൧൧. പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൩൯. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന വിഭങ്ഗേന വേവചനാനി വിഭത്താനി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ വിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ പഞ്ഞത്തിഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പഞ്ഞത്തിഹാരോ പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം പഞ്ഞത്തീഹി വിവിധാഹി ദേസേതീ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘യാ പകതികഥായ ദേസനാ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ പഞ്ഞത്തിഹാരോ പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യാഹി വിവിധാഹി പഞ്ഞത്തീഹി ഏകം ധമ്മം ഭഗവാ ദേസേതി, കതമാ താ വിവിധാ പഞ്ഞത്തിയോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യാ പകതികഥായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പകതികഥായാതി അസ്സാദാദിപദത്ഥവിസേസം അനിദ്ധാരേത്വാ അത്ഥസഭാവേന പവത്തായ കഥായ സാധുകം മനസികാരധമ്മകഥായ യാ ദേസനാ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം വേനേയ്യസന്താനേ നിക്ഖിപതി പതിട്ഠപേതി പകാരേന ഞാപേതി, തസ്മാ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, തായ പഞ്ഞത്തിയാ ധമ്മം ദേസേതീതി അത്ഥോ. ‘‘യാ പഞ്ഞത്തി ‘പകതികഥായ ദേസനാ’തി വുത്താ, കതമാ സാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തഥാ പുച്ഛിത്വാ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കാ ച പകതികഥായ ദേസനാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന –‘‘ഇതി ‘പകതികഥായ ദേസനാ’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേന വിഭജിതും ‘കാ ച പകതികഥായ ദേസനാ’തി പുച്ഛിത്വാ ‘ചത്താരി സച്ചാനീ’തിആദിമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൯) വുത്തം. തത്ഥ ദേസനാദേസേതബ്ബസ്സ ഭേദഭാവേപി അഭേദോപചാരേന ‘‘ദേസനാ ചത്താരി സച്ചാനീ’’തി വുത്തം, ചതുന്നം സച്ചാനം പഞ്ഞത്തി ദേസനാ നാമാതി അത്ഥോ.

‘‘കഥം തം സച്ചപഞ്ഞത്തിം ഭഗവാ ആഹാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യഥാ ഭഗവാ ആഹാ’’തി വുത്തം. യഥാ യേന പകാരേന ഭഗവാ യം യം പഞ്ഞത്തിം ആഹ, തഥാ തേന പകാരേന സാ പഞ്ഞത്തി ജാനിതബ്ബാ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യം പഞ്ഞത്തിം ഭഗവാ ആഹ, അയം ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞത്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, ഛന്നം ധാതൂനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി, ദസന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഖന്ധധാതുആയതനിന്ദ്രിയാനി ച ലോകിയാനേവ. പീളനസങ്ഖതസന്താപവിപരിണാമത്ഥതാസാമഞ്ഞേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി വുത്താ. ദസന്നം ഇന്ദ്രിയാനന്തി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഇത്ഥിപുരിസജീവിതമനവേദനിന്ദ്രിയാനം ദസന്നം. അനുഭവനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ വേദനിന്ദ്രിയം ഏകന്തി ഗഹിതം, സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി പന മഗ്ഗപരിയാപന്നത്താ ന ഗഹിതാനി.

കബളീകാരേതി ഠാനൂപചാരേന വോഹരിതേ ഓജാസങ്ഖാതേ ആഹാരേ, രാഗോ അരിയമഗ്ഗേന അപ്പഹാതബ്ബത്താ അനുസയവസേന, ആസാവസേന വാ പത്ഥനാവസേന വാ അത്ഥി നന്ദീ. അത്ഥി തണ്ഹാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. പതിട്ഠിതം വിരുള്ഹന്തി പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതാപത്തിയാ പതിട്ഠിതത്താ പതിട്ഠിതഞ്ചേവ വിരുള്ഹഞ്ചാതി ഗഹേതബ്ബം. സങ്ഖാരാനന്തി പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തകസ്സ ഭവസ്സ അഭിനിബ്ബത്തിഹേതുകാനം സങ്ഖാരാനം. ജാതിജരാമരണന്തി അഭിനിബ്ബത്തനലക്ഖണാ ജാതി, ന ഉപ്പാദോവ, പരിപാകലക്ഖണാ ജരാ, ന ഠിതിയേവ, ഭേദനലക്ഖണം മരണം, ന ഭങ്ഗമേവ. തേന വുത്തം ‘‘സസോകം സദരം സഉപായാസ’’ന്തി.

‘‘ഫസ്സേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… മനോസഞ്ചേതനായ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ…പേ… വദാമീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ ച സമുദയസ്സ ച പഭവസ്സ പഞ്ഞാപനതോ പഭവപഞ്ഞത്തി നാമ.

വട്ടവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം വിവട്ടവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘കബളീകാരേ…പേ… അനുപായാസന്തി വദാമീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, സമുദയസ്സ പഹാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പഹാനപഞ്ഞത്തി നാമ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ.

൪൦. വിവട്ടവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം സമ്മസനവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സമാധിം, ഭിക്ഖവേ, ഭാവേഥ…പേ… യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, സമുദയസ്സ പഹാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പഹാനപഞ്ഞത്തി നാമ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ.

സമ്മസനവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം ഉപാദാനക്ഖന്ധവസേന പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘രൂപം, രാധ, വികിരഥാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘രൂപം, രാധ, വികിരഥ…പേ… നിബ്ബാന’’ന്തി അയം പഞ്ഞത്തി തണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സ രോധസ്സ നിരോധസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിരോധപഞ്ഞത്തി നാമ, അസ്സാദസ്സ നിബ്ബിദായ ച പഞ്ഞാപനതോ നിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തി നാമ, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, സമുദയസ്സ പഹാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പഹാനപഞ്ഞത്തി നാമ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, നിരോധസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ.

‘‘രൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനി വികിരന്തോ വിദ്ധംസേന്തോ വികീളനിയം കരോന്തോ പഞ്ഞായ തണ്ഹാക്ഖയായ പടിപജ്ജന്തോ കിം പജാനാതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതീതി…പേ… നിരോധഗാമിനിപടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി സച്ചാനം പടിവേധസ്സ പഞ്ഞാപനതോ പടിവേധപഞ്ഞത്തി നാമ, ദസ്സനഭൂമിയാ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, സോതാപത്തിഫലസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘സോ ‘ഇമേ ആസവാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘ആസവാ അസേസം നിരുജ്ഝന്തീ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി ഖയേഞാണസ്സ ഉപ്പാദസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ഉപ്പാദപഞ്ഞത്തി നാമ, അനുപ്പാദേഞാണസ്സ ഓകാസസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ഓകാസപഞ്ഞത്തി നാമ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, സമുദയസ്സ പഹാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പഹാനപഞ്ഞത്തി നാമ, വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ ആരമ്ഭസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ആരമ്ഭപഞ്ഞത്തി നാമ, ആസാടികാനം ആഹടനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ആഹടനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ഭാവനാഭൂമിയാ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അഭിനിഘാതസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ അഭിനിഘാതപഞ്ഞത്തി നാമ.

൪൧. വട്ടവസേന വാ വിവട്ടവസേന വാ ധമ്മസമ്മസനവസേന വാ ഉപാദാനക്ഖന്ധവസേന വാ പജാനനവസേന വാ സച്ചേസു നാനാവിധോ പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം തേപരിവട്ടവസേന സച്ചേസു പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ തേപരിവട്ടവസേന സച്ചേസു പഞ്ഞത്തിഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠകഥായം പന – ‘‘ഏവം വട്ടവിവട്ടമുഖേന സമ്മസനഉപാദാനക്ഖന്ധമുഖേനേവ സച്ചേസു പഞ്ഞത്തിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേപരിവട്ടവസേന ദസ്സേതും ‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ ഭിക്ഖവേ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൪൧) വുത്തം. തത്ഥ പുബ്ബേ പരിജാനനതോ പട്ഠായ. അനനുസ്സുതേസൂതി പരിജാനനവസേന അനനുസ്സുതേസു ചതൂസു സച്ചധമ്മേസു. ചക്ഖുന്തി പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു നാമ. യഥാസഭാവതോ കിച്ചപരിജാനനട്ഠേന സച്ഛികിരിയപരിജാനനട്ഠേന ഞാണം നാമ. യഥാസഭാവതോ കിച്ചപരിജാനനാദീനം പടിവിജ്ഝിത്വാ പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ നാമ. തഥാ വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ നാമ. ആലോകോഭാസകരണട്ഠേന ആലോകോ നാമ. ഇദം ചക്ഖാദികം സബ്ബം പഞ്ഞാവേവചനമേവ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖന്തി മേ ഭിക്ഖവേ…പേ… ഉദപാദീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി സച്ചാനം ദേസനായ പഞ്ഞാപനതോ ദേസനാപഞ്ഞത്തി നാമ, സുതമയിയാ പഞ്ഞായ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ, ധമ്മചക്കസ്സ പവത്തനായ ച പഞ്ഞാപനതോ പവത്തനാപഞ്ഞത്തി നാമ.

‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യം…പേ… ഉദപാദീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ചിന്താമയിയാ പഞ്ഞായ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ.

‘‘തം ഖോ പനിദം ദുക്ഖം പരിഞ്ഞാതം…പേ… ഉദപാദീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ഭാവനാമയിയാ പഞ്ഞായ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, അഞ്ഞാതാവിനോ ഇന്ദ്രിയസ്സ സച്ഛികിരിയായ ച പഞ്ഞാപനതോ സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നാമ, ധമ്മചക്കസ്സ പവത്തനായ ച പഞ്ഞാപനതോ പവത്തനാപഞ്ഞത്തി നാമ.

തേപരിവട്ടവസേന സച്ചേസു നാനാവിധോ പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം കുസലാകുസലാദിവസേന ദേസിതധമ്മസ്സ പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവ’’ന്തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ധമ്മചക്കസുത്തേ പഞ്ഞത്തിഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘തുലമതുലഞ്ചാതിആദിഗാഥായ കഥം പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തുലമതുലഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തുലീയതി പരിച്ഛിജ്ജീയതീതി തുലം, കാമാവചരകമ്മം, നത്ഥി തുലം സദിസം അഞ്ഞം ലോകിയകമ്മം അസ്സ മഹഗ്ഗതകമ്മസ്സാതി അതുലം, രൂപാരൂപാവചരകമ്മം. പുനബ്ഭവം സമ്ഭവതി ഏതേന സങ്ഖാരേനാതി സമ്ഭവോ, തം സമ്ഭവം. പുനബ്ഭവം സങ്ഖരോതീതി ഭവസങ്ഖാരോ. അജ്ഝത്തേ വിപസ്സനാവസേന രമതീതി അജ്ഝത്തരതോ. സമഥവസേന സമാധിയതീതി സമാഹിതോ. അത്തനി സമ്ഭവതീതി അത്തസമ്ഭവോ, തം അത്തസമ്ഭവം. മുനി സമ്ബുദ്ധോ സമ്ഭവം ഭവസങ്ഖാരം തുലഞ്ച അതുലഞ്ച അവസ്സജി, അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ കവചം അഭിന്ദി ഇവ, ഏവം അത്തസമ്ഭവം അഭിന്ദി പദാലയീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. അഥ വാ മുനി സമ്ബുദ്ധോ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ വിപരിണാമധമ്മാ, നിബ്ബാനം പന നിച്ചം സുഖം അസങ്ഖതം അവിപരിണാമധമ്മ’’ന്തി തുലം തുലയന്തോ അതുലം നിബ്ബാനം ദിസ്വാ സമ്ഭവം ഭവസങ്ഖാരം അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജി. കഥം അവസ്സജി? സോ ഹി മുനി വിപസ്സനാവസേന അജ്ഝത്തരതോ ച ഹുത്വാ, സമഥവസേന ഉപചാരപ്പനാസു സമാഹിതോ ച ഹുത്വാ കവചം അഭിന്ദി ഇവ, ഏവം അത്തസമ്ഭവം അത്തനി സഞ്ജാതം കിലേസം അഭിന്ദി പദാലയി, കിലേസാഭാവേന കമ്മഞ്ച ജഹീതി ഗാഥാത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘തുലമതുലഞ്ച സമ്ഭവ’’ന്തി പഞ്ഞത്തി സബ്ബധമ്മാനം അഭിഞ്ഞായ പഞ്ഞാപനതോ അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, ‘‘ഭവസങ്ഖാരമവസ്സജി മുനീ’’തി പഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ പരിച്ചാഗസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിച്ചാഗപഞ്ഞത്തി നാമ, ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ, ‘‘അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ’’തി പഞ്ഞത്തി കായഗതായ സതിയാ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ, ചിത്തേകഗ്ഗതായ ഠിതിയാ ച പഞ്ഞാപനതോ ഠിതിപഞ്ഞത്തി നാമ, ‘‘അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവ’’ന്തി പഞ്ഞത്തി ചിത്തസ്സ അഭിനിബ്ബിദായ ച പഞ്ഞാപനതോ അഭിനിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തി നാമ, സബ്ബഞ്ഞുതായ ഉപാദാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ഉപാദാനപഞ്ഞത്തി നാമ, അവിജ്ജാണ്ഡകോസാനം പദാലനായ ച പഞ്ഞാപനതോ പദാലപഞ്ഞത്തി നാമ, ‘‘യഥാവുത്തോ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാവുത്തസ്സ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദസ്സ സമ്ഭവതോ ഭഗവാ യം ‘‘തുലമതുല’’ന്തിആദിഗാഥമാഹ, തഥാസമ്ഭവതോ യഥാവുത്തായ ഗാഥായ യഥാവുത്തോ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ സദ്ദഹിതബ്ബോതി.

‘‘തുലമതുലഞ്ചാ’’തിആദിഗാഥായം പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ.

‘യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി യതോനിദാനം, കാമേസു സോ ജന്തു കഥം നമേയ്യ;

കാമാ ഹി ലോകേ സങ്ഗോതി ഞത്വാ, തേസം സതീമാ വിനയായ സിക്ഖേ’തി. –

ഗാഥായം പന കഥം പഞ്ഞത്തിഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖീ’’തിആദി വുത്തം. യോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ജന്തു യതോനിദാനം സബ്ബം തേഭൂമകം ഹേതുഫലം ദുക്ഖം അദ്ദക്ഖി, സോ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ജന്തു കാമേസു കഥം നമേയ്യ നമേതും നാരഹതി. കാമാ ലോകേ ‘‘സങ്ഗോ’’തി ഹി യസ്മാ പസ്സിതബ്ബാ, തസ്മാ നമേതും നാരഹതി, ഇതി ഏതം ദുക്ഖഭാവം ദുക്ഖഹേതുഭാവം ഞത്വാ തേസം കാമാനം വിനയായ വൂപസമായ സതിമാ കായഗതാസതിസമ്പന്നോ തീണി സിക്ഖാനി സിക്ഖേ സിക്ഖേയ്യാതി ഗാഥാത്ഥോ സങ്ഖേപേന വിഞ്ഞാതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪൧) പന വിത്ഥാരേന സംവണ്ണിതോ.

‘‘യോ ദുക്ഖ’’ന്തി പഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ വേവചനസ്സ ച പരിഞ്ഞായ ച പഞ്ഞാപനതോ വേവചനപഞ്ഞത്തി, പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘യതോനിദാന’’ന്തി പഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ പഭവസ്സ ച പഹാനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പഭവപഞ്ഞത്തി ചേവ പഹാനപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘അദ്ദക്ഖീ’’തി പഞ്ഞത്തി ഞാണചക്ഖുസ്സ വേവചനസ്സ ച പടിവേധസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വേവചനപഞ്ഞത്തി ചേവ പടിവേധപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘കാമേസു സോ ജന്തു കഥം നമേയ്യാ’’തി പഞ്ഞത്തി കാമതണ്ഹായ വേവചനസ്സ ച അനഭിനിവിസസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വേവചനപഞ്ഞത്തി ചേവ അനഭിനിവേസപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘കാമാ ഹി ലോകേ സങ്ഗോതി ഞത്വാ’’തി പഞ്ഞത്തി കാമാനം പച്ചത്ഥികതോ ദസ്സനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ദസ്സനപഞ്ഞത്തി നാമ. കാമാ ഹി അനത്ഥജാനനതോ പച്ചത്ഥികസദിസാ.

‘‘കീദിസാ ഹുത്വാ അനത്ഥജനകാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘കാമാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കാമാ രാഗഗ്ഗിആദീഹി അന്തോദയ്ഹനതോ അങ്ഗാരകാസൂപമാ ച, പൂതിഭാവാപജ്ജനതോ മംസപേസൂപമാ ച, ബഹി അഞ്ഞേന ദയ്ഹനതോ പാവകകപ്പാ ജലിതഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമാ ച, പതിട്ഠാനാഭാവതോ പപാതൂപമാ ച, വിസസദിസേഹി ദോസാദീഹി പരഹിംസനതോ ഉരഗോപമാ ച. ‘‘തേസം സതീമാ’’തി പഞ്ഞത്തി പഹാനായ അപചയസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ അപചയപഞ്ഞത്തി നാമ, കായഗതായ സതിയാ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ ച പഞ്ഞാപനതോ ഭാവനാപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘വിനയായ സിക്ഖേ’’തി പഞ്ഞത്തിരാഗവിനയസ്സ ദോസവിനയസ്സ മോഹവിനയസ്സ പടിവേധസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ പടിവേധപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ജന്തൂ’’തി പഞ്ഞത്തി യോഗിസ്സ വേവചനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വേവചനപഞ്ഞത്തി നാമ.

‘‘ജന്തൂതി സാമഞ്ഞസത്തവാചകോ സദ്ദോ കസ്മാ യോഗിവാചകോതി വിഞ്ഞാതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യോഗീ യദാ യസ്മിം കാലേ കാമാ സങ്ഗോതി പജാനാതി, തദാ തസ്മിം കാലേ സോ യോഗീ കാമാനം അനുപ്പാദായ കുസലേ ധമ്മേ കായഗതാസതിആദീഹി ഉപ്പാദയതി, സോ കുസലേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തോ യോഗീ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ വായമതി കുസലവീരിയം കരോതി, തസ്മാ യോഗീവാചകോ ജന്തുസദ്ദോതി വിഞ്ഞാതബ്ബോ. ‘‘ജന്തൂ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി അപ്പത്തസ്സ കുസലസ്സ ഝാനധമ്മാദികസ്സ പത്തിയാ വായാമസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വായാമപഞ്ഞത്തി നാമ, ഓരമത്തികായ അസന്തുട്ഠിയാ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘സോ അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദായ വായമതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി വായാമപഞ്ഞത്തി, ‘‘ഹേതുസോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ വായമതീതി പഞ്ഞത്തി കതമാ പഞ്ഞത്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ സോ ഉപ്പന്നാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്മിം ‘‘അനുപ്പന്നാന’’ന്തിആദിമ്ഹി. ‘‘സോ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ വായമതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി ഭാവനായ അപ്പമാദസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ അപ്പമാദപഞ്ഞത്തി നാമ, വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ നിക്ഖേപസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ, കുസലാനം ധമ്മാനം ആരക്ഖസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ ആരക്ഖപഞ്ഞത്തി നാമ, അധിചിത്തസിക്ഖായ ഠിതിയാ ച പഞ്ഞാപനതോ ഠിതിപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘കേന യഥാവുത്തപ്പകാരോ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘യോ ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി യതോനിദാന’’ന്തിആദിഗാഥായ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ.

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ, ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതി;

ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ, തമസാ പരിവാരിതോ;

അസ്സിരീ വിയ ഖായതി, പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചനന്തി. –

ഗാഥായം പന കഥം പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ വിഭത്തോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മോഹസമ്ബന്ധനോതി മോഹഹേതുകേഹി സംയോജനേഹി സമ്ബന്ധോ. ലോകോതി അപ്പഹീനസംയോജനോ സത്തലോകോ. ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതീതി അഭബ്ബോപി അത്താ ഭബ്ബരൂപോവ ഭബ്ബജാതികോ വിയ ബാലാനം അവിപസ്സകാനം ദിസ്സതി. ഉപധിബന്ധനോതി കിലേസൂപധീഹി ബന്ധിതബ്ബോ. യു-പച്ചയോ ഹി കമ്മത്ഥേ വിഹിതോ. ഉപധീസു വാ കിലേസാനം ബന്ധനം യസ്സ ബാലസ്സാതി ഉപധിബന്ധനോ. ദ്വേ അവഡ്ഢിയോ ലാതി ഗണ്ഹാതീതി ബാലോ. തമസാ സമ്മോഹേന പരിവാരിതോ പടിച്ഛാദിതോ പണ്ഡിതാനം വിപസ്സകാനം അസ്സിരീ വിയ സിരീവിരഹിതോ വിയ ഖായതി ഉപട്ഠാതി. പസ്സതോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സ പണ്ഡിതസ്സ കിഞ്ചനം നത്ഥീതി സങ്ഖേപത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ’’തി പഞ്ഞത്തി മോഹസീസേന ഗഹിതാനം വിപല്ലാസാനം ദേസനായ പഞ്ഞാപനതോ ദേസനാപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ഭബ്ബരൂപോവ ദിസ്സതീ’’തി പഞ്ഞത്തി ലോകസ്സ വിപരീതസ്സ വിപരീതാകാരേന ഉപട്ഠഹന്തസ്സ പഞ്ഞാപനതോ വിപരീതപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ’’തി പഞ്ഞത്തി പാപകാനം ഇച്ഛാവചരാനം പഭവസ്സ പഞ്ഞാപനതോ പഭവപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ’’തി പഞ്ഞത്തി പരിയുട്ഠാനാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ബന്ധനകിച്ചസ്സ പഞ്ഞാപനതോ കിച്ചപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ’’തി പഞ്ഞത്തി കിലേസാനം ബന്ധനബലമൂഹനബലാനം പഞ്ഞാപനതോ ബലപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘ഉപധിബന്ധനോ ബാലോ’’തി പഞ്ഞത്തി സങ്ഖാരാനം വിരുഹനായ പഞ്ഞാപനതോ വിരുഹനാപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘തമസാ പരിവാരിതോ’’തി പഞ്ഞത്തി അവിജ്ജന്ധകാരസ്സ ദേസനായ പഞ്ഞാപനതോ ദേസനാപഞ്ഞത്തി നാമ, അവിജ്ജന്ധകാരസ്സ വേവചനസ്സ ച പഞ്ഞാപനതോ വേവചനപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘അസ്സിരീ വിയ ഖായതീ’’തി പഞ്ഞത്തി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ദസ്സനകിരിയായ പഞ്ഞാപനതോ ദസ്സനപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘അസ്സിരീ വിയ ഖായതീ’’തി പഞ്ഞത്തി പഞ്ഞാചക്ഖുസ്സ നിക്ഖേപസ്സ പഞ്ഞാപനതോ നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി നാമ. ‘‘പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചന’’ന്തി പഞ്ഞത്തി സത്താനം അരിയാനം പടിവേധസ്സ പഞ്ഞാപനതോ പടിവേധപഞ്ഞത്തി നാമ.

‘‘കതമം കിഞ്ചന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘രാഗോ കിഞ്ചന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘യഥാവുത്തോ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ കഥം അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാവുത്തസ്സ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദസ്സ സമ്ഭവതോ ഭഗവാ യം ‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ’’തിആദിമാഹ, തഥാസമ്ഭവതോ തായ ഗാഥായ യഥാവുത്തോ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ ഗാഥാനുസാരേന സദ്ദഹിതബ്ബോ.

‘‘മോഹസമ്ബന്ധനോ ലോകോ’’തിആദിഗാഥായ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാത’ന്തിആദിപാഠസ്സ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ കഥം വിഭത്തോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപാളിമാഹ. ‘‘സാ പന പാളി കിമത്ഥം ഭഗവതാ വുത്താ’’തി ചേ പുച്ഛേയ്യ? പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ നിബ്ബാനം നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അത്ഥി നിബ്ബാന’’ന്തി വചനം സസവിസാണവചനം വിയ അനത്ഥം, വോഹാരമത്തമേതന്തി വദന്താനം മിച്ഛാവാദം ഭഞ്ജിതും ഭഗവതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ.

കുതോചിപി അജാതത്താ അഭൂതത്താ അജാതം അഭൂതം. പച്ചയേഹി അകതത്താ അകതം. സങ്ഖതാഭാവതോ അസങ്ഖതം നിബ്ബാനം അത്ഥി. ഏതം അജാതാദികം നിബ്ബാനം നോ ചേ അഭവിസ്സ, ഏവം സതി നിസ്സരണം ന പഞ്ഞായേഥ, നിബ്ബാനസ്സ ച അരിയമഗ്ഗഫലാനം ആരമ്മണത്താ, മഗ്ഗഫലാനഞ്ച കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനതോ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ, സമുച്ഛിന്ദനേന ച തിവിധസ്സ വട്ടസ്സ അപവട്ടനതോ അജാതാദികം നിബ്ബാനം അത്ഥിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം…പേ… അസങ്ഖത’’ന്തി അയം പഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ ദേസനാപഞ്ഞത്തി ച നിബ്ബാനസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘നയിധ ജാതസ്സ…പേ… പഞ്ഞായേഥാ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി സങ്ഖതസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച സങ്ഖതസ്സ ഉപനയനപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘യസ്മാ ച…പേ… അസങ്ഖത’’ന്തി അയം പഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച നിബ്ബാനസ്സ ജോതനാപഞ്ഞത്തി ച ഹോതി. ‘‘യസ്മാ ജാതസ്സ…പേ… പഞ്ഞായതീ’’തി അയം പഞ്ഞത്തി നിബ്ബാനസ്സ വേവചനപഞ്ഞത്തി ച മഗ്ഗസ്സ സംസാരതോ നിയ്യാനികപഞ്ഞത്തി ച നിസ്സരണപഞ്ഞത്തി ച ഹോതീതി പഞ്ഞത്തിവിസേസോ പണ്ഡിതേഹി നിദ്ധാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യഥാവുത്തോ നിബ്ബാനസ്സ പഞ്ഞത്തിപ്പഭേദോ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തേനാഹ ആയസ്മാ’’തിആദ്യാനുസന്ധ്യാദിഅത്ഥോ ചേവ ‘‘നിയുത്തോ പഞ്ഞത്തിഹാരോ’’തി അനുസന്ധ്യാദിഅത്ഥോ ച വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഇതി പഞ്ഞത്തിഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.