൧൦. വേവചനഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൩൭. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന പവത്തനഹാരവിഭങ്ഗേന പരിവത്തേതബ്ബാ സുത്തത്ഥാ വിഭത്താ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ പരിവത്തനഹാരവിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ വേവചനഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ വേവചനോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വേവചനോ ഹാരോ വേവചനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘വേവചനാനി ബഹൂനീ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മ’’ന്തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ വേവചനോ ഹാരോ വേവചനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘യാനി വേവചനാനി നിദ്ധാരിതാനി, കതമാനി താനി വേവചനാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യഥാ ഏക’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏകം വിഞ്ഞാതബ്ബം ധമ്മം സഭാവധമ്മം പഞ്ഞാപേതബ്ബം വാ ധമ്മം അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി യഥാ യേഹി പകാരേഹി ചേവ വേവചനേഹി ച ഭഗവാ നിദ്ദിസതി, തഥാപകാരാനി വേവചനാനി വിഞ്ഞാതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. ‘‘താനി വേവചനാനി കിന്തി ഭഗവാ ആഹാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ യംയംപകാരാനി വേവചനാനി –

‘‘ആസാ ച പിഹാ ച അഭിനന്ദനാ ച, അനേകധാതൂസു സരാ പതിട്ഠിതാ;

അഞ്ഞാണമൂലപ്പഭവാ പജപ്പിതാ, സബ്ബാ മയാ ബ്യന്തികതാ സമൂലികാ’’തി. –

ഭഗവാ ആഹ, തംതംപകാരാനി വേവചനാനി വിഞ്ഞാതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

ഏകസ്സേവ ധമ്മസ്സ അനേകേഹി പരിയായഭൂതേഹി വേവചനേഹി നിദ്ദിസനേ ഫലം അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൭) ബഹുധാ വുത്തം, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ന ദസ്സിതം. ‘‘കതമാ ആസാ, കതമാ പിഹാദീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ആസാ നാമ വുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. യാ ഭവിസ്സസ്സ അത്ഥസ്സ ആസീസനാ അവസ്സം ആഗമിസ്സതീതി യാ ആസാ അസ്സ ആസീസന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ആസീസനാ ‘‘ആസാ നാമാ’’തി വുച്ചതി. വത്തമാനസ്സ യാ പത്ഥനാ അസ്സ പത്ഥയന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, സേയ്യതരം വാ അഞ്ഞം ദിസ്വാ ‘‘ഏദിസോ അഹം ഭവേയ്യ’’ന്തി യാ പിഹാ അസ്സ പിഹയന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, സാ പത്ഥനാ ‘‘പിഹാ നാമാ’’തി വുച്ചതി. അനാഗതത്ഥം ആരബ്ഭ പവത്താ തണ്ഹാ ‘‘ആസാ’’തി വുച്ചതി, അനാഗതപച്ചുപ്പന്നത്ഥം ആരബ്ഭ പവത്താ തണ്ഹാ ‘‘പിഹാ’’തി വുച്ചതി, തഥാപി തണ്ഹാഭാവേന ഏകത്താ ഏകോ ധമ്മോവ അത്ഥസ്സ ഇച്ഛിതസ്സ നിപ്ഫത്തി അത്ഥനിപ്ഫത്തി, പടിപാലേതി ഏതായ തണ്ഹായാതി പടിപാലനാ, അത്ഥനിപ്ഫത്തിയാ പടിപാലനാതി അത്ഥനിപ്ഫത്തിപടിപാലനാ. യാ തണ്ഹാ അസ്സ പാലയന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, സാ തണ്ഹാ ‘‘അഭിനന്ദനാ’’തി വുച്ചതി.

‘‘യാ അത്ഥനിപ്ഫത്തി തണ്ഹായ പടിപാലേതബ്ബാ, കതമാ സാ അത്ഥനിപ്ഫത്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തം അത്ഥനിപ്ഫത്തിം സത്തതോ വാ സങ്ഖാരതോ വാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പിയം വാ ഞാതിം, പിയം വാ ധമ്മ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഞാതി’’ന്തി ഇമിനാ മിത്തബന്ധവാദയോപി ഗഹിതാ. ധമ്മം പന പിയരൂപാരമ്മണാദികം ഛബ്ബിധമ്പി യായ തണ്ഹായ തണ്ഹികോ അഭിനന്ദതി, സാ തണ്ഹാ ‘‘അഭിനന്ദനാ നാമാ’’തി വുച്ചതി. പടിക്കൂലം ഞാതിം വാ ധമ്മം വാ വിപല്ലാസവസേന അപ്പടിക്കൂലം ഞാതിം വാ ധമ്മം വാ സഭാവവസേന അപ്പടിക്കൂലതോ യായ തണ്ഹായ തണ്ഹികോ അഭിനന്ദതി, സാ തണ്ഹാ വാ ‘‘അഭിനന്ദനാ നാമാ’’തി വുച്ചതീതി യോജേത്വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യാസു അനേകാസു ധാതൂസു വുത്തപ്പകാരാ തണ്ഹാ ‘സരാ’തി ഭഗവതാ വുത്താ, കതമാ താ ധാതുയോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ താ ധാതുയോ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘താസു ധാതൂസു കതമായ ധാതുയാ കതമാ സരാ പതിട്ഠിതാ പവത്താ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഇമായ ധാതുയാ അയം സരാ പതിട്ഠിതാ പവത്താതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സരാതി കേചി രൂപാധിമുത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കേചീതി സരാസങ്ഖാതായ രൂപതണ്ഹായ തണ്ഹികാ പുഗ്ഗലാ. രൂപാധിമുത്താതി രൂപധാതുസങ്ഖാതേ ആരമ്മണേ അധിമുത്താ അജ്ഝോസിതാ. ഇമിനാ പദേന രൂപതണ്ഹാസങ്ഖാതാ സരാ രൂപധാതുയാ പതിട്ഠിതാ പവത്താതി ഗഹിതാ, ‘‘കേചി സദ്ദാധിമുത്താ’’തിആദീഹിപി സദ്ദതണ്ഹാസങ്ഖാതാദയോ സരാ സദ്ദധാതുയാദീസു പതിട്ഠിതാ പവത്താ സരാവ ഗഹിതാ. കേചി ധമ്മാധിമുത്താതി ഏത്ഥ ധമ്മഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുധാതുസോതധാതുഘാനധാതുജിവ്ഹാധാതുകായധാതുസത്തവിഞ്ഞാണധാതുധമ്മധാതുയോ ഗഹിതാ, തസ്മാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ പതിട്ഠാനഭാവേന ഗഹിതാപി ഛബ്ബിധാവ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ‘‘രൂപാധിമുത്താദീസു കിത്തകാനി പദാനി തണ്ഹാപക്ഖേ തണ്ഹായ വേവചനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഏതാദിസാനി ഏത്തകാനി പദാനി തണ്ഹാപക്ഖേ തണ്ഹാവേവചനാനീതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യാനി ഛ ഗേഹസിതാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ഛസു രൂപാദീസു. ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനീതി ഛസു രൂപാദീസു പവത്തം തണ്ഹാപേമം നിസ്സായ പവത്താനി ഛ ദോമനസ്സാനി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ഛ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാപി ഭഗവതാ വുത്താ, കസ്മാ ന ഗഹിതാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യാ ഛ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാ, അയം ദിട്ഠിപക്ഖോ’’തി വുത്തം, ദിട്ഠിപക്ഖത്താ ന ഗഹിതാതി അത്ഥോ.

൩൮. ‘‘കഥം വുത്തപ്പകാരാ തണ്ഹാ ഏവ ഗഹിതാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സായേവ പത്ഥനാകാരേനാ’’തിആദി വുത്തം. സാ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ തണ്ഹാ പത്ഥനാകാരേന പവത്തനതോ ആസാദിപരിയായേന വുത്താ, രൂപാദിആരമ്മണധമ്മേസു നന്ദനതോ ‘‘ധമ്മനന്ദീ’’തി പരിയായേന വുത്താ, രൂപാദിആരമ്മണധമ്മേസു ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേതി വിയ അജ്ഝോസായ തിട്ഠനതോ ‘‘ധമ്മജ്ഝോസാന’’ന്തി പരിയായേന വുത്താ, തസ്മാ തണ്ഹായ വേവചനാനി ഹോന്തി.

തണ്ഹായ വേവചനാനി ആചരിയേന നിദ്ദിട്ഠാനി, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാനി, ‘‘കതമാനി ചിത്തസ്സ വേവചനാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ചിത്തം മനോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ആരമ്മണം ചിന്തേതീതി ചിത്തം. മനതി ജാനാതീതി മനോ. വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ അത്ഥോ പകരണേസു (ധ. സ. അട്ഠ. ൫) വുത്തോവ, തസ്മാ അമ്ഹേഹി ന വിത്ഥാരിതോ. വേവചനാനിയേവ ഇമാനി ഇമസ്സ വേവചനാനീതി ഏത്തകാനിയേവ കഥയിസ്സാമ. ‘‘പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബല’’ന്തിആദീനി പഞ്ഞാവേവചനാനി.

‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദീനി ബുദ്ധസ്സ വേവചനാനി. ‘‘താനി കത്ഥ ദേസിതാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യഥാ ച ബുദ്ധാനുസ്സതിയം വുത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. ബുദ്ധാനുസ്സതിദേസനായം യഥാ ച യംയംപകാരം വേവചനം ഭഗവതാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം…പേ… ഭഗവതോ’’തി വുത്തം, ഏതംപകാരം വേവചനം ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ വേവചനം ബുദ്ധസ്സ വേവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യഥാ ച ധമ്മാനുസ്സതിയം വുത്ത’’ന്തിആദീസുപി ഏവമേവ യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘തേനാഹാ’’തിആദ്യാനുസന്ധ്യാദിഅത്ഥോ ചേവ ‘‘നിയുത്തോ വേവചനോ ഹാരോ’’തിആനുസന്ധ്യാദിഅത്ഥോ ച വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഇതി വേവചനഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.