൪. പടിനിദ്ദേസവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

൧. ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൫. ഏവം ഹാരാദയോ സരൂപതോ ആചരിയേന ഉദ്ദേസതോ ഉദ്ദിട്ഠാ, നിദ്ദേസതോ ച നിദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, അഥ കസ്മാ പുന ‘‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ’’തിആദികോ ആരദ്ധോതി ചേ? വേനേയ്യാനം തിവിധത്താ. വേനേയ്യാ ഹി അതിതിക്ഖപഞ്ഞോ നാതിതിക്ഖപഞ്ഞോ മന്ദപഞ്ഞോതി തിവിധാ ഹോന്തി. തേസഞ്ഹി അതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സാനുരൂപം ഹാരാദയോ ഉദ്ദേസതോ ഉദ്ദിട്ഠാ, നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ അനുരൂപം നിദ്ദേസതോ നിദ്ദിട്ഠാ, ഇദാനി മന്ദപഞ്ഞസ്സാനുരൂപം ഹാരാദയോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ’’തിആദികോ വിഭങ്ഗവാരോ ആരദ്ധോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഹാരാദയോസുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗാഥാബന്ധവസേന സരൂപതോ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തേസു ഹാരേ താവ പടിനിദ്ദേസവസേന വിഭജിതും ‘തത്ഥ കതമോ ദേസനാഹാരോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൫) വുത്തം.

തത്ഥ യേ ഹാരാദയോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേസു നിദ്ദിട്ഠാ, തത്ഥ ഹാരാദീസു കതമോ ദേസനാഹാരോതി ചേ? യാ ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥാ (നേത്തി. ൪) വുത്താ, സാ അയം ഗാഥാ നിദ്ദേസവസേന ദേസനാഹാരോ നാമ, തസ്സ ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദി (നേത്തി. ൪) നിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതീ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി യോജനാ. ‘‘അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ പുച്ഛം ഠപേത്വാ ‘‘ഇമം ദേസയതീ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതി? അസ്സാദം ആദീനവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം ദേസനാഹാരോ കിം ദേസയതീതി ചേ? അസ്സാദം ദേസയതി സംവണ്ണേതി വിത്ഥാരേതി, ആദീനവം ദേസയതി…പേ… വിത്ഥാരേതി, നിസ്സരണം ദേസയതി…പേ… വിത്ഥാരേതി, ഫലം ദേസയതി…പേ… വിത്ഥാരേതി, ഉപായം ദേസയതി…പേ… വിത്ഥാരേതി, ആണത്തിം ദേസയതി സംവണ്ണേതി വിത്ഥാരേതീതി യോജനോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘അയം ദേസനാഹാരോ’’തി സദ്ദോ പുബ്ബാപരാപേക്ഖോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’തിആദിഗാഥായം (നേത്തി. ൪) ദസ്സിതാ ഇമേ അസ്സാദാദയോ കത്ഥ സംവണ്ണേതബ്ബേ പാളിധമ്മേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’തിആദിഗാഥായം (നേത്തി. ൪) ദസ്സിതാ ഇമേ അസ്സാദാദയോ കത്ഥ സംവണ്ണേതബ്ബേ പാളിധമ്മേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാതബ്ബേ പാളിധമ്മേ സംവണ്ണേതബ്ബേ യേ അസ്സാദാദയോ ആഗതാ, തേ അയം ദേസനാഹാരോ ദേസയതീതി അധിപ്പായോ.

തത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ പരിയത്തിസച്ചസമാധിപഞ്ഞാപകതിപുഞ്ഞാപത്തിഞേയ്യാദീസു ബഹൂസു അത്ഥേസു പവത്തോ, തഥാപി ഇധ പരിയത്തിധമ്മേയേവ പവത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. അത്ഥുദ്ദേസോ പന അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൫) വുത്തോ, തസ്മാ ഇധ മയാ ന വുത്തോ. വോ-കാരോപി ഉപയോഗകരണപദപൂരണസമ്പദാനത്ഥേസു ദിസ്സതി ച, തഥാപി ഇധ സമ്പദാനത്ഥേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖന്തി യാചന്തി സീലക്ഖന്ധാദയോ, പച്ചയേ വാ കായവിഞ്ഞത്തിയാതി ഭിക്ഖൂ, സംസാരേ ഭയം ഇക്ഖന്തി പച്ചവേക്ഖന്തീതി വാ ഭിക്ഖൂ. ഭിക്ഖവേതി തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി, കിമത്ഥായാതി അത്തനോ മുഖാഭിമുഖം കത്വാ ധമ്മസ്സവനേ അതിഉസ്സാഹനേ നിയോജേതും ആലപതീതി വേദിതബ്ബോ.

ധമ്മം ദേസേസ്സാമീതി നാഹം ഇസ്സരതായ തുമ്ഹേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാരേയ്യാമി, ധമ്മംയേവ ദേസേസ്സാമി, ദേസേന്തോ ച ന അഞ്ഞേസം ധമ്മം സുത്വാ സുതമയഞാണാനുസാരേന ദേസേസ്സാമി, അനാവരണഞാണേന സബ്ബഞേയ്യധമ്മേസു പച്ചക്ഖകാരിതായ ഇദാനി മയായേവ പവത്തിയമാനം ധമ്മം അഹം ദേസേസ്സാമീതി പടിജാനാതി. ആദിമ്ഹി കല്യാണം ആദികല്യാണം, ആദി കല്യാണമേതസ്സാതി വാ ആദികല്യാണം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ആദികല്യാണാദയോ ചേത്ഥ അത്ഥകല്യാണാദിവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘സീലേന ആദികല്യാണം, സമാധിനാ മജ്ഝേകല്യാണം, പഞ്ഞായ പരിയോസാനകല്യാണം. ബുദ്ധസുബുദ്ധതായ വാ ആദികല്യാണം, ധമ്മസുധമ്മതായ മജ്ഝേകല്യാണം, സങ്ഘസുപ്പടിപത്തിയാ പരിയോസാനകല്യാണം. അഥ വാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിനയനേന ആദികല്യാണം, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുവിനയനേന മജ്ഝേകല്യാണം, നേയ്യപുഗ്ഗലവിനയനേന പരിയോസാനകല്യാണം. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൫).

അരീയതി ഞായതീതി അത്ഥോ, അര-ധാതുയാ നിപ്പരിയായതോ ഞാണപ്പധാനോ ആരമ്മണികചിത്തുപ്പാദോ അത്ഥോ, ഠാനൂപചാരതോ അത്ഥസ്സ ഞാതബ്ബസ്സ ആരമ്മണപച്ചയസത്തി അത്ഥോ, ഇതി-സദ്ദേന സായേവ സത്തി പരാമസീയതി, ആരമ്മണപച്ചയസത്തിസഹിതോ ആരമ്മണപച്ചയസങ്ഖാതോ ഞാതബ്ബോ അത്ഥോ ത-പച്ചയസ്സ അത്ഥോതി ധാതുപച്ചയാനം അത്ഥവിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. അസതി ഭവതീതി വാ അത്ഥോ, സഹ അത്ഥേന യോ ധമ്മോ വത്തതീതി സോ ധമ്മോ സാത്ഥോ, അത്ഥേന സമന്നാഗതോ വാ ധമ്മോ സാത്ഥോ, സങ്കാസനാദിഛഅത്ഥപദസമായോഗതോ വാ സാത്ഥോ. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ നേത്തിവിസയത്താ. സമ്പന്നം ബ്യഞ്ജനം യസ്സ ധമ്മസ്സാതി സബ്യഞ്ജനോ. സിഥിലധനിതദീഘരസ്സഗരുലഹുസമ്ബന്ധവവത്ഥിതവിമുത്തനിഗ്ഗഹിതസമ്പന്നത്താ, അകാരന്താദിഇത്ഥിലിങ്ഗാദിഏകവചനാദിസമ്പന്നത്താ, പമാദലേഖാദിരഹിതത്താ ച അവയവോ സമ്പന്നോ തംസമൂഹത്താ ധമ്മോ സമ്പന്നബ്യഞ്ജനോ നാമ, അക്ഖരാദിഛബ്യഞ്ജനപദസമായോഗാ വാ സബ്യഞ്ജനോ. അയമേവത്ഥോ ഇധാധിപ്പേതോ. ഇമസ്മിം അയം ഊനോ, സോ നേതബ്ബോ പക്ഖിപിതബ്ബോതി ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ കേവലപരിപുണ്ണോ, സീലക്ഖന്ധസമാധിക്ഖന്ധപഞ്ഞാക്ഖന്ധ- വിമുത്തിക്ഖന്ധവിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധപാരിപൂരിയാ വാ കേവലപരിപുണ്ണോ. ഇധായം അതിരേകോ, സോ അപനേതബ്ബോതി വത്വാ അപനേതബ്ബാഭാവതോ പരിസുദ്ധോ, ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ, ലോകാമിസനിരപേക്ഖതായ പവത്തിയമാനത്താ വാ പരിസുദ്ധോ. സേട്ഠത്താ ബ്രഹ്മചരിയം, ബ്രഹ്മാനം വാ സേട്ഠാനം അരിയാനം ചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം, പബ്ബജ്ജബ്രഹ്മചരിയമഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസാസനബ്രഹ്മചരിയാദീസു സാസനബ്രഹ്മചരിയം പകാസയിസ്സാമി, പരിദീപയിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി…പേ… പകാസേസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാതബ്ബേ പാളിധമ്മേ ആഗതേ അസ്സാദാദയോ ദേസനാഹാരോ ദേസയതി സംവണ്ണേതി വിത്ഥാരേതീതി ആചരിയേന സാമഞ്ഞവസേനേവ വുത്തം, തസ്മാ ദേസനാഹാരോ ഇധ പാളിയം ആഗതം ഇമം അസ്സാദം ദേസയതി, ഇധ പാളിയം ആഗതം ഇമം ആദീനവം ദേസയതീതിആദി വിസേസോ ന വിഞ്ഞാതബ്ബോ, ‘‘കഥം വിഞ്ഞാതബ്ബോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഇധ പാളിയം ആഗതോ അയം അസ്സാദോ, ഇധ പാളിയം ആഗതോ അയം ആദീനവോ’’തി വിസേസം നിയമേത്വാ ഉപലക്ഖണനയേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ? കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു വിസയവിസയിഭേദേസു അസ്സാദേസു കതമോ അസ്സാദോ തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിയം ആഗതോതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘കാമം കാമയമാനസ്സ, തസ്സ ചേതം സമിജ്ഝതി;

അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി, ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൨; മഹാനി. ൧) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യോ വിസയഭൂതോ അസ്സാദോ ആഗതോ, സോ അയം അസ്സാദേതബ്ബോ അസ്സാദോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയോതി. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ഏവം ഭഗവതാ ദേസിതോ, പകാസിതോ ച സാസനധമ്മോ യേസം അസ്സാദാദീനം ദസ്സനവസേന പവത്തോ, തേ അസ്സാദാദയോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭൂതാ യത്ഥ യത്ഥ പാഠേ സവിസേസം വുത്താ, തതോ തതോ നിദ്ധാരേത്വാ ഉദാഹരണവസേന ഇധാനേത്വാ ദസ്സേതും ‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൫) വുത്തം.

തത്ഥ അസ്സാദീയതേതി അസ്സാദോ, അസ്സാദേതബ്ബോ വത്ഥുകാമോ. കാമീയതേതി കാമോ, വത്ഥുകാമോ ച. തം കാമയതീതി കാമയമാനോ, സത്തോ. തസ്സ പീതിയാ യുത്തം മനോ ഏതസ്സാതി പീതിമനോ. മനതി ജാനാതീതിആദിവചനത്ഥേന മച്ചോ. കാമം കാമിതബ്ബം വത്ഥു കാമയമാനസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഏതം കാമിതബ്ബം വത്ഥു സചേ സമിജ്ഝതി, ഏവം സതി സോ സത്തോ അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതി. യോ മച്ചോ യം വത്ഥും ഇച്ഛതി, തം വത്ഥും സോ മച്ചോ ലദ്ധാ അദ്ധാ പീതിമനോ ഹോതീതി ഗാഥായത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘കാമം …പേ… പീതിമനോ ഹോതീ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ ‘‘ലദ്ധാ മച്ചോ യദിച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ ലോഭനീയം വത്ഥുംയേവ ലദ്ധാ പീതിമനോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ പത്ഥേതബ്ബം പൂജേതബ്ബന്തി സബ്ബം ലദ്ധാ മച്ചോ പീതിമനോ ച ഹോതീതി അതിരേകത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

വിസയഭൂതോ അസ്സാദേതബ്ബോ അസ്സാദോ ഇധ പാളിയം ഗാഥായം ആഗതോതി ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘ദുക്ഖദോമനസ്സാദിഭേദേസു ആദീനവേസു കതമോ ആദീനവോ കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ? തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു ദുക്ഖദോമനസ്സാദീസു ആദീനവേസു കതമോ ആദീനവോ തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിയം ആഗതോതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൩; മഹാനി. ൨) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യോ ദോമനസ്സസങ്ഖാതോ ആദീനവോ ആഗതോ, സോ അയം ദോമനസ്സസങ്ഖാതോ ആദീനവോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയോതി.

ഗാഥായം പന കാമയതി ഇച്ഛതീതി കാമയാനോ. അഥ വാ യായതി ഗച്ഛതീതി യാനോ, കാമേന യാനോ കാമയാനോ, തസ്സ. ഛന്ദോ ജാതോ യസ്സ സോ ഛന്ദജാതോ, തസ്സ. വിജ്ഝീയതേതി വിദ്ധോ, സല്ലതി പവിസതീതി സല്ലോ, സല്ലേന വിദ്ധോ സല്ലവിദ്ധോ. കാമം കാമയാനസ്സ ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ യേ കാമാ ലഭിതബ്ബാ, തേ കാമാ കേനചി അന്തരായേന യദാ പരിഹായന്തി, തദാ സോ ജന്തു രുപ്പതി. കീദിസോവ രുപ്പതി? അയോമയസല്ലവിദ്ധോ മിഗോ രുപ്പതി ഇവ, പരിഹീനകാമോ ജന്തു രുപ്പതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘രുപ്പതീ’’തിവചനേന ദോമനസ്സുപ്പത്തി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ദോമനസ്സഭൂതോ ആദീനവോ ഇധ പാളിയം ആഗതോതി ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘മഗ്ഗനിബ്ബാനവസേന ദുവിധേസു നിസ്സരണേസു കതമം നിസ്സരണം കത്ഥ പാളിയം ആഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം? യോ കാമേ പരിവജ്ജേതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു മഗ്ഗനിബ്ബാനവസേന ദുവിധേസു നിസ്സരണേസു കതമം നിസ്സരണം തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതന്തി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘യോ കാമേ പരിവജ്ജേതി, സപ്പസ്സേവ പദാ സിരോ;

സോമം വിസത്തികം ലോകേ, സതോ സമതിവത്തതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൪; മഹാനി. ൩) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യം സമതിവത്തനകരണം മഗ്ഗസങ്ഖാതം നിസ്സരണം ആഗതം, തം ഇദം മഗ്ഗസങ്ഖാതം സമതിവത്തനകരണം നിസ്സരണം ദേസനാഹാരസ്സ വിസയന്തി.

ഗാഥായം യോതി ഝാനലാഭീ വാ അരിയോ വാ. കാമേതി വുത്തപ്പകാരോ വത്ഥുകാമോ. തേസു പവത്തഛന്ദരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനേന വാ സമുച്ഛിന്ദനേന വാ പരിവജ്ജേതി. കിം പരിവജ്ജേതി ഇവ വജ്ജേതി? സപ്പസ്സ സിരോ സിരം ചക്ഖുമാ പുരിസോ ദിസ്വാ പദാ പാദേന പരിവജ്ജേതി ഇവ, ഏവം പരിവജ്ജേതി. സതോ സതിസമ്പന്നോ സോ പുഗ്ഗലോ ലോകേ രൂപാദീസു വിസത്തികം ഇമം തണ്ഹം യേന മഗ്ഗേന സമതിവത്തതി സം സുട്ഠു അതിക്കമിത്വാ വത്തതി, ഇദം മഗ്ഗസങ്ഖാതം സമതിവത്തനകരണം ഏകദേസം നിസ്സരണം നാമാതി യോജേതബ്ബം. ‘‘പാദാ’’തി വത്തബ്ബേ ആകാരസ്സ രസ്സം കത്വാ ‘‘പദാ’’തി വുത്തം. പാദാതി ച പാദേന യഥാ ‘‘അമോഹഭാവാ അമോഹഭാവേനാ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോ പാദേനാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൫).

ഏകദേസോ വിസയസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ ഇധ പാളിയം ആഗതോതി ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘ഏകദേസോ വിസയിസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ കത്ഥ പാളിയം ആഗതോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ? ഖേത്തം വത്ഥു’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ? ഖേത്തം വത്ഥു’’ന്തിആദി കസ്മാ ഏവം ആരദ്ധം, നനു ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ? കാമം കാമയമാനസ്സാ’’തിആദിനാ അസ്സാദോ വിഭത്തോ? സച്ചം, അസ്സാദോ പന ദുവിധോ വിസയവിസയിവസേന, തസ്മിം വിസയസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ പുബ്ബേ വിഭത്തോ, ഇദാനി വിസയിസങ്ഖാതം അസ്സാദം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ? ഖേത്തം വത്ഥു’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു വിസയവിസയിഭേദേസു അസ്സാദേസു കതമോ അസ്സാദോ തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിയം ആഗതോതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞം വാ, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

ഥിയോ ബന്ധൂ പുഥൂ കാമേ, യോ നരോ അനുഗിജ്ഝതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൫; മഹാനി. ൪) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യോ അനുഗിജ്ഝനസങ്ഖാതോ അസ്സാദോ ആഗതോ, സോ അയം അനുഗിജ്ഝനസങ്ഖാതോ വിസയിഅസ്സാദോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയോതി.

ഗാഥായം ഖേത്തന്തി ഖിപീയന്തി ബീജാനി ഏത്ഥ ഠാനേതി ഖേത്തം. ഖിപന്താനം ജനാനം ഖിപനകിരിയാ ഖിപ-ധാതുയാ മുഖ്യത്ഥോ, ഖിപനകിരിയാജനകോ ചിത്തുപ്പാദോ ഫലൂപചാരത്ഥോ, തസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭൂതസ്സ കേദാരസ്സ വിരുള്ഹാപനസത്തി ഫലൂപചാരത്ഥോ, ഇതി-സദ്ദേന സാ വിരുള്ഹാപനസത്തിയേവ പരാമസീയതി, തസ്സാ സത്തിയാ പതിട്ഠം കേദാരസങ്ഖാതം ഠാനം ത-പച്ചയത്ഥോ. ഏസ നയോ തീസു പിടകേസു ഏവരൂപേസു ച വചനത്ഥേസു യഥാരഹം നീഹരിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. വപന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥാതി വത്ഥു. അപരണ്ണാദീനം പതിട്ഠഹനം വപ-ധാതുയാ മുഖ്യത്ഥോ, ഠാനസ്സ പതിട്ഠാപനസത്തി ഫലൂപചാരത്ഥോ, ഇതി-സദ്ദേന സാ പതിട്ഠാപനസത്തി പരാമസീയതി. തസ്സാ സത്തിയാ പതിട്ഠട്ഠാനം ത-പച്ചയത്ഥോ. ഖേത്തം പന പുബ്ബണ്ണവിരൂഹനട്ഠാനം, വത്ഥു അപരണ്ണവിരൂഹനട്ഠാനം.

ഹിനോതി പവത്തതി പീതിസോമനസ്സന്തി ഹി, കിം തം? പീതിസോമനസ്സം, രാതി പവത്തേതി ജാതരൂപന്തി രം, കിം തം? ജാതരൂപം, ഹിം രന്തി ഹിരം, ദുതിയാതപ്പുരിസസമാസോ. ഞാപേതി തോസേതീതി ഞം, കിം തം? ജാതരൂപം. ഹിരം ഹുത്വാ ഞം ഹിരഞ്ഞം, പവത്തമാനം പീതിസോമനസ്സം പവത്തേത്വാ ജനേ വിസേസേന തോസേതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. വാ-സദ്ദോ വുത്താവുത്തത്ഥസമുച്ചയത്ഥോ. ഗച്ഛന്തി വിസേസേനാതി ഗാവോ, രത്തിന്ദിവം അസന്തി ഭക്ഖന്തി വിസേസേനാതി അസ്സാ, ഗാവോ ച അസ്സാ ച ഗവാസ്സം. ദാതബ്ബം പഠമം ദേന്തീതി ദാ, അസന്തി ഭക്ഖന്തീതി അസാ, ദത്വാ അസാ ദാസാ, സാമികാനം ദാതബ്ബം പഠമം ദത്വാ പച്ഛാ അസന്തി ഭക്ഖന്തീതി അത്ഥോ. സാമികേഹി വാ ദിന്നം അസന്തി ഭക്ഖന്തീതി ദാസാ, ദുക്ഖേന കസിരേന അസന്തി പവത്തന്തീതി വാ ദാസാ,. മാതാപിതൂനം ഹദയം പുരേന്തീതി പുരിസാ, പുരം ഹിതം വാ ഇസന്തി ഗവേസന്തീതി പുരിസാ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധചക്കവത്തിഭാവം പുരേതി കമ്മന്തി പുരം, കിം തം? ബലവകമ്മം, പുരം ഇസന്തി സീലേനാതി വാ പുരിസാ. പുരിസാ ഏവ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധചക്കവത്തിഭാവം ഗച്ഛന്തി. ‘‘പുരി ഉച്ചട്ഠാനേ സേന്തീതി വാ പുരിസാ. പുരിസാ ഹി മാതൂനം പിതുട്ഠാനേ ഠിതാ’’തി ഇമേ വചനത്ഥാ വുത്തപ്പകാരാ യുത്തായേവ അത്ഥസമ്ഭവതോ. ദാസാ ച പുരിസാ ച ദാസപോരിസം, മജ്ഝേ വുദ്ധി. ഏത്ഥ ച ദാസഗ്ഗഹണേന ദാസീപി ഗഹിതാ. ദാസാ ദുക്കടജനാ, പുരിസാ സുഖിതജനാതി വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ഠന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥ മാതുഗാമേ പുത്തധീതാതി ഥിയോ. നരസദ്ദസ്സ വിഗ്ഗഹത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ.

ഏകദേസോ ദോമനസ്സസങ്ഖാതോ ആദീനവോ ഇധ പാളിഗാഥായം ആഗതോതി ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘ദുക്ഖസങ്ഖാതോ ആദീനവോ കത്ഥ പാളിയം ആഗതോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ? അബലാ നം ബലീയന്തീ’’തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ? അബലാ നം ബലീയന്തീ’’തിആദി കസ്മാ ഏവം ആരദ്ധം, നനു ‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ? തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സാ’’തിആദിനാ ആദീനവോ വിഭത്തോതി? സച്ചം, ആദീനവോ പന ബഹുവിധോ ദുക്ഖദോമനസ്സാദിവസേന, തസ്മിം ബഹുവിധേ ആദീനവേ ഏകദേസോ ദോമനസ്സസങ്ഖാതോ ആദീനവോ പുബ്ബേ വിഭത്തോ, ഇദാനി ദുക്ഖസങ്ഖാതം ആദീനവം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ? അബലാ നം ബലീയന്തീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു ദുക്ഖദോമനസ്സാദീസു ആദീനവേസു കതമോ ആദീനവോ തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതോതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘അബലാ നം ബലീയന്തി, മദ്ദന്തേനം പരിസ്സയാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, നാവം ഭിന്നമിവോദക’’ന്തി. (സു. നി. ൭൭൬; മഹാനി. ൫) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യോ ദുക്ഖസങ്ഖാതോ ഏകദേസോ ആദീനവോ ആഗതോ, സോ അയം ദുക്ഖസങ്ഖാതോ ഏകദേസോ ആദീനവോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയോതി.

ഗാഥായം നത്ഥി ബലം ഏതേസം കിലേസാനന്തി അബലാ. കസ്മാ കിലേസാ അബലാ ഹോന്തീതി? കുസലേഹി പഹാതബ്ബത്താ. നരന്തി ഖേത്താദികാമേ അനുഗിജ്ഝന്തം നരം, സദ്ധാബലാദിവിരഹതോ വാ അബലം തം നരം ബലീയന്തി അഭിഭവന്തി. കിഞ്ചാപി കിലേസാ കുസലേഹി പഹാതബ്ബത്താ അബലാ ഹോന്തി, തഥാപി കാമമനുഗിജ്ഝന്തം സദ്ധാബലാദിവിരഹിതം അഭിഭവിതും സമത്ഥാ ഭവന്തി. മദ്ദന്തേനം പരിസ്സയാതി കാമഗിദ്ധം കാമേ പരിയേസന്തം, കാമം രക്ഖന്തഞ്ച ഏനം നരം പരി സമന്തതോ പരിപീളേത്വാ അയന്തി പവത്തന്തീതി പരിസ്സയാ, സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ ചേവ കായദുച്ചരിതാദയോ ച മദ്ദന്തി. തതോ തേഹി പരിസ്സയേഹി അഭിഭൂതം നം നരം ജാതിആദിദുക്ഖം അന്വേതി അനുഗച്ഛതി. കിമിവ അന്വേതി? ഉദകം ഭിന്നനാവം അന്വേതി ഇവ, ഏവം അന്വേതീതി അത്ഥോ.

ഏകദേസം മഗ്ഗസങ്ഖാതം നിസ്സരണം ഇധ പാളിഗാഥായം ആഗതന്തി ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേതി ച വിഞ്ഞാതം, ‘‘നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ഏകദേസം നിസ്സരണം കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം? തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ‘‘തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം? തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ’’തിആദി കസ്മാ ഏവം ആരദ്ധം, നനു ‘‘തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം? യോ കാമേ പരിവജ്ജേതീ’’തിആദിനാ നിസ്സരണം വിഭത്തന്തി? സച്ചം, നിസ്സരണം പന ദുവിധം മഗ്ഗനിബ്ബാനവസേന, തത്ഥ ദുവിധേ നിസ്സരണേ മഗ്ഗസങ്ഖാതം നിസ്സരണം പുബ്ബേ വിഭത്തം, ഇദാനി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം നിസ്സരണം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ കതമം നിസ്സരണം? തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു മഗ്ഗനിബ്ബാനേസു നിസ്സരണേസു ഏകദേസം നിബ്ബാനസങ്ഖാതം നിസ്സരണം തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതന്തി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘തസ്മാ ജന്തു സദാ സതോ, കാമാനി പരിവജ്ജയേ;

തേ പഹായ തരേ ഓഘം, നാവം സിത്വാവ പാരഗൂ’’തി. –

ഇധ പാളിഗാഥായം യം നിബ്ബാനസങ്ഖാതം നിസ്സരണം ആഗതം, ഇദം നിസ്സരണം ദേസനാഹാരസ്സ വിസയന്തി.

ഗാഥായം തസ്മാതി യസ്മാ കാമഗിദ്ധം നരം ദുക്ഖം അന്വേതി, തസ്മാ ജന്തു സദാ സബ്ബകാലേ പുബ്ബരത്താപരരത്തേ ജാഗരിയാനുയോഗേന സതോ സതിസമ്പന്നോ ഹുത്വാ കാമാനി കിലേസകാമേ വിക്ഖമ്ഭനവസേന വാ സമുച്ഛേദവസേന വാ പരിവജ്ജയേ പരിജഹേയ്യ. തേ കാമേ അരിയമഗ്ഗേന പഹായ ചതുബ്ബിധം ഓഘം തരേയ്യ തരിതും സക്കുണേയ്യ. കോ തരതി ഇവ തരേയ്യ? നാവാസാമികോ നാവം യം പവിസന്തം ഉദകം സിത്വാ ബഹി സിഞ്ചിത്വാ ലഹുകായ നാവായ അപ്പകസിരേന തരിത്വാ പാരഗൂ പാരം ഗച്ഛതി ഇവ, ഏവം അത്തനി പവത്തം കിലേസൂദകം സിഞ്ചിത്വാ അരിയമഗ്ഗേന നീഹരിത്വാ ലഹുകേന അത്തഭാവേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ നിബ്ബാനേന പാരം നിബ്ബാനം സന്തിം ഗച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇദം നിബ്ബാനം കസ്മാ നിസ്സരണം ഹോതി? സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സരണതോ നിസ്സരണം നാമ.

ഇദം നിസ്സരണം ഇധ പാളിധമ്മേ ആഗതന്തി ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതം, ‘‘കതമം ഫലം കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമം ഫലം? ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരി’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു രക്ഖനനിപ്ഫാദനമച്ചുതരണാദീസു ഫലേസു കതമം ഫലം തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതന്തി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി. (സു. നി. ൧൦൨, ൧൦൩) –

ഇധ പാളിഗാഥായം യം അനത്ഥേഹി ധമ്മസ്സ രക്ഖനഫലം ആഗതം, രക്ഖാവഹനസ്സ അബ്ഭുദയസ്സ യഞ്ച നിപ്ഫാദനം ഫലം ആഗതം, ഇദം രക്ഖനനിപ്ഫാദനം ഫലം ദേസനാഹാരസ്സ വിസയന്തി.

ഗാഥായം ധമ്മോതി യേന പുഗ്ഗലേന യോ ദാനാദിപ്പഭേദോ പുഞ്ഞധമ്മോ നിബ്ബത്തിതോ, സോ ധമ്മോ. ധമ്മചാരിം ധമ്മനിബ്ബത്തകം തം പുഗ്ഗലം അനത്ഥേഹി രക്ഖതി. കിമിവ? വസ്സകാലേ ദേവേ വസ്സന്തേ സതി മഹന്തം കുസലേന ധാരേതബ്ബം ഛത്തം ധാരേന്തം കുസലം തം ജനം വസ്സതേമനതോ രക്ഖതി യഥാ, ഏവം രക്ഖിതബ്ബോ ധമ്മോപി അത്തസമ്മാപണിധാനേന അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ സുട്ഠു ധമ്മം രക്ഖന്തംയേവ രക്ഖതി, താദിസോ ധമ്മചാരീയേവ ദുഗ്ഗതിം ന ഗച്ഛതി. ഏസോ ആനിസംസോ സുചിണ്ണേ സുചിണ്ണസ്സ ധമ്മേ ധമ്മസ്സ ആനിസംസോതി അത്ഥോ.

ഏകദേസം ഫലം ഇധ പാളിധമ്മേ ആഗതന്തി ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേഹി ച ഞാതം, ‘‘കതമോ ഉപായോ കത്ഥ പാളിയം ആഗതോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപായോ? സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠേസു വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമനിബ്ബിദാദീസു ഉപായേസു കതമോ ഉപായോ തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതോതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ‘അനിച്ചാ’തി…പേ…;

സബ്ബേ ധമ്മാ ‘അനത്താ’തി, യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯) –

ഇധ പാളിഗാഥാസു യോ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമനിബ്ബിദാഞാണസങ്ഖാതോ വിസുദ്ധിയാ അധിഗമഹേതുഭാവതോ മഗ്ഗോ ആഗതോ, അയം ഉപായോ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയോതി.

ഗാഥാസു സബ്ബേ നിരവസേസാ കമ്മചിത്തോതുആഹാരേഹി സങ്ഖരിതാ സങ്ഖതസങ്ഖാരാ ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ ഇതി യദാ പഞ്ഞായ പസ്സതി, അഥ അനിച്ചേ ദുക്ഖസഭാവേ നിബ്ബിന്ദതി, ഏസോ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമോ നിബ്ബിന്ദനഞാണസങ്ഖാതോ ധമ്മോ വിസുദ്ധിയാ മഗ്ഗോതി. ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദീസു സങ്ഖാരാനം സങ്ഖതധമ്മഭാവോ പച്ചയാകാരവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ) വുത്തോവ, തം വിഭങ്ഗട്ഠകഥം അനോലോകേത്വാ ഏകച്ചേ ആചരിയാ ‘‘വിപസ്സനാഞാണാരമ്മണത്താ തേഭൂമകധമ്മായേവാ’’തി വദന്തി, ഏവം സതി മഗ്ഗഫലധമ്മാനം നിച്ചാദിഭാവോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥാനുരൂപോവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുക്ഖാതി ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭാവേന ദുക്ഖാ. അനത്താതി നിച്ചസാരസുഖസാരഅത്തസാരരഹിതത്താ അസാരകട്ഠേന അനത്താ, അവസവത്തനട്ഠേന വാ അനത്താ.

ഏകദേസോ ഉപായോ ഇധ പാളിധമ്മേ ആഗതോതി ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമാ ആണത്തി കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമാ ആണത്തി? ചക്ഖുമാ വിസമാനീവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്സം ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ’’തിആദിഗാഥായം നിദ്ദിട്ഠാസു പാപദുച്ചരിതപരിവജ്ജനാണത്തികല്യാണസുചരിതചരണാണത്തിആദീസു കതമാണത്തി തത്ഥ തേസു പാളിധമ്മേസു കത്ഥ പാളിധമ്മേ ആഗതാതി പുച്ഛിത്വാ –

‘‘ചക്ഖുമാ വിസമാനീവ, വിജ്ജമാനേ പരക്കമേ;

പണ്ഡിതോ ജീവലോകസ്മിം, പാപാനി പരിവജ്ജയേ’’തി. (ഉദാ. ൪൩) –

ഇധ പാളിധമ്മേ യാ പാപദുച്ചരിതപരിവജ്ജനാണത്തി ആഗതാ, അയം പാപദുച്ചരിതപരിവജ്ജനാണത്തി ദേസനാഹാരസ്സ വിസയാതി.

ഗാഥായം ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിജ്ജമാനേ പരക്കമേ ആവഹിതം സരീരം ആവഹന്തോവ ഹുത്വാ വിസമാനി ഭൂമിപ്പദേസാനി വാ വിസമേ ഹത്ഥിആദയോ വാ പരിവജ്ജേതി ഇവ, ഏവം ജീവലോകസ്മിം പണ്ഡിതോ പാപാനി ലാമകാനി ദുച്ചരിതാനി പരിവജ്ജേതി. ആണത്തി നാമ ആണാരഹസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ഭഗവതോ ആണാ, സാ ബഹുവിധാ, തസ്മാ ‘‘കരേയ്യ കല്യാണ’’ന്തിആദിഗാഥായം സുചരിതചരണാ ആണത്തി.

‘‘ഉപേഥ സരണം ബുദ്ധം, ധമ്മം സങ്ഘഞ്ച താദിനം;

സമാദിയഥ സീലാനി, തം വോ അത്ഥായ ഹേഹിതീ’’തി. (ഥേരീഗാ. ൨൪൯-൨൫൦, ൨൮൯-൨൯൦) –

ആദീസു ഗാഥാസു സരണഗമനാണത്തിസീലസമാദാനാണത്തിആദി ആഗതാതി.

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തിആദി കസ്മാ ഏവം ആരദ്ധം, നനു ‘‘തത്ഥ കതമം ഫലം? ധമ്മോ ഹവേ’’തിആദിനാ, ‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപായോ? സബ്ബേ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ, ‘‘തത്ഥ കതമാ ആണത്തി? ചക്ഖുമാ’’തിആദിനാ ച ഫലൂപായാണത്തിയോ വിഭത്താതി? സച്ചം, വിസും വിസും പന സുത്തേസു ആഗതാ ഫലൂപായാണത്തിയോ വിഭത്താ, ഇദാനി ഏകതോ ആഗതാ ഫലൂപായാണത്തിയോ വിഭജിതും ‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സൂതി സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരലോകം അത്തതോ സുഞ്ഞോതി അവസവത്തിതാസല്ലക്ഖണവസേന വാ തുച്ഛഭാവസമനുപസ്സനവസേന വാ പസ്സാതി ഇദം ഭഗവതോ വചനം വിധാനഭാവതോ ആണത്തി നാമ. നിച്ചസാരസുഖസാരഅത്തസാരാദിരഹിതത്താ ‘‘മോഘരാജാ’’തി ആലപതി, സദ്ധാസീലസുതചാഗാദിരഹിതത്താ വാ മോഘോ.

‘‘സദാ സതോ’’തി പുഗ്ഗലവസേന വുത്തായ സതിയാ സുഞ്ഞതാദസ്സനസ്സ സമ്പജാനഹേതുഭാവതോ സതിയേവ ഉപായോ, ന സതിമാതി ഏത്ഥ സതീതി അധിപ്പായോ.

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ചാതി ഏത്ഥ അത്താനുദിട്ഠി നാമ ‘‘രൂപം അത്താ, രൂപവാ അത്താ, രൂപസ്മിം അത്താ, അത്തനി രൂപ’’ന്തിആദിപ്പകാരാ വീസതിവത്ഥുകാ ദിട്ഠി. മഗ്ഗേന ഊഹച്ച സമുച്ഛിന്ദിത്വാ ഏവം വുത്തവിധിനാ മച്ചുതരോ മച്ചുനോ വിസയാതിക്കന്തോ സിയാ ഭവേയ്യ. ഏത്ഥ യം മച്ചുവിസയം തരണം അതിക്കമനം, തസ്സ അതിക്കമനസ്സ യഞ്ച പുബ്ബഭാഗപടിപദാസമ്പജ്ജനം, ഇദം ഭഗവതോ ദേസനായ ഫലം ദേസനാഹാരസ്സ വിസയന്തി അധിപ്പായോ. പുബ്ബേ വിസും വിസും ഫലൂപായാണത്തിയോ വിഭത്താപി –

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച, ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ’’തി. (സു. നി. ൧൧൨൫; മഹാനി. ൧൮൬; ചൂളനി. പിങ്ഗിയമാണവപുച്ഛാ ൧൪൪, മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൮) –

ഏകഗാഥായം പുന ഏകതോ വിഭജനതോ ഫലാദീസു ഏകതോ ദസ്സിതേസു സബ്ബത്ഥ സുത്തേസു വാ സബ്ബത്ഥ ഗാഥാസു വാ ഫലാദയോ ദസ്സേതബ്ബാ അസ്സാദാദയോ വിയ കത്ഥചി നിദ്ധാരേത്വാതി വിസേസോ വിജാനിതബ്ബോ. തേനാഹ അട്ഠകഥാചരിയോ ‘‘യഥാ പന…പേ… ഏകതോ ഉദാഹരണം കതന്തി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൫).

൬. ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭൂതാ അസ്സാദാദയോ ‘‘ഇധ പാളിധമ്മേ അയം അസ്സാദോ ആഗതോ, ഇധ പാളിധമ്മേ അയം ആദീനവോ ആഗതോ’’തിആദിനാ വിസേസതോ നിദസ്സനവസേന സരൂപതോ ആചരിയേന വിഭത്താ, തേ അസ്സാദാദയോ തിണ്ണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം പുഗ്ഗലാനം സാമഞ്ഞതോ ഭഗവാ കിം നു ഖോ ദേസേതി, ഉദാഹു ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാലാഭം കിം നു ദേസേതീതി അനുയോഗസ്സ സമ്ഭവതോ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമം ദേസേതി, ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമം ദേസേതീതി പുഗ്ഗലഭേദേന അസ്സാദാദയോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു അസ്സാദാദീസു. നിസ്സരണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭഗവാ ദേസേതി, ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ഇമേ ദ്വേ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭഗവാ ദേസേതി, അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ഇമേ തയോ നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭഗവാ ദേസേതീതി യോജനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം അസ്സാദാദയോ ഉദാഹരണവസേന സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പുഗ്ഗലവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘തത്ഥ ഭഗവാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

തത്ഥ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സാതി ഉഗ്ഘടീയതേ പടിവിജ്ഝീയതേ, ഠപീയതേ വാ സപ്പഭേദോ വിത്ഥാരോ അത്ഥോതി ഉഗ്ഘടിതോ, ജാനാതീതി ഞൂ, ഉഗ്ഘടിതം അത്ഥം ഞൂ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, ഉദ്ദേസമത്തേനേവ സപ്പഭേദം സവിത്ഥാരം പടിവിജ്ഝിതബ്ബം അത്ഥം പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. യോ പുഗ്ഗലോ ഉദ്ദേസേനേവ ഉദ്ദിട്ഠമത്തേനേവ അത്ഥം ഞത്വാ അത്ഥസിദ്ധിപ്പത്തോ ഹോതി, സോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ നാമ.

വിപഞ്ചീയതേ വിത്ഥരീയതേ അത്ഥോതി വിപഞ്ചിതോ, തം ജാനാതീതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യോ പുഗ്ഗലോ നിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠമത്തമേവ അത്ഥം ഞത്വാ അത്ഥസിദ്ധിപ്പത്തോ, സോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നാമ.

പടിനിദ്ദേസേന അത്ഥോ നേതബ്ബോ പാപേതബ്ബോതി നേയ്യോ. യോ പുഗ്ഗലോ പടിനിദ്ദേസേന വാ പടിലോമേന വാ വിഭത്തം ഏവ അത്ഥം ഞത്വാ അത്ഥസിദ്ധിപ്പത്തോ, സോ നേയ്യോ നാമ. നിസ്സരണദേസനായേവ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പടിവേധാഭിസമയോ സിദ്ധോ ഹോതി, ആദീനവദേസനായ ചേവ നിസ്സരണദേസനായ ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞുസ്സ പടിവേധാഭിസമയോ സിദ്ധോ ഹോതി, അസ്സാദദേസനായ ച ആദീനവദേസനായ ച നിസ്സരണദേസനായ ച നേയ്യസ്സ പടിവേധാഭിസമയോ സിദ്ധോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ ഇധ ഗഹേതബ്ബോ.

പദപരമോ പനേത്ഥ പടിവേധാഭിസമയഭജനാഭാവതോ ന ഗഹിതോ. തസ്മിഞ്ച അഗ്ഗഹിതേ അസ്സാദോ, ആദീനവോ, നിസ്സരണം, അസ്സാദാദീനവാ, അസ്സാദനിസ്സരണാനി, ആദീനവനിസ്സരണാനി, അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി ചാതി സത്തസു പട്ഠാനനയേസു തതിയഛട്ഠസത്തമാവ ഗഹിതാ, അവസേസാ ചത്താരോ നയാ ന ഗഹിതാ. വേനേയ്യവിനയനാഭാവതോ ഹി ഗഹണാഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. വേനേയ്യവിനയഞ്ച വേനേയ്യാനം സന്താനേ അരിയമഗ്ഗസ്സുപ്പാദനം, ന സാസനവിനയനമത്തം, അരിയമഗ്ഗുപ്പാദനഞ്ച യഥാവുത്തേഹി ഏവ തീഹി പദട്ഠാനനയേഹി സിജ്ഝതീതി ഇതരേ നയാ ഇധ ന വുത്താ.

യസ്മാ പന പേടകേ (പേടകോ. ൨൩) –

‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച?

‘യാനി കരോതി പുരിസോ, താനി പസ്സതി അത്തനി;

കല്യാണകാരീ കല്യാണം, പാപകാരീ ച പാപക’ന്തി.

‘‘തത്ഥ യം കല്യാണകാരീ കല്യാണം പച്ചനുഭോതി, അയം അസ്സാദോ. യം പാപകാരീ പാപം പച്ചനുഭോതി, അയം ആദീനവോ.

‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകധമ്മാ. കതമേ അട്ഠ? ‘ലാഭോ’തിആദി (അ. നി. ൮.൬). തത്ഥ ലാഭോ യസോ സുഖം പസംസാ, അയം അസ്സാദോ. അലാഭോ അയസോ ദുക്ഖം നിന്ദാ, അയം ആദീനവോ.

‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘സുഖോ വിപാകോ പുഞ്ഞാനം, അധിപ്പായോ ച ഇജ്ഝതി;

ഖിപ്പഞ്ച പരമം സന്തിം, നിബ്ബാനമധിഗച്ഛതീ’തി. –

അയം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

‘‘ദ്വത്തിംസിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തി…പേ… വിവടച്ഛദോതി സബ്ബം ലക്ഖണസുത്തം (ദീ. നി. ൩.൧൯൯) അയം അസ്സാദോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

‘‘തത്ഥ കതമോ ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഭാരഹാരോ ച പുഗ്ഗലോ;

ഭാരാദാനം ദുഖം ലോകേ, ഭാരനിക്ഖേപനം സുഖം.

‘നിക്ഖിപിത്വാ ഗരും ഭാരം, അഞ്ഞം ഭാരം അനാദിയ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോ’തി. (സം. നി. ൩.൨൨) –

അയം ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച.

‘‘തത്ഥ കതമോ അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ച?

‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ’തി. (മ. നി. ൨.൩൦൭; ഥേരഗാ. ൭൮൭; പേടകോ. ൨൩) –

അയം അസ്സാദോ ച ആദീനവോ ച നിസ്സരണഞ്ചാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തേപി നയാ ഇധ നിദ്ധാരേത്വാ വേദിതബ്ബാ. ഫലാദീസുപി അയം നയോ ലബ്ഭതിയേവ.

യസ്മാ പേടകേ (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) – ‘‘തത്ഥ കതമം ഫലഞ്ച ഉപായോ ച? ‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപ്പഞ്ഞോ’തി ഗാഥാ, ഇദം ഫലഞ്ച ഉപായോ ച.

‘‘തത്ഥ കതമം ഫലഞ്ച ആണത്തി ച?

‘സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയം;

മാകത്ഥ പാപകം കമ്മം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ’തി. (ഉദാ. ൪൪) –

ഇദം ഫലഞ്ച ആണത്തി ച.

‘‘തത്ഥ കതമോ ഉപായോ ച ആണത്തി ച?

‘കുമ്ഭൂപമം കായമിമം വിദിത്വാ, നഗരൂപമം ചിത്തമിദം ഠപേത്വാ;

യോധേഥ മാരം പഞ്ഞാവുധേന, ജിതഞ്ച രക്ഖേ അനിവേസനോ സിയാ’തി. (ധ. പ. ൪൦) –

അയം ഉപായോ ച ആണത്തി ചാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഏവം ഫലാദീനം ദുക്ഖവസേനാപി ഉദാഹരണം വേദിതബ്ബം.

‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമം ദേസേതി, ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമം ദേസേതീ’’തി യേഹി പുഗ്ഗലേഹി അസ്സാദാദയോ യഥാരഹം ആചരിയേന വിഭത്താ, തേ പുഗ്ഗലാ യാഹി പടിപദാഹി ഭിന്നാ, താ പടിപദാ കിത്തികാ ഭവന്തി, താഹി ഭിന്നാ പുഗ്ഗലാ ച കിത്തികാതി വിചാരണായ സമ്ഭവതോ താ പടിപദാ, തേ ച പുഗ്ഗലാ ഏത്തകാതി ഗണനതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീസു പുഗ്ഗലേസു. യേ പുഗ്ഗലാ യാഹി പടിപദാഹി ഭിന്നാ, താ പടിപദാ ചതസ്സോ ഭവന്തി, തേ ച പുഗ്ഗലാ ചത്താരോതി യോജനാ കാതബ്ബാ. കതമാ ചതസ്സോ? ദുക്ഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, ദുക്ഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ, സുഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ, സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ചാതി ചതസ്സോ. കതമേ ചത്താരോ? തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ, തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ, ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ, ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ ചാതി ചത്താരോ.

പടിപദാഭിഞ്ഞാഹി കതോ വിഭാഗോപി പടിപദാഹി കതോ വിഭാഗോ നാമ ഹോതി അവിനാഭാവതോതി മനസി കത്വാ ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാഭിഞ്ഞാ’’തി അവത്വാ ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തി വുത്താ. താ പനേതാ സമഥവസേനാപി ഭിന്നാ, വിപസ്സനാവസേനാപി ഭിന്നാ. കഥം സമഥവസേന? പഥവീകസിണാദീസു സബ്ബപഠമം ‘‘പഥവീ പഥവീ’’തിആദിനാ പവത്തമനസികാരതോ പട്ഠായ യാവ ഝാനസ്സ ഉപചാരം ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്താ പഞ്ഞാ സമഥഭാവനാ ‘‘പടിപദാ’’തി വുച്ചതി. ഉപചാരതോ പന പട്ഠായ യാവ അപ്പനാ, താവ പവത്താ പഞ്ഞാ ‘‘അഭിഞ്ഞാ’’തി വുച്ചതി ഹേട്ഠിമപഞ്ഞാതോ അധിഗതപഞ്ഞാഭാവതോ.

സാ ച പടിപദാ കസ്സചി ദുക്ഖാ കിച്ഛാ ഹോതി നീവരണാദിപച്ചനീകധമ്മസമുദാചാരഗ്ഗഹണതായ, കസ്സചി തദഭാവതോ സുഖാ അകിച്ഛാ ഹോതി, അഭിഞ്ഞാപി കസ്സചി ദന്ധാ അസീഘപ്പവത്തി ഹോതി അവിസദഞാണതായ, കസ്സചി ഖിപ്പാ സീഘപ്പവത്തി ഹോതി വിസദഞാണതായാതി.

കഥം വിപസ്സനാവസേന? യോ രൂപാരൂപമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസന്തോ ചത്താരി മഹാഭൂതാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഉപാദാരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, രൂപാരൂപം പന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദുക്ഖേന കസിരേന കിലമന്തോ പരിഗ്ഗഹഏതഉം സക്കോതി, തസ്സ ദുക്ഖാപടിപദാ നാമ ഹോതി. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ വിപസ്സനാപരിവാസേ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതായ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ നാമ ഹോതി. തബ്ബിപരിയായേന ഇതരാ ദ്വേ ഹോന്തി. വിപസ്സനാവസേന പന ഭിന്നായേവ പടിപദാഭിഞ്ഞായോ ഇധ ദട്ഠബ്ബാ അഭിസമയാധികാരത്താ, അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം യേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ദേസനാവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, തേ പുഗ്ഗലേ പടിപദാവിഭാഗേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘ചതസ്സോ പടിപദാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൬) വുത്തം. യോജനാനയോ വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ചതൂഹി പടിപദാഭിഞ്ഞാഹി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സബ്ബേവ അനിയമതോ വട്ടദുക്ഖതോ കിം നു ഖോ നിയ്യന്തി, ഉദാഹു ‘‘ഇമായ പടിപദാഭിഞ്ഞായ അയം പുഗ്ഗലോ നിയ്യാതി, ഇമായ പടിപദാഭിഞ്ഞായ അയം പുഗ്ഗലോ നിയ്യാതീ’’തി നിയമതോ ച നിയ്യാതീതി വിചാരണായ സമ്ഭവതോ ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ ഇമേഹി നിസ്സയേഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയം ലഭിത്വാ ഇമായ പടിപദാഭിഞ്ഞായ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതീ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ സതിപട്ഠാനേഹി നിസ്സയേഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയം ലഭിത്വാ സതിന്ദ്രിയേന സതിന്ദ്രിയാധികേന അരിയമഗ്ഗേന ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞായ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതി, തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ ഝാനേഹി നിസ്സയേഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയം ലഭിത്വാ സമാധിന്ദ്രിയേന സമാധിന്ദ്രിയാധികേന അരിയമഗ്ഗേന ദുക്ഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതി, ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ സമ്മപ്പധാനേഹി നിസ്സയേഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയം ലഭിത്വാ വീരിയിന്ദ്രിയേന വീരിയിന്ദ്രിയാധികേന അരിയമഗ്ഗേന സുഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞായ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതി, ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ സച്ചേഹി നിസ്സയേഹി ഉപനിസ്സയപച്ചയം ലഭിത്വാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയാധികേന അരിയമഗ്ഗേന സുഖാപടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ചത്താരോ പുഗ്ഗലാതി യഥാവുത്തപടിപദാവിഭാഗേനേവ ചത്താരോ പടിപന്നകപുഗ്ഗലാ, തം പന പടിപദാവിഭാഗം സദ്ധിം ഹേതുപായഫലേഹി ദസ്സേതും ‘തണ്ഹാചരിതോ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൬) –

വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹാചരിതോതി തണ്ഹായ നിബ്ബത്തിതം ചരിതം ഏതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി തണ്ഹാചരിതോ. മന്ദോതി മന്ദിയായ അവിജ്ജായ സമന്നാഗതോതി മന്ദോ, മോഹാധികപുഗ്ഗലോ. ഉദത്തോതി ഉദഅത്തോ, ഉളാരപഞ്ഞോതി അത്ഥോ. ഉളാരം ഫലം ദേതീതി ഉദോ, കോ സോ? പവിചയോ, അത്തനി നിബ്ബത്തോതി അത്തോ, ഉദോ അത്തോ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി ഉദത്തോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ.

പഠമായ പടിപദായ ഹേതു നാമ തണ്ഹാചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച, ഉപായോ സതിന്ദ്രിയം, സബ്ബാസമ്പി ഫലം നിയ്യാനമേവ. ദുതിയായ പടിപദായ ഹേതു നാമ തണ്ഹാചരിതതാ, ഉദത്തപഞ്ഞതാ ച, ഉപായോ വീരിയിന്ദ്രിയം. തതിയായ പടിപദായ ഹേതു നാമ ദിട്ഠിചരിതതാ, മന്ദപഞ്ഞതാ ച, ഉപായോ സമാധിന്ദ്രിയം. ചതുത്ഥിയാ പടിപദായ ഹേതു നാമ ദിട്ഠിചരിതതാ, ഉദത്തപഞ്ഞതാ ച, ഉപായോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഹേതുപായഫലാനി ദട്ഠബ്ബാനി.

ഏത്ഥ ച ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ നാമ, ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ ചേവ തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ ച വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നാമ, തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ നാമ, തസ്മാ ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സരണം ദേസയതീ’’തിആദിനാ നയേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവേനേയ്യത്തയസ്സ ഭേദദസ്സനേന നിസ്സരണം ദേസയതി, ‘‘ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതി, അസ്സാദഞ്ച ആദീനവഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച ദേസയതീ’’തി ദേസനാവിഭാഗോ ദസ്സിതോ. ‘‘തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിനാ പടിപദാഭേദദസ്സനേന ‘‘തണ്ഹാചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ, തണ്ഹാചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ, ദിട്ഠിചരിതോ മന്ദോ പുഗ്ഗലോ, ദിട്ഠിചരിതോ ഉദത്തോ പുഗ്ഗലോ’’തി ചതുധാ ഭിന്നം തണ്ഹാചരിതമന്ദാദികം പുഗ്ഗലചതുക്കം ദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി ചതൂഹി പടിപദാഭിഞ്ഞാഹി ചതുധാ ഭിന്നം തണ്ഹാചരിതമന്ദചതുക്കം അത്ഥനയയോജനായ ദുതിയായ വിസയം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹായ സമാധിപടിപക്ഖത്താ തണ്ഹാചരിതാ മന്ദഉദത്താ ഉഭോ പുഗ്ഗലാ സമഥപുബ്ബങ്ഗമായ വിപസ്സനായ ഉപനിസ്സയം ലഭിത്വാ രാഗവിരാഗായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ നിയ്യന്തി ചേതോവിമുത്തിയാ സേക്ഖഫലഭാവായ. സമ്മാദിട്ഠിസഹിതേനേവ സമ്മാസമാധിനാ നിയ്യാനം ഭവതി, ന സമ്മാസമാധിനാ ഏവ, തസ്മാ ദിട്ഠിചരിതാ മന്ദഉദത്താ ഉഭോ പുഗ്ഗലാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമേന സമഥേന അവിജ്ജാവിരാഗായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ നിയ്യന്തി പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ അസേക്ഖഫലഭാവായാതി ചത്താരോപി പുഗ്ഗലാ ദുവിധായേവ ഭവന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

രാഗവിരാഗായാതി രഞ്ജതീതി രാഗോ, സോ വിരജ്ജതി ഏതായാതി വിരാഗാ, രാഗസ്സ വിരാഗാ രാഗവിരാഗാ, തായ രാഗവിരാഗായ. ചേതോതി ചിത്തപ്പഭേദേന ച സമാധി വുച്ചതി യഥാ ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; മി. പ. ൨.൧.൯.). പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, ചേതസാ ചിത്തേന സമാധിനാ വിമുച്ചതീതി ചേതോവിമുത്തി, ചേതോ ഏവ വാ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തി, അനാഗാമിഫലസമാധി. അനാഗാമിപുഗ്ഗലോ ഹി സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരിതായ ചേതോവിമുത്തിയാ നിയ്യാതി. അവിജ്ജാവിരാഗായാതി അവിന്ദിയം കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിന്ദിയം വാ കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ നിരുത്തിനയേന. വിരജ്ജതി ഏതായാതി വിരാഗാ, അവിജ്ജായ വിരാഗാ അവിജ്ജാവിരാഗാ, തായ അവിജ്ജാവിരാഗായ. പകാരേഹി ജാനാതീതി പഞ്ഞാ, വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, പഞ്ഞായ വിമുച്ചതീതി പഞ്ഞാവിമുത്തി, പഞ്ഞാ ഏവ വാ വിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തി, അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ, തായ പഞ്ഞാവിമുത്തിയാ.

‘‘തേസു കതമേ പുഗ്ഗലാ കേന അത്ഥനയേന ഹാതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബതോ ‘‘തത്ഥ യേ സമഥപുബ്ബങ്ഗമാഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ‘‘ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ’’തിആദിനാ വിഭത്തേസു പുഗ്ഗലേസു യേ ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ മന്ദഉദത്താ പുഗ്ഗലാ സമഥ…പേ… നിയ്യന്തി, തേ ഉഭോ തണ്ഹാചരിതാ മന്ദഉദത്താ പുഗ്ഗലാ നന്ദിയാവട്ടേന നയേന ഹാതബ്ബാ ഗമേതബ്ബാ നേതബ്ബാ. യേ ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ മന്ദഉദത്താ പുഗ്ഗലാ വിപസ്സനാ…പേ… സമഥേന നിയ്യന്തി, തേ ഉഭോ ദിട്ഠിചരിതാ മന്ദഉദത്താ പുഗ്ഗലാ സീഹവിക്കീളിതേന നയേന ഹാതബ്ബാ ഗമേതബ്ബാ നേതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൭. ‘‘തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിനാ ദേസനാഹാരേന ദുക്ഖാപടിപദാഭേദേന തണ്ഹാചരിതമന്ദാദിഭേദോ പുഗ്ഗലോ വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘തസ്സ വിഭത്താനന്തരം സ്വായം ദേസനാഹാരോ കത്ഥ സംവണ്ണേതബ്ബേ ധമ്മേ കേനചി ആകാരേന സമ്ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ ‘‘സ്വായം ഹാരോ കത്ഥ സമ്ഭവതീ’’തിആദിമാഹ. നവമക്ഖണസമ്പന്നസ്സ സത്ഥാ യം ധമ്മം ദേസേതി, തസ്മിം സംവണ്ണേതബ്ബേ ധമ്മേ യാ വീമംസാദികാ സുതമയാദികാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ വിഭത്താ, താഹി പഞ്ഞാഹി യേ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദയോ തയോ പുഗ്ഗലാ വിഭത്താ, ഇതി വിഭത്താകാരേന അയം ദേസനാഹാരോ സത്ഥാരാ ദേസേതബ്ബേ ധമ്മേ സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥ സ്വായം ഹാരോതി ദേസനാഹാരേന പടിപദാവിഭാഗേന വേനേയ്യപുഗ്ഗലവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, സോ അയം ദേസനാഹാരോ. കത്ഥ സമ്ഭവതീതി കത്ഥ സംവണ്ണേതബ്ബേ ധമ്മേ സംവണ്ണനാഭാവേന സമ്ഭവതീതി. യസ്സാതി യോ സോ വേനേയ്യോ പച്ചന്തജാദീഹി അട്ഠഹി അക്ഖണേഹി വിമുത്തോ, സവനധാരണാദീഹി ച സമ്പത്തീഹി സമന്നാഗതോ, തസ്സ വേനേയ്യസ്സ. സത്ഥാതി സദേവകം ലോകം സാസതി അനുസാസതീതി സത്ഥാ. ധമ്മന്തി ദേസിതം സംവണ്ണേതബ്ബം ധമ്മം. ദേസയതീതി സങ്ഖേപനയവിത്ഥാരനയേഹി ഭാസതി. അഞ്ഞതരോതി ഭഗവതോ സാവകേസു ഏവം ധമ്മം ദേസേതും സമത്ഥോ സാവകോ. ഗരുട്ഠാനിയോതി ഗാരവസ്സ ഠാനഭൂതേഹി സീലസുതചാഗാദിഗുണവിസേസേഹി യുത്തോ മാനിതോ സദ്ദഹിതബ്ബവചനോ. സബ്രഹ്മചാരീതി സമം, സഹ വാ ബ്രഹ്മം സത്ഥുസാസനം ചരതി പടിപജ്ജതീതി സബ്രഹ്മചാരീ. സദ്ധം ലഭതി ‘‘യോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി, സോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി സത്ഥരി, ‘‘സ്വാക്ഖാതോ വതായം ധമ്മോ സാത്ഥോ സബ്യഞ്ജനോ ഏകന്തപരിപുണ്ണോ ഏകന്തപരിസുദ്ധോ അത്ഥാവഹോ ഹിതാവഹോ സുഖാവഹോ ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബത്തകോ, അമ്ഹേഹി ച സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി ദേസിതേ ധമ്മേ ച അചലസദ്ധം ലഭതി, സദ്ദഹനം അത്തനോ സന്താനേ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദേതി. തഥാ ‘‘യോ സാവകോ ധമ്മം ദേസേതി, സോ സാവകോ സങ്ഖേപതോ വാ വിത്ഥാരതോ വാ ധമ്മം ദേസേതും സമത്ഥോ വത ഗരുട്ഠാനിയോ സബ്രഹ്മചാരീ മാനിതോ സദ്ദഹിതബ്ബവചനോ’’തി ദേസകേ സാവകേ ച ‘‘താദിസേന സാവകേന ദേസിതോ യോ ധമ്മോ, സോ ധമ്മോ സാത്ഥോ സബ്യഞ്ജനോ ഏകന്തപരിപുണ്ണോ ഏകന്തപരിസുദ്ധോ അത്ഥാവഹോ ഹിതാവഹോ സുഖാവഹോ ഝാനമഗ്ഗഫലനിബ്ബത്തകോ, അമ്ഹേഹി ച സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി സാവകേന ദേസിതധമ്മേ ച സദ്ധം സദ്ദഹനം അത്തനോ സന്താനേ പുനപ്പുനം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം സദ്ദഹിതബ്ബേ സത്ഥാരാ ദേസിതധമ്മേ ചേവ സാവകേന ദേസിതധമ്മേ ച സദ്ദഹന്തസ്സ വേനേയ്യസ്സ യാ വീമംസാ, വീമംസന്തസ്സ യാ ഉസ്സാഹനാ, ഉസ്സഹന്തസ്സ യാ തുലനാ, തുലയന്തസ്സ യാ ഉപപരിക്ഖാ, സാ അയം വീമംസാദികാ പഞ്ഞാ സദ്ധാനുസാരേന പവത്തനതോ സുതമയീ പഞ്ഞാ നാമ. തത്ഥ വീമംസനം വിമംസാ, പാളിയാ, പാളിഅത്ഥസ്സ ച വീമംസാ. വീമംസതീതി വാ വീമംസാ, പദം പദന്തരേന, പദത്ഥം പദത്ഥന്തരേന വിചാരണകാ പഞ്ഞാ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉസ്സാഹനാദീസുപി ഭാവസാധനകത്തുസാധനാനി കാതബ്ബാനി. ഉസ്സാഹനാ ച ഉസ്സാഹേന ഉപത്ഥമ്ഭികാ ധമ്മസ്സ ധാരണപരിചയസാധികാ പഞ്ഞാ ച, ന വീരിയം, ഏത്ഥ ച യാ സുതമത്തേയേവ പവത്താ, വീമംസാദിഭാവം അപ്പത്താ നിവത്താ, സാ സുതമയീ പഞ്ഞാ ന ഹോതി. യാ ച സുത്വാ വീമംസിത്വാ ഉസ്സാഹനാദിഭാവം അപ്പത്താ നിവത്താ, യാ ച സുത്വാ വീമംസിത്വാ ഉസ്സഹിത്വാ തുലനാദിഭാവം അപ്പത്താ നിവത്താ, യാ ച സുത്വാ വീമംസിത്വാ ഉസ്സഹിത്വാ തുലയിത്വാ ഉപപരിക്ഖനഭാവം അപ്പത്താ നിവത്താ, സാപി പഞ്ഞാ ന സുതമയീ പഞ്ഞാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ. യാ പന സുത്വാ സദ്ദഹന്തസ്സ വീമംസാ, വീമംസന്തസ്സ ഉസ്സാഹനാ, ഉസ്സഹന്തസ്സ തുലനാ, തുലയന്തസ്സ ഉപപരിക്ഖാ ഹോതി, അയം സുതമയീ പഞ്ഞാ നാമ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

സുതമയീ പഞ്ഞാ ആചരിയേന വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ സുതമയിയാ പഞ്ഞായ വിഭജനാനന്തരം ചിന്താമയിം പഞ്ഞം വിഭജിതും ‘‘തഥാ സുതേന നിസ്സയേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുതന്തി സുയ്യതേ പരിയത്തിധമ്മോതി സുതോ, സവനം പരിയത്തിധമ്മസ്സാതി വാ സുതം, ദുവിധമ്പി സുതം. നിസ്സയേന ഉപനിസ്സായാതി അത്ഥോ. ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചേതം ‘‘സുതേന നിസ്സയേനാ’’തി കരണവചനം. ഏത്ഥ പന ‘‘ഇദം പാണാതിപാതാദിവിരമനം സീലനട്ഠേന സീലം, അയം ഏകഗ്ഗതാ സമാദഹനട്ഠേന സമാധി, ഇമാനി ഭൂതുപാദാനി രുപ്പനട്ഠേന രൂപാനി, ഇമേ ഫസ്സാദയോ നമനട്ഠേന നാമാനി, ഇമേ രൂപാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ രാസട്ഠേന ഖന്ധാ’’തി തേസം തേസം ധമ്മാനം പീളനാദിസഭാവസ്സ വീമംസനാഭൂതാ പഞ്ഞാ വീമംസാ നാമ. തേസംയേവ സീലസമാധിആദീനം സീലതി പതിട്ഠഹതി ഏത്ഥാതി സീലന്തിആദിവചനത്ഥം പുച്ഛിത്വാ സഭാഗലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനം തുലേത്വാ വിയ ഗഹണപഞ്ഞാ തുലനം നാമ. തേസംയേവ സീലസമാധിആദീനം ധമ്മാനം സഭാവലക്ഖണം അവിജഹിത്വാ അനിച്ചതാദുക്ഖതാദിനമനരുപ്പനാദിസപ്പച്ചയസങ്ഖതാദിആകാരേ വിതക്കേത്വാ ഉപപരിക്ഖണപഞ്ഞാ ഏവ ഉപപരിക്ഖാ നാമാതി വിസേസതോ ദട്ഠബ്ബോ. സുതധമ്മസ്സ ധാരണപരിചയവസേന പവത്തനതോ സുതമയീ പഞ്ഞാ ഉസ്സാഹനാ ജാതാ വിയ ന ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ ചിന്തിതസ്സ ധാരണപരിചയവസേന അപ്പവത്തനതോതി ‘‘ഉസ്സാഹനാ’’തി ന വുത്തം.

സുതമയീ പഞ്ഞാ ചേവ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ ച ആചരിയേന വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ കാരണഭൂതാനം ദ്വിന്നം സുതമയിചിന്താമയിപഞ്ഞാനം ദസ്സനാനന്തരം ഫലഭൂതം ഭാവനാമയിം പഞ്ഞം വിഭജന്തോ ‘‘ഇമാഹി ദ്വീഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇമാഹി ദ്വീഹി പഞ്ഞാഹീതി സുതമയിചിന്താമയിപഞ്ഞാഹി കാരണഭൂതാഹി. സുതമയിപഞ്ഞായ വാ ചിന്താമയിപഞ്ഞായ വാ ഉഭയത്ഥ വാ ഠിതോയേവ യോഗാവചരോ വിപസ്സനം ആരഭതീതി. മനസികാരസമ്പയുത്തസ്സാതി രൂപാരൂപേസു പരിഗ്ഗഹാദിവസേന സങ്ഖാരേസു അനിച്ചതാദിവസേന മനസികാരേന സമ്മാ പകാരേഹി യുത്തപ്പയുത്തസ്സ. ദിട്ഠിവിസുദ്ധികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിമഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി- പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസമ്പാദനേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കന്തസ്സ യോഗാവചരസ്സ സന്താനേ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതം യം അരിയമഗ്ഗഞാണം നിബ്ബാനാരമ്മണദസ്സനഭൂമിയം വാ ഭാവനാഭൂമിയം വാ ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദിപി പഠമമഗ്ഗഞാണം പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുത്തം, ഭാവനാവസേന പന പവത്തനതോ ‘‘ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ’’തി വേദിതബ്ബം. ദസ്സനഭൂമീതി പഠമമഗ്ഗഫലാനി, സേസാനി ‘‘ഭാവനാഭൂമീ’’തി വുച്ചന്തി.

൮. അമ്ഹാകാചരിയ തുമ്ഹേഹി ‘‘യസ്സ സത്ഥാ വാ’’തിആദിനാ സുതമയിപഞ്ഞാദികാ വിഭത്താ, ഏവം സതി സുതേന വിനാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ നാമ ന ഭവേയ്യ, മഹാബോധിസത്താനം പന സുതേന വിനാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ ഹോത്വേവാതി ചോദനം മനസി കത്വാ തസ്മിം സങ്ഗഹേത്വാ പകാരന്തരേന വിഭജിതും ‘‘പരതോഘോസാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പരതോഘോസാതി പരതോ പവത്തോ ദേസനാഘോസോ പച്ചയോ ഏതിസ്സാതി പരതോഘോസാ. പച്ചത്തസമുട്ഠിതാതി പതി വിസും അത്തനിയേവ സമുട്ഠിതാ. യോനിസോമനസികാരാതി തേസം തേസം ചിന്തേതബ്ബാനം രൂപാദീനം ധമ്മാനം രുപ്പനനമനാദിസഭാവപരിഗ്ഗണ്ഹനാദിനാ ഉപായേന പവത്തമനസികാരാ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ നാമ, ഇമിനാ സാവകാപി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതാ, തഥാപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനംയേവ വുത്തത്താ സാവകാ ഇധ ഗഹിതാ, തസ്മാ പുരിമനയോ യുത്തതരോ. പരതോതി ധമ്മദേസകതോ പവത്തേന ധമ്മദേസനാഘോസേന ഹേതുനാ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന, യോനിസോമനസികാരേന ച ഹേതുനാ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാവസേന പവത്തനതോ ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ നാമ, ഇമിനാ സാവകാപി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതാ, തഥാപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനംയേവ വുത്തത്താ സാവകാ ഇധ ഗഹിതാ, തസ്മാ പുരിമനയോ യുത്തതരോ. പരതോതി ധമ്മദേസകതോ പവത്തേന ധമ്മദേസനാഘോസേന ഹേതുനാ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ചത്തസമുട്ഠിതേന, യോനിസോമനസികാരേന ച ഹേതുനാ യം ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, അയം ഭാവനാവസേന പവത്തനതോ ഭാവനാമയീ പഞ്ഞാ നാമാതി വിഭജിത്വാ പണ്ഡിതേഹി ഞേയ്യാതി വിത്ഥാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥം ഞാതും ഇച്ഛന്തേഹി ‘‘ഏവം പടിപദാവിഭാഗേനാ’’തിആദിനാ (നേത്തി. അട്ഠ. ൯) അട്ഠകഥാവചനേന ജാനിതബ്ബോ.

സുതമയിപഞ്ഞാദികാ തിസ്സോ പഞ്ഞാ ആചരിയേന നാനാനയേഹി വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘താസു യസ്സ ഏകാ വാ ദ്വേ വാ പഞ്ഞാ അത്ഥി, സോ പുഗ്ഗലോ കോനാമോ, യസ്സ ഏകാപി നത്ഥി, സോ പുഗ്ഗലോ കോനാമോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ യസ്സ അയം പഞ്ഞാ, ഇമാ വാ അത്ഥി, സോ പുഗ്ഗലോ ഇത്ഥന്നാമോ, യസ്സ നത്ഥി, സോ പുഗ്ഗലോ ഇത്ഥന്നാമോതി പടിപദാപഞ്ഞാപ്പഭേദേന പുഗ്ഗലം വിഭജിതും ‘‘യസ്സ ഇമാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യസ്സ അതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ സുതമയീ പഞ്ഞാ ചേവ ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ ച ഇമാ ദ്വേ പഞ്ഞാ അത്ഥി, അയം അതിതിക്ഖപഞ്ഞോ ഉദ്ദേസമത്തേനേവ ജാനനതോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ നാമ. യസ്സ നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേഹി സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി, ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ നത്ഥി, അയം നാതിതിക്ഖപഞ്ഞോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേഹി ജാനനതോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നാമ. യസ്സ മന്ദപഞ്ഞസ്സ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസേഹി നേവ സുതമയീ പഞ്ഞാ അത്ഥി, ന ചിന്താമയീ പഞ്ഞാ ച, അയം മന്ദപഞ്ഞോ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസേഹി ജാനനതോ നിരവസേസവിത്ഥാരദേസനായ നേതബ്ബതോ നേയ്യോ നാമാതി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദാനി യദത്ഥം ഇമാ പഞ്ഞാ ഉദ്ധടാ, തമേവ വേനേയ്യപുഗ്ഗലവിഭാഗം യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘യസ്സാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തിആദി (നേത്തി. അട്ഠ. ൮) വുത്തം.

൯. ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സാ’’തിആദിനാ ദേസനം വിഭാവേതി, ‘‘തത്ഥ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിനാ പടിപദാവിഭാഗേഹി, ‘‘സ്വായം ഹാരോ’’തിആദിനാ ഞാണവിഭാഗേഹി ച ദേസനാഭാജനം വേനേയ്യത്തയം ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേഹി ച ഞാതം, ‘‘യായ ദേസനാപാളിയാ ദേസനാഹാരം യോജേതും പുബ്ബേ ‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’തിആദിനാ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭാവേന യാ പാളിദേസനാ നിക്ഖിത്താ, സാ പാളിദേസനാ ദേസനാഹാരേന നിദ്ധാരിതേസു അസ്സാദാദീസു അത്ഥേസു കിമത്ഥം ദേസയതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഇമം അത്ഥം ദേസയതീ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സായം ധമ്മദേസനാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ സായം ധമ്മദേസനാതി യാ ധമ്മദേസനാ ആദികല്യാണാദികാ പുബ്ബേ ദേസനാഹാരസ്സ വിസയഭാവേന നിക്ഖിത്താ, സായം ധമ്മദേസനാ അസ്സാദാദീസു കിമത്ഥം ദേസയതീതി കഥേതുകാമതായ പുച്ഛതി, പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി ദേസയതീ’’തി വിസ്സജ്ജേതി, താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. പവത്തിപവത്തകനിവത്തിനിവത്തനുപായഭാവേന അവിപരീതഭാവതോ ‘‘സച്ചാനീ’’തി വുത്താനി.

യസ്സം ദേസനായം സച്ചാനി ദേസനാഹാരേന നിദ്ധാരിതാനി, സാ ദേസനാ ചത്താരി സച്ചാനി ദേസയതീതി യുത്തം ഹോതു. യസ്സം ദേസനായം അസ്സാദാദയോ നിദ്ധാരിതാ, സാ ദേസനാ ചത്താരി സച്ചാനി ദേസയതീതി ന സക്കാ വത്തും. ഹേട്ഠാ ച അസ്സാദാദയോ നിദ്ധാരിതാ, തസ്മാ ‘‘അസ്സാദാദയോ’’തിപി വത്തബ്ബന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘ആദീനവോ ഫലഞ്ച ദുക്ഖ’’ന്തിആദി വുത്തം. ദേസനാഹാരേന സംവണ്ണനാനയേന ദേസനായം നിദ്ധാരിതോ ആദീനവോ ചേവ ഫലഞ്ച ദുക്ഖസച്ചം ഹോതി, അസ്സാദോ സമുദയസച്ചം, നിസ്സരണം നിരോധസച്ചം, ഉപായോ ചേവ ആണത്തി ച മഗ്ഗസച്ചം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി ദേസയതീ’’തി വത്തബ്ബമേവാതി.

തണ്ഹാവജ്ജാ തേഭൂമകധമ്മാ ദുക്ഖം, തേ ച അനിച്ചാദീഹി പീളിതത്താ ആദീനവായേവ. ഫലന്തി ദേസനായ ഫലം ലോകിയം, ന ലോകുത്തരം, തസ്മാ ദുക്ഖന്തി വത്തബ്ബമേവ. അസ്സാദോതി തണ്ഹാസ്സാദസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘അസ്സാദോ സമുദയോ’’തി ച വത്തബ്ബം. അസ്സാദേകദേസോ ദുക്ഖമേവ, അസ്സാദേകദേസോ ദുക്ഖഞ്ചേവ സമുദയോ ച. സഹ വിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗോ ച ഭഗവതോ ആണത്തി ച ദേസനായ ഫലാധിഗമസ്സ ഉപായഭാവതോ ‘‘ഉപായോ, ആണത്തി ച മഗ്ഗോ’’തി വുത്തം, നിസ്സരണേകദേസോപി മഗ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി യാ ദേസനാ വിസേസതോ ദേസയതി, കതമാ സാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വിസേസം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി ഇദം ധമ്മചക്ക’’ന്തി വുത്തം. ഇദം വുച്ചമാനം ധമ്മചക്കം ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി വിസേസതോ ദേസയതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘യാ ദേസനാ ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി വിസേസതോ ദേസയതി, തസ്സാ ദേസനായ ധമ്മചക്കഭാവം കിം ഭഗവാ ആഹാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൪) തണ്ഹാവജ്ജം ജാതിആദികം തേഭൂമകധമ്മജാതം ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന, ദുക്ഖദുക്ഖാദിഭാവേന ച ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വുത്തം. മേതി മയാ പവത്തിതന്തി യോജനാ. ഭിക്ഖവേതി സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേതും ആലപതി. ബാരാണസിയന്തി ബാരാണസീനഗരസ്സ അവിദൂരേ. ഇസിപതനേതി സീലക്ഖന്ധാദീനം ഇസനതോ ഗവേസനതോ ‘‘ഇസീ’’തി വോഹരിതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം പതനട്ഠാനേ. മിഗദായേതി മിഗാനം അഭയദാനട്ഠാനേ കാരിതേ അസ്സമേവ.

അനുത്തരന്തി ഉത്തരിതരാഭാവേന അനുത്തരം അനതിസയം. ധമ്മചക്കന്തി സതിപട്ഠാനാദികേ സഭാവധാരണാദിനാ അത്ഥേന ധമ്മോ ചേവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം. അപ്പടിവത്തിയന്തി അപ്പടിസേധനീയം. കസ്മാ? ജനകസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മിസ്സരത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്താ, ജഞ്ഞസ്സ ച അനുത്തരത്താ കോണ്ഡഞ്ഞാദീനഞ്ചേവ അട്ഠാരസബ്രഹ്മകോടിയാ ച ചതുസച്ചപടിവേധസാധനതോ ച. ‘‘കേന അപ്പടിവത്തിയ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘സമണേന വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമണേനാതി പബ്ബജ്ജമത്തൂപഗതേന. ബ്രാഹ്മണേനാതി ജാതിബ്രാഹ്മണേന. പരമത്ഥാനഞ്ഹി സമണബ്രാഹ്മണാനം പടിസേധനേ ചിത്തുപ്പാദാനുപ്പജ്ജനമ്പി നത്ഥി. ദേവേനാതി ഛകാമാവചരദേവേന. ബ്രഹ്മുനാതി രൂപബ്രഹ്മാ ഗഹിതാ. ‘‘സമണേന വാ …പേ… ബ്രഹ്മുനാ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ‘‘കേനചീ’’തി വുത്തവചനേന അവസേസഖത്തിയഗഹപതിപരിസജനാ സങ്ഗഹിതാ. തസ്മാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മപരിസാ അട്ഠവിധാപി പടിസേധേതും അസമത്ഥായേവാതി വേദിതബ്ബാ. ലോകസ്മിന്തി സത്തസമൂഹേ ധമ്മചക്കാധാരേ.

‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി ഗാഥാനുരൂപം ധമ്മചക്കസുത്തേ പദാനി വിഭജന്തോ ‘‘തത്ഥ അപരിമാണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ധമ്മചക്കദേസനായം (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩ ആദയോ; പടി. മ. ൨.൩൦). ‘‘അപരിമാണാ അക്ഖരാ അപരിമാണാ പദാ’’തി അവത്വാ ‘‘അപരിമാണാ പദാ അപരിമാണാ അക്ഖരാ’’തി ഉപ്പടിപാടിവചനേഹി യേഭുയ്യേന പദസങ്ഗഹിതാനീതി ദസ്സേതി. പദാ, അക്ഖരാ, ബ്യഞ്ജനാതി ച ലിങ്ഗവിപല്ലാസാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സാതി വത്തബ്ബാകാരസ്സ ചതുസച്ചസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സേവ സങ്കാസനാ പകാസനാ പകാസനാകാരോ പഞ്ഞത്താകാരോതി ആകാരവന്തആകാരസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. സങ്കാസനാകാരോതി ച സങ്കാസനീയസ്സ അത്ഥസ്സ ആകാരോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഇതിപീതി ഇതി ഇമിനാ പകാരേനപി, ഇമിനാ പകാരേനപി ഇദം ജാതിആദികം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി വേദിതബ്ബം.

അയന്തി കാമതണ്ഹാദിഭേദാ അയം തണ്ഹാ. ദുക്ഖസമുദയോതി ദുക്ഖനിബ്ബത്തനസ്സ ഹേതുഭാവതോ ദുക്ഖസമുദയോ. അയന്തി സബ്ബസങ്ഖതതോ നിസ്സടാ അയം അസങ്ഖതാ ധാതു. ദുക്ഖനിരോധോതി ജാതിആദിപ്പഭേദസ്സ ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനനിരോധപച്ചയത്താ ദുക്ഖനിരോധോ. അയന്തി സമ്മാദിട്ഠാദികോ അട്ഠങ്ഗികോ അരിയോ മഗ്ഗോ. ദുക്ഖനിരോധഭൂതം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഗതത്താ, ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ പടിപദാഭാവതോ ച ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ. സേസം വുത്തനയമേവ.

‘‘തത്ഥ അപരിമാണാ’’തിആദിനാ ബ്യഞ്ജനപദഅത്ഥപദാനി വിഭജിത്വാ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസയിവിസയഭാവേന സമ്ബന്ധഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ഭഗവാ കിം സാമഞ്ഞേഹി അക്ഖരാദീഹി സങ്കാസേതി വാ പകാസേതി വാ, ഉദാഹു യഥാരഹം സങ്കാസേതി പകാസേതീതിആദിവിചാരണായ സമ്ഭവതോ വിസയവിസയിഭാവേന സമ്ബന്ധഭാവം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു ‘‘ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദീസു പദേനേവ ദുക്ഖസച്ചത്ഥത്താദികോ സങ്കാസിതബ്ബോതി? സച്ചം, പദാവയവസ്സ പന അക്ഖരസ്സ ഗഹണമുഖേനേവ അക്ഖരസമുദായസ്സപി പദസ്സ ഗഹണം ഹോതി, പദേ ഗഹിതേ ച ദുക്ഖസച്ചത്ഥാദികാവബോധോ ഹോത്വേവ, ഏവം സതി പദേനേവ സിജ്ഝനതോ അക്ഖരോ വിസും ന ഗഹേതബ്ബോതി? ന, ദുക്ഖസച്ചത്ഥാദികാവബോധസ്സ വിസേസുപ്പത്തിഭാവതോ. ദു-ഇതി അക്ഖരേന ഹി അനേകുപദ്ദവാധിട്ഠാനഭാവേന കുച്ഛിതത്ഥോ ഗഹിതോ, ഖ-ഇതി അക്ഖരേന ധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹേന തുച്ഛത്ഥോതി ഏവമാദികാവബോധസ്സ വിസേസുപ്പത്തി ഭവതി. തേന വുത്തം ‘‘പദത്ഥഗഹണസ്സ വിസേസാധാനം ജായതീ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൯). പദപരിയോസാനേ വാക്യപരിയോസാനാഭാവതോ അക്ഖരേഹി സംഖിത്തേന ദീപിയമാനോ അത്ഥോ പദേഹി പകാസിതോവാതി വുത്തം ‘‘പദേഹി പകാസേതീ’’തി. വാക്യപരിയോസാനേ പന സങ്കാസിതോ പകാസിതോ അത്ഥോ വിവരിതോ വിവടോ കതോവാതി വുത്തം. ‘‘ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതീ’’തി. പകാരേഹി ച വാക്യഭേദേ കതേ സോ അത്ഥോ വിഭത്തോ നാമാതി വുത്തം ‘‘ആകാരേഹി വിഭജതീ’’തി. വാക്യാവയവാനം പദാനം പച്ചേകം നിബ്ബചനവിഭാഗേ കതേ സോ അത്ഥോ പാകടോ കതോവാതി വുത്തം ‘‘നിരുത്തീഹി ഉത്താനീകരോതീ’’തി. കതനിബ്ബചനേഹി വാക്യാവയവേഹി വിത്ഥാരവസേന നിരവസേസതോ ദേസിതേഹി വേനേയ്യസത്താനം ചിത്തേ പരിസമന്തതോ തോസനം ഹോതി, പഞ്ഞാതേജനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘നിദ്ദേസേഹി പഞ്ഞപേതീ’’തി.

‘‘ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദീസു ‘‘ഭഗവാ ഏവാ’’തി വാ ‘‘അക്ഖരേഹി ഏവാ’’തി വാ അവധാരണേ യോജിതേ ‘‘സാവകോ ന സങ്കാസേതി, പദാദീഹി ന സങ്കാസേതീ’’തി അത്ഥോ ഭവേയ്യ, സാവകോ ച സങ്കാസേതി, പദാദീഹി ച സങ്കാസേതി. കത്ഥ അവധാരണം യോജേതബ്ബന്തി ചേ? ‘‘ഭഗവാ അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതിയേവാ’’തി അവധാരണം യോജേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി സാവകേന സങ്കാസിതോ വാ പദാദീഹി സങ്കാസിതോ വാ അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. അത്ഥപദാനഞ്ച അക്ഖരാദിനാനാവിസയതാ സിദ്ധാ ഹോതി. തേന ഏകാനുസന്ധികേ സുത്തേ ഛളേവ അത്ഥപദാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനി, അനേകാനുസന്ധികേ സുത്തേ അനുസന്ധിഭേദേന വിസും വിസും ഛ ഛ അത്ഥപദാനി നിദ്ധാരേതബ്ബാനി.

‘‘ഛസു ബ്യഞ്ജനപദേസു കതമേന ബ്യഞ്ജനപദേന കതമം കിച്ചം സാധേതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഇമിനാ ഇദം കിച്ചം, ഇമിനാ ഇദം കിച്ചം സാധേതീ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി അക്ഖരാദീസു ബ്യഞ്ജനപദേസു. ഉഗ്ഘടേതീതി ഉഗ്ഘടനകിച്ചം സാധേതീതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ദേസനാവ ഉഗ്ഘടനകിച്ചം സാധേതി, ഭഗവാ പന ദേസനാജനകത്താ ഉഗ്ഘടനകിച്ചം സാധേതീതി വുച്ചതി. സേസേസുപി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ഉഗ്ഘടനകിച്ചസാധികാ ദേസനായേവ കിം വിപഞ്ചനവിത്ഥാരണകിച്ചസാധികാ ദേസനാജനകത്താ, ഉദാഹു വിസും വിസും കിച്ചസാധികാ അഞ്ഞാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ വിസും വിസും കിച്ചസാധികാ അഞ്ഞാ ദേസനാതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഉഗ്ഘടനാ ആദീ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ ‘‘കതമാ ഉഗ്ഘടനാ, കതമാ വിപഞ്ചനാ, കതമാ വിത്ഥാരണാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘തത്ഥ ഉഗ്ഘടനാ ആദീ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി ഉഗ്ഘടനാദികിച്ചസാധികാസു ദേസനാസു. ഉഗ്ഘടനാതി ഉഗ്ഘടനകിച്ചസാധികാ ദേസനാ ആദിദേസനാ ഹോതി. വിപഞ്ചനാതി വിപഞ്ചനകിച്ചസാധികാ ദേസനാ മജ്ഝേദേസനാ ഹോതി. വിത്ഥാരണാതി വിത്ഥാരണകിച്ചസാധികാ ദേസനാ പരിയോസാനദേസനാ ഹോതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ഉഗ്ഘടിയന്തോ ഉദ്ദിസിയമാനോ പരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ ധമ്മവിനയോ കതമം പുഗ്ഗലം വിനേതി, വിപഞ്ചിയന്തോ നിദ്ദിസിയമാനോ പരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ ധമ്മവിനയോ കതമം പുഗ്ഗലം വിനേതി, വിത്ഥാരിയന്തോ പടിനിദ്ദിസിയമാനോ പരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ ധമ്മവിനയോ കതമം പുഗ്ഗലം വിനേതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘സോയം ധമ്മവിനയോ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’തിആദീനം ഛന്നം ബ്യഞ്ജനപദാനം ബ്യാപാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥപദാനം ബ്യാപാരം ദസ്സേതും ‘സോയം ധമ്മവിനയോ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൯) വുത്തം.

തത്ഥ ഉഗ്ഘടിയന്തോ ഉദ്ദിസിയമാനോ ഉദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ സോ അയം ധമ്മവിനയോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുനോ പുഗ്ഗലസ്സ വിനയനേന നം ഉഗ്ഘടിയന്തം ഉദ്ദിസിയമാനം ഉദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതം വിനയം ‘‘ആദികല്യാണോ’’തി ആഹു. വിപഞ്ചിയന്തോ നിദ്ദിസിയമാനോ നിദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ സോ അയം ധമ്മവിനയോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലം വിനേതി, തേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വിനയനേന നം വിപഞ്ചിയന്തം നിദ്ദിസിയമാനം നിദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതം വിനയം ‘‘മജ്ഝേകല്യാണോ’’തി ആഹു. വിത്ഥാരിയന്തോ പടിനിദ്ദിസിയമാനോ പടിനിദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതോ സോ അയം ധമ്മവിനയോ നേയ്യം പുഗ്ഗലം വിനേതി വിനയനം ജനേതി, തേന നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിനയനേന നം വിത്ഥാരിയന്തം പടിനിദ്ദിസിയമാനം പടിനിദ്ദേസപരിയത്തിഅത്ഥഭൂതം വിനയം ‘‘പരിയോസാനകല്യാണോ’’തി ആഹൂതി യോജനത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വാ ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതീ’’തിആദിനാ ഛന്നം പദാനം ബ്യാപാരോ ദസ്സിതോ, ഏവം സതി അത്ഥോ നിബ്യാപാരോ സിയാ, അത്ഥോ ച നിപ്പരിയായതോ സബ്യാപാരോയേവാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സോയം ധമ്മവിനയോ’’തിആദി. ഏതേന അത്ഥോയേവ മുഖ്യതോ വേനേയ്യത്തയസ്സ വിനയനകിച്ചം സാധേതി, അത്ഥവാചകോ പന സദ്ദോ ഠാനൂപചാരതോ വേനേയ്യത്തയസ്സ വിനയനകിച്ചം സാധേതീതി ദസ്സേതി. പദപരമസ്സ പന സച്ചപ്പടിവേധസ്സ പതിട്ഠാനാഭാവതോ സോ ഇധ ന വുത്തോ. സേക്ഖഗ്ഗഹണേന വാ കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ വിയ നേയ്യഗ്ഗഹണേന പദപരമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. അക്ഖരേഹീതിആദീസു കരണത്ഥേ കരണവചനം, ന ഹേത്വത്ഥേ. അക്ഖരാദീനഞ്ഹി ഉഗ്ഘടനാദീനി പയോജനാനിയേവ ഹോന്തി, ന ഉഗ്ഘടനാദീനം അക്ഖരാദീനി പയോജനാനീതി ‘‘അന്നേന വസതീ’’തിആദീസു വിയ ന ഹേതുഅത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹി അന്നേന ഹേതുനാ വസതി, വസനേന ഹേതുനാ അന്നം ലദ്ധന്തി വസനകിരിയായ ഫലം വസനകിരിയായ ഹേതുഭാവേന ഗഹിതം. ‘‘അജ്ഝേസനേന വസതീ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘യദത്ഥാ ച കിരിയാ, സോ ഹേതൂ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൯). തത്ഥ യദത്ഥാതി സോ അന്നാദികോ അത്ഥോ യസ്സാ വസനാദികിരിയായാതി യദത്ഥാ, വസനാദികിരിയാ, സോ അന്നാദികോ അത്ഥോ തസ്സാ വസനാദികിരിയായ ഹേതൂതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ‘‘തത്ഥ അപരിമാണാ പദാ’’തിആദിനാ ‘‘ധമ്മം വോ ഭിക്ഖവേ ദേസേസ്സാമീ’’തി ഉദ്ദിട്ഠായ പാളിയാ ദ്വാദസപദസമ്പത്തിസങ്ഖാതം തിവിധകല്യാണതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഛഅത്ഥപദഛബ്യഞ്ജനപദഭേദേന സമ്പത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥപദബ്യഞ്ജനപദകല്യാണതം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഛപ്പദാനി അത്ഥോ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി വുത്താനുരൂപം ‘‘തത്ഥ അപരിമാണാ’’തിആദിനാ ‘‘ധമ്മം വോ ഭിക്ഖവേ ദേസേസ്സാമീ’’തി ഉദ്ദിട്ഠായ പാളിയാ ദ്വാദസപദതാ ദസ്സേത്വാ ‘‘ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി വുത്താനുരൂപം ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ അക്ഖരേഹി ചാ’’തിആദിനാ തസ്സാ പാളിയാ തിവിധകല്യാണതാ ദസ്സിതാ, ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധ’’ന്തി വുത്താനുരൂപം തസ്സാ പാളിയാ ഛഅത്ഥപദബ്യഞ്ജനപദസമ്പന്നതം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഛപ്പദാനി അത്ഥോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തിസ്സം ദേസനാഹാരവിസയസങ്ഖാതായം പാളിയം ഛപ്പദാനി അത്ഥോ. കതമാനി ഛപ്പദാനി? സങ്കാസനാ, പകാസനാ, വിവരണാ, വിഭജനാ, ഉത്താനീകമ്മം, പഞ്ഞത്തി ഇമാനി ഛപ്പദാനി. അത്ഥോ യസ്സ അത്ഥി തസ്മാ സാത്ഥം. തത്ഥാതി തിസ്സം ദേസനാഹാരവിസയസങ്ഖാതായം പാളിയം ഛപ്പദാനി ബ്യഞ്ജനം. കതമാനി ഛപ്പദാനി? അക്ഖരം, പദം, ബ്യഞ്ജനം, ആകാരോ, നിരുത്തി, നിദ്ദേസോ ഇമാനി ഛപ്പദാനി. ബ്യഞ്ജനം യസ്സ അത്ഥീതി സബ്യഞ്ജനന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. തേനാതി തസ്സാ പാളിയാ തിവിധകല്യാണഛഅത്ഥപദസമ്പന്നഛബ്യഞ്ജനപദസമ്പന്നട്ഠേന, ‘‘ധമ്മം വോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… സുദ്ധ’’ന്തി ഭഗവാ ആഹാതി അത്ഥോ.

കേവലസദ്ദസ്സ സകലാദിഅത്ഥവാചകത്താ അധിപ്പേതത്ഥം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കേവലന്തി ലോകുത്തരം ന മിസ്സം ലോകിയേഹി ധമ്മേഹീ’’തി വുത്തം. പരിപുണ്ണന്തി അധിപ്പേതത്ഥേ ഏകോപി അത്ഥോ ഊനോ നത്ഥി, വാചകസദ്ദേസുപി അനത്ഥകോ ഏകോപി സദ്ദോ അധികോ നത്ഥീതി പരിപുണ്ണം അനൂനം അനതിരേകം. പരിസുദ്ധന്തി സദ്ദദോസഅത്ഥദോസാദിവിരഹതോ വാ പരിസുദ്ധം, രാഗാദിമലവിരഹതോ വാ പരിയോദാതാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവിസേസാനം ഉപട്ഠിതട്ഠാനത്താ പരിസുദ്ധം പരിയോദാതം. നിഗ്ഗതം മലം ഏതസ്സ ധമ്മസ്സാതി നിമ്മലം. സദ്ദദോസാദിവിരഹതോ വാ രാഗാദിവിരഹതോ വാ സബ്ബമലേഹി അപഗതം പരി സമന്തതോ ഓദാതന്തി പരിയോദാതം. ഉപട്ഠിതന്തി ഉപതിട്ഠന്തി ഏത്ഥ സബ്ബവിസേസാതി ഉപട്ഠിതം യഥാ ‘‘പദക്കന്ത’’ന്തി. പദക്കന്തം പദക്കന്തട്ഠാനം. വിസിസന്തി മനുസ്സധമ്മേഹീതി വിസേസാ, സബ്ബേ വിസേസാ സബ്ബവിസേസാ, സബ്ബതോ വാ വിസേസാതി സബ്ബവിസേസാ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ. തേസം സബ്ബവിസേസാനം ഉപട്ഠിതന്തി യോജനാ. ഇദന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനബ്രഹ്മചരിയം. തഥാഗതസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പദന്തി തഥാഗതപദം. പദന്തി ച പടിപത്തിഗമനേന വാ ദേസനാഗമനേന വാ കിലേസഗ്ഗഹണം. ഓത്ഥരിത്വാ ഗമനട്ഠാനം ഇതിപി വുച്ചതി പവുച്ചതി, തഥാഗതേന ഗോചരാസേവനേന വാ ഭാവനാസേവനേന വാ നിസേവിതം ഭജിതം ഇതിപി വുച്ചതി, തഥാഗതസ്സ മഹാവജിരഞാണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണദന്തേഹി ആരഞ്ജിതം ആരഞ്ജിതട്ഠാനം ഇതിപി വുച്ചതി, അതോ തഥാഗതപദാദിഭാവേന വത്തബ്ബഭാവതോ ഏതം സാസനബ്രഹ്മചരിയം ഇതി പഞ്ഞായതി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി ബ്രഹ്മുനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ഭഗവതോ ചരിയം, ബ്രഹ്മം വാ സബ്ബസേട്ഠം ചരിയം ബ്രഹ്മചരിയം. പഞ്ഞായതീതി യഥാവുത്തേഹി പകാരേഹി ഞായതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘ഇമസ്സ സിക്ഖത്തയസ്സ സങ്ഗഹസ്സ സാസനസ്സ പരിപുണ്ണഭാവപരിസുദ്ധഭാവസങ്ഖാതം തഥാഗതപദഭാവം!തഥാഗതപദഭാവം, തഥാഗതനിസേവിതഭാവം, തഥാഗതആരഞ്ജിതഭാവം, തേഹി പകാരേഹി ഞാപിതഭാവം കഥം മയം നിക്കങ്ഖാ ജാനിസ്സാമാ’’തി വത്തബ്ബതോ ‘‘തേനാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം, തബ്ഭാവദീപകേന ഭഗവതാ വുത്തേന വചനേന തുമ്ഹേഹി നിക്കങ്ഖേഹി ജാനിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

യദി ഭഗവാ അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതി, ബ്യഞ്ജനേഹി ച ആകാരേഹി ച വിപഞ്ചയതി, നിരുത്തീഹി ച നിദ്ദേസേഹി ച വിത്ഥാരേതി, ഏവം സതി ആചരിയേന രചിതേന ദേസനാഹാരേന പയോജനം ന ഭവതി, ദേസനാഹാരേന ന വിനാ ഭഗവതോ ദേസനായമേവ അത്ഥസിജ്ഝനതോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘കേസം അയം ധമ്മദേസനാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യോഗീന’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യോഗീനന്തി യുജ്ജന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനായന്തി യോഗിനോ, തേസം യോഗീനം. തേന മയാ രചിതേന ദേസനാഹാരേന സംവണ്ണിതാ അയം വുത്തപ്പകാരാ ഭഗവതോ ദേസനാ ഉഗ്ഘടനാദികിച്ചം സാധേതീതി ദേസനാഹാരോ യോഗീനം സാത്ഥകോയേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ദേസനാഹാരസ്സ അസ്സാദാദിദേസനാഹാരഭാവോ കേന അമ്ഹേഹി ജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹ ആയസ്മാ…പേ… ദേസനാഹാരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തേന അസ്സാദാദിദേസനാഹാരഭാവേന ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ…പേ… ദേസനാഹാരോ’’തി യം വചനം ആഹ, തേന വചനേന തുമ്ഹേഹി ദേസനാഹാരസ്സ യോഗീനം അസ്സാദാദിദേസനാഹാരഭാവോ ജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘കിം പന ഏത്താവതാ ദേസനാഹാരോ പരിപുണ്ണോ, അഞ്ഞോ നിയുത്തോ നത്ഥീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ ദേസനാഹാരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സം ദേസനായം അസ്സാദാദയോ യേന ദേസനാഹാരേന നിദ്ധാരിതാ, തസ്സം ദേസനായം സോ ദേസനാഹാരോ നിദ്ധാരേത്വാ യോജിതോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി.

ഇതി ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.

൨. വിചയഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൧൧. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേന അസ്സാദാദയോ സുത്തത്ഥാ ആചരിയേന വിഭത്താ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ വിചയോ ഹാരോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ വിചയോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു ഹാരേസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ ഹാരോ വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ചാ’’തിആദിനിദ്ദേസഗാഥായ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘അയം വിചയോ ഹാരോ കിം വിചിനതീ’’തിആദികോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി യോജനാ.