നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

നേത്തിവിഭാവിനീ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

യജിതബ്ബം യജിത്വാന, നമിതബ്ബം നമാമഹം;

യജനാദ്യാനുഭാവേന, അന്തരായേ ജഹം സദാ.

യേന യാ രചിതാ നേത്തി, യേന സാ അനുമോദിതാ;

യേഹി സംവണ്ണനാ കതാ, തേസാനുഭാവനിസ്സിതോ.

കിഞ്ചി കിഞ്ചി സരിത്വാന, ലീനാലീനാനുസന്ധ്യാദിം;

കരിസ്സം ജിനസുത്താനം, ഹിതം നേത്തിവിഭാവനം.

അപ്പമേയ്യഗുണോ മഹാധമ്മരാജവ്ഹയോ ഭവേ;

അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ യോ, ബോധിസമ്ഭാരപൂരണോ.

നാനാരട്ഠിസ്സരിസ്സരോ, സേട്ഠോ സാസനപഗ്ഗഹോ;

പാസംസരാജപാസംസോ, നരാചിന്തേയ്യചിന്തകോ.

ചിന്തിതകാരകോ രാജാ, സിരട്ഠിമാലപാലകോ;

അജേയ്യജേയ്യകോ മഹാചേത്യാദികാരകോ സദാ.

അസ്സാമച്ചേന ബ്യത്തേന, ജിനചക്കഹിതത്ഥിനാ;

അനന്തസുതിനാമേന, സക്കച്ചം അഭിയാചിതോ.

കാമം സംവണ്ണനാ കതാ, ഥേരാസഭേഹി ഗമ്ഭീരാ;

ഗമ്ഭീരത്താ തു ജാനിതും, ജിനപുത്തേഹി ദുക്കരാ.

തസ്മാ യാചിതാനുരൂപേന, കരിസ്സം സാദരം സുണ;

സിസ്സസിക്ഖനയാനുഗം, യോത്തം നേത്തിവിഭാവനന്തി.

൧. സങ്ഗഹവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

തത്ഥ യസ്സ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ നവങ്ഗസ്സ സത്ഥുസാസനവരസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം യം നേത്തിപ്പകരണം കാതുകാമോ, തസ്സ നേത്തിപ്പകരണസ്സ നിസ്സയം വിസയഭൂതം സംവണ്ണേതബ്ബസഹിതം, സംവണ്ണേതബ്ബം ഏവ വാ സലോകപാലേന തിലോകേന സദാ പൂജേതബ്ബസ്സ ചേവ നമസ്സിതബ്ബസ്സ ച നരുത്തമസ്സ സത്ഥുനോ സാസനവരം വിദൂഹേവ ഞാതബ്ബം. ഏതം സാസനവരം താവ ദസ്സേന്തോ തംജനകേന, തംവിജാനകവിദൂഹി ച നിയമേതും, രതനത്തയഗുണപരിദീപനഞ്ച കാതും –

‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ, സലോകപാലോ സദാ നമസ്സതി ച;

തസ്സേത സാസനവരം, വിദൂഹി ഞേയ്യം നരവരസ്സാ’’തി. – പഠമഗാഥമാഹ;

ഇമായ ഹി പഠമഗാഥായ ‘‘ഏതം സാസനവരം ഞേയ്യ’’ന്തി ഏത്തകമേവ ഏകന്തതോ കരണവിസേസഭാവേന അധിപ്പേതം. ഏതേനേവ വിസേസകരണേന ഏകന്താധിപ്പേതനേത്തിവിസയസാസനവരസ്സ ദസ്സിതത്താ. ഏകന്താധിപ്പേതസാസനവരമേവ നേത്തിസംവണ്ണനായ സംവണ്ണേതബ്ബത്താ വിസയം തേനേവ വക്ഖതി അട്ഠകഥാചരിയോ –

‘‘ഏതം ഇദാനി അമ്ഹേഹി വിഭജിതബ്ബഹാരനയപട്ഠാനവിചാരണവിസയഭൂതം സാസനം ആദികല്യാണതാദിഗുണസമ്പത്തിയാ വരം അഗ്ഗം ഉത്തമം നിപുണഞാണഗോചരതായ പണ്ഡിതവേദനീയമേവാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ) ച,

‘‘ഏതം തിവിധമ്പി ‘സാസനവര’ന്തി പദേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ യം പഠമം, തം ഇതരേസം അധിഗമൂപായോതി സബ്ബസാസനമൂലഭൂതം, അത്തനോ പകരണസ്സ ച വിസയഭൂതം പരിയത്തിസാസനമേവാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ) ച,

‘‘ഇദാനി യം വുത്തം ‘സാസനവരം വിദൂഹി ഞേയ്യ’ന്തി, തത്ഥ നേത്തിസംവണ്ണനായ വിസയഭൂതം പരിയത്തിധമ്മമേവ പകാരന്തരേന നിയമേത്വാ ദസ്സേതു’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ) ച.

തത്ഥ പരിയത്തിസാസനസ്സാപി മൂലം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബസാസനമൂലഭൂത’’ന്തി. ഏതേന കമ്മസാധനേനപി അധിപ്പേതത്ഥേ സിദ്ധേ നാനാവിധസാധകവചനം നാനാവാദാനം അനോകാസകരണത്ഥായ കതം. സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാ പന സാസനസ്സ വിസേസദേസകനരവരസദ്ദേന വാ പരിദീപകത്ഥഭാവേന വാ ദീപിതാ അവിനാഭാവതോ. സാസനവരസ്സ പന ജനകസമ്ബന്ധിപേക്ഖത്താ ‘‘നരവരസ്സാ’’തി വുത്തം. തേന ച അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ സാസനവരജനകോ വാചകത്ഥസമ്ബന്ധിഭാവേന വുത്തോ. അനഞ്ഞസാധാരണമഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഗുണവിസേസാ പന ജനകസമ്ബന്ധിഭൂതസ്സ നരസ്സ വിസേസകേനവരസദ്ദേന വാ പരിദീപകത്ഥഭാവേന വാ ദീപിതോ.

കിം നു സോ സാസനവരജനകോ നരവരോ പരമത്ഥോവ, ഉദാഹു പൂജനീയോ ചേവ നമസ്സനീയോ ചാതി വുത്തം ‘‘യം ലോകോ…പേ… നമസ്സതി ചാ’’തി, തേന സാസനവരജനകോ നരവരോ പരമത്ഥോവ ന ഹോതി, അഥ ഖോ സലോകപാലേന ലോകേന സദാ സബ്ബകാലേസു പൂജനീയോ ചേവ നമസ്സനീയോ ചാതി വിസേസിതോ ഥോമിതോതി.

ഏത്ഥ ച പൂജനനമസ്സനചേതനാവാചകേന വാ പൂജനനമസ്സനസദ്ദേന ഫലൂപചാരത്ഥോ പുഞ്ഞമഹത്തസങ്ഖാതോ പൂജനീയഭാവോ ചേവ ആസവക്ഖയഞാണപദട്ഠാനസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഗുണസങ്ഖാതോ നമസ്സനീയഭാവോ ച ദീപകത്ഥഭാവേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദീപിതോ. തേനാഹ അട്ഠകഥാചരിയോ ‘‘ഭഗവതോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ പൂജനീയവന്ദനീയഭാവോ, അഗ്ഗപുഗ്ഗലഭാവോ ച വുച്ചമാനോ ഗുണവിസിട്ഠതം ദീപേതീ’’തിആദി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ).

താദിസസ്സ നരവരസ്സ താദിസം സാസനവരം കിം യേന കേനചി വിഞ്ഞേയ്യന്തി വുത്തം ‘‘വിദൂഹീ’’തി. തേന തിപിടകധരാ അരിയഭൂതാ പണ്ഡിതാ വാചകത്ഥഭാവേന ഗഹിതാ, സുപ്പടിപന്നതാദിസങ്ഘഗുണാ പന വന്ദധാതുവചനേന വാ ദീപകത്ഥഭാവേന വാ ദീപിതാതി. ഏവം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദീപിതേ രതനത്തയഗുണേ സന്ധായ ‘‘ഏവം പഠമഗാഥായ സാതിസയം രതനത്തയഗുണപരിദീപനം കത്വാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ) വക്ഖതി, ന ഗാഥായ നിരവസേസത്ഥേ. തത്ഥ ഏവന്തി ഏവം സാസനവരദസ്സനഭൂതായ പഠമഗാഥായാതി അത്ഥോവ ദട്ഠബ്ബോ. അപരേ പനാചരിയാ ‘‘ഇമായ പഠമഗാഥായ ഏകന്തതോ അധിപ്പേതാനാധിപ്പേതവചനാനി ചേവ വാചകത്ഥദീപകത്ഥവിസേസാനി ച സുട്ഠു അവിചാരേത്വാ ‘ഏവം പഠമഗാഥായ സാതിസയം രതനത്തയഗുണപരിദീപനം കത്വാ’തി വചനച്ഛായം നിസ്സായ സാതിസയം രതനത്തയഗുണപരിദീപനം കാതും ‘യം ലോകോത്യാദിമാഹാ’തി ച സാതിസയരതനത്തയഗുണേ ദസ്സേന്തോ ‘യം ലോകോത്യാദിമാഹാ’തി’’ ച വദന്തി. തേസം വാദോ അമ്ഹാകം നക്ഖമതി. കാരണം പന മയാ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി അയം പദാനുക്കമാനുരൂപാനുസന്ധ്യത്ഥോ.

അഥ വാ ഏകം സമയം ജമ്ബുവനസണ്ഡേ നിസീദിത്വാ സിസ്സാനം ഹിതം ചിന്തേന്തോ, അത്തനോ അഭിനീഹാരസമ്പത്തിം പസ്സന്തോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പസംസിതോ, മഹാകച്ചായനോ സത്ഥാരാ അനുമോദിതം സാസനായത്തം നവങ്ഗസ്സത്ഥവണ്ണനം സോളസഹാരാദിഅനേകത്ഥവിധം നേത്തിപ്പകരണം ആരഭന്തോ, ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദിമാഹ. യദി ഏവം യഥാവുത്തപ്പകാരം നേത്തിപ്പകരണഭൂതം സോളസഹാരാത്യാദികം ആരഭിതബ്ബം, തം അനാരഭിത്വാ കസ്മാ നേത്തിപ്പകരണതോ ബഹിഭൂതം ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദികം ആരഭിതബ്ബം, സേയ്യഥാപി അമ്ബം പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ, ഏവമേവ നേത്തിപ്പകരണമാരഭന്തോ അഞ്ഞം ആരഭതീതി? തഥാപി യസ്സ യഥാവുത്തസ്സ സാസനവരസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനം യം നേത്തിപ്പകരണം കാതുകാമോ യസ്സ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയഭൂതം സംവണ്ണേതബ്ബസഹിതം, സംവണ്ണേതബ്ബം ഏവ വാ തം സാസനവരം താവ ദസ്സേന്തോ തംജനകേന, തംവിജാനകവിദൂഹി ച നിയമേതും, രതനത്തയഗുണപരിദീപനഞ്ച കാതും ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദിമാഹ. അയം ലീനന്തരചോദനാസഹിതോ അനുസന്ധ്യത്ഥോ.

‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ, സലോകപാലോ സദാ നമസ്സതി ച;

തസ്സേത സാസനവരം, വിദൂഹി ഞേയ്യം നരവരസ്സാ’’തി. –

നിഗ്ഗഹിതലോപം കത്വാ രചിതാ ഗാഥാ അരിയാസാമഞ്ഞലക്ഖണേന സമ്പന്നാ. കഥം? പുബ്ബഡ്ഢേ തിംസ മത്താ, അപരഡ്ഢേ സത്തവീസ മത്താ. സമ്പിണ്ഡിതാ സത്തപഞ്ഞാസ മത്താവ ഭവന്തി. അക്ഖരാനം പന ഇമിസ്സം ഗാഥായം സത്തതിംസ. തേസു ഗരുക്ഖരാ വീസതി, ലഹുക്ഖരാ സത്തരസ ഭവന്തി. ‘‘തസ്സേതം സാസനവര’’ന്തി പന സാനുനാസികം വിരുജ്ഝതി.

തത്ഥ നിദ്ദേസത്ഥോ അട്ഠകഥാനുസാരേന വിജാനിതബ്ബോ. സലോകപാലോ സബ്ബോ സത്തലോകോ സക്കച്ചം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅനേകഗുണാനുസ്സരണേന വാ പൂജേതബ്ബപൂജനേന വാ പടിപത്തിപൂജനേന വാ സദാ സബ്ബകാലേസു സക്കച്ചം യം നരവരം പൂജയതേ ചേവ നമസ്സതി ച, തസ്സ പൂജേതബ്ബസ്സ ചേവ നമസ്സിതബ്ബസ്സ ച സത്ഥുനോ നരവരസ്സ തിലോകഗ്ഗസ്സ മയാ സംവണ്ണേതബ്ബസഹിതം, സംവണ്ണേതബ്ബം ഏവ വാ വിദൂഹേവ ഞേയ്യം ഞാതബ്ബം. നിപുണഞാണഗോചരം ഏതം മയാ ബുദ്ധിയം ഠപിതം സാസനവരം മയാ ആരഭിതബ്ബസ്സ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയന്തി പഠമം ജാനിതബ്ബം ദസ്സേത്വാ തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭൂതം നേത്തിപ്പകരണം അഹം ആരഭിസ്സാമി, തം തുമ്ഹേ സാധവോ സുണാഥ മനസി കരോഥാതി സമുദായയോജനാ, അവയവയോജനാപി കാതബ്ബാ.

കഥം? ‘‘സലോകപാലോ ലോകോ’’തി വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന യോജനാ. ലോകപാലോ വജ്ജേത്വാ അവസേസോ ലോകോ ച ന ഹോതി, അഥ ഖോ ലോകപാലസഹിതോ ലോകോതി വിസേസേതി. ‘‘ലോകോ പൂജയതേ ചേവ നമസ്സതി ചാ’’തി കത്തുകാരകആഖ്യാതകിരിയാഭാവേന യോജനാ ‘‘യോ കരോതി, സ കത്താ’’തി വുത്തത്താ. യോ ലോകോ കാരകോ, സോ കത്താ ഹോതു. യോ ലോകോ പൂജയതേ ചേവ നമസ്സതി ച, കഥം സോ കത്താതി? ‘‘യോ കരോതി, സ കത്താ’’തി സുത്തസ്സ ‘‘യോ കരോതി കിരിയം നിപ്ഫാദേതി, സോ കിരിയാനിപ്ഫാദകോ കത്താ’’തി അത്ഥസമ്ഭവതോ സയനഭുഞ്ജനാദിസബ്ബകിരിയാനിപ്ഫാദകോ കത്തായേവ ഹോതി. അയഞ്ച ലോകോ പൂജനനമസ്സനകിരിയാനിപ്ഫാദകോയേവാതി. കഥം അയം ലോകോ കിരിയാനിപ്ഫാദകോതി? ‘‘ലോകോ’’തി സത്തപഞ്ഞത്തിയാ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനായപി പഞ്ഞാപേതബ്ബോ സന്താനേ പവത്തമാനോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതോ ചിത്തുപ്പാദോ ഗഹേതബ്ബോ, സോ യഥാരഹം ഹേതാധിപതിസഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയോ നിപ്ഫാദകോ ഭവേ. ഏവം ലോകസ്സ കത്തുകാരകഭാവോ വിജാനിതബ്ബോതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന യോജനാ. ഏസ നയോ തീസു പിടകേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു.

‘‘യം നരവരം പൂജയതേ ചേവ നമസ്സതി ചാ’’തി കമ്മകാരകആഖ്യാതകിരിയാഭാവേന യോജനാ ‘‘യം കരോതി, തം കമ്മ’’ന്തി വുത്തത്താ. യം കാതബ്ബം, തം കമ്മം ഹോതു. യം പൂജയതി ചേവ നമസ്സതി ച, കഥം തം കമ്മന്തി? ‘‘യം കരോതി, തം കമ്മ’’ന്തി സുത്തസ്സ ‘‘യം കരോതി കിരിയായ സമ്ബജ്ഝതി, കിരിയായ സമ്ബജ്ഝിതബ്ബം കമ്മ’’ന്തി അത്ഥസമ്ഭവതോ കരണവാചകവചനീയാദിസബ്ബകിരിയായ സമ്ബജ്ഝിതബ്ബം കമ്മം ഹോത്വേവ. അയഞ്ച നരവരോ പൂജനനമസ്സനകിരിയായ വാചകവചനീയഭാവേന സമ്ബജ്ഝിതബ്ബോയേവാതി. കഥം അയം നരവരോ വചനീയോതി? പൂജനനമസ്സനചേതനായ ആരമ്മണകരണവസേന നരവരോ വചനീയോ, ചേതനാ വാചകാ, ഏവം വാചകവചിതബ്ബഭാവോ ഹോത്വേവ. ‘‘യം നരവര’’ന്തി പഞ്ഞത്തിയാ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനായപി പഞ്ഞാപേതബ്ബോ സന്താനവസേന പവത്തമാനോ ലോകിയലോകുത്തരഗുണസഹിതോ ഖന്ധപഞ്ചകോ വുത്തോ, സോ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ചേതനാ പച്ചയുപ്പന്നാതി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന യോജനാ. ഏസ നയോ തീസു പിടകേസു ഏവരൂപേസു ഠാനേസു.

‘‘തസ്സ നരവരസ്സാ’’തി വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന യോജനാ. നരവരോ നാമ നിമന്തിതബ്ബാദികോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ പൂജേതബ്ബോ നമസ്സിതബ്ബോ ഏവാതി വിസേസേതി. തസ്സ പൂജേതബ്ബസ്സ ചേവ നമസ്സിതബ്ബസ്സ ച നരവരസ്സ സാസനവരന്തി ജഞ്ഞജനകഭാവേന യോജനാ. സാസനവരം നാമ പച്ചേകബുദ്ധസാവകബുദ്ധരാജരാജാദീനം സാസനവരം ന ഹോതി, പൂജേതബ്ബസ്സ ചേവ നമസ്സിതബ്ബസ്സ ച നരവരസ്സ തിലോകസ്സേവ സാസനവരന്തി നിയമേതി.

‘‘വിദൂഹി ഞേയ്യ’’ന്തി കത്തുകാരകകിതകിരിയാഭാവേന യോജനാ. കത്തുഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. ‘‘വിദൂഹീ’’തി സത്തപഞ്ഞത്തിയാ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനായപി പഞ്ഞാപേതബ്ബോ സന്താനേ പവത്തമാനോ സാസനവരേ സമ്മോഹധംസകഞാണസഹിതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതോ ചിത്തുപ്പാദോ വുത്തോ, സോ യഥാരഹം ഹേതാധിപതിസഹജാതാദിപച്ചയേന പച്ചയോ നിപ്ഫാദകോ ഭവേ. ഞാ-ഇതിധാതുയാ അത്ഥഭൂതം ഞാണം പച്ചയുപ്പന്നം നിപ്ഫാദേയ്യം ഭവേ, ഏവം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവേന യോജനാ.

‘‘ഞേയ്യം സാസനവര’’ന്തി വിസേസനവിസേസ്യഭാവേന യോജനാ. സാസനവരം നാമ ന യേന കേനചി ഞേയ്യം, അഥ ഖോ വിദൂഹേവ സണ്ഹസുഖുമഞാണേന ഞേയ്യം സാസനവരന്തി വിസേസേതി.

‘‘ഏതം സാസനവര’’ന്തി വിസേസനവിസേസ്യഭാവേന യോജനാ. സാസനവരം നാമ മയാ ബുദ്ധിയം അട്ഠപിതം അപ്പവത്തേതബ്ബം ഹോതി, മയാ ഇദാനി നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയഭാവേന ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനം ഠപേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബം സാസനവരന്തി വിസേസേതി. ഏതം സാസനവരം നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഏതം ഇദാനി അമ്ഹേഹി വിഭജിതബ്ബഹാരനയപട്ഠാനവിചാരണവിസയഭൂതം സാസന’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ). ഇച്ചേവം നേത്തിയാ പഠമഗാഥായ സങ്ഖേപേന യോജനത്ഥോ സമത്തോ.

തത്ഥ യന്തി അനിയമനരവരസ്സ സത്ഥുനോ വാചകം പയോഗവന്തസബ്ബനാമം. അനിയമോ ച പൂജനനമസ്സനകിരിയായ അനിയമിതത്താ വുത്തോ, ന നരവരതോ അഞ്ഞസത്തസ്സ സമ്ഭവതോതി. ഏസ നയോ സേസാനിയതേസുപി തീസു പിടകേസു. ലോകിയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി, തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ.ഏത്ഥ സത്തനികായേ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി ലോകിയന്തി പവത്തന്തി, തബ്ബിപാകോ ച ലോകിയതി പവത്തതി, ഇതി സത്തനികായസ്സ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനം, തബ്ബിപാകസ്സ ച പവത്തനസ്സ ആധാരഭാവതോ ‘‘ഏത്ഥാ’’തിപദേന നിദ്ദിട്ഠോ സത്തനികായോ ലോകോനാമ. പൂജയതേതി വിഗ്ഗഹവിരഹിതം ആഖ്യാതപദം, സക്കച്ചം പൂജനം കരോതി.

ലോകം പാലേന്തീതി ലോകപാലാ, പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനഞ്ചേവ തബ്ബിപാകസ്സ ച പവത്തനാധാരത്താ ലോകാ ച. കേ തേ? ചത്താരോ മഹാരാജാനോ, ഇന്ദയമവരുണകുവേരാ വാ, ഖത്തിയചതുമഹാരാജസക്കസുയാമസന്തുസിതസുനിമ്മിതപരനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാദയോ വാ. പാലനഞ്ചേത്ഥ ഇസ്സരിയാധിപച്ചേന തംതംസത്തലോകസ്സ അഞ്ഞമഞ്ഞവിഹേസനനിവാരണാദിആണാപവത്താപനയസപരിവാരട്ഠാനന്തരാദിനിയ്യാദനാ, സഹ ലോകപാലേഹി യോ വത്തതീതി സലോകപാലോ. അഥ വാ യേ ഹിരോത്തപ്പാ ലോകം പാലേന്തി, ഇതി പാലനതോ തേ ഹിരോത്തപ്പാ ലോകപാലാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തീ’’തി (അ. നി. ൨.൯; ഇതിവു. ൪൨). ലോകപാലേഹി ഹിരോത്തപ്പേഹി സമന്നാഗതോ ലോകോ സലോകപാലോ നാമ. ഹിരോത്തപ്പസമ്പന്നോ ഹി സപ്പുരിസോ ലോകോ സക്കച്ചം സദാ സബ്ബകാലേസു പൂജയതി ചേവ നമസ്സതി ച പാപഹിരിജിഗുച്ഛനതോ, ധമ്മച്ഛന്ദവന്തതായ ച.

അഞ്ഞേ പന പൂജേന്താ നമസ്സന്താപി കദാചിയേവ പൂജേന്തി നമസ്സന്തി, ന സബ്ബദാതി. സദാതി പൂജനനമസ്സനകാലവാചകവിഗ്ഗഹവിരഹിതം വികപ്പനാമം, സബ്ബനാമം വാ. നമസ്സതീതി വിഗ്ഗഹവിരഹിതം ആഖ്യാതപദം, സക്കച്ചം നമസ്സനം കരോതി. തസ്സേതാതി ഏത്ഥ തസ്സാതി നിയമവാചകം പയോഗവന്തസബ്ബനാമം വിഗ്ഗഹവിരഹിതമേവ. നിയമോ ച പൂജനനമസ്സനകിരിയായ വിസേസിതോ. തസ്മാ തസ്സ പൂജനനമസ്സനകിരിയായ നിയമിതബ്ബസ്സ പൂജേതബ്ബസ്സ നമസ്സിതബ്ബസ്സ നരവരസ്സാതി അത്ഥോ യുത്തോവ. സേസനിയമേസു അഞ്ഞേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏതന്തി ആചരിയേന വിഭജിതബ്ബഹാരനയപട്ഠാനവിചാരണവിസയഭൂതസ്സ സാസനവരപരാമസനം പയോഗവന്തസബ്ബനാമം വിഗ്ഗഹവിരഹിതം.

സാസതി ഏതേനാതി സാസനം, ഏതേന നവവിധസുത്തന്തേന, നവവിധസുത്തന്തസഹിതേന വാ വരേന സബ്ബേന സമത്ഥേ വേനേയ്യേ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി തിവിധയാനമുഖേന യഥാരഹം സത്തേ സാസതി അനുസാസതി വിനേതി. ഇതി സാസനാനുസാസനകിരിയാനുസാരേന വേനേയ്യസത്താനം ജാനനപടിപജ്ജനാധിഗമസ്സ കാരണകരണത്താ ‘‘ഏതേനാ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠം നവവിധസുത്തന്തം, നവവിധസുത്തന്തസഹിതം വാ വരം സബ്ബം സാസനം നാമ. നവവിധസുത്തന്തദേസനായ ഹി വേനേയ്യാനം ജാനനം പുരിമജാനനേന പച്ഛിമജാനനം, ജാനനേന പടിപജ്ജനേന പച്ഛിമപടിപജ്ജനേന അധിഗമോ, പുരിമാധിഗമേന പച്ഛിമാധിഗമോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘സദ്ധാ സീലം സുതം ചാഗോ പഞ്ഞാ സദ്ധായ സീലസ്സ സുതസ്സ ചാഗസ്സ പഞ്ഞായാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) ച ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പരികമ്മം പഠമസ്സ ഝാനസ്സ’’ത്യാദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) ച. സാസധാതുയാ ദേസനാസദ്ദോ ച തംജനകോ ദേസനാഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ ച മുഖ്യത്ഥോ, തംഉപനിസ്സയപച്ചയാ വേനേയ്യാനം അത്ഥജാനനപടിപജ്ജനഅധിഗമനാദി കാരണൂപചാരത്ഥോ, ‘‘ഏതേനാ’’തി പദേന വുത്തായ സാസനഭൂതായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ കരണസത്തിസങ്ഖാതാ ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തി ഫലൂപചാരത്ഥോ. ഇതി-സദ്ദോപി തമേവ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തിം ഹേതുഭാവേന പരാമസതി, തസ്സാ സത്തിയാ ആധാരഭൂതാ നാമപഞ്ഞത്തി യു-പച്ചയത്ഥോ. ഏസേവ നയോ തീസു പിടകേസു ഏവരൂപേസു ഠാനേസു.

ഏകന്തനിയ്യാനട്ഠേന, അനഞ്ഞസാധാരണഗുണതായ ച ഉത്തമട്ഠേന വരം ഉത്തമം, പരിയത്തിസാസനമ്ഹി ഫലനിയ്യാദനതോ, മഗ്ഗനിയ്യാനഹേതുഭാവതോ ച നിയ്യാനട്ഠേന, സാവകാദീഹി അജനിയത്താ അസാധാരണട്ഠേന ച ഉത്തമട്ഠേന വരം, വരിതബ്ബന്തി വാ വരം. യഥാവുത്തസ്സ സാസനസ്സ പണ്ഡിതേഹി അഭിപത്ഥിതസമിദ്ധിഹേതുതായ വരിതബ്ബത്താ പത്ഥേതബ്ബത്താ സാസനവരം നാമ, യഥാവുത്തട്ഠേന വാ സാസനഞ്ച തം വരഞ്ചാതി സാസനവരം. ച-സദ്ദേന സത്തിഭേദം, തം-സദ്ദേന അത്ഥാഭേദം ദേസ്സേതി.

വിദന്തീതി വിദൂ. യേ പണ്ഡിതാ യഥാസഭാവതോ കമ്മകമ്മഫലാനി, കുസലാദിഭേദേ ച ധമ്മേ വിദന്തി, ഇതി വിദനതോ തേ പണ്ഡിതാ വിദൂ നാമ, തേഹി. ഞാതബ്ബന്തി ഞേയ്യം. ഞാ-ധാതുയാ നിപ്പരിയായതോ ആരമ്മണികം ഞാണം വുത്തം, ഠാനൂപചാരതോ സാസനവരസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ദസ്സിതോ, ഇതി-സദ്ദേന ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ പരാമസിതോ. തസ്സ ഇതി-സദ്ദേന പരാമസിതബ്ബസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സ ആധാരം സാസനവരം ണ്യ-പച്ചയത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബം. ഞാണം അരഹതീതി വാ ഞേയ്യം, വിദൂനം ഞാണം ജാനനം ആരമ്മണഭാവേന അരഹതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം നയേ തദ്ധിതപദം ദട്ഠബ്ബം.

നരതി നേതീതി നരോ. യോ പുരിസോ അത്താനം ഇത്ഥീനം ഉച്ചട്ഠാനം നരതി നേതി, ഇതി നരനതോ നയനതോ സോ പുരിസോ നരോ നാമ. സോ ഹി പുത്തഭൂതോപി മാതുയാ പിതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി, കനിട്ഠഭാതുഭൂതോപി ജേട്ഠഭഗിനീനം പിതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി. അഥ വാ നരിതബ്ബോ നേതബ്ബോതി നരോ. സോ ഹി ജാതകാലതോ പട്ഠായ യാവ അത്തനോ സഭാവേന അത്താനം ധാരേതും സമത്ഥോ ന ഹോതി, താവ പരേഹി നേതബ്ബോ, ന തഥാ അഞ്ഞോ തിരച്ഛാനാദികോതി. ഏത്ഥ പന സത്ഥുവിസയതായ നരതി വേനേയ്യസത്തേതി നരോതി അത്ഥോ അധിപ്പേതോ. സത്ഥാ ഹി സത്തേ അപായാദിതോ സുഗതിം വാ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനം വാ നേതീതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅനേകഗുണസമന്നാഗതത്താ വരോ ഉത്തമോ, വരിതബ്ബോ പത്ഥേതബ്ബോതി വാ വരോ, തിലോകഗ്ഗോ. പകതിയാ ഉച്ചട്ഠാനട്ഠോ നരോ ഗുണുത്തമേന സമന്നാഗതോ വരോ, നരോ ച സോ വരോ ചാതി നരവരോ. ച-ത-സദ്ദാനം അത്ഥഭേദോ വുത്തോവ, വിസേസനപരപദസമാസോയം. യേന വുത്തം ‘‘അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ). അഞ്ഞേ പന ‘‘നരാനം, നരേസു വാ വരോതി നരവരോ’’തി വദന്തി, തം വചനം ‘‘അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സാതി അത്ഥോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ) അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝതി മഞ്ഞേ. തസ്സ നരവരസ്സാതി. ഇച്ചേവം നേത്തിപ്പകരണസ്സ ആദിഗാഥായ സമാസേന ച വചനത്ഥോ സമത്തോ.

സരൂപത്ഥോ യോജനത്ഥവചനത്ഥാനുസാരേന വിജാനിതബ്ബോ. തഥാപി വിസും സുട്ഠു ജാനനത്ഥായ പുന വത്തബ്ബോ. ‘‘യ’’ന്തി പദസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅനേകഗുണസമ്പന്നോ സലോകപാലേന ലോകേന പൂജേതബ്ബോ ചേവ നമസ്സിതബ്ബോ ച സാസനവരദേസകോ തിലോകഗ്ഗോ സരൂപത്ഥോ. ‘‘ലോകോ’’തി പദസ്സ യഥാവുത്തലോകപാലസഹിതോ സദ്ധാചാഗാദിസമ്പന്നോ സബ്ബസത്തലോകോ സരൂപത്ഥോ. ലോകസദ്ദോ ഏകവചനയുത്തോപി ജാതിസദ്ദത്താ നിരവസേസതോ സത്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി യഥാ ‘‘മഹാജനോ’’തി. കാമഞ്ചേത്ഥ ലോകസദ്ദോ ‘‘ലോകവിദൂ’’ത്യാദീസു സങ്ഖാരഭാജനേസുപി പവത്തോ, പൂജനനമസ്സനകിരിയാസാധനത്താ പന സത്തലോകേവ വാചകഭാവേന പവത്തോതി. തേനാഹ ‘‘പൂജനകിരിയായോഗ്യഭൂതതാവസേനാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ).

പൂജയതേതി ഏത്ഥ പൂജനകിരിയായ മുഖ്യതോ പൂജനസങ്ഖാതോ പൂജേന്താനം ചിത്തുപ്പാദോ സരൂപത്ഥോ, ഫലൂപചാരേന തംചിത്തുപ്പാദസ്സ ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയഭൂതാ വുത്തപ്പകാരാ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ സരൂപത്ഥാ. തേ-വിഭത്തിപച്ചയസ്സ പൂജനകിരിയാസാധകോ വുത്തപ്പകാരോ ലോകോ ച സരൂപത്ഥോ, ഏവം സതി അത്ഥഭേദാഭാവതോ ദ്വീസു വാചകേസു ഏകോവ വാചകോ വത്തബ്ബോ, കസ്മാ ഏകസ്മിം അത്ഥേ ദ്വേ വാചകാ വുത്താതി? നായം ദോസോ ദ്വിന്നം വാചകാനം സാമഞ്ഞവിസേസവാചകത്താ. ലോകസദ്ദോ ഹി പൂജനകിരിയാസാധകോ, അഞ്ഞകിരിയാസാധകോ ച വദതീതി സാമഞ്ഞവാചകോ ച ഹോതി. പൂജയതേ-സദ്ദോ ലോകപൂജനഇത്ഥിപൂജനപുരിസപൂജനതിരച്ഛാനപൂജനാദികിരിയാസാധകഞ്ച വദതീതി സാമഞ്ഞവാചകോ. തസ്മാ പൂജയതേ-സദ്ദോ ലോകസദ്ദസ്സ സരൂപത്ഥോ, പൂജനകിരിയാസാധകോ ച ന അഞ്ഞകിരിയാസാധകോതി നിയമേതി. ലോകസദ്ദോ ച പൂജയതേസദ്ദസ്സ സരൂപത്ഥോ പൂജനകിരിയാസാധകോ. ലോകോ പന പൂജനകിരിയാസാധകോ ഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനാദികോതി നിയമേതി. തീസു പിടകേസു അഞ്ഞേസുപി ഏവരൂപേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ.

‘‘സലോകപാലോ’’തി പദസ്സ യഥാവുത്തസേട്ഠലോകപാലസഹഗതോ, പൂജനനമസ്സനകിരിയാസാധകോ ച സത്തനികായോ സരൂപത്ഥോ. ‘‘സദാ’’തി പദസ്സ രത്തിദിവസകാലോ അതീതഭഗവതോ ധരമാനകാലോ തതോ പരകാലോ അഭിനീഹാരതോ യാവ സാസനന്തരധാനാ കാലോ തതോ പരകാലോ സരൂപത്ഥോ. സോ പന അനാഗതബുദ്ധുപ്പജ്ജനകാലോ അതീതസമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഇദാനി പൂജയന്തി നമസ്സന്തി വിയ പൂജയിസ്സതി ചേവ നമസ്സിസ്സതി ച. നമസ്സതീതി ഏത്ഥ നമസ്സനകിരിയായ മുഖ്യതോ നമസ്സനസങ്ഖാതോ ചിത്തുപ്പാദോ സരൂപത്ഥോ, ഫലൂപചാരേന തംചിത്തുപ്പാദസ്സ ആരമ്മണപകതൂപനിസ്സയഭൂതാ വുത്തപ്പകാരാ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ സരൂപത്ഥോ. തി-വിഭത്തിപച്ചയസ്സ നമസ്സനകിരിയാസാധകോ യഥാവുത്തസത്തനികായോ ലോകോ ച സരൂപത്ഥോ, അത്ഥഭേദാഭാവേപി ദ്വിന്നം വാചകാനം പവത്തഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. ‘‘ചാ’’തി പദസ്സ ഇധേകച്ചോ പൂജേന്തോപി ന നമസ്സതി, നമസ്സന്തോപി ന പൂജേതി ച, അയം പന സത്തനികായോ ലോകോ പൂജയതി ചേവ നമസ്സതി ചാതി സമുച്ചയത്ഥോ സരൂപത്ഥോ.

തസ്സാതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅനേകഗുണസമന്നാഗതോ പൂജേതബ്ബോ നമസ്സിതബ്ബോ തിലോകഗ്ഗോ സത്ഥാ സരൂപത്ഥോ, ഛട്ഠീവിഭത്തിയാ ജനകസ്സ നരവരസ്സ ജഞ്ഞേന സാസനവരേന സമ്ബന്ധോ പധാനസരൂപത്ഥോ, ജഞ്ഞസാസനവരസ്സ ജനകേന നരവരേന സമ്ബന്ധോ അപധാനസരൂപത്ഥോ. തീസു പിടകേസു ഏവരൂപേസു അഞ്ഞേസുപി ഏസേവ നയോ.

‘‘ഏത’’ന്തി പദസ്സ ആചരിയേന വിഭജിതബ്ബഹാരനയപട്ഠാനവിചാരണവിസയഭൂതം സാസനം സരൂപത്ഥോ. ‘‘സാസനവര’’ന്തി പദസ്സാപി തമേവ സരൂപത്ഥോ, ഏതം സാസനവരം പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധഭേദേന തിവിധമ്പി പരിയത്തിസാസനമേവ സബ്ബസാസനമൂലഭൂതത്താ, നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയഭൂതത്താ ച വിസേസതോ അധിപ്പേതം തസ്സ മൂലഭൂതഭാവതോ വിനയസംവണ്ണനാദീസു ബഹൂപകാരേന ദസ്സിതോതി അമ്ഹേഹി ന വത്തബ്ബോ. വദന്തോപി അഞ്ഞം രചിതബ്ബം രചിതും അസമത്ഥോവ ഹുത്വാ വദതീതി ഗഹിതബ്ബോ വദേയ്യ.

തം പന പരിയത്തിസാസനം വിമുത്തിരസവസേന ഏകവിധം, ധമ്മവിനയവസേന ദുവിധം, വിനയപിടകസുത്തന്തപിടകഅഭിധമ്മപിടകവസേന തിവിധം, ആണാദേസനാവോഹാരദേസനാപരമത്ഥദേസനാവസേന തിവിധം, യഥാപരാധസാസനായഥാനുലോമസാസനായഥാധമ്മസാസനാഭേദേനപി തിവിധം, സംവരാസംവരകഥാദിട്ഠിവിനിവേഠനകഥാനാമരൂപപരിച്ഛേദകഥാഭേദേനപി തിവിധം. ഏത്ഥ ച ദേസനാ ദേസകാധീനാ, സാസനം സാസിതബ്ബായത്തം, കഥാ കഥേതബ്ബത്ഥാപേക്ഖാതി വിസേസോ. ദീഘനികായോ, മജ്ഝിമനികായോ, സംയുത്തനികായോ, അങ്ഗുത്തരനികായോ, ഖുദ്ദകനികായോതി നികായഭേദേന പന പഞ്ചവിധം; സുത്തഗേയ്യവേയ്യാകരണഗാഥാഉദാനഇതിവുത്തകജാതകഅബ്ഭുതധമ്മവേദല്ലഭേദേന പന നവവിധം; ധമ്മക്ഖന്ധഭേദേന പന ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സവിധം; ‘‘സംകിലേസഭാഗിയവാസനാഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയാതി അമിസ്സാനി ചത്താരി; സംകിലേസഭാഗിയവാസനാഭാഗിയസംകിലേസഭാഗിയനിബ്ബേധ ഭാഗിയസംകിലേസഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയവാസനാഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയാതി മിസ്സകദുകാനി ചത്താരി; സംകിലേസഭാഗിയവാസനാഭാഗിയഅസേക്ഖഭാഗിയസംകിലേസഭാഗിയവാസനാ ഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയാതി മിസ്സകതികാനി ദ്വേ; തണ്ഹാസംകിലേസദിട്ഠിസംകിലേസദുച്ചരിതസംകിലേസതണ്ഹാവോദാനഭാഗിയദിട്ഠിവ- ഉദാനഭാഗിയദുച്ചരിതവോദാനഭാഗിയാതിഛാ’’തി (നേത്തി. ൮൯) സോളസന്നം സുത്താനം ഭേദേന സോളസവിധം; ‘‘ലോകിയലോകുത്തരലോകിയലോകുത്തരസത്താധിട്ഠാനധമ്മാധിട്ഠാനസത്തധമ്മാധിട്ഠാനഞാണഞേയ്യ- ഞാണഞേയ്യദസ്സനഭാവനാദസ്സനഭാവനാസകവചനപരവചനസകവചനപരവചന വിസ്സജ്ജനീയഅവിസ്സജ്ജനീയവിസ്സജ്ജനീയഅവിസ്സജ്ജനീയകമ്മവിപാകകമ്മവിപാകകുസല അകുസലകുസലാകുസലഅനുഞ്ഞാതപടിക്ഖിത്തഅനുഞ്ഞാതപടിക്ഖിത്തഥവസ്സ ഭേദേന അട്ഠവീസതിവിധ’’ന്തി (നേത്തി. ൧൧൨) ഏവമാദിബഹുവിധം പരിയത്തിസാസനം നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസേസതോ വിസയം. തസ്സ വിസയഭാവേ സതി പടിപത്തിപടിവേധസങ്ഖാതം സാസനദ്വയമ്പി തമ്മൂലകത്താ വിസയം ഹോതി പരിയായതോതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘വിദൂഹീ’’തി പദസ്സ യഥാവുത്തസാസനവരസ്സ സപരസന്താനപവത്തനപവത്താപനാദിവസേന വിജാനനസമത്ഥോ സണ്ഹസുഖുമഞാണാദിഗുണസമ്പന്നോ കല്യാണപുഥുജ്ജനസോതാപന്നാദികോ പുഗ്ഗലോ സരൂപത്ഥോ. ‘‘ഞേയ്യ’’ന്തി പദസ്സ താദിസേഹി വിദൂഹി സണ്ഹസുഖുമഞാണാദിനാ വിജാനിതബ്ബം സാസനവരം സരൂപത്ഥോ. ‘‘നരവരസ്സാ’’തി പദസ്സ ഏകവിധാദിഭേദസ്സ സാസനവരസ്സ ജനകോ അനേകഗുണസമ്പന്നോ തിലോകഗ്ഗോ സരൂപത്ഥോ. ഇച്ചേവം നേത്തിയാ ആദിഗാഥായ സരൂപത്ഥോ സങ്ഖേപേന വിജാനിതബ്ബോ.

ഏവം തസ്സാ അനുസന്ധ്യാദീനം ജാനിതബ്ബഭാവേ സതിപി അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛിത്വാ ദോസം ആരോപേത്വാ പരിഹാരവസേനാപി ഗമ്ഭീരാധിപ്പായസ്സ അനാകുലസ്സ വിസേസജാനനം ഭവിസ്സതി. തസ്മാ പുച്ഛിത്വാ ദോസം രോപേത്വാ പരിഹാരവസേന ഗമ്ഭീരാധിപ്പായം സമ്പിണ്ഡേത്വാ കഥയിസ്സം. അമ്ഹാകാചരിയ കിമത്ഥം ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദിമാഹ? നേത്തിപ്പകരണം കാതും. ഏവം സതി നേത്തിപ്പകരണഭൂതം ‘‘സോളസഹാരാ നേത്തി’’ത്യാദികം ഏവ വത്തബ്ബം, കസ്മാ തം അവത്വാ തതോ നേത്തിപ്പകരണതോ അഞ്ഞം ‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ’’ത്യാദിമാഹ. സേയ്യഥാപി സമുദ്ദം ഗച്ഛന്തോ ഹിമവന്തം ഗച്ഛതി, ഹിമവന്തം ഗച്ഛന്തോ സമുദ്ദം ഗച്ഛതി, ഏവമേവ നേത്തിപ്പകരണം കരോന്തോ സാസനവരദസ്സനം കരോതീതി? സച്ചം, തഥാപി യസ്സ സംവണ്ണനം നേത്തിപ്പകരണം കാതുകാമോ തം സാസനവരം പഠമം ദസ്സേതും ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദിമാഹ. ഏവം സതി ‘‘ഏതം സാസനവര’’ന്തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം, കസ്മാ ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദി വുത്തന്തി? തം സാസനവരം ജനകേന നരവരേന നിയമേത്വാ ഥോമേതും വുത്തം. തഥാപി ‘‘തസ്സ നരവരസ്സാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം, കസ്മാ ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദി വുത്തന്തി? തം ജനകം നരവരം ലോകപാലേന ലോകസേട്ഠേന സദ്ധിം സബ്ബേന ലോകേന പൂജനീയനമസ്സനീയഭാവേന ഥോമേതും ‘‘യം ലോകോ’’ത്യാദി വുത്തം. പൂജേന്താപി വന്ദിത്വാ പൂജേന്തി, തസ്മാ ‘‘പൂജയതേ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി? തഥാപി കേചി കേസഞ്ചി പൂജാസക്കാരാദീനി കരോന്താപി തേസം അപാകടഗുണതായ നമക്കാരം ന കരോന്തി. ഏവം ഭഗവതോ യഥാഭൂതഅബ്ഭുഗ്ഗതസദ്ദതായ പന ഭഗവന്തം പൂജേത്വാപി വന്ദതിയേവാതി ദസ്സേതും ‘‘നമസ്സതി ചാ’’തി വുത്തം. പൂജേന്തോ, നമസ്സന്തോ ച ന കദാചിയേവ, അഥ ഖോ സബ്ബകാലന്തി ദസ്സേതും ‘‘സദാ’’തി വുത്തം. താദിസസ്സ നരവരസ്സ താദിസം സാസനവരം സണ്ഹസുഖുമഞാണസമ്പന്നേഹി വിദൂഹേവ സുഖുമഞാണേനേവ ഞേയ്യന്തി സാസനവരം ഥോമേതും ‘‘വിദൂഹി ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘പൂജയതേ, നമസ്സതീ’’തി ഏതേഹി പൂജനനമസ്സനകിരിയായ ഹേതുഭൂതാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദയോ അനേകേ ലോകിയലോകുത്തരഗുണാ പകാസിതാ ഹോന്തി തേ ഗുണേ ആഗമ്മ സബ്ബലോകസ്സ പൂജനനമസ്സനചേതനായ പവത്തനതോ. തേസു ഹി കിഞ്ചി സരൂപതോ, കിഞ്ചി അനുമാനതോ സാരിപുത്തത്ഥേരാദയോ അനുസ്സരന്തി, പൂജേന്തി, നമസ്സന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അനുസ്സരേഥ സമ്ബുദ്ധ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൪൯). ഏകദേസഗുണാപി പൂജാരഹാ നമസ്സനാരഹാ, കസ്മാ സബ്ബേപി ഗുണാ പകാസിതാതി? സബ്ബഗുണദസ്സനേന ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണമഹാകരുണായോഗസങ്ഖാതഹേതുഞാണപഹാന- ആനുഭാവരൂപകായസമ്പത്തിസങ്ഖാതഫലഹിതജ്ഝാസയിന്ദ്രിയ- പാകകാലാഗമനദേസനാഞാണസങ്ഖാതസത്തു- പകാരസമ്പദാവസേന ഥോമനാ ദസ്സിതാ. തേന അത്തഹിതപടിപത്തി, പരഹിതപടിപത്തി ച നിരുപക്കിലേസൂപഗമനാപഗമനഞ്ച ലോകസമഞ്ഞാനുപപവത്തി, തദനതിധാവനഞ്ച ചരണസമ്പത്തി, വിജ്ജാസമ്പത്തി ച അത്താധിപതിതാ, ധമ്മാധിപതിതാ ച ലോകനാഥഅത്തനാഥതാ ച പുബ്ബകാരികതഞ്ഞുതാ ച അപരന്തപതാ, അനത്തന്തപതാ ച ബുദ്ധകരണധമ്മബുദ്ധഭാവസിദ്ധി ച പരതാരണഅത്തതാരണഞ്ച സത്താനുഗ്ഗഹചിത്തതാ, ധമ്മവിരത്തചിത്തതാ ച പകാസിതാ ഭവന്തി. തേന സബ്ബപ്പകാരേന അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യതാഉത്തമപൂജനീയനമസ്സനീയഭാവപൂജനനമസ്സനകിരിയായ ച ഖേത്തങ്ഗതഭാവം പകാസേതി. തേന പൂജനകനമസ്സനകാനം യഥിച്ഛിതബ്ബപയോജനസമ്പത്തി പകാസിതാതി സബ്ബഗുണാ പകാസിതാതി.

ആദികല്യാണതാദിഗുണസമ്പത്തിയാ വരം അഗ്ഗം ഉത്തമം, നിപുണഞാണഗോചരതായ പണ്ഡിതവേദനീയഞ്ച, തസ്മാ ‘‘വരം ഞേയ്യ’’ന്തി വചനേഹി സ്വാക്ഖാതതാദയോ സബ്ബേ ധമ്മഗുണാ പകാസിതാ. അരിയസച്ചപടിവേധേന സമുഗ്ഘാതകിലേസസമ്മോഹായേവ പരമത്ഥതോ പണ്ഡിതാ ബാല്യാദിസമതിക്കമനതോ, തസ്മാ ഭാവിതലോകുത്തരമഗ്ഗാ, സച്ഛികതസാമഞ്ഞഫലാ ച പുഗ്ഗലാ വിസേസതോ ‘‘വിദൂ’’തി വുച്ചന്തി. തേ ഹി യഥാവുത്തസാസനവരം അവിപരീതതോ ഞാതും, നേതുഞ്ച സപരസന്താനേ സക്കുണന്തി. തസ്മാ യേ സുപ്പടിപന്നതാദയോ അനേകേഹി സുത്തപദേഹി സംവണ്ണിതാ, തേ അരിയസങ്ഘഗുണാപി നിരവസേസതോ ‘‘വിദൂഹീ’’തി പദേന പകാസിതാതി. ഏവം നേത്തിയാ പഠമഗാഥായ ‘‘ഏതം സാസനവര’’ന്തി പദേന സാസനത്തയം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ ഇതരേസം ദ്വിന്നം അധിഗമൂപായഭാവതോ സബ്ബസാസനമൂലഭൂതസ്സ, അത്തനോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ ച വിസയഭൂതസ്സ പരിയത്തിസാസനവരസ്സ ദസ്സനമുഖേന സബ്ബേ രതനത്തയഗുണാപി ഥോമനാവസേന നയതോവ പകാസിതാ ഹോന്തി. നയതോ ഹി ദസ്സിതാ സബ്ബേ ഗുണാ നിരവസേസാ ഗഹിതാ ഭവന്തി, ന സരൂപതോ. തേനാഹ ഭഗവന്തം ഠപേത്വാ പഞ്ഞവന്താനം അഗ്ഗഭൂതോ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി ബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദനമനുയുത്തോ ‘‘അപിച മേ ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬) ഭഗവതാപി –

‘‘ഏവം അചിന്തിയാ ബുദ്ധാ, ബുദ്ധധമ്മാ അചിന്തിയാ;

അചിന്തിയേ പസന്നാനം, വിപാകോ ഹോതി അചിന്തിയോ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൧.൮൨; നേത്തി. ൯൫) –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ബുദ്ധധമ്മാതി ബുദ്ധഗുണാ. അമ്ഹാകം പന യാവജീവം രതനത്തയഗുണപരിദീപനേ അതിഉസ്സാഹന്താനമ്പി സരൂപതോ നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും അസമത്ഥഭാവോ പഗേവ പണ്ഡിതേഹി വേദിതബ്ബോതി.

ഇച്ചേവം –

‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ, സലോകപാലോ സദാ നമസ്സതി ച;

തസ്സേത സാസനവരം, വിദൂഹി ഞേയ്യം നരവരസ്സാ’’തി. –

നിഗ്ഗഹിതലോപവസേന വുത്തായ ഗാഥായ സങ്ഖേപേന കഥിതോ അനുസന്ധ്യാദികോ സമത്തോതി.

‘‘യം ലോകോ പൂജയതേ, സ ലോകപാലോ സദാ നമസ്സതി ച;

തം തസ്സ സാസനവരം, വിദൂഹി ഞേയ്യം നരവരസ്സാ’’തി. –

ഗാഥം അപരേ പഠന്തി. തസ്സാപി അനുസന്ധ്യത്ഥോ വുത്തനയോവ. യോജനത്ഥോ പന വിസേസോ. തത്ഥ ഹി സലോകപാലോ ലോകോ യസ്സ സത്ഥുനോ നരവരസ്സ യം സാസനവരം സംവണ്ണേതബ്ബസഹിതം, സംവണ്ണേതബ്ബം ഏവ വാ പൂജയതേ ചേവ നമസ്സതി ച, തസ്സ ലോകപാലസ്സ സത്ഥുനോ തം പൂജേതബ്ബം, നമസ്സിതബ്ബഞ്ച വിദൂഹേവ വിഞ്ഞാതബ്ബം, ഏതം സാസനവരം നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. യോജനാകാരോപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയോവ.

വിഗ്ഗഹത്ഥോപി വിസേസോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി നയേ ലോകം പാലേന്തീതി ലോകപാലാ, യഥാവുത്തചതുമഹാരാജാദയോ. തേഹി ലോകപാലേഹി സഹിതം സബ്ബലോകം പാലേതി ലോകഗ്ഗനായകത്താതി ലോകപാലോതി ഭഗവാപി ലോകപാലസദ്ദേന വുത്തോ. സോ ഹി ‘‘തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന പരാമസീയതി, തസ്മാ തസ്സ ലോകപാലസ്സ സത്ഥുനോ നരവരസ്സാതി അത്ഥോ ഗഹിതോ. യദി ഏവം ലോകപാലോ ഗുണീഭൂതോ അപധാനോ പധാനഭൂതം ലോകം വിസേസേത്വാ വിനിവത്തോ, കഥം തം-സദ്ദേന പരാമസീയതീതി? ലോകവിസേസകോ സമാനോപി സാസനവരാപേക്ഖതായ ജനകസാമിഭാവേന സമ്ബന്ധിവിസേസഭൂതത്താ പധാനഭൂതോ വിയ പരാമസീയതീതി. ഭഗവാ സാസനവരസ്സ സാമിഭാവേന ഗഹിതോ. കഥം സാസനവരസ്സ സാമീ ഭഗവാ സാസനവരം പൂജയതീതി? ന ചായം വിരോധോ. ബുദ്ധാ ഹി ഭഗവന്തോ ധമ്മഗരുനോ, തേ സബ്ബകാലം ധമ്മമപചയമാനാവ വിഹരന്തീതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ധമ്മഗരുധമ്മാപചയമാനഭാവോ ‘‘യംനൂനാഹം…പേ… തമേവ ധമ്മം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൧) വുത്തോ, തസ്മാ ലോകപാലോ ഭഗവാ സാസനവരം പൂജയതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സതി ലോകപാലോ ഭഗവാ സാസനവരം പൂജയതീതി അത്ഥോ യുത്തോ ഹോതു, കഥം ലോകപാലോ ഭഗവാ സാസനവരം നമസ്സതീതി യുത്തോതി? യുത്തോവ ‘‘നമസ്സതീ’’തി പദസ്സ ഗരുകരണേന തന്നിന്നപോണപബ്ഭാരോതി അത്ഥസ്സാപി ലബ്ഭനതോ. ഭഗവാ ഹി ധമ്മഗരുതായ സബ്ബകാലം ധമ്മനിന്നപോണപബ്ഭാരഭാവേന വിഹരതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വാ സംവണ്ണനാസു വുത്തനയേന വാ ഞാതബ്ബന്തി അമ്ഹേഹി ന വിത്ഥാരീയതി.

ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘സാസനവര’’ന്തി പദേന തിവിധമ്പി സാസനം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ പരിയത്തിസാസനമേവ അത്തനോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയം നിയമേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വാദസ പദാനി’’ത്യാദിമാഹ. അഥ വാ പഠമഗാഥായ രതനത്തയഥോമനേന സഹ നേത്തിപ്പകരണതാവിസയം സാസനവരം ആചരിയേന ദസ്സിതം, ‘‘തസ്സ സാസനവരം കിം സബ്ബംയേവ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയം, ഉദാഹു പരിയത്തിസാസനമേവാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ പരിയത്തിസാസനഭൂതം സുത്തമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘സാസനവര’’ന്തി സാമഞ്ഞേന വുത്തമ്പി പരിയത്തിസുത്തമേവ സാസനവരന്തി ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘തം പന കതിവിധ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ദ്വാദസ പദാനീ’’തി വുത്തം, സങ്ഖേപതോ പഭേദേന ദ്വാദസവിധന്തി അത്ഥോ. പഭേദതോ ദ്വാദസവിധമ്പി ബ്യഞ്ജനപദഅത്ഥപദതോ പന ദുവിധമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി വുത്തം. ‘‘തസ്മിം ദ്വയേ ഏകമേവ സരൂപതോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയന്തി വിഞ്ഞേയ്യം, ഉദാഹു ഉഭയ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഉഭയന്തി ദസ്സേതും ‘‘തം വിഞ്ഞേയ്യം ഉഭയ’’ന്തി വുത്തം. വചനവചനീയഭാവേന സമ്ബന്ധേ യസ്മിം ബ്യഞ്ജനേ, അത്ഥേ ച ‘‘സുത്ത’’ന്തി വോഹാരോ പവത്തോ, തം ഉഭയം സരൂപതോ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയന്തി വിഞ്ഞേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘കിന്തി വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘കോ അത്ഥോ, ബ്യഞ്ജനം കതമ’’ന്തി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഛബ്യഞ്ജനപദഛഅത്ഥപദഭേദേന ദ്വാദസവിധം ബ്യഞ്ജനപദഅത്ഥപദവസേന ദുവിധം സബ്ബപരിയത്തിസങ്ഖാതം സുത്തം മമ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയം സാസനവരന്തി ഞാതബ്ബം. സരൂപതോ പുച്ഛിത്വാ അത്ഥപദം, ബ്യഞ്ജനപദഞ്ച സരൂപതോ ഞാതബ്ബന്തി.

ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘സാസനവര’’ന്തി വുത്തസ്സ സുത്തസ്സ പരിയത്തിഭാവഞ്ചേവ അത്ഥപദബ്യഞ്ജനപദഭാവേന വേദിതബ്ബത്തഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ സുത്തസ്സ പവിചയൂപായം നേത്തിപ്പകരണം പദത്ഥവിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘സോളസഹാരാ’’ത്യാദിമാഹ. അഥ വാ ദുതിയഗാഥായ നേത്തിപ്പകരണസ്സ വിസയം സാസനവരം നിയമേത്വാ ദസ്സിതം, ‘‘നേത്തി നാമ കതമാ, കതിവിധാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ നേത്തിനാമ ഏത്തികാതി സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘സോളസഹാരാ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ തസ്സ സാസനസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥപരിയേട്ഠി നേത്തിസംവണ്ണനാ മയാ മഹാകച്ചായനേന നിദ്ദിട്ഠാ നേത്തി നാമ സോളസഹാരസമുദായാ പഞ്ചനയസമുദായാ അട്ഠാരസമൂലപദസമുദായാതി വിജാനിതബ്ബാതി.

തേ ഹാരാദയോ കേനട്ഠേന നേത്തി നാമ? വേനേയ്യസത്തേ അരിയധമ്മം നേതീതി നേത്തീതി ഏവമാദി അത്ഥോ സംവണ്ണനാസു (നേത്തി. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) വുത്തോവ. ഇമായ തതിയഗാഥായപി ‘‘മഹാകച്ചാനേന നിദ്ദിട്ഠാ’’തി പാഠോ സുന്ദരോ. ‘‘മഹാകച്ചായനേന നിദ്ദിട്ഠാ’’തി വാ പാഠോ, ന സുന്ദരോ. ലക്ഖണഞ്ഹി മയാ ഹേട്ഠാ വുത്തന്തി. ‘‘സോളസഹാരാദിസമുദായാ നേത്തീ’’തി വുത്താ, തേ ഹാരാ സുത്തസ്സ ബ്യഞ്ജനവിചയോ വാ ഹോന്തി, അത്ഥവിചയോ വാ, നയാ ച ബ്യഞ്ജനവിചയോ വാ ഹോന്തി, അത്ഥവിചയോ വാതി വിചാരണായം സതി ‘‘ഇമേ ഇമസ്സ വിചയോ’’തി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഹാരാ ബ്യഞ്ജനവിചയോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹാരാ സുത്തസ്സ ബ്യഞ്ജനവിചയോ ഹോന്തി, ന അത്ഥവിചയോ സോളസഹാരാനം മൂലപദനിദ്ധാരണം വജ്ജേത്വാ ബ്യഞ്ജനമുഖേനേവ സംവണ്ണനാഭാവതോ. തയോ പന നയാ സുത്തസ്സ അത്ഥവിചയോ ഹോന്തി, തിണ്ണം നയാനം മൂലപദസങ്ഖാതഅവിജ്ജാദിസഭാവധമ്മനിദ്ധാരണമുഖേനേവ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോതി.

‘‘തം ഉഭയം സുത്തേ സംവണ്ണനാഭാവേന കേനചി കത്ഥചിയേവ യോജേതബ്ബം, ഉദാഹു സബ്ബഥാ സബ്ബത്ഥ യോജിത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ തം ഉഭയം സബ്ബത്ഥ സുത്തേസു സബ്ബഥാ യോജിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഉഭയം പരിഗ്ഗഹീത’’ന്തി വുത്തം. ഹാരാ ചേവ നയാ ച ഉഭയം സുത്തസ്സ അത്ഥനിദ്ധാരണവസേന പരിതോ സമന്തതോ ഗഹിതം സബ്ബഥാ സുത്തേസു യോജിതന്തി.

‘‘ഹാരാദിസമുദായഭൂതം നേത്തിസങ്ഖാതം സുത്തം കഥം സംവണ്ണേതബ്ബം സുത്തം സംവണ്ണേതീ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ വുത്തം ‘‘വുച്ചതി സുത്തം യഥാസുത്ത’’ന്തി. നേത്തിസങ്ഖാതം സംവണ്ണനാസുത്തം സംവണ്ണേതബ്ബസുത്താനുരൂപം യഥാ യേന യേന ദേസനാഹാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ സംവണ്ണേതബ്ബം, തേന തേന വുച്ചതി സംവണ്ണേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘നേത്തിസങ്ഖാതം സുത്തം കിത്തകം സംവണ്ണേതബ്ബം സുത്തം സംവണ്ണേതീ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ വുത്തം ‘‘വുച്ചതി സുത്തം യഥാസുത്ത’’ന്തി. തത്ഥ യഥാസുത്തം യം യം സുത്തം ഭഗവതാ വുത്തം, തം തം സബ്ബം സുത്തം നേത്തിസങ്ഖാതം സുത്തം വുച്ചതി വദതി അസ്സാദാദീനവദസ്സനവസേന സംവണ്ണേതീതി. തേന വുത്തം ‘‘നേത്തിനയേന ഹി സംവണ്ണേതും അസക്കുണേയ്യം നാമ സുത്തം നത്ഥീ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ).

‘‘യം യം ഭഗവതാ ദേസിതം സുത്തം നേത്തിസംവണ്ണനായ സംവണ്ണിതം, സാ സംവണ്ണേതബ്ബാ ദേസനാ ച വിഞ്ഞേയ്യാ, ഉദാഹു ദേസിതബ്ബഞ്ചാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘യാ ചേവ ദേസനാ’’ത്യാദിമാഹ. യാ ചേവ ദേസനാ പാളി സംവണ്ണിതാ, സാ ച, തായ ദേസനായ ദേസിതം യം ധമ്മജാതം, തഞ്ച ഉഭയം വിമുത്തായതനദേസനാസീസേന പരിചയം കരോന്തേഹി ഏകന്തേന വിഞ്ഞേയ്യം ഉഭയസ്സേവ അനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനപരിയോസാനാനം സമ്പത്തീനം ഹേതുഭാവതോ. ‘‘തസ്സ ഉഭയസ്സ വിജാനനേ സാധേതബ്ബേ സാധേതബ്ബസ്സ വിജാനനസ്സ ഹേതുഭൂതാ കതമാ അനുപുബ്ബീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ വുത്തം ‘‘തത്രാ’’ത്യാദി. തത്ഥ തത്ര വിജാനനേ സാധേതബ്ബേ സുത്താദിനവങ്ഗസ്സ സാസനസ്സ അത്ഥപരിയേസനാ അത്ഥവിചാരണാ ഹാരനയാനം അയം അനുപുബ്ബീ വിജാനനസ്സ സാധേതബ്ബസ്സ ഹേതുഭൂതാ അനുപുബ്ബീ നാമാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തസ്സ ഉഭയസ്സ വിജാനനേ സാധേതബ്ബേ സുത്താദിനവങ്ഗസ്സ സാസനസ്സ അത്ഥപരിയേസനായ അത്ഥവിചാരണായ അയം അനുപുബ്ബീ വിജാനനസ്സ സാധേതബ്ബസ്സ ഹേതുഭൂതാ അനുപുബ്ബീ നാമാതി. അഥ വാ വക്ഖമാനായ ഹാരനയാനുപുബ്ബിയാ നവവിധസുത്തന്തപരിയേസനാ വിജാനനസ്സ ഹേതുഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ. തേനാകാരേനേവ അട്ഠകഥായം തിധാ വുത്താതി.

സങ്ഗഹവാരസ്സ അത്ഥവിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദ്ദേസവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

൧. ഏവം സങ്ഗഹവാരേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതേ ഹാരാദയോ ഇദാനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ. അഥ വാ സോളസഹാരാദിസമുദായാ നേത്തി നാമ മയാ മഹാകച്ചാനേന നിദ്ദിട്ഠാതി വുത്താ, ‘‘കതമേ തേ സോളസ ഹാരാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘തത്ഥ സോളസ ഹാരാ’’ത്യാദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു സോളസഹാരാദീസു. ദേസനാ ഹാരോ, വിചയോ ഹാരോ…പേ… സാമാരോപനോ ഹാരോതി ഇമേ സോളസ ഹാരാതി ദട്ഠബ്ബാ.

തത്ഥ സബ്ബസാധാരണത്താ ഹാരപദസ്സ വചനത്ഥോ പഠമം വത്തബ്ബോ. കേനട്ഠേന ഹാരാതി? ഹരീയന്തി ഏതേഹീതി ഹാരാ. ഏതേഹി സംവണ്ണനാവിസേസേഹി സംവണ്ണിയേസു സുത്തഗേയ്യാദീസു അഞ്ഞാണസംസയവിപല്ലാസാ ഹരീയന്തി, ഇതി അഞ്ഞാണാദിഹരണകാരണത്താ ‘‘ഏതേഹീ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ സംവണ്ണനാവിസേസാ ഹാരാ നാമ, ഹര-ധാതുയാ ആചരിയസ്സ വചീഭേദസദ്ദോ, തംസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ ച മുഖ്യത്ഥോ, വേനേയ്യാനം സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തസ്സ അത്ഥജാനനാദിഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ കാരണൂപചാരത്ഥോ, തസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭൂതാനം സംവണ്ണനാവിസേസാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തി ഫലൂപചാരത്ഥോ, ഇതി-സദ്ദേന സാ ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തിയേവ പരാമസീയതി. തംസത്തിസമ്പന്നാ സംവണ്ണനാവിസേസാ ണ-പച്ചയത്ഥാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ ഏവരൂപേസു ഠാനേസുപി. വിത്ഥാരോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൧) വുത്തോ ഏവ.

അസാധാരണതോ പന ദേസീയതി ഏതായാതി ദേസനാ. ഏതായ സംവണ്ണനായ സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തത്ഥോ ദേസീയതി സംവണ്ണീയതി സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാപീയതി, ഇതി ഞാപനകാരണത്താ ‘‘ഏതായാ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ വിസേസസംവണ്ണനാ ദേസനാ നാമ, ന പാളിദേസനാ, പാളിദേസനായ സംവണ്ണേതബ്ബസംവണ്ണനാഭാവേന സഹചരണതോ വാ ദേസനാ. കിഞ്ചാപി അഞ്ഞേ ഹാരാ ദേസനാപാളിസങ്ഖാതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോ ദേസനായ സഹചാരിനോ ഹോന്തി, അയം പന ഹാരോ യേഭുയ്യേന യഥാരുതവസേനേവ വിഞ്ഞായമാനത്താ പാളിദേസനായ സഹ ചരതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന തഥാ പരേ. ന ഹി അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാദിസന്ദസ്സനലക്ഖണരഹിതാ പാളിദേസനാ അത്ഥി, അയഞ്ച ഹാരോ അസ്സാദാദിസന്ദസ്സനലക്ഖണോതി.

വിചിയന്തി ഏതേനാതി വിചയോ. ഏതേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സുത്തേ പദപഞ്ഹാദയോ വിചിയന്തി, ഇതി വിചാരണകാരണത്താ സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ നാമ. കത്വത്ഥാധികരണത്ഥാപി ലബ്ഭന്തി. സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേന പദപഞ്ഹാദിവിചയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ ഹാരോ.

യുത്തായുത്തി വിചാരീയതി ഏതായാതി യുത്തി. ഏതായ വിസേസസംവണ്ണനായ സബ്ബേസം ഹാരാനം ഭൂമിഗോചരാനം യുത്തായുത്തി വിചാരീയതി, ഇതി വിചാരണകാരണത്താ ‘‘ഏതായാ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ വിസേസസംവണ്ണനാ യുത്തി നാമ. ഇധ ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, യുത്തിയാ വിചാരണാ, വിചാരണീയഭാവേന സഹചരണതോ വാ യുത്തി. സബ്ബഹാരാനം ഭൂമിഗോചരാനം യുത്തായുത്തിവിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ യുത്തി ഹാരോ.

പദതി പവത്തേതി ഫലം ഏതേനാതി പദം, കാരണം. ഠന്തി തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഫലാനി തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, കാരണം. പദഞ്ച തം ഠാനഞ്ചാതി പദട്ഠാനം, ആസന്നകാരണം. സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനം വിചാരീയതി ഏതായാതി പദട്ഠാനാ, വിസേസസംവണ്ണനാ, വിചാരണലോപോവ, സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനാനം, തേസഞ്ച പദട്ഠാനാനം വിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പദട്ഠാനോ ഹാരോ.

സുത്തേ അവുത്താപി സമാനലക്ഖണാ ധമ്മാ ലക്ഖീയന്തി ഏതേന സംവണ്ണനാവിസേസേനാതി ലക്ഖണോ, സുത്തേ വുത്തേന ധമ്മേന സമാനലക്ഖണാനം ധമ്മാനം അവുത്താനമ്പി നിദ്ധാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ലക്ഖണോ ഹാരോ.

സുത്തേ ദസ്സിയമാനാ നിബ്ബചനാദയോ ചത്താരോപി വിയൂഹീയന്തി വിഭാഗേന സമ്പിണ്ഡീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ബ്യൂഹോ, ചതുന്നം നിബ്ബചനാദീനം ബ്യൂഹോ ചതുബ്യൂഹോ. നിബ്ബചനാധിപ്പായബ്യഞ്ജനാനഞ്ചേവ ദേസനാനിദാനസ്സ ച പുബ്ബാപരേന സദ്ധിം സന്ദസ്സനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

ദേസനായ ഗഹിതധമ്മേന സഭാഗാ, വിസഭാഗാ ച ധമ്മാ ആവട്ടീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ആവട്ടോ, ദേസനായ ഗഹിതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മവസേന ആവട്ടനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ആവട്ടോ ഹാരോ.

അസാധാരണാസാധാരണാനം സംകിലേസധമ്മേ, വോദാനധമ്മേ ച സാധാരണാസാധാരണതോ, പദട്ഠാനതോ, ഭൂമിതോ ച വിഭജനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിഭത്തി ഹാരോ.

സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠാ ധമ്മാ പടിപക്ഖവസേന പരിവത്തീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാതി പരിവത്തോ, സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിവത്തനോ ഹാരോ.

സുത്തേ വുത്തസ്സ ഏകസ്സേവ അത്ഥസ്സ വാചകം വിവിധം വചനം ഏത്ഥ സംവണ്ണനാവിസേസേതി വിവചനം, വിവചനമേവ വേവചനം, സുത്തേ വുത്തേ ഏകസ്മിം അത്ഥേ അനേകപരിയായസദ്ദയോജനാലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വേവചനോ ഹാരോ.

സുത്തേ വുത്താ അത്ഥാ പകാരേഹി ഞാപീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാതി പഞ്ഞത്തി, ഏകേകസ്സ ധമ്മസ്സ അനേകാഹി പഞ്ഞത്തീഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.

സുത്താഗതാ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദാദീസു ഓതരീയന്തി അനുപ്പവേസീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ഓതരണോ, പടിച്ചസമുപ്പാദാദിമുഖേഹി സുത്തത്ഥസ്സ ഓതരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ഓതരണോ ഹാരോ.

സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാ സോധീയന്തി സമാധീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി സോധനോ, സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാനം സോധനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സോധനോ ഹാരോ.

സാമഞ്ഞവിസേസഭൂതാ ധമ്മാ വിനാ വികപ്പേന അധിട്ഠീയന്തി അനുപ്പവത്തീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി അധിട്ഠാനോ, സുത്താഗതാനം ധമ്മാനം അവികപ്പനവസേന സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

യോ ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച ഫലം പരികരോതി അഭിസങ്ഖരോതി, ഇതി സോ ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച പരിക്ഖാരോ, യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ തം പരിക്ഖാരം ഹേതുഞ്ചേവ പച്ചയഞ്ച ആചിക്ഖതി, ഇതി സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരോ നാമ. സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പരിക്ഖാരസങ്ഖാതേ ഹേതുപച്ചയേ നിദ്ധാരേത്വാ സംവണ്ണനാലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

സുത്തേ ആഗതധമ്മാ പദട്ഠാനാദിമുഖേന സമാരോപീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി സമാരോപനോ, സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനവേവചനഭാവപഹാനസമാരോപനവിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സമാരോപനോ ഹാരോ. ഭാവസാധനവസേനാപി സബ്ബത്ഥ വചനത്ഥോ വത്തബ്ബോതി തസ്സാപി വസേന യോജേതബ്ബന്തി. സേസം സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി.

‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ ദേസനാ’’ത്യാദിനാ ഹാരസരൂപം വുത്തം, കിമത്ഥം ‘‘തസ്സാനുഗീതി’’ത്യാദി വുത്തന്തി? അനുഗീതിഗാഥായ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പുന ‘‘തസ്സാനുഗീതി ദേസനാ വിചയോ യുത്തി’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി ഹാരുദ്ദേസസ്സ. അനുഗീതീതി അനു പച്ഛാ ഗായനഗാഥാ. പഞ്ചദസോതി പഞ്ചദസമോ. സോളസോതി സോളസമോ. അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാതി ദേസനാദിപദത്ഥതോ ലക്ഖണത്ഥതോ സങ്കരതോ രഹിതാ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സോ ച നേസം അസങ്കരോ ലക്ഖണനിദ്ദേസേ സുപാകടോ ഹോതീ’’തി. സേസം സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി. ‘‘കേചി ഹാരാ കേഹിചി ഹാരേഹി സംകിണ്ണാ വിയ ദിസ്സന്തി, കസ്മാ അസംകിണ്ണാതി ഞാതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘ഏതേസഞ്ചേവാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏതേസഞ്ചേവ ഭവതീതി ഏതേസം സോളസന്നം ഹാരാനം യഥാ യേനാകാരേന അസങ്കരോ ഹോതി, തഥാ അസങ്കരാകാരേന ഭവതി. അയതി പവത്തതി നയവിഭത്തീതി അയാ, വിത്ഥാരേന അയാതി വിത്ഥാരതയാ, ത-കാരോ മിസ്സകദോസാപഗമത്ഥായ ആഗതോ, നയവിഭത്തിവിസേസവചനം. നയേന ഞായേന വിഭത്തി നയവിഭത്തി, ന പഞ്ചനയവിഭത്താഹാരാനം വിത്ഥാരേന പവത്താ ഞായവിഭത്തി തഥാ അസങ്കരാകാരേന ഭവതി തസ്മിം അസംകിണ്ണാതി ഞാതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

൨. സോളസ ഹാരാ സരൂപതോ വുത്താ, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതാ, ‘‘കതമേ പഞ്ച നയാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ തഥാ പുച്ഛിത്വാ സരൂപതോ ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമേ പഞ്ച നയാ’’ത്യാദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഹാരേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ ഉദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ കതമേ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨) വുത്തം. ‘‘തത്ഥ നയന്തി സംകിലേസേ, വോദാനേ ച വിഭാഗതോ ഞാപേന്തീതി നയാ, നീയന്തി വാ താനി ഏത്ഥ, ഏതേഹി വാതി നയാ’’തിആദിനാ (നേത്തി. അട്ഠ. ൨) അട്ഠകഥായം വിത്ഥാരേന വചനത്ഥോ വുത്തോ. നീ-ധാതുയാ നന്ദിയാവട്ടാദിനയാനുസാരേന സംകിലേസേ, വോദാനേ ച ആലമ്ബിത്വാ പവത്തോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ മുഖ്യത്ഥോ, നന്ദിയാവട്ടാദിനയാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തി ഫലൂപചാരതോ ഗഹിതാ, ഇതി-സദ്ദോ തം ഫലൂപചാരതോ ഗഹിതസത്തിം പരാമസി, തംസത്തിസഹിതാ നന്ദിയാവട്ടാദിനയാ അ-പച്ചയത്ഥാ.

തണ്ഹാഅവിജ്ജാഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തസ്സ, സമഥവിപസ്സനാഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ നന്ദിയാവട്ടോ നയോ. തത്ഥ ചതുസച്ചന്തി തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച ഭവമൂലത്താ സമുദയസച്ചം, അവസേസാ തേഭൂമകാ ധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, സമഥവിപസ്സനാ മഗ്ഗസച്ചം, തേന പത്തബ്ബാ അസങ്ഖതധാതു നിരോധസച്ചന്തി.

തീഹി അവയവേഹി ലോഭാദീഹി സംകിലേസപക്ഖേ, തീഹി അവയവേഹി അലോഭാദീഹി ച വോദാനപക്ഖേ പുക്ഖലോ സോഭനോതി തിപുക്ഖലോ, അകുസലമൂലേഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ, കുസലമൂലേഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ തിപുക്ഖലോ.

സീഹസ്സ ഭഗവതോ വിക്കീളിതം ഏത്ഥ നയേതി സീഹവിക്കീളിതോ, സുഭസഞ്ഞാദീഹി വിപല്ലാസേഹി സകലസംകിലേസപക്ഖസ്സ, സദ്ധിന്ദ്രിയാദീഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സീഹവിക്കീളിതനയോ.

അത്ഥനയത്തയദിസാഭാവേന കുസലാദിധമ്മാനം ആലോചനം ദിസാലോചനം. തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം കതേസു സുത്തസ്സ അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസു യേ വോദാനാദയോ, സംകിലേസികാ ച തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭൂതാ ധമ്മാ സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ കഥിതാ, തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം ചിത്തേനേവ ‘‘അയം പഠമാ ദിസാ, അയം ദുതിയാ ദിസാ’’തിആദിനാ ആലോചനം ദിസാലോചനം.

തഥാ ആലോചിതാനം ധമ്മാനം അത്ഥനയത്തയയോജനേ സമാനയനതോ അങ്കുസോ വിയാതി അങ്കുസോ, തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭൂതാനം കുസലാദിധമ്മാനം സമാനയനം അങ്കുസോ നയോ.

ലഞ്ജേതീതി ലഞ്ജകോ. യോ നയോ സുത്തത്ഥം ലഞ്ജേതി പകാസേതി, ഇതി ലഞ്ജനതോ പകാസനതോ സോ നയോ ലഞ്ജകോ നാമ, നയോ ച സോ ലഞ്ജകോ ചാതി നയലഞ്ജകോ. നയലഞ്ജകോ പഠമോ നന്ദിയാവട്ടോ നാമ, നയലഞ്ജകോ ദുതിയോ തിപുക്ഖലോ നാമ, നയലഞ്ജകോ തതിയോ സീഹവിക്കീളിതോ നാമാതി യോജേതബ്ബോ.

ഉഗ്ഗതാനം വിസേസേന ഉഗ്ഗതോതി ഉത്തമോ, തം ഉത്തമം. ഗതാതി ഞാതാ, മതാതി അത്ഥോ. ‘‘മതാ’’തി വാ പാഠോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേനപി സംവണ്ണനാനുസാരേനപി ജാനിതബ്ബന്തി.

യഥാവുത്തനയവിസേസസംവണ്ണനായ ടീകായം –

‘‘സമൂഹാദിം ഉപാദായ ലോകസങ്കേതസിദ്ധാ വോഹാരമത്തതാ സമ്മുതിസഭാവോ, പഥവീഫസ്സാദീനം കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസഭാവോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യസ്മിം ഭിന്നേ, ഇതരാപോഹേ വാ ചിത്തേന കതേ ന തഥാ ബുദ്ധി, ഇദം സമ്മുതിസച്ചം യഥാ ഘടേ, സസമ്ഭാരജലേ ച, തബ്ബിപരിയായേന പരമത്ഥസച്ച’’ന്തി –

വചനേ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിസങ്ഖാതം സമൂഹാദിം ഉപാദായ ലോകസ്സ പുബ്ബേ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിസങ്കേതസിദ്ധാ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിവോഹാരമത്തതാ സമ്മുതിസഭാവോ സങ്കേതവസേന അവിതഥത്താ. പഥവീആദീനം കക്ഖളാദിലക്ഖണം, ഫസ്സാദീനം ഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസഭാവോ. ‘‘യദി ഏവം ഘടാദികേ അഭിന്നേ വാ ആപാദികേ വാ അനുരൂപേന ഊനഭാവേന അപ്പവത്തമാനേ വാ സതി സമ്മുതിഭാവോ ഹോതു, ഭിന്നേ വാ ഊനേ വാ കഥം സമ്മുതിഭാവോ ഭവേയ്യ, പഥവീഫസ്സാദീനമ്പി ഭിജ്ജമാനത്താ, കക്ഖളഫുസനാദീനഞ്ച പഥവീഫസ്സാദീഹി അനഞ്ഞത്താ കഥം പരമത്ഥസഭാവോ ഭവേയ്യ, കതമേന സങ്ഖേപേന അത്ഥേന സമ്മുതിസഭാവോ, പരമത്ഥസഭാവോ ച അമ്ഹേഹി ജാനിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതേസു സമ്മുതിസഭാവപരമത്ഥസഭാവേസു അയം നയോ വുച്ചമാനോ സങ്ഖേപോ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യസ്മിം ഘടാദികേ ഭിന്നേ സതി തതോ ഘടാദിതോ ഇതരോ കഥലാദിഭാവോ ചിത്തേന പുബ്ബേ കതേന യഥാ യേന കഥലാദിവോഹാരേന ഭവതി, യസ്മിം ആപാദികേ സമ്ഭാരജലാദികേ ഊനഭാവേന പവത്തമാനേ സതി വാ തതോ ആപാദിതോ ഇതരോ കദ്ദമാദിഭാവോ ചിത്തേന പുബ്ബേ കതേന യഥാ യേന കദ്ദമാദിവോഹാരേന ഭവതി, തഥാ തേന വോഹാരേന ബുദ്ധി കഥലാദിസഭാവജാനനം കദ്ദമാദിസഭാവജാനനം ഭവതി, ഇദം അഭിന്നേ ഘടാദികം വാ ഭിന്നേ കഥലാദികം വാ അനൂനേ ആപാദികം വാ ഊനേ കദ്ദമാദികം വാ സബ്ബം സമ്മുതിസച്ചം ഹോത്വേവ. ‘‘കദ്ദമസ്മിം ഭിന്നേ, കദ്ദമസ്മിം ഊനേ വാ സതി ഇതരോ സമ്മുതിസഭാവോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ ‘‘ഘടേ, സമ്ഭാരജലേ ചാ’’തി വുത്തം.

സമ്മുതിസച്ചസഭാവോ തുമ്ഹേഹി വുത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പരമത്ഥസച്ചസഭാവോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തബ്ബിപരിയായേന പരമത്ഥസച്ച’’ന്തി വുത്തം. പഥവീആദീനം കക്ഖളാദിലക്ഖണതോ ഇതരസ്സ ഫുസനാദിലക്ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ, ഫസ്സാദീനഞ്ച ഫുസനാദിലക്ഖണതോ ഇതരസ്സ കക്ഖളാദിലക്ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ പഥവീഫസ്സാദീനം ലക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസച്ചം ഹോത്വേവാതി ഇമസ്മിം സങ്ഖേപത്ഥേ ഗഹിതേ കോചി വിരോധോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോതി.

൩. പഞ്ച നയാ സരൂപതോ ആചരിയേന ഉദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതാ, ‘‘യാനി പദാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി, കതമാനി താനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി’’ത്യാദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം നയേപി ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി മൂലപദാനി ഉദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ കതമാനീ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ കുസലാനി നവ പദാനി, അകുസലാനി നവ പദാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി യോജനാ. മൂലന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏതേഹി നയാ, പതിട്ഠാനവിഭാഗാ ചാതി മൂലാനി, പദന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥ നയാ, പട്ഠാനവിഭാഗാ, അധിഗമാ ചാതി പദാനി, വുത്തപ്പകാരട്ഠേന മൂലാനി ച താനി പദാനി ചാതി മൂലപദാനി. കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തീതി കുസലാനി, കുസേ രാഗാദയോ ലുനന്തീതി കുസലാനി, കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാനി, കുസേന ഞാണേന ലാതബ്ബാനി പവത്തേതബ്ബാനീതി കുസലാനി. കുസലാനം പടിപക്ഖാനീതി അകുസലാനി അ-സദ്ദോ ചേത്ഥ പടിപക്ഖത്ഥോതി.

നവ പദാനി കുസലാനി, നവ പദാനി അകുസലാനീതി ഗണനപരിച്ഛേദതോ, ജാതിഭേദതോ ച ഉദ്ദിട്ഠാനി, ‘‘കതമാനി താനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ നവ പദാനി അകുസലാനി പച്ചാസത്തിന്യായേന സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘കതമാനി നവ പദാനി അകുസലാനീ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ഏവം ഗണനപരിച്ഛേദതോ, ജാതിഭേദതോ ച മൂലപദാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ സംകിലേസപക്ഖംയേവ പഠമം ഉദ്ദിസതി ‘തണ്ഹാ’തിആദിനാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩) –

വുത്തം. തത്ഥ രൂപാദികേ ഖന്ധേ തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. അവിന്ദിയം കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിന്ദിയം കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിജ്ജായ പടിപക്ഖാതി വാ അവിജ്ജാ. ലുബ്ഭന്തി തേനാതി ലോഭോ, ലുബ്ഭതീതി വാ ലോഭോ, ലുബ്ഭനം വാ ലോഭോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അസുഭേ രൂപക്ഖന്ധാദികേ ‘‘സുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഭസഞ്ഞാ. ദുക്ഖദുക്ഖാദികേ ‘‘സുഖ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ. അനിച്ചേ സങ്ഖാരധമ്മേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ നിച്ചസഞ്ഞാ. അനത്തസഭാവേസു ചക്ഖാദീസു ഖന്ധേസു ‘‘അത്താ’’തി പവത്താ സഞ്ഞാ അത്തസഞ്ഞാ. യത്ഥാതി യേസു പദേസു സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, താനി പദാനി അകുസലാനീതി യോജനാ. സങ്ഗഹം ഗണനം. സമോസരണം സമാരോപനം.

പച്ചനീകധമ്മേ ഉദ്ധച്ചാദികേ നീവരണേ സമേതി വൂപസമേതി തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി സമഥോ. സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദീഹി വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. ലോഭസ്സ പടിപക്ഖോ അലോഭോ. ദോസസ്സ പടിപക്ഖോ അദോസോ. മോഹസ്സ പടിപക്ഖോ അമോഹോ. ഏത്ഥാപി അ-സദ്ദോ പടിപക്ഖത്ഥോ, ന അഭാവത്ഥാദികോതി അധിപ്പായോ. അസുഭേ രൂപക്ഖന്ധാദികേ, ചക്ഖാദിമ്ഹി വാ ‘‘അസുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അസുഭസഞ്ഞാ, വിസേസതോ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. ദുക്ഖദുക്ഖതാദീസു ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, വിസേസതോ വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. അനിച്ചേ ഖന്ധാദികേ വിപരിണാമധമ്മേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അനിച്ചസഞ്ഞാ, വിസേസതോ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. അനത്തസഭാവേ ഖന്ധേ, ചക്ഖാദിമ്ഹി വാ ‘‘അനത്താ’’തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അനത്തസഞ്ഞാ, വിസേസതോ ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപധാനം. പഞ്ഞാസതിസീസേന ഹി പവത്താ അയം ദേസനാ. തേന വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു, ഏത്ഥ സതിബലം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. യത്ഥാതി യേസു പദേസു സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, താനി പദാനി കുസലാനീതി യോജനാ.

ഉദ്ദാനന്തി ഉദ്ധം ദാനം രക്ഖണം ഉദ്ദാനം, സങ്ഗഹവചനന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ദാനേ അവുത്തേ സതി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിപ്പകിണ്ണഭാവോ ദിന്നോ വിയ ഭവേയ്യ, തസ്മാ വിപ്പകിണ്ണഭാവസ്സ നിവാരണത്ഥം ഉദ്ദാനന്തി അധിപ്പായോ. ചതുരോ ച വിപല്ലാസാതി സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാ. കിലേസാ ഭവന്തി ഏത്ഥ നവപദേസൂതി ഭൂമീ, കിലേസാനം ഭൂമീതി കിലേസഭൂമീ, കിലേസപവത്തനട്ഠാനാനി നവ പദാനീതി വുത്തം ഹോതി.

ചതുരോ സതിപട്ഠാനാതി അസുഭദുക്ഖഅനിച്ചഅനത്തസഞ്ഞാ. ഇന്ദ്രിയഭൂമീതി സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചനിന്ദ്രിയാനം ഭൂമീ പവത്തനട്ഠാനാനി സമോസരണട്ഠാനാനി.

നവഹി കുസലപദേഹി കുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യോജീയന്തി, നവഹി അകുസലപദേഹി അകുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യോജീയന്തി. നവഹി കുസലപദേഹി സഹ കുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യുജ്ജന്താ ഭവന്തി, നവഹി അകുസലപദേഹി സഹ അകുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യുജ്ജന്താ ഭവന്തീതി ഉദ്ദേസവാരേ വുത്താവസേസോ സംവണ്ണനാനുസാരേന വിജാനിതബ്ബോ.

ഇതി സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

ഉദ്ദേസവാരസ്സ അത്ഥവിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നിദ്ദേസവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

സോളസഹാരനിദ്ദേസവിഭാവനാ

൪. ഹാരാദീസു സമുദായസ്സ നേത്തിപ്പകരണസ്സ ഉദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ നിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഉദ്ദിട്ഠേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ സങ്ഖേപതോ നേത്തീ’’തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഉദ്ദിട്ഠേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ സങ്ഖേപതോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൪) വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ? ദേസനാ വിചയോ’’തിആദിഉദ്ദേസപാഠേ. സങ്ഖേപതോതി സമാസതോ. നേത്തീതി നേത്തിപ്പകരണം. കിത്തിതാതി കഥിതാ, ഇദാനി നിദ്ദേസതോ കഥേസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി.

൧. ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ, നിസ്സരണമ്പി ച ഫലം ഉപായോ ച.

ആണത്തീ ച ഭഗവതോ, യോഗീനം ദേസനാഹാരോ’’തി. –

ഗാഥായം യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സുത്തേ ആഗതാ അസ്സാദോപി ആദീനവതാ ആദീനവോപി നിസ്സരണമ്പി ഫലമ്പി ഉപായോപി യോഗീനം അത്ഥായ ഭഗവതോ ആണത്തിപി ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സിതാ സംവണ്ണിതാ സംവണ്ണനാവസേന ഞാപിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

വചനത്ഥാദയോ അട്ഠകഥായം വിത്ഥാരതോ വുത്താവ, തസ്മാ കിഞ്ചിമത്തമേവ കഥേസ്സാമി. അസ്സാദീയതേതി അസ്സാദോ, കോ സോ? സുഖം, സോമനസ്സം, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ച. അസ്സാദേതി ഏതായാതി വാ അസ്സാദോ, കോ സോ? തണ്ഹാ, വിപല്ലാസാ ച. വിപല്ലാസവസേന ഹി ഏകച്ചേ സത്താ അനിട്ഠമ്പി ആരമ്മണം ഇട്ഠാകാരേന അസ്സാദേന്തി.

ആഭുസം കമ്മേന ദീനം ദുക്ഖാദി ഹുത്വാ വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, ദുക്ഖാദി. അഥ വാ അതിവിയ ആദീനം കപണം ഹുത്വാ വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, കപണമനുസ്സോ, തഥാഭാവാ ച തേഭൂമകാ ധമ്മാ അനിച്ചതാദിയോഗതോ.

നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, അരിയമഗ്ഗോ. നിസ്സരതീതി വാ നിസ്സരണം, നിബ്ബാനം. പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. നിസ്സരണഭേദോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪ ഹാരസങ്ഖേപ) ബഹുധാ വുത്തോവ.

ഫലതി പവത്തതീതി ഫലം, ദേസനായ ഫലം. യദിപി ദേസനാ ഫലനിപ്ഫാദികാ ന ഹോതി, തഥാപി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരാ സമ്ഭവന്തി, പുഞ്ഞസമ്ഭാരഹേതുതോ ഫലം പവത്തം, തസ്മാ ദേസനായ ഫലം നാമാതി. കതമം തം? ദേവമനുസ്സേസു ആയുവണ്ണസുഖബലയസപരിവാരഅധിപതേയ്യഉപധിസമ്പത്തിചക്കവത്തിസിരിദേവരജ്ജ- സിരിചതുസമ്പത്തിചക്കസീലസമാധിസമ്പദാ വിജ്ജാഭിഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാ സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിയോ.

പച്ചയസാമഗ്ഗിം ഉപഗന്ത്വാ അയതി പവത്തതി ഫലം ഏതേനാതി ഉപായോ, കോ സോ? അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. പുരിമാ പടിപദാ ഹി പച്ഛിമായ പടിപദായ അധിഗമൂപായോ, പരമ്പരായ മഗ്ഗനിബ്ബാനാധിഗമസ്സ ച ഉപായോ. കേചി ‘‘മഗ്ഗോപി ഉപായോ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന നിബ്ബാനമേവ നിസ്സരണന്തി വുത്തം സിയാ. ‘‘തേ പഹായ തരേ ഓഘന്തി ഇദം നിസ്സരണ’’ന്തി (നേത്തി. ൫) പന അരിയമഗ്ഗസ്സ നിസ്സരണഭാവം വക്ഖതി, തസ്മാ കേസഞ്ചി വാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ.

ആണത്തീതി ആണാരഹസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യാനം ഹിതസിദ്ധിയാ ‘‘ഏവം സമ്മാപടിപത്തിം പടിപജ്ജാഹി, മിച്ഛാപടിപത്തിം മാ പടിപജ്ജാഹീ’’തി വിധാനം ആണാഠപനം ആണത്തി നാമ.

യുജ്ജന്തി പയുജ്ജന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനാസൂതി യോഗിനോ, വേനേയ്യാ, തേസം യോഗീനം അത്ഥായാതി വചനസേസം നീഹരിത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സുത്തേ ആഗതാനം സബ്ബേസം അസ്സാദാദീനം ഏകദേസാഗതാനമ്പി നീഹരിത്വാ സബ്ബേസം വിഭജനസംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരോതി നിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബോ, സോ ച വിഭജനാകാരോ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൫) ആഗമിസ്സതീതി ഇധ ന ദസ്സിതോതി.

ദേസനാഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ വിചയഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൨. ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ച, സുത്തസ്സ യാ ച അനുഗീതി.

സുത്തസ്സ യോ പവിചയോ, ഹാരോ വിചയോതി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ സുത്തസ്സ യം പുച്ഛിതഞ്ച യാ പുച്ഛാ വിചയമാനാ ച സുത്തസ്സ യം വിസ്സജ്ജിതഞ്ച യാ വിസ്സജ്ജനാ വിചയമാനാ ച സുത്തസ്സ യോ പദാദിവിചയോ, അസ്സാദാദിവിചയോ ച അത്ഥി, തേ വുത്തപ്പകാരാ വിചയമാനാ പുച്ഛാദയോ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വിചിയന്തി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ ഹാരോതി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ.

പുച്ഛീയതേ പുച്ഛിതം. വിസ്സജ്ജീയതേ വിസ്സജ്ജിതന്തി ഭാവസാധനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ന കമ്മസാധനത്ഥോ. തേന വുത്തം ടീകായം ‘‘ഭാവത്ഥേ തോതി ആഹ – ‘വിസ്സജ്ജിതന്തി വിസ്സജ്ജനാ’’’തി.

‘‘സുത്തസ്സാ’’തി നിയമിതത്താ സംവണ്ണനാവസേന അട്ഠകഥായം ആഗതം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം. സോ വിചയോ ഹാരോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪ ഹാരസങ്ഖേപ) വുത്തോവ. കഥം? –

‘‘അയം പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ വിമതിച്ഛേദനാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ സത്താധിട്ഠാനാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ഏകാധിട്ഠാനാ അനേകാധിട്ഠാനാ സമ്മുതിവിസയാ പരമത്ഥവിസയാ അതീതവിസയാ അനാഗതവിസയാ പച്ചുപ്പന്നവിസയാ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവിചയോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇദം വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം വിഭജ്ജബ്യാകരണം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം ഠപനം സാവസേസം നിരവസേസം സഉത്തരം നിരുത്തരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനവിചയോ.

‘‘അയം പുച്ഛാ ഇമിനാ സമേതി, ഏതേന ന സമേതീ’’തി പുച്ഛിതത്ഥം ആനേത്വാ, വിചയോ പുബ്ബേനാപരം സംസന്ദിത്വാ ച വിചയോ പുബ്ബാപരവിചയോ. ‘‘അയം അനുഗീതി വുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ അവുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ തദുഭയത്ഥസങ്ഗഹാ കുസലത്ഥസങ്ഗഹാ അകുസലത്ഥസങ്ഗഹാ’’തിആദിനാ അനുഗീതിവിചയോ. അസ്സാദാദീസു സുഖവേദനായ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, തണ്ഹായ ‘‘ആരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, വിപല്ലാസാനം ‘‘വിപരീതഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അവസിട്ഠാനം തേഭൂമകധമ്മാനം ‘‘യഥാസകലക്ഖണാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ദ്വാവീസതിയാ തികേസു, ദ്വാചത്താലീസാധികേ ച ദുകസതേ ലബ്ഭമാനപദവസേന തംതംഅസ്സാദത്ഥവിസേസനിദ്ധാരണം അസ്സാദവിചയോ.

ദുക്ഖവേദനായ ‘‘അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, ദുക്ഖസച്ചാനം ‘‘പടിസന്ധിലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അനിച്ചതാദീനം ആദിഅന്തവന്തതായ അനിച്ചന്തികതായ ച ‘‘അനിച്ചാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ലോകിയധമ്മാനം സംകിലേസഭാഗിയഹാനഭാഗിയതാദിവസേന ആദീനവവുത്തിയാ ഓകാരനിദ്ധാരണേന ആദീനവവിചയോ. നിസ്സരണപദേ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആഗമനതോ കായാനുപസ്സനാദിപുബ്ബഭാഗപടിപദാവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേന, നിബ്ബാനസ്സ യഥാവുത്തപരിയായവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേനാതി ഏവം നിസ്സരണവിചയോ. ഫലാദീനം തംതംസുത്തദേസനായ സാധേതബ്ബഫലസ്സ തദുപായസ്സ തത്ഥ തത്ഥ സുത്തവിധിവചനസ്സ ച വിഭാഗനിദ്ധാരണവസേന വിചയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പദപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനപുച്ഛാപുബ്ബാപരാനുഗീതീനം, അസ്സാദാദീനഞ്ച വിസേസനിദ്ധാരണവസേനേവ വിചയലക്ഖണോ ‘‘വിചയോ ഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോതി –

ഏവം വുത്തോവ.

വിസ്സജ്ജനവിസേസോ പന ടീകായം വുത്തോ. കഥം? –

‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘ആമ, ചക്ഖു അനിച്ചമേവാ’’തി ഏകന്തതോ വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം, ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതബ്ബം, സച്ഛികാതബ്ബഞ്ചാ’’തി പുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗപരിയാപന്നം ഭാവേതബ്ബം, ഫലപരിയാപന്നം സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വിസ്സജ്ജനം വിഭജ്ജബ്യാകരണം, ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം കുസല’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘കിം അനവജ്ജട്ഠോ കുസലത്ഥോ, ഉദാഹു സുഖവിപാകട്ഠോ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം, ‘‘സസ്സതോ അത്താ, അസസ്സതോ വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തിആദിനാ അവിസ്സജ്ജനം ഠപനം, ‘‘കിം പനേതേ ‘കുസലാ’തി വാ ‘ധമ്മാ’തി വാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തി ഇദം പുച്ഛനം സാവസേസം. വിസ്സജ്ജനസ്സ പന സാവസേസതോ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനായം വേദിതബ്ബാ. അപാടിഹീരകം സഉത്തരം സപ്പാടിഹീരകം നിരുത്തരം, സേസം വിചയഹാരനിദ്ദേസേ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി –

വുത്തോവ. സംവണ്ണനാസു വുത്തോ അത്ഥോ അനാകുലോ പാകടോ യതിപോതേഹി വിഞ്ഞാതോ, സോ സബ്ബത്ഥ അമ്ഹേഹി ന വിഭത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

വിചയഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ യുത്തിഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –