭുഞ്ജിതബ്ബാ. അതിപണീതതരാ കാമാ ആ ഭുസോ സേവിതബ്ബാ, നിയതാ സേവിതബ്ബാ. ഭാവയിതബ്ബാ കാമാ, ബഹുലീകാതബ്ബാ കാമാതി ഏത്ഥ പന കാമേന്തീതി കാമാതി കത്തുസാധനവസേന കിലേസകാമാ ഗഹിതാ, പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനവസേന ഭാവയിതബ്ബാ വഡ്ഢാപേതബ്ബാ പവത്തേതബ്ബാ കിലേസകാമാ, ബഹൂനം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനവസേന കാതബ്ബാ വഡ്ഢാപേതബ്ബാ കിലേസകാമാതി യേ ച കാമവസികാ പുഥുജ്ജനാ കേചി ഏവമാഹംസു തേസം കാമവസികാനം പുഥുജ്ജനാനം കേസഞ്ചി താദിസേഹി കാമേഹി വേരമണീ കുസലചേതനാ പടിപക്ഖവസേന അധമ്മോ അസേവിതബ്ബോ നാമ ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ.

അന്തദ്വയവസേന പരിവത്തനം ദസ്സേതും ‘‘യേ വാ പന കേചീ’’തിആദി വുത്തം. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ധമ്മോതി നിയ്യാനികോതി യേ വാ പന പഞ്ചാതപാദിപടിപന്നകാ തത്ഥിയാ ഏവമാഹംസു, തേസം പഞ്ചാതപാദിപടിപന്നകാനം നിയ്യാനികോ ധമ്മോ മജ്ഝിമാപടിപദാസങ്ഖാതോ വിപസ്സനാസഹിതോ അരിയമഗ്ഗോ അധമ്മോ അനിയ്യാനികോ അഭാവേതബ്ബോ നാമ ആപജ്ജേയ്യാതി. സുഖദുക്ഖവസേനപി പരിവത്തനം ദസ്സേതും ‘‘യേ ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പാപം നിജ്ജരാപേസ്സാമാ’’തി അത്തഹിംസനാദിവസേന പടിപന്നകാനം പവത്തോ സരീരതാപനോ ദുക്ഖോ ധമ്മോ നിയ്യാനികോതി.

യേ ച തഥാപടിപന്നകാ കേചി ഏവമാഹംസു, തേസം തഥാപടിപന്നകാനം അനവജ്ജപച്ചയപരിഭോഗവസേന പവത്തോ സരീരദുക്ഖൂപസമോ സുഖോ ധമ്മോ അധമ്മോ അപ്പവത്തേതബ്ബോ ആപജ്ജേയ്യാതി.

അന്തദ്വയാദിവസേന പരിവത്തനം ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേഹി ച ഞാതം, ‘‘കഥം അസുഭസഞ്ഞാദിവസേന പരിവത്തേതബ്ബോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഏവം അസുഭസഞ്ഞാദിവസേന സുഭസഞ്ഞാദികാ പരിവത്തേതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദാനി അസുഭസഞ്ഞാദിമുഖേന സുഭസഞ്ഞാദിപരിവത്തനം ദസ്സേതും ‘യഥാ വാ പനാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൬) വുത്തം. സബ്ബസങ്ഖാരേസൂതി തേഭൂമകസങ്ഖാരേസു. ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഹി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണകത്താ അസുഭതോ ഉപട്ഠഹന്തി.

‘‘യദി സരൂപതോയേവ ഇമേസം ഇമേ പടിപക്ഖാതി അപരിവത്തേതബ്ബാ സിയും, ഏവം സതി നിരവസേസാ ച പടിപക്ഖാ ന സക്കാ പരിവത്തേതും, കഥം സക്കാ പരിവത്തേതു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ പരിവത്തനലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ‘‘യം യം വാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കുസലം വാ അകുസലം വാ യം യം ധമ്മം പരിവത്തേതുകാമോ ആചരിയോ ചിത്തേന രോചയതി ദിട്ഠിയാ ഉപഗച്ഛതി, കുസലസ്സ വാ അകുസലസ്സ വാ തസ്സ തസ്സ രുചികസ്സ ഉപഗതസ്സ ധമ്മസ്സ യോ പടിപക്ഖോ, സോ പടിപക്ഖധമ്മോ അസദ്ധമ്മോ അസ്സ ധമ്മസ്സ അനിട്ഠതോ പച്ചനീകതോ അജ്ഝാപന്നോ പരിഞ്ഞാതോ. ഇട്ഠം വാ അനിട്ഠം വാ യം യം ധമ്മം പരിവത്തേതുകാമോ ആചരിയോ ചിത്തേന രോചയതി ദിട്ഠിയാ ഉപഗച്ഛതി, ഇട്ഠസ്സ വാ അനിട്ഠസ്സ വാ തസ്സ തസ്സ രുചികസ്സ ധമ്മസ്സ യോ പടിപക്ഖോ, സോ പടിപക്ഖധമ്മോ അസ്സ ധമ്മസ്സ അനിട്ഠതോ പച്ചനീകധമ്മതോ അജ്ഝാപന്നോ പരിഞ്ഞാതോ ഭവതീതി പരിവത്തേതുകാമേന ഇച്ഛിതബ്ബധമ്മാനുരൂപപടിപക്ഖവസേന പരിവത്തനം കാതബ്ബന്തി പരിവത്തനേ പടിപക്ഖലക്ഖണം വുത്തം. തേന അട്ഠകഥായം വുത്തം – ‘‘പടിപക്ഖസ്സ ലക്ഖണം വിഭാവേതീ’’തി.

‘‘ഏവം വുത്തപ്പകാരം പരിവത്തനം അമ്ഹേഹി കഥം സദ്ദഹിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബതാ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘ഏത്താവതാ പരിവത്തോ ഹാരോ പരിപുണ്ണോ, അഞ്ഞോ നിയുത്തോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ പരിവത്തനോ ഹാരോ’’തി വുത്തം. യസ്മിം സുത്തേ കുസലാകുസലേ നിദ്ദിട്ഠേ പടിപക്ഖവസേന നീഹരിത്വാ യഥാസമ്ഭവം യോ യോ പരിവത്തനോ ഹാരോ നിയുത്തോ, തസ്മിം സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠേ പടിപക്ഖവസേന നീഹരിത്വാ സോ സോ പരിവത്തനോ ഹാരോ നിയുത്തോ നിദ്ധാരേത്വാ യുത്തോ യോജിതോതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി.

ഇതി പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.