നയസമുട്ഠാനവിഭാവനാ

൭൯. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന ദേസനാഹാരസമ്പാതാദിനാ ഹാരസമ്പാതേന ഏകസുത്തപ്പദേസത്ഥാ നിദ്ധാരേത്വാ വിഭത്താ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ ദേസനാഹാരസമ്പാതാദിഹാരസമ്പാതോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠകഥായം പന –‘‘ഏവം നാനാസുത്തവസേന, ഏകസുത്തവസേന ച ഹാരവിചാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നയവിചാരം ദസ്സേതും ‘തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാന’ന്തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൯) വുത്തം. ‘‘തത്ഥ കതമോ നന്ദിയാവട്ടനയോ’’തിആദിം അനാരഭിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിആരമ്ഭനേ കാരണം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ഹാരാദീസു യോ അത്ഥനയോ സംവണ്ണനാനയേന നിദ്ദിട്ഠോ, തസ്സേവ അത്ഥനയസ്സ സമുട്ഠാനം ഭൂമിം പുച്ഛതി ‘‘കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തി.

കിഞ്ചാപി സംവണ്ണനാനയാ നിദ്ദിട്ഠാ, തഥാപി അത്ഥനയസംവണ്ണനാനയാനം വിസേസസ്സ പാകടം കാതും പുന കഥയിസ്സാമ. തണ്ഹാഅവിജ്ജാഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ചേവ സമഥവിപസ്സനാഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച നന്ദിയാവട്ടോ നയോ നാമ. തീഹി അകുസലമൂലേഹി ലോഭാദീഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ചേവ തീഹി കുസലമൂലേഹി അലോഭാദീഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച തിപുക്ഖലോ നയോ നാമ. ചതൂഹി സുഭസഞ്ഞാദീഹി വിപല്ലാസേഹി സകലസംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ചേവ ചതൂഹി അസുഭസഞ്ഞാദീഹി അവിപല്ലാസേഹി സതിപട്ഠാനേഹി, സദ്ധിന്ദ്രിയേഹി വാ വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച സീഹവിക്കീളിതോ നയോ നാമാതി വുത്താ നയാ സംവണ്ണനാനയാ നാമ. തേസം സംവണ്ണനാനയാനം സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി ‘‘കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തി.

നയാ പന നാനാസുത്തതോ നിദ്ധാരിതേഹി തണ്ഹാഅവിജ്ജാദീഹി മൂലപദേഹി ചതുസച്ചയോജനായ നയതോ അനുബുജ്ഝിയമാനോ ദുക്ഖാദിഅത്ഥോ. സോ ഹി മഗ്ഗഞാണം നയതി സമ്പാപേതീതി ‘‘നയോ’’തി വുത്തോ, സോ അത്ഥനയോ നാമ. തസ്സേവ അത്ഥനയസ്സ സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി ‘‘കതമം നയസമുട്ഠാന’’ന്തി? തസ്മാ ചതുസച്ചയോജനായ നയഗ്ഗാഹതോ നീയതി അനുപുച്ഛീയതീതി നയോ, കോ സോ? സുത്തത്ഥഭൂതോ ദുക്ഖാദികോ അത്ഥോ. നയതി മഗ്ഗഞാണം പാപേതീതി വാ നയോ, ദുക്ഖാദികോ അത്ഥോവ. തേനാഹ – ‘‘അനുബുജ്ഝിയമാനോ ദുക്ഖാദിഅത്ഥോ. സോ ഹി മഗ്ഗഞാണം നയതി സമ്പാപേതീതി നയോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൯). സമുട്ഠഹന്തി നയാ ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം, കിം തം? അവിജ്ജാതണ്ഹാദികാരണം, തംദീപനാ സംവണ്ണനാ ച. അവിജ്ജാതണ്ഹാദിനാ ഹി ദുക്ഖാദിഅത്ഥനയാ സമ്ഭവന്തി. അഥ വാ അവിജ്ജാതണ്ഹാദീഹി ചതുസച്ചയോജനാ സമുട്ഠാനം നാമ. തേന വുത്തം – ‘‘കിം പന തം? തംതംമൂലപദേഹി ചതുസച്ചയോജനാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൯). ഏവം അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ സതി സംവണ്ണനാനയാപി ഗഹിതാ ഹോന്തി, നയാനം സമുട്ഠാനം നയസമുട്ഠാനം, തസ്മിം നയസമുട്ഠാനേ.

‘‘കതമം നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ പഠമം നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതീ’’തിആദി വുത്തം. നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനഭൂതായ അവിജ്ജായ ച തണ്ഹായ ച പുബ്ബാ കോടി ‘‘അസുകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ഉപ്പന്നാ, അസുകസ്സ ചക്കവത്തിനോ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ഉപ്പന്നാ’’തി ന പഞ്ഞായതി കോടിയാ അഭാവതോതി യോജനാ. ‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാസു കതമാ നീവരണം, കതമാ സംയോജന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ അവിജ്ജാ നീവരണം തണ്ഹാ സംയോജന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥാതി താസു അവിജ്ജാതണ്ഹാസു. ആദീനവപടിച്ഛാദികത്താ അവിജ്ജാ നീവരണം. ഭവേസു സംയോജനതോ തണ്ഹാ സംയോജനം. ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാ സത്താ കഥം വിചരന്തി, കഥം വുച്ചന്തി, തണ്ഹാസംയോജനാ സത്താ കഥം വിചരന്തി കഥം വുച്ചന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘അവിജ്ജാനീവരണാ സത്താ’’തിആദി വുത്തം. അവിജ്ജാനീവരണമേതേസമത്ഥീതി അവിജ്ജാനീവരണാ. അവിജ്ജായ സംയുത്താ വിയ പവത്താ അവിജ്ജായ അഭിനിവിസവത്ഥൂസു സംയുത്താ വിയ പവത്താ സത്താ അവിജ്ജാപക്ഖേന വിപല്ലാസേന നിച്ചാദിഅഭിനിവേസവത്ഥുഭൂതേ രൂപാദിആരമ്മണേ വിചരന്തി വിവിധാ ചരന്തി പവത്തന്തി, തേ നിച്ചാദിഅഭിനിവിസന്താ വിചരന്താ സത്താ ‘‘ദിട്ഠിചരിതാ’’തി വുച്ചന്തി. തണ്ഹാസംയോജനമേതേസന്തി തണ്ഹാസംയോജനാ. തണ്ഹായ സംയുത്താ വിയ പവത്താ, തണ്ഹായ വാ ആരമ്മണഭൂതേ വത്ഥുകാമേ സംയുത്താ വിയ പവത്താ സത്താ തണ്ഹാപക്ഖേന അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതേന ആരമ്മണഭൂതേ വത്ഥുസ്മിം വിചരന്തി പവത്തന്തീതി അത്ഥോ.

‘‘ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ കം പടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തി, തണ്ഹാചരിതാ സത്താ കം പടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ദിട്ഠിചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. ദിട്ഠിചരിതാ സത്താ ഇതോ സാസനതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ ഹോന്താപി ‘‘സുഖേന അധിഗന്തബ്ബം സുഖം നത്ഥി, ദുക്ഖേന അധിഗന്തബ്ബം സുഖം പന അത്ഥീ’’തി മനസി കരോന്താ അത്തകിലമഥാനുയോഗം പഞ്ചാതപാദിപടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. തണ്ഹാചരിതാ സത്താ ഇതോ സാസനതോ ബഹിദ്ധാ പബ്ബജിതാ ഹോന്താപി ‘‘കാമേ പടിസേവന്താ ലോകം വഡ്ഢാപേന്താ ബഹും പുഞ്ഞം വഡ്ഢാപേന്തീ’’തി മനസി കരോന്താ കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം പടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തി.

‘‘കസ്മാ ദിട്ഠിചരിതാ തഥാവിധം പടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തി, കസ്മാ തണ്ഹാചരിതാ തഥാവിധം പടിപത്തിം അനുയുത്താ വിഹരന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കിം കാരണ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തത്ഥ തേസു ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതേസു. യം യസ്മാ കാരണാ വിഹരന്തി, തം കാരണം കിന്തി പുച്ഛതി. ഇതോ സാസനതോ ബഹിദ്ധാ യേസം പുഗ്ഗലാനം സച്ചവവത്ഥാനം നത്ഥി, ചതുസച്ചപ്പകാസനാ കുതോ ച അത്ഥി, സമഥവിപസ്സനാകോസല്ലം വാ ഉപസമസുഖപ്പത്തി വാ കുതോ അത്ഥി, തേ പുഗ്ഗലാ ഉപസമസുഖസ്സ അനഭിഞ്ഞാ വിപരീതചേതാ ഹുത്വാ ഏവം ആഹംസു ‘‘സുഖേന അധിഗന്തബ്ബം സുഖം നത്ഥി, ദുക്ഖേന അധിഗന്തബ്ബം സുഖം നാമ അത്ഥീ’’തി. തേ ഏവംസഞ്ഞീ ഏവംദിട്ഠീ ദുക്ഖേന സുഖം പത്ഥയമാനാ ഹുത്വാ അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരന്തി. ഇതോ സാസനതോ ബഹിദ്ധാ യേസം പുഗ്ഗലാനം സച്ചവവത്ഥാനം നത്ഥി, ചതുസച്ചപ്പകാസനാ കുതോ ച അത്ഥി, സമഥവിപസ്സനാകോസല്ലം വാ ഉപസമസുഖപ്പത്തി വാ കുതോ അത്ഥി, തേ പുഗ്ഗലാ ഉപസമസുഖസ്സ അനഭിഞ്ഞാ വിപരീതചേതാ ഹുത്വാ ഏവമാഹംസു ‘‘യോ കാമേ പടിസേവതി, സോ ലോകം വഡ്ഢയതി, യോ ലോകം വഡ്ഢയതി, സോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി. തേ ഏവംസഞ്ഞീ ഏവംദിട്ഠീ കാമേസു സുഖസഞ്ഞീ ഹുത്വാ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം അനുയുത്താ ച വിഹരന്തീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘തഥാ വിഹരന്താ കിം വഡ്ഢയന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേ തദഭിഞ്ഞാ സന്താ രോഗമേവ വഡ്ഢയന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘തഥാ വഡ്ഢയന്താ രോഗാദീനം ഭേസജ്ജം സമഥവിപസ്സനം വഡ്ഢയന്തി കി’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേ രോഗാഭിതുന്നാ ഗണ്ഡപടിപീളിതാ സല്ലാനുവിദ്ധാ നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേതാസുരേസു ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജാനി കരോന്താ ഉഗ്ഘാതനിഗ്ഘാതം പച്ചനുഭോന്താ രോഗഗണ്ഡസല്ലഭേസജ്ജം ന വിന്ദന്തീ’’തി വുത്തം. അത്ഥോ പന അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൭൯) വുത്തോ. ‘‘കതമേ സംകിലേസവോദാനാ, കതമേ രോഗാദയോ, കതമം ഭേസജ്ജ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു സംകിലേസവോദാനരോഗഭേസജ്ജാദീസു. അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ച കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ ച സംകിലേസോ ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ വോദാനം ഹോതി, അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ച രോഗോ ഹോതി, സമഥവിപസ്സനാ രോഗനിഗ്ഘാതകഭേസജ്ജം…പേ... സമഥവിപസ്സനാ സല്ലുദ്ധാരണഭേസജ്ജം ഹോതി.

‘‘കതമോ കതമം സച്ച’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ സംകിലേസോ ദുക്ഖ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു സംകിലേസാദീസു സംകിലേസോ ഏകദേസവസേന ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചം ഹോതി. തദഭിസങ്ഗോതി തസ്മിം സംകിലേസേ അഭിസങ്ഗോ വിയ പവത്തോ ലോകിയധമ്മോ നിരവസേസവസേന ദുക്ഖസച്ചം ഹോതി. അഥ വാ തസ്മിം ദുക്ഖേ അഭിസങ്ഗോ വിയ പവത്താ തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോ സമുദയസച്ചം ഹോതി. തണ്ഹാനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ നിരോധസച്ചം ഹോതി. സമഥവിപസ്സനാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചം ഹോതി. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബാനി. ‘‘തേസു ചതൂസു സച്ചേസു കതമം പരിഞ്ഞേയ്യം, കതമോ പഹാതബ്ബോ, കതമോ ഭാവേതബ്ബോ, കതമോ സച്ഛികാതബ്ബോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൮൦. ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം അത്തകിലമഥാനുയോഗാദിവസേന ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനി, ‘‘കഥം ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദസ്സനേ പവത്തിഭേദവസേന ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദസ്സനേ കതമോ പവത്തിഭേദോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഇമേസം സക്കായദസ്സനേ അയം പവത്തിഭേദോതി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതാ’’തിആദി വുത്തം. തേന വുത്തം – ‘‘ഇദാനി ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദിട്ഠിദസ്സനേ പവത്തിഭേദം ദസ്സേതും ‘ദിട്ഠിചരിതാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി. തത്ഥാതി തേസു ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതേസു. ദിട്ഠിചരിതാ പുഗ്ഗലാ രൂപം ‘‘അത്താ’’തി അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി…പേ… വിഞ്ഞാണം ‘‘അത്താ’’തി അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി ദിട്ഠിചരിതാനം അത്താഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവതോ, തണ്ഹാചരിതാ പന രൂപം വാ ‘‘അത്താ’’തി രൂപവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ ‘‘അത്താ’’തി അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി…പേ… വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ ‘‘അത്താ’’തി അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി തണ്ഹാചരിതാനം അത്തനിയാഭിനിവേസസ്സ ബലവഭാവതോ. പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏകേകം നിസ്സായ ചതുബ്ബിധത്താ വീസതിവത്ഥുകാ അയം മിച്ഛാദിട്ഠി ‘‘സക്കായദിട്ഠീ’’തി വുച്ചതി. ഏവം ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദസ്സനേ പവത്തിഭേദോ വിഞ്ഞാതബ്ബോതി അത്ഥോ.

‘‘സക്കായദിട്ഠിയാ കതമോ പടിപക്ഖോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തസ്സാ പടിപക്ഖോ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സാ സക്കായദിട്ഠിയാ പജഹനവസേന ലോകുത്തരാ സമ്മാദിട്ഠി പടിപക്ഖോ, തസ്സാ സമ്മാദിട്ഠിയാ അന്വായികാ അനുഗുണഭാവേന പവത്തനകാ ധമ്മാ ച സക്കായദിട്ഠിയാ പജഹനവസേന പടിപക്ഖാ ഭവന്തി. ‘‘കതമേ ധമ്മാ അന്വായികാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മാസങ്കപ്പോ…പേ… സമ്മാസമാധി ഇമേ ധമ്മാ അന്വായികാ ഹോന്തി. അയം സമ്മാദിട്ഠിആദികോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തസ്സാ സക്കായദിട്ഠിയാ പടിപക്ഖോ ഹോതി പഹായകത്താ. ‘‘തേ സമ്മാദിട്ഠിയാദയോ ധമ്മാ ഖന്ധതോ കിത്തകാ ഹോന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേ തയോ ഖന്ധാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘കതമോ ഖന്ധോ സമഥോ, കതമോ ഖന്ധോ വിപസ്സനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധോ ച സമഥോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിപസ്സനാ’’തി വുത്തം. ‘‘സക്കായാദീസു കതമോ കതമം സച്ചം, കതമോ കതമം സച്ച’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ സക്കായോ’’തിആദി വുത്തം.

‘‘ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം സക്കായദിട്ഠിതപ്പടിപക്ഖവസേന ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനി, കഥം അന്തദ്വയമജ്ഝിമപടിപദാ നിദ്ധാരിതാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യേ രൂപം അത്തതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതേസു യേ ദിട്ഠിചരിതാ പുഗ്ഗലാ രൂപം ‘‘അത്താ’’തി അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി…പേ… വിഞ്ഞാണം ‘‘അത്താ’’തി അത്തതോ ഉപഗച്ഛന്തി. ഇമേ ദിട്ഠിചരിതാ പുഗ്ഗലാ ‘‘രൂപാദയോ ച അത്താ, രൂപാദീനഞ്ച അനിച്ചത്താ, അത്തസ്സാപി അനിച്ചത്താ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതി, അത്താ വിനസ്സതി, അത്താ പരം മരണാ ന ഹോതീ’’തി അഭിനിവിസനതോ ‘‘ഉച്ഛേദവാദിനോ’’തി വുച്ചന്തി. യേ തണ്ഹാചരിതാ പുഗ്ഗലാ രൂപം വാ ‘‘അത്താ’’തി രൂപവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി…പേ… വിഞ്ഞാണം വാ ‘‘അത്താ’’തി വിഞ്ഞാണവന്തം അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി. അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം ഉപഗച്ഛന്തി. ഇമേ തണ്ഹാചരിതാ പുഗ്ഗലാ ‘‘രൂപാദീഹി അത്താ അഞ്ഞോ അഞ്ഞത്താ അത്താ നിച്ചോ സസ്സതോ’’തി അഭിനിവിസനതോ ‘‘സസ്സതവാദിനോ’’തി വുച്ചന്തി.

തത്ഥ തേസു ഉച്ഛേദവാദീസസ്സതവാദീപുഗ്ഗലേസു പവത്താ ഉച്ഛേദവാദസസ്സതവാദാ ഉഭോ അന്താ അന്തദ്വയപടിപദാ ഹോന്തി. അയം അന്തദ്വയപടിപദാ സംസാരപവത്തനസ്സ ഹേതുഭാവതോ സംസാരപവത്തി ഹോതി, തസ്സ അന്തദ്വയസ്സ പടിപജ്ജനസ്സ പജഹനവസേന മജ്ഝിമപടിപദാസങ്ഖാതോവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ പടിപക്ഖോ ഹോതി പഹായകത്താ. അയം മഗ്ഗോ സംസാരനിവത്തനസ്സ ഹേതുഭാവതോ സംസാരനിവത്തി ഹോതി. തത്ഥ സംസാരപവത്തിസംസാരനിവത്തീസു പവത്തി സംസാരപവത്തി ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചം, തദഭിസങ്ഗോ തസ്മിം ദുക്ഖേ അഭിസങ്ഗോ തണ്ഹാ സമുദയോ സമുദയസച്ചം, തണ്ഹാനിരോധോ ദുക്ഖനിരോധോ നിരോധസച്ചം, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ മഗ്ഗസച്ചം, ഇതി ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനി. ‘‘ദുക്ഖം പരിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിമ്ഹി വുത്തനയോവ അത്ഥോ.

‘‘ഉച്ഛേദസസ്സതസ്സ കിത്തകോ പഭേദോ, മഗ്ഗസ്സ കിത്തകോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ഉച്ഛേദസസ്സത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉച്ഛേദസസ്സതഅരിയമഗ്ഗേസു ഉച്ഛേദസസ്സതദസ്സനം സമാസതോ സങ്ഖേപതോ വീസതിവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി. ഉച്ഛേദോ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ നിസ്സായ പവത്തത്താ പഞ്ചവിധോ, സസ്സതദസ്സനം ഏകേകസ്മിം തിധാ ഉപ്പജ്ജനതോ പന്നരസവിധന്തി വീസതിവിധം ഹോതി. വിത്ഥാരതോ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി. കതമാനി? ചത്താരോ സസ്സതവാദാ, ചത്താരോ ഏകച്ചസസ്സതവാദാ, ചത്താരോ അന്താനന്തവാദാ, ചത്താരോ അമരാവിക്ഖേപവാദാ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നവാദാ, സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി വേദിതബ്ബാനി. വിത്ഥാരതോ പന ബ്രഹ്മജാലസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൩൦ ആദയോ) ആഗതാനി. തേസം ഉച്ഛേദസസ്സതദസ്സനാനം തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ പടിപക്ഖോ മഗ്ഗോ. കതമേ തേചത്താലീസം? ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ അനത്തസഞ്ഞാ’’തി തിസ്സോ സഞ്ഞാ ച ‘‘പഹാനസഞ്ഞാ വിരാഗസഞ്ഞാ നിരോധസഞ്ഞാ’’തി തിസ്സോ സഞ്ഞാ ചാതി ഛ സഞ്ഞാ ച ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനീ’’തി തേചത്താലീസം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ വിപസ്സനാവസേന പടിപക്ഖോ മഗ്ഗോ നാമ.

‘‘സമഥവസേന കതമോ പടിപക്ഖോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘അട്ഠ വിമോക്ഖാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠ വിമോക്ഖാ പാകടാ. ദസ കസിണായതനാനി സമഥവസേന പടിപക്ഖോ മഗ്ഗോ നാമ. ‘‘കതമം ഞാണം കതമസ്സ ധമ്മസ്സ പദാലന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനീ’’തിആദി വുത്തം. ദിട്ഠിചരിതേ പവത്താനി ദിട്ഠിഗതാനി, മോഹോ. തണ്ഹാചരിതേ പവത്താനി ദിട്ഠിഗതാനി, ജാലം. അനാദിവസേന പവത്തോ മോഹോ. അനിധനവസേന പവത്തം ജാലം. അട്ഠ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ തേജേത്വാ തിക്ഖം വിപസ്സനാഞാണഞ്ച അരിയമഗ്ഗഞാണഞ്ചഞാണവജിരം നാമ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഞാണപദട്ഠാനത്താ. മോഹോ ച ജാലഞ്ച മോഹജാലം. പദാലേതീതി പദാലനം, കത്തരി യുപച്ചയോ, മോഹജാലസ്സ പദാലനന്തി മോഹജാലപദാലനം. പദാലനഞ്ഹി ദുവിധം വിക്ഖമ്ഭനപദാലനം സമുച്ഛേദപദാലനന്തി. പുബ്ബഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭനപദാലനം, മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദപദാലനം ഏവ ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്മിം മോഹജാലേ അവിജ്ജാ മോഹോ, ഭവതണ്ഹാ ജാലം. അത്തനോ ആധാരം പുഗ്ഗലം ദുക്ഖാദീസു അട്ഠസു ഠാനേസു മോഹേതീതി മോഹോ. പഠമം ജാലം ജടം ലായിത്വാ ജടാവസേന ലാതി പവത്തതീതി ജാലം, അത്തനി ജാതം മച്ഛസകുണാദികം ലാതി ഗണ്ഹാതി, ലാപേതി ഗണ്ഹാപേതീതി വാ ജാലം, ജാലം വിയാതി ജാലം. തേന വുത്തം – ‘‘അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു രൂപാദീസു, സകഅത്തഭാവാദീസു ച സംസിബ്ബനവസേന പവത്തനതോ ജാലം ഭവതണ്ഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൮൦). ‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാഹി അത്തകിലമഥാനുയോഗാദീനം കിലേസപക്ഖാനം നിദ്ധാരണം കതം കഥം കേന സദ്ദഹിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേന വുച്ചതി ‘പുബ്ബാ കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ച ഭവതണ്ഹായ ചാ’തി’’ വുത്തം.

൮൧. ‘‘ഇതോ സാസനതോ ബഹിദ്ധാ ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം പടിപദാദയോ നിദ്ധാരിതാ, സാസനേ ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതാനം പടിപദാദയോ കഥം നിദ്ധാരിതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സംകിലേസപക്ഖാ സുത്തത്ഥാ ആചരിയേന ദസ്സിതാ, വോദാനപക്ഖസുത്തത്ഥാ കഥം ദസ്സിതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ വാ ‘‘തത്ഥ ദിട്ഠിചരിതോ അസ്മിം സാസനേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ദിട്ഠിചരിതതണ്ഹാചരിതേസു. ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോ അസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ ചതൂസു പച്ചയേസു സല്ലേഖാനുസന്തതവുത്തി ഭവതി. കസ്മാ? യസ്മാ സല്ലേഖേ തിബ്ബഗാരവോ, തസ്മാ സല്ലേഖേ തിബ്ബഗാരവത്താ. തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ അസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ സിക്ഖാനുസന്തതവുത്തി ഭവതി. കസ്മാ? യസ്മാ സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവോ, തസ്മാ സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവത്താ. ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ ഹുത്വാ ധമ്മാനുസാരീ പുഗ്ഗലോ ഭവതി. കസ്മാ? ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിവിസയേ പഞ്ഞാസദിസപവത്തനതോ. തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമന്തോ ഹുത്വാ സദ്ധാനുസാരീ ഭവതി. കസ്മാ? തണ്ഹാവസേന മിച്ഛാധിമോക്ഖത്താ. ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോ സുഖായ പടിപദായ, ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി, സുഖായ പടിപദായ, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി സുഖേന കിലേസേഹി വിക്ഖമ്ഭിതും സമത്ഥത്താ. തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ ദുക്ഖായ പടിപദായ, ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി, ദുക്ഖായ പടിപദായ, ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യാതി ദുക്ഖേന കിലേസേഹി വിക്ഖമ്ഭിതും സമത്ഥത്താ.

‘‘തഥാ കസ്മാ നിയ്യാതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കിം കാരണം യ’’ന്തിആദി വുത്തം. യം യേന കാരണേന നിയ്യാതി, തം കാരണം കിന്തി പുച്ഛതി. തസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ കാമാ സുഖേന അപരിച്ചത്താ ഹി യസ്മാ ഭവന്തി, തസ്മാ കാമാനം സുഖേന അപരിച്ചത്തത്താ തഥാ നിയ്യാതി. സോ തണ്ഹാചരിതോ കാമേഹി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേഹി വിവേചിയമാനോ ദുക്ഖേന പടിനിസ്സരതി, ദന്ധഞ്ച ധമ്മം ചതുസച്ചധമ്മം ആജാനാതി. യോ പന അയം പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിചരിതോ ഹോതി, സോ അയം ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോ ആദിതോ ആദിമ്ഹിയേവ കാമേഹി കിലേസകാമവത്ഥുകാമേഹി അനത്ഥികോ ഭവതി. സോ ദിട്ഠിചരിതോ തതോ തേഹി കാമേഹി വിവേചിയമാനോ ഖിപ്പഞ്ച സുഖേന പടിനിസ്സരതി, ഖിപ്പഞ്ച ധമ്മം ആജാനാതി.

‘‘തണ്ഹാചരിതോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, ദിട്ഠിചരിതോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതീതി ഏകേകായ പടിപദായ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ദുക്ഖാപി പടിപദാ ദുവിധാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ച ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ച, സുഖാപി പടിപദാ ദുവിധാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ ച ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ ചാ’’തി വുത്തം. ‘‘ഏവം സതി ഏകോവ ദ്വീഹി ദ്വീഹി പടിപദാഹി നിയ്യാതീതി ആപജ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സത്താപീ’’തിആദി വുത്തം. തണ്ഹാചരിതാ സത്താപി ദുവിധാ മുദിന്ദ്രിയാപി തിക്ഖിന്ദ്രിയാപി, ദിട്ഠിചരിതാ സത്താപി ദുവിധാ മുദിന്ദ്രിയാപി തിക്ഖിന്ദ്രിയാപീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. യേ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാ മുദിന്ദ്രിയാ ഭവന്തി, തേ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാ ദന്ധഞ്ച പടിനിസ്സരന്തി, ദന്ധഞ്ച ധമ്മം ആജാനന്തി. യേ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ ഭവന്തി, തേ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാ ഖിപ്പഞ്ച പടിനിസ്സരന്തി, ഖിപ്പഞ്ച ധമ്മം ആജാനന്തി, തസ്മാ ഏകേകസ്സേവ ഏകേകാ പടിപദാ യുത്താവാതി. ‘‘ഇമാഹി പടിപദാഹി നിയ്യന്തിയേവ, ന നിയ്യിംസു നിയ്യിസ്സന്തീതി ആപജ്ജേയ്യ വത്തമാനവിഭത്തിയാ നിദ്ദിട്ഠത്താ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഇമാ ചതസ്സോ’’തിആദി വുത്തം. അതീതേപി ഇമാഹി ചതൂഹി പടിപദാഹി നിയ്യിംസു, പച്ചുപ്പന്നേസുപി നിയ്യന്തി, അനാഗതേപി നിയ്യിസ്സന്തീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ യഥാ ‘‘പബ്ബതോ തിട്ഠതീ’’തി.

ഏവന്തി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന. അരിയപുഗ്ഗലാ ചതുക്കമഗ്ഗം പടിപദം പഞ്ഞാപേന്തി. ‘‘കിമത്ഥം പഞ്ഞാപേന്തീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘അബുധജനസേവിതായാ’’തിആദി വുത്തം. അയം വുച്ചതി നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതി തണ്ഹാഅവിജ്ജാനം വസേന സംകിലേസപക്ഖേ ദ്വിദിസാ ചതുസച്ചയോജനാപി സമഥവിപസ്സനാനം വസേന വോദാനപക്ഖേ ദ്വിദിസാ ചതുസച്ചയോജനാപി ദസ്സിതാ. അയം ചതുബ്ബിധാ ചതുസച്ചയോജനാ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ സമുട്ഠാനം ഭൂമി സമുട്ഠാനഭാവതോതി. ‘‘തഥാവിധായ ചതുസച്ചയോജനായ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ സമുട്ഠാനഭൂമിഭാവോ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

൮൨. ‘‘നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ സമുട്ഠാനഭൂതാ ഭൂമി ദസ്സിതാ, തസ്സ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ കത്ഥ കതമാ ദിസാ കിത്തകേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘വേയ്യാകരണേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഹി-സദ്ദോ പക്ഖന്തരത്ഥോ. യേ ദിസാഭൂതാ ആഹാരാദയോ ധമ്മാ വേയ്യാകരണേസു ‘‘കുസലാകുസലാ’’തി വുത്തം, തേ ദിസാഭൂതാ ആഹാരാദയോ ധമ്മാ ദുവിധേന ‘‘ഇമേ അകുസലാ ധമ്മാ സംകിലേസധമ്മാ, ഇമേ കുസലാ വോദാനധമ്മാ’’തി ദുവിധേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ ആലോചിതബ്ബാ. ‘‘കതമേന ദുവിധേനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ലോകവട്ടാനുസാരീ ച ലോകവിവട്ടാനുസാരീ ചാ’’തി വുത്തം. ‘‘കതമം വട്ടം, കതമം വിവട്ട’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘വട്ടം നാമ സംസാരോ, വിവട്ടം നിബ്ബാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സംസാരസ്സ കതമോ ഹേതൂ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘കമ്മകിലേസാ ഹേതു സംസാരസ്സാ’’തി വുത്തം. ‘‘കതമം കമ്മം നാമ, ചേതനായേവ കമ്മം നാമ കിം, ഉദാഹു ചേതസികഞ്ച ഫലദാനസമത്ഥാസമത്ഥമ്പി കമ്മം കി’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കമ്മ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു കമ്മകിലേസേസു. ‘‘തം കമ്മം കഥം കേന പകാരേന ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ചേ വദേയ്യ, യഥാ യേന ഉപചയേന കതം കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തസ്മിം ഉപചയേ തം കമ്മം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തേ കിലേസാ കതമേഹി ധമ്മേഹി നിദ്ദിസിതബ്ബാ’’തി ചേ പുച്ഛേയ്യ, സബ്ബേപി കിലേസാ ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി നിദ്ദിസിതബ്ബാ. ‘‘തേ കിലേസാ കത്ഥ ദട്ഠബ്ബാ’’തി ചേ പുച്ഛേയ്യ, ദസവത്ഥുകേ കിലേസപുഞ്ജേ തേ കിലേസാ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘കതമാനി ദസ വത്ഥൂനീ’’തി ചേ പുച്ഛേയ്യ, ചത്താരോ ആഹാരാ, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ, ചത്താരി ഉപാദാനാനി, ചത്താരോ യോഗാ, ചത്താരോ ഗന്ഥാ, ചത്താരോ ആസവാ, ചത്താരോ ഓഘാ, ചത്താരോ സല്ലാ, ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനീതി ദസ വത്ഥൂനീതി വേദിതബ്ബാനി ചതുന്നം കിച്ചവസേന ഏകത്താ. ഏത്ഥ ച കിലേസാനം പച്ചയോ വത്ഥുകാമോപി കിലേസോപി കിലേസവത്ഥു ഹോതി പുരിമാനം പുരിമാനം കിലേസാനം പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കിലേസാനം പച്ചയഭാവതോ.

‘‘കതമോ കതമോ കതമസ്സ കതമസ്സ വത്ഥൂ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘പഠമേ ആഹാരേ’’തിആദി വുത്തം. ആലമ്ബിതബ്ബേ പഠമേ കബളീകാരാഹാരേ പഠമോ ‘‘രൂപം സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തതി. ആലമ്ബിതബ്ബേ ദുതിയേ ഫസ്സാഹാരേ ദുതിയോ ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ സുഖാ’’തി വിപല്ലാസോ പവത്തതി. ആലമ്ബിതബ്ബേ തതിയേ ചിത്താഹാരേ തതിയോ ‘‘ചിത്തം നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ പവത്തതി, ആലമ്ബിതബ്ബേ ചതുത്ഥേ മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ‘‘ധമ്മോ അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തതി. ആലമ്ബിതബ്ബേ പഠമേ ‘‘രൂപം സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ പഠമം കാമുപാദാനം ആരമ്മണകരണവസേന പവത്തതി. സേസേസുപി യഥാരഹം നയാനുസാരേന യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൩. ‘‘തേസു ആഹാരാദീസു കതമോ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ആഹാരാദീസു, തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതേസു വാ. തണ്ഹാചരിതസ്സ രൂപവേദനാസു തിബ്ബച്ഛന്ദരാഗസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ, യോ ച ഫസ്സാഹാരോ പവത്തതി, ഇമേ കബളീകാരാഹാരഫസ്സാഹാരാ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ ഭവന്തി. ദിട്ഠിചരിതസ്സ ധമ്മചിത്തേസു ബലവഅത്തനിച്ചാഭിനിവേസസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ യോ ച മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ, യോ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോ പവത്തതി, ഇമേ മനോസഞ്ചേതനാഹാരവിഞ്ഞാണാഹാരാ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ ഭവന്തി. ‘‘തത്ഥ യോ ച അസുഭേ സുഭ’’ന്തിആദീസുപി വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി. പുരിമാനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം തണ്ഹാപധാനത്താ ചേവ തണ്ഹാസഭാവത്താ ച, പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ദിട്ഠിപധാനത്താ ചേവ ദിട്ഠിസഭാവത്താ ചാതി.

൮൪. ‘‘കതമസ്മിം പഠമാദികേ ആഹാരേ കതമോ പഠമാദികോ വിപല്ലാസോ പവത്തതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കബളീകാരേ ആഹാരേ’’തിആദിനാ നാമവസേന നിയമേത്വാ പുബ്ബേ വുത്തത്ഥമേവ ദസ്സേതി. ‘‘കതമസ്മിം വിപല്ലാസേ ഠിതോ കതമം ഉപാദിയതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘പഠമേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ’’തിആദി വുത്തം. പഠമേ വിപല്ലാസേ ഠിതോ പുഗ്ഗലോ കാമേ യേന ഉപാദാനേന ഉപാദിയതി, ഇദം ഉപാദാനം ‘‘കാമുപാദാനം നാമാ’’തി വുച്ചതി. സേസേസു ഇമിനാ നയേന യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘യേന കാമുപാദാനേന കാമേഹി പുഗ്ഗലോ സംയുജ്ജതി, അയം കാമുപാദാനധമ്മോ ‘കാമയോഗോ’തി വുച്ചതീ’’തിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സേസാനം യോജനത്ഥാദയോ പാളിതോ, അട്ഠകഥാതോ ച പാകടാ.

൮൫. ‘‘ആഹാരാദീസു കതമേ കതമാ ദിസാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേസു ആഹാരചതുക്കാദീസു ദസസു ചതുക്കേസു പഠമോ പഠമോ കബളീകാരാഹാരാദികോ പഠമാ ദിസാ, ദുതിയോ ദുതിയോ ഫസ്സാഹാരാദികോ ദുതിയാ ദിസാ, തതിയോ തതിയോ വിഞ്ഞാണാഹാരാദികോ തതിയാ ദിസാ, ചതുത്ഥോ ചതുത്ഥോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരാദികോ ചതുത്ഥാ ദിസാതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘താസു ചതൂസു ദിസാസു തേസു കബളീകാരാഹാരാദീസു ധമ്മേസു കതമേ ധമ്മാ കതമസ്സ ഉപക്കിലേസാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഇമേ ആഹാരാദയോ ധമ്മാ ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വിഭത്താതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ ആഹാരോ…പേ… ഇമേ ദിട്ഠിചരിതസ്സ ഉദത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന – ‘‘കബളീകാരാഹാരോ ആഹാരോതിആദി ആഹാരാദീസു യേ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപക്കിലേസാ, തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൮൫) വുത്തം. ദസന്നം സുത്താനന്തി ഏകദേസഭൂതാനം ദസന്നം സുത്താനം. അത്ഥോതി സഭാവധമ്മോ. സദ്ദത്ഥോ ഹി അസമാനോതി. ‘‘ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി ഏതേന ച സദ്ദത്ഥസ്സ നാനത്തം ദസ്സേതി.

‘‘കബളീകാരാഹാരാദീസു കതമേ ആഹാരാദയോ കതമേന വിമോക്ഖമുഖേന പരിഞ്ഞം പഹാനം ഗച്ഛന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യോ ച കബളീകാരോ’’തിആദി വുത്തം.

ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരാ. സബ്ബേതി സബ്ബേ ആഹാരാദയോ ധമ്മാ ലോകവട്ടാനുസാരിനോ ഭവന്തി. തേതി തേ സബ്ബേ ആഹാരാദയോ ധമ്മാ. ലോകാതി ലോകതോ വട്ടതോ. തീഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി നിയ്യന്തി.

൮൬. സംകിലേസപക്ഖേ ദിസാഭൂതാ ആഹാരചതുക്കാദയോ ദസ ചതുക്കാ ധമ്മാ ആചരിയേന നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സിതാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘വോദാനപക്ഖേ കതമേ ദിസാഭൂതാ ധമ്മാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വോദാനപക്ഖേ ദിസാഭൂതേ ധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദി വുത്തം. ചത്താരോ വിഹാരാതി ദിബ്ബവിഹാരാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ അരിയവിഹാരാ ആനേഞ്ജവിഹാരാതി ചത്താരോ വിഹാരാ. തേസു രൂപാവചരസമാപത്തിയോ ദിബ്ബവിഹാരാ, ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചതസ്സോ ഫലസമാപത്തിയോ അരിയവിഹാരാ, ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ ആനേഞ്ജവിഹാരാചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാതി മാനപഹാനം ആലയസമുഗ്ഘാതോ അവിജ്ജാപഹാനം ഭവൂപസമോതി ചത്താരോ അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മാ. ചത്താരി അധിട്ഠാനാനീതി സച്ചാധിട്ഠാനം ചാഗാധിട്ഠാനം പഞ്ഞാധിട്ഠാനം ഉപസമാധിട്ഠാനന്തി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി. ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാതി ഛന്ദസമാധിഭാവനാ വീരിയസമാധിഭാവനാ ചിത്തസമാധിഭാവനാ വീമംസാസമാധിഭാവനാതി ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ. ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ തപോ ബോജ്ഝങ്ഗോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോതി ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ. അവസേസാ പാകടാ.

‘‘ചതൂസു ചതൂസു പടിപദാദീസു കതമോ പടിപദാദികോ പഠമോ സതിപട്ഠാനാദികോ ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘പഠമാ പടിപദാ പഠമം സതിപട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ‘‘പടിപദാദയോ പഞ്ഞാപദട്ഠാനാദികാ, സതിപട്ഠാനാദയോ പന സതിപദട്ഠാനാദികാ, തസ്മാ ‘പഠമാ പടിപദാ പഠമം സതിപട്ഠാന’ന്തിആദിയോജനാ കാതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘പഠമാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഠമം സതിപട്ഠാനം പൂരേതീ’’തിആദി വുത്തം, പൂരകപൂരേതബ്ബഭാവതോ തഥാ യോജനാ കാതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ ‘‘ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ കതമേ പടിപദാദയോ കതമേ സതിപട്ഠാനാദികേ പൂരേന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘പഠമാ പടിപദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഠമം സതിപട്ഠാനം പൂരേതീ’’തിആദി വുത്തം.

൮൭. ‘‘തേസു ദസസു പടിപദാചതുക്കാദീസു കതമേ ധമ്മാ കതമാ ദിസാ, കതമേ ധമ്മാ കതമാ ദിസാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ഇമാ ചതസ്സോ ദിസാ പഠമാ പടിപദാ, പഠമോ സതിപട്ഠാനോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ദസസു പടിപദാചതുക്കാദീസു. ഇമാ മയാ വുച്ചമാനാ പഠമാ പടിപദാദയോ ദിസാ ചതസ്സോ ദിസാ ഭവന്തി.

‘‘തേസു ചതൂസു ദിസാഭൂതേസു പടിപദാചതുക്കാദീസു കതമോ ദിസാഭൂതോ അത്ഥോ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഭേസജ്ജ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ പഠമാ പടിപദാ…പേ… ദിട്ഠിചരിതസ്സ ഉദത്തസ്സ ഭേസജ്ജ’’ന്തി വുത്തം.

‘‘തേസു ദസസു പടിപദാദിചതുക്കേസു ധമ്മേസു കതമോ കതമോ കതമം കതമം വിമോക്ഖമുഖ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ദുക്ഖാ ച പടിപദാ’’തിആദി വുത്തം. അത്ഥോ പന ടീകായം വിത്ഥാരേന വുത്തോ പാകടോ. സംകിലേസപക്ഖേ ദിസാഭൂതാ ആഹാരചതുക്കാദയോ ദസ ചതുക്കാ സമതിക്കമിതബ്ബപഹാതബ്ബഭാവേന നിദ്ധാരിതാ, വോദാനപക്ഖേ പന ദിസാഭൂതാ പടിപദാചതുക്കാദയോ ദസ ചതുക്കാ സമതിക്കമപഹായകഭാവേന നിദ്ധാരിതാ.

‘‘തേസം ആഹാരചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം സമതിക്കമനപഹാനസങ്ഖാതം യം വിക്കീളിതഞ്ച തേസം പടിപദാചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം ഭാവനാസങ്ഖാതം യം വിക്കീളിതഞ്ച സച്ഛികിരിയാസങ്ഖാതം യം വിക്കീളിതഞ്ച അത്ഥി, തം തിവിധം വിക്കീളിതം കതമേസം പുഗ്ഗലാനം വിക്കീളിതം ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേസം വിക്കീളിത’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി യേ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാ വിമുച്ചിംസു, തേസു ബുദ്ധസ്സേവ വിക്കീളിതം ഭവതി കിം, പച്ചേകബുദ്ധസ്സേവ വിക്കീളിതം ഭവതി കിം, സാവകസ്സേവ വിക്കീളിതം ഭവതി കിം, ഉദാഹു സബ്ബേസം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം വിക്കീളിതം ഭവതി കി’’ന്തി വിചാരണായ സമ്ഭവതോ ‘‘തേസം വിക്കീളിത’’ന്തി വുത്തം. യഥാവുത്തപ്പകാരേഹി വിമോക്ഖമുഖേഹി യേ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാ മുച്ചിംസു, തേസം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകാനം വിക്കീളിതം. യം ആഹാരചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം സപരസന്താനേ സമതിക്കമനപഹാനഞ്ച യാ പടിപദാചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം സപരസന്താനേ ഭാവനാസമ്പാദനാ, സച്ഛികിരിയാസമ്പാദനാ ച അത്ഥി, ഇദം സബ്ബം വിക്കീളിതം നാമ ഭവതീതി അത്ഥോ.

‘‘സബ്ബേസം ആഹാരചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം സബ്ബേ പടിപദാചതുക്കാദയോ ദസ ചതുക്കാ പടിപക്ഖാ ഹോന്തി കിം, ഉദാഹു യഥാക്കമം ചതുക്കാനം ചതുക്കാ പടിപക്ഖാ ഹോന്തി കി’’ന്തി വിചാരണായ സമ്ഭവതോ യഥാക്കമം ചതുക്കാനം ചതുക്കാ പടിപക്ഖാ ഹോന്തി പഹാതബ്ബപഹായകഭാവേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ പടിപദാ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന – ‘‘ഇദാനി ആഹാരാദീനം പടിപദാദീഹി യേന സമതിക്കമനം, തം നേസം പടിപക്ഖഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘ചത്താരോ ആഹാരാ തേസം പടിപക്ഖോ ചതസ്സോ പടിപദാ’തിആദിമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൮൭) വുത്തം. തത്ഥ സംകിലേസപക്ഖേ ചത്താരോ യേ ആഹാരാ നിദ്ധാരിതാ, തേസം ചതുന്നം ആഹാരാനം വോദാനപക്ഖേ യാ ചതസ്സോ പടിപദാ നിദ്ധാരിതാ, താ ചതസ്സോ പടിപദാ പടിപക്ഖോ ആഹാരാനം പഹാതബ്ബത്താ, പടിപദാനം പന പഹായകത്താ. സതിപി ആഹാരാനം അപ്പഹാതബ്ബഭാവേ വിപസ്സനാരമ്മണത്താ ആഹാരപടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനവസേന പഹാതബ്ബഭാവോ വുത്തോതി ഏവമാദിയോജനാ കാതബ്ബാ.

സീഹാതി സീഹസദിസാ ബുദ്ധാ ച സീഹസദിസാ പച്ചേകബുദ്ധാ ച സീഹസദിസാ സാവകാ ചാതി സീഹസദിസാ വിസും വിസും യോജേതബ്ബാ. സാവകാ പന അഹതരാഗദോസമോഹാപി സന്തി, തേപി ‘‘സീഹാ’’തി മഞ്ഞേയ്യുന്തി തം നിവത്താപനത്ഥം ‘‘ഹതരാഗദോസമോഹാ’’തി വുത്തം. ഹനിതബ്ബാതി ഹതാ, രാഗോ ച ദോസോ ച മോഹോ ച രാഗദോസമോഹാ, ഹതാ രാഗദോസമോഹാ ഏതേഹി സാവകേഹീതി ഹതരാഗദോസമോഹാ, സാവകാതി യോജനാ കാതബ്ബാ സാവകാനംയേവ ബ്യഭിചാരസമ്ഭവതോതി. തേസം സീഹാനം ബുദ്ധാനം, തേസം സീഹാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം, തേസം സീഹാനം സാവകാനം ഭാവനാ വോദാനപക്ഖേ ഭാവിതബ്ബാനം ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഭാവനാ വഡ്ഢനാ ച, സച്ഛികിരിയാ വോദാനപക്ഖേയേവ സച്ഛികാതബ്ബാനം ഫലനിബ്ബാനാനം സച്ഛികിരിയാ ച, ബ്യന്തീകിരിയാ സംകിലേസപക്ഖേ പഹാതബ്ബാനം പഹാനസങ്ഖാതാ ബ്യന്തീകിരിയാ ച വിക്കീളിതം നാമ ഭവതി.

ഇന്ദ്രിയാധിട്ഠാനന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം അധിട്ഠാനം പവത്തനം ഭാവനാ, സച്ഛികിരിയാ ച. വിപരിയാസാനധിട്ഠാനന്തി വിപല്ലാസാനം അധിട്ഠാനം പഹാനവസേന അപ്പവത്തനം, അനുപ്പാദനഞ്ച സങ്ഖേപതോ വിക്കീളിതം നാമാതി ഗഹിതം. ഇന്ദ്രിയാനി സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനി സദ്ധമ്മഗോചരോ സദ്ധമ്മസ്സ വോദാനപക്ഖസ്സ ഗോചരോ പവത്തനഹേതൂതി അധിപ്പേതാനി. വിപരിയാസാ വിപല്ലാസാ കിലേസഗോചരോ സംകിലേസപക്ഖസ്സ ഗോചരോ പവത്തിഹേതൂതി അധിപ്പേതാ.

‘‘ചത്താരോ ആഹാരാതിആദിനാ സംകിലേസപക്ഖേ ആഹാരചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം തണ്ഹാചരിതാദീനം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം ഉപക്കിലേസവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ ആചരിയേന കതാ, ‘ചതസ്സോ പടിപദാ’തിആദിനാ ച വോദാനപക്ഖേ പടിപദാചതുക്കാദീനം ദസന്നം ചതുക്കാനം തണ്ഹാചരിതാദീനം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം വോദാനവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ ആചരിയേന കതാ, സാ അയം നിദ്ധാരണാ കതമസ്സ നയസ്സ സമുട്ഠാനം ഭൂമീതി വുച്ചതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘അയം വുച്ചതി സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അയന്തി യാ അയം വുത്തനയേന ദ്വിപ്പകാരാ നിദ്ധാരണാ കതാ, സാ അയം ദ്വിപ്പകാരാ നിദ്ധാരണാ സീഹവിക്കീളിതസ്സ നയസ്സ ഭൂമി പവത്തിട്ഠാനം സമുട്ഠാനന്തി നയസമുട്ഠാനകോസല്ലേഹി പുഗ്ഗലേഹി വുച്ചതീതി യോജനാ കാതബ്ബാതി.

‘‘വുത്തപ്പകാരായ നിദ്ധാരിതായ നയസ്സ ഭൂമിഭാവോ കസ്മാ വിഞ്ഞായതീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തേന വുത്തപ്പകാരായ നിദ്ധാരണായ നയഭൂമിഭാവേന ‘‘യോ നേതി…പേ… കുസലാതി ചാ’’തി യം വചനം ആചരിയോ ആഹ, തേന വചനേന വിഞ്ഞായതീതി.

സീഹവിക്കീളിതനയഭൂമി ആചരിയേന വിഭാവിതാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ തിപുക്ഖലനയഭൂമീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തിപുക്ഖലനയഭൂമിം വിഭാവേതുകാമോ ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സതി ‘‘അയം സംകിലേസോ, തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തിആദിവചനമേവ ആചരിയേന വത്തബ്ബം, കസ്മാ പന ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദിവചനം വത്തബ്ബന്തി? സച്ചം, തിപുക്ഖലനയഭൂമിഭാവനാ പന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയവസേന പവത്താ, തസ്മാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദിവചനം വുത്തം. ഏവമപി ‘‘തത്ഥ യോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യാതി, അയം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ’’തിആദിവചനമേവ വത്തബ്ബം, കസ്മാ പന ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദിവചനം വത്തബ്ബന്തി? സച്ചം, ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലത്തയം പന സീഹവിക്കീളിതനയതോ തിപുക്ഖലനയസ്സ നിഗ്ഗച്ഛനതോ നിക്ഖമനതോ സീഹവിക്കീളിതനയഭൂമിവിഭാവനായം പടിപദാവിഭാഗതോ വിഭാവിതപുഗ്ഗലചതുക്കതോ നിദ്ധാരിതം, സീഹവിക്കീളിതനയഭൂമിവിഭാവനായം പടിപദാവിഭാഗതോ വിഭാവിതം പുഗ്ഗലചതുക്കം പഠമം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യേ ദുക്ഖായ പടിപദായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി യോ പടിപദാചതുക്കോ സീഹവിക്കീളിതനയഭൂമിവിഭാവനായം നിദ്ധാരിതോ, തസ്മിം പടിപദാചതുക്കേ. യേതി യേ ദന്ധഉദത്താ ദിട്ഠിചരിതപുഗ്ഗലാ യഥാക്കമം സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച നിയ്യന്തി, ഇതി നിയ്യകാ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ച നിദ്ധാരിതാ. ‘‘തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം കതമോ സംകിലേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ’’തി വിസ്സജ്ജേതും ‘‘തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ’’തിആദി വുത്തം. ചത്താരോ ആഹാരാ നിദ്ധാരിതാ…പേ… ചത്താരി അഗതിഗമനാനി നിദ്ധാരിതാനി, ഇതി അയം ദസവിധോ ആഹാരചതുക്കാദിചതുക്കോ തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ഹോതി. തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ആചരിയേന നിദ്ധാരിതോ, ‘‘കതമം വോദാന’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ചതസ്സോ പടിപദാ നിദ്ധാരിതാ, ചതസ്സോ അപ്പമാണാ നിദ്ധാരിതാ, ഇതി ഇദം ദസവിധം പടിപദാചതുക്കാദിചതുക്കഭൂതം ധമ്മജാതം തേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം വോദാനം ഹോതി.

൮൮. ‘‘തേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു കതമോ പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, കതമോ പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, കതമോ പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പുബ്ബേപി ‘തത്ഥ യേ’തിആദിനാ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ നിദ്ധാരിതാ, കസ്മാ പന പുന ‘‘തത്ഥ യേ’തിആദിനാ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ നിദ്ധാരിതാ’’തി ചേ വദേയ്യ? പുബ്ബേ സംകിലേസവോദാനം സാമിഭാവേന നിദ്ധാരിതാ, പച്ഛാ പന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം അവയവാനം സമൂഹഭാവേന നിദ്ധാരിതാതി വിസേസത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തത്ഥ യേ…പേ… ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാതി ഏത്ഥ യോജനത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസോവ. തത്ഥാതി തേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു. യോതി ഉദത്തോ ദിട്ഠിചരിതോ. അയന്തി അയം നിയതോ ഉദത്തോ ദിട്ഠിചരിതോ. പുന യോതി ഉദത്തോവ തണ്ഹാചരിതോ ച മന്ദോ ദിട്ഠിചരിതോ ച. സാധാരണായാതി ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ ച സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ ച.

‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദയോ തയോ പുഗ്ഗലാ ആചരിയേന നിദ്ധാരിതാ, തേസു തീസു പുഗ്ഗലേസു കതമസ്സ കതമസ്സ കതമം കതമം ഭഗവാ ഉപദിസതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘പടിപദാഭേദേന പുഗ്ഗലഭേദോ ആചരിയേന വിഭാവിതോ, കഥം ദേസനാഭേദേന പുഗ്ഗലഭേദോ വിഭാവിതോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ദേസനാഭേദേനപി പുഗ്ഗലഭേദം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു തീസു ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീസു പുഗ്ഗലേസു. ‘‘സമഥദേസനാവിപസ്സനാദേസനാഭേദേനേവ പുഗ്ഗലഭേദോ വിഭാവിതോ’’തി വത്തബ്ബത്താ മുദുധമ്മദേസനാതിക്ഖധമ്മദേസനാഭേദേനപി പുഗ്ഗലഭേദം വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. സേസേസുപി ഏവമേവ അനുസന്ധ്യത്ഥോ വത്തബ്ബോ.

വിസും വിസും പടിപദാഭേദേന ചത്താരോ ഹുത്വാ വിസും ച സമ്പിണ്ഡിതാ ച പടിപദാഭേദേന ചേവ ദേസനാഭേദേന ച തയോ ഹോന്തീതി വിഭാവേതും ‘‘തത്ഥ യേ’’തിആദിം പുന വത്വാ ‘‘ഇതി ഖോ ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ചത്താരി തീണീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസനിദ്ദേസോ, ‘‘ചത്താരോ തയോ’’തി പന പകതിലിങ്ഗനിദ്ദേസോ കാതബ്ബോവ.

‘‘തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം കതമോ സംകിലേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം സംകിലേസോതി ‘‘തീണി അകുസലമൂലാനി…പേ… സീലവിപത്തി ദിട്ഠിവിപത്തി ആചാരവിപത്തീ’’തി നിദ്ധാരിതാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഇതി അയം സമൂഹോ സംകിലേസോ ഹോതി. ‘‘തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ആചരിയേന നിദ്ധാരിതോ, കഥം വോദാനം നിദ്ധാരിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം വോദാനന്തി ‘‘തീണി കുസലമൂലാനി…പേ… തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി സുഞ്ഞതം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിത’’ന്തി നിദ്ധാരിതാനം കുസലധമ്മാനം സമൂഹഭൂതം ഇതി ഇദം ധമ്മജാതം വോദാനം ഹോതി.

‘‘വുത്തപ്പകാരേന ചത്താരോ ഹുത്വാ തയോ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തീതി ആചരിയേന വിഭാവിതാ, തയോ ഹുത്വാ കിത്തകാ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തീ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘ഇതി ഖോ ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി, തീണി ഹുത്വാ ദ്വേ ഭവന്തി തണ്ഹാചരിതോ ച ദിട്ഠിചരിതോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഇതീതി ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരേന ചത്താരി ചത്താരോ ഹുത്വാ തീണി തയോ ഭവന്തി. തീണി തയോ ഹുത്വാ തണ്ഹാചരിതോ ച ദിട്ഠിചരിതോ ചാതി ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തി.

‘‘തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം കതമോ സംകിലേസോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം അയം സംകിലേസോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം സംകിലേസോതി ‘‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച…പേ… സസ്സതദിട്ഠി ച ഉച്ഛേദദിട്ഠി ചാ’’തി നിദ്ധാരിതാനം അകുസലധമ്മാനം ഇതി അയം സമൂഹോ സംകിലേസോ ഹോതി.

‘‘തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ആചരിയേന നിദ്ധാരിതോ, കഥം വോദാന’’ന്തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ഇദം വോദാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇദം വോദാനന്തി ‘‘സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച…പേ… സഉപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതു, അനുപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതൂ’’തി നിദ്ധാരിതാനം കുസലധമ്മാനം സമൂഹഭൂതം ഇതി ഇദം ധമ്മജാതം വോദാനം ഹോതി.

‘‘തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ സംകിലേസപക്ഖേ അകുസലമൂലതികാദീനം ദ്വിന്നം ദ്വാദസന്നം തികാനം, തിണ്ണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലാനം സംകിലേസവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ കതാ, ‘‘തീണി കുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ വോദാനപക്ഖേ കുസലമൂലതികാദീനം ദ്വിന്നം ദ്വാദസന്നം തികാനം, തിണ്ണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിപുഗ്ഗലാനം വോദാനവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ കതാ, അയം വുത്തപ്പകാരനിദ്ധാരണാ തിപുക്ഖലസ്സ ച നയസ്സ, അങ്കുസസ്സ ച നയസ്സ ഭൂമി സമുട്ഠാനം പവത്തിഹേതു നാമാതി യോജേത്വാ ‘‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാ’’തിആദിനാ സംകിലേസപക്ഖേ തണ്ഹാഅവിജ്ജാദുകാദീനം പന്നരസന്നം ദുകാനം, ദ്വിന്നം തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാനം പുഗ്ഗലാനം വോദാനവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ കതാ, ‘‘സമഥോ ച വിപസ്സനാ ചാ’’തിആദിനാ വോദാനപക്ഖേ സമഥവിപസ്സനാദുകാദീനം ഏകൂനവീസതിദുകാനം, ദ്വിന്നം തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാനം പുഗ്ഗലാനം വോദാനവിഭാവനാമുഖേന യാ നിദ്ധാരണാ കതാ, അയം വുത്തപ്പകാരാ നന്ദിയാവട്ടസ്സ നയസ്സ ഭൂമീതിപി നീഹരിത്വാ യോജേതബ്ബാ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ഹി നന്ദിയാവട്ടനയതോ സീഹവിക്കീളിതനയസ്സ സമ്ഭവോ, സീഹവിക്കീളിതനയതോ ച തിപുക്ഖലനയസ്സ സമ്ഭവോ ഹോതി. ധമ്മാധിട്ഠാനവസേന പന സീഹവിക്കീളിതനയതോ തിപുക്ഖലനയസ്സ സമ്ഭവോ, തിപുക്ഖലനയതോ ച നന്ദിയാവട്ടനയസ്സ സമ്ഭവോ ഹോതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അന്തേ ‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ചാ’തിആദിനാ സമഥസ്സ നയസ്സ ഭൂമി ദസ്സിതാ. തേനേവ ഹി ‘ചത്താരി ഹുത്വാ തീണി ഭവന്തി, തീണി ഹുത്വാ ദ്വേ ഭവന്തീ’തി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൮൮).

‘‘കസ്മാ പന അയം വുത്തപ്പകാരായ നിദ്ധാരണായ തിപുക്ഖലസ്സ ച നയസ്സ, അങ്കുസസ്സ ച നയസ്സ ഭൂമിഭാവോ വിഞ്ഞായതീ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തേന യഥാവുത്തസ്സ നിദ്ധാരണായ ഭൂമിഭാവേന ആചരിയോ ‘‘യോ അകുസലേ…പേ… ദിസാലോചനേനാതി ചാ’’തി യം വചനം ആഹ, തേന വചനേന വുത്തപ്പകാരായ നിദ്ധാരണായ തിപുക്ഖല…പേ… യസ്സ ഭൂമിഭാവോ വിഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ.

‘‘ഏത്താവതാ നയസമുട്ഠാനം പരിപുണ്ണം ഹോതി, അഞ്ഞം നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തം നയസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. യേന യേന നയസമുട്ഠാനേന സംകിലേസപക്ഖേ വാ അകുസലാ ധമ്മാ നിദ്ധാരിതാ, വോദാനപക്ഖേ വാ കുസലാ ധമ്മാ നിദ്ധാരിതാ, തം തം നയസമുട്ഠാനം നിയുത്തം യഥാരഹം നിദ്ധാരേത്വാ യുജ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

നയക്കമേന പന സങ്ഖേപതോ ദസ്സയിസ്സാമി – ദ്വേ പുഗ്ഗലാ, തയോ പുഗ്ഗലാ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാതി പുഗ്ഗലാ തികോട്ഠാസാ ഭവന്തി, ചതുദിസാ, ഛദിസാ, അട്ഠദിസാതി ദിസാപി തികോട്ഠാസാ ഭവന്തി. തത്ഥ ദ്വേ പുഗ്ഗലാതി തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ, ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോതി ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തി. തയോ പുഗ്ഗലാതി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലോ, വിപഞ്ചിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലോ, നേയ്യപുഗ്ഗലോതി തയോ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തി. ചത്താരോ പുഗ്ഗലാതി ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദിഭേദേന ഭിന്നാ മുദിന്ദ്രിയോ തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ, മുദിന്ദ്രിയോ ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോ, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ തണ്ഹാചരിതോ പുഗ്ഗലോ, തിക്ഖിന്ദ്രിയോ ദിട്ഠിചരിതോ പുഗ്ഗലോതി ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ ഭവന്തി. ചതുദിസാതി സംകിലേസപക്ഖേ ദ്വേ ദ്വേ ദിസാ, വോദാനപക്ഖേ ദ്വേ ദ്വേ ദിസാതി ചതുദിസാ ഭവന്തി. ഛദിസാതി സംകിലേസപക്ഖേ തിസ്സോ തിസ്സോ ദിസാ, വോദാനപക്ഖേ തിസ്സോ തിസ്സോ ദിസാതി ഛദിസാ ഭവന്തി. അട്ഠദിസാതി സംകിലേസപക്ഖേ ചതസ്സോ ചതസ്സോ ദിസാ, വോദാനപക്ഖേ ചതസ്സോ ചതസ്സോ ദിസാതി അട്ഠദിസാ ഭവന്തി. തേസു ദ്വേ ദ്വേ തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതേ പുഗ്ഗലേ, ചതുദിസാ ച നിസ്സായ നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തയോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിപഞ്ചിതഞ്ഞുനേയ്യപുഗ്ഗലേ ച ഛദിസാ ച നിസ്സായ തിപുക്ഖലനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. ദുക്ഖാപടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദിഭേദേന ഭിന്നേ ചത്താരോ മുദിന്ദ്രിയതണ്ഹാചരിതതിക്ഖിന്ദ്രിയതണ്ഹാചരിതമുദിന്ദ്രിയദിട്ഠിചരിതതിക്ഖിന്ദ്രിയദിട്ഠിചരിതേ പുഗ്ഗലേ ച അട്ഠദിസാ ച നിസ്സായ സീഹവിക്കീളിതനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. ഏകേകസ്മിം നയസമുട്ഠാനേ വിഭജിതേ ദിസാലോചനഅങ്കുസനയസമുട്ഠാനാനിപി വിഭജിതാനി ഭവന്തി.

‘‘കഥം നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനം ഭവതീ’’തി ചേ വദേയ്യ? ‘‘തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച അസ്സതി ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച അയോനിസോമനസികാരോ ച കോസജ്ജഞ്ച ദോവചസ്സഞ്ച അഹംകാരോ ച മമംകാരോ ച അസ്സദ്ധാ ച പമാദോ ച അസദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച അസംവരോ ച അഭിജ്ഝാ ച ബ്യാപാദോ ച നീവരണഞ്ച സംയോജനഞ്ച കോധോ ച ഉപനാഹോ ച മക്ഖോ ച പളാസോ ച ഇസ്സാ ച മച്ഛേരഞ്ച മായാ ച സാഠേയ്യഞ്ച സസ്സതദിട്ഠി ച ഉച്ഛേദദിട്ഠി ചാ’’തി (നേത്തി. ൮൮) ദുകദുകവസേന ദേസിതോ അയം ദിസാഭൂതോ അകുസലധമ്മസമൂഹോ ദ്വിന്നം തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാനം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ഹോതീതി സംകിലേസപക്ഖേ സംകിലേസസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു പന്നരസസു ദുകദുകവസേന ദേസിതേസു ദിസാഭൂതേസു അകുസലധമ്മേസു കതമോ അകുസലധമ്മോ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം അയം പഠമോ പഠമോ അകുസലധമ്മോ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ പഠമാ ദിസാ നാമ, അയം അയം ദുതിയോ ദുതിയോ അകുസലധമ്മോ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ ദുതിയാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും യോജേത്വാ സമുദയസച്ചദുക്ഖസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വിഭജിതബ്ബധമ്മസഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനം ഭവതി, തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി, തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസഭൂതസ്സ ധമ്മവിസേസസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതി.

‘‘സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച, ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ച, സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച, യോനിസോമനസികാരോ ച വീരിയാരമ്ഭോ ച, സോവചസ്സഞ്ച ധമ്മേ ഞാണഞ്ച അന്വയേ ഞാണഞ്ച, ഖയേ ഞാണഞ്ച അനുപ്പാദേ ഞാണഞ്ച, സദ്ധാ ച അപ്പമാദോ ച, സദ്ധമ്മസ്സവനഞ്ച സംവരോ ച, അനഭിജ്ഝാ ച അബ്യാപാദോ ച, രാഗവിരാഗാ ച ചേതോവിമുത്തി, അവിജ്ജാവിരാഗാ ച പഞ്ഞാവിമുത്തി, അഭിസമയോ ച അപ്പിച്ഛതാ ച, സന്തുട്ഠി ച അക്കോധോ ച, അനുപനാഹോ ച അമക്ഖോ ച, അപളാസോ ച ഇസ്സാപഹാനഞ്ച മച്ഛരിയപ്പഹാനഞ്ച വിജ്ജാ ച, വിമുത്തി ച സങ്ഖതാരമ്മണോ ച വിമോക്ഖോ, അസങ്ഖതാരമ്മണോ ച വിമോക്ഖോ, സഉപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതു, അനുപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതൂ’’തി (നേത്തി. ൮൮) തികദുകവസേന ദേസിതം ഇദം ദിസാഭൂതം കുസലസമൂഹധമ്മജാതം ദ്വിന്നം തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതാനം പുഗ്ഗലാനം വോദാനം ഹോതീതി വോദാനപക്ഖേ വോദാനസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു ഏകൂനവീസതിയാ ദുകദുകവസേന വാ ദേസിതേസു ദിസാഭൂതേസു ധമ്മേസു കതമോ കതമോ കുസലധമ്മോ കതമസ്സ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം പഠമോ പഠമോ കുസലധമ്മോ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വോദാനപക്ഖേ പഠമാ ദിസാ നാമ, അയം ദുതിയോ ദുതിയോ കുസലധമ്മോ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വോദാനപക്ഖേ ദുതിയാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും യോജേത്വാ മഗ്ഗസച്ചനിരോധസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വിഭജിതബ്ബധമ്മഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച നന്ദിയാവട്ടനയസമുട്ഠാനം ഭവതി, തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി, തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസഭൂതസ്സ ധമ്മവിസേസസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതി.

‘‘കഥം തിപുക്ഖലനയസമുട്ഠാനം ഭവതീ’’തി ചേ പുച്ഛേയ്യ, ‘‘തീണി അകുസലമൂലാനി – ലോഭോ അകുസലമൂലം, ദോസോ അകുസലമൂലം, മോഹോ അകുസലമൂലം. തീണി ദുച്ചരിതാനി – കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം. തയോ അകുസലവിതക്കാ – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ – കാമസഞ്ഞാ, ബ്യാപാദസഞ്ഞാ, വിഹിംസാസഞ്ഞാ. തിസ്സോ വിപരീതസഞ്ഞാ – നിച്ചസഞ്ഞാ, സുഖസഞ്ഞാ, അത്തസഞ്ഞാ. തിസ്സോ വേദനാ – സുഖാ വേദനാ, ദുക്ഖാ വേദനാ, അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തിസ്സോ ദുക്ഖതാ – ദുക്ഖദുക്ഖതാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ, വിപരിണാമദുക്ഖതാ. തയോ അഗ്ഗീ – രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി. തയോ സല്ലാ – രാഗസല്ലോ, ദോസസല്ലോ, മോഹസല്ലോ. തിസ്സോ ജടാ – രാഗജടാ, ദോസജടാ, മോഹജടാ. തിസ്സോ അകുസലൂപപരിക്ഖാ – അകുസലം കായകമ്മം, അകുസലം വചീകമ്മം, അകുസലം മനോകമ്മം. തിസ്സോ വിപത്തിയോ – സീലവിപത്തി, ദിട്ഠിവിപത്തി, ആചാരവിപത്തീ’’തി (നേത്തി. ൮൮) തികവസേന ദേസിതോ അയം ദിസാഭൂതോ അകുസലധമ്മസമൂഹോ തിണ്ണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിപഞ്ചിതഞ്ഞുനേയ്യപുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോ ഹോതീതി സംകിലേസപക്ഖേ സംകിലേസസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു ദ്വാദസസു തികതികവസേന ദേസിതേസു ദിസാഭൂതേസു അകുസലധമ്മേസു കതമോ കതമോ അകുസലോ ധമ്മോ കതമസ്സ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം അയം പഠമോ പഠമോ അകുസലധമ്മോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ പഠമാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ദുതിയോ ദുതിയോ അകുസലധമ്മോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ ദുതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം തതിയോ തതിയോ അകുസലധമ്മോ നേയ്യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ തതിയാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും യോജേത്വാ സമുദയസച്ചദുക്ഖസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വിഭജിതബ്ബധമ്മസഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ. സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച തിപുക്ഖലനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസഭൂതസ്സ ധമ്മവിസേസസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതി.

‘‘തീണി കുസലമൂലാനി – അലോഭോ കുസലമൂലം, അദോസോ കുസലമൂലം, അമോഹോ കുസലമൂലം. തീണി സുചരിതാനി – കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം. തയോ കുസലവിതക്കാ – നേക്ഖമ്മവിതക്കോ, അബ്യാപാദവിതക്കോ, അവിഹിംസാവിതക്കോ. തയോ സമാധീ – സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി. തിസ്സോ കുസലസഞ്ഞാ – നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാ, അബ്യാപാദസഞ്ഞാ, അവിഹിംസാസഞ്ഞാ. തിസ്സോ അവിപരീതസഞ്ഞാ – അനിച്ചസഞ്ഞാ, ദുക്ഖസഞ്ഞാ, അനത്തസഞ്ഞാ. തിസ്സോ കുസലൂപപരിക്ഖാ – കുസലം കായകമ്മം, കുസലം വചീകമ്മം, കുസലം മനോകമ്മം. തീണി സോചേയ്യാനി – കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം. തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ – സീലസമ്പത്തി, സമാധിസമ്പത്തി, പഞ്ഞാസമ്പത്തി. തിസ്സോ സിക്ഖാ – അധിസീലസിക്ഖാ, അധിചിത്തസിക്ഖാ, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ. തയോ ഖന്ധാ – സീലക്ഖന്ധോ, സമാധിക്ഖന്ധോ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. തീണി വിമോക്ഖമുഖാനി – സുഞ്ഞതം, അനിമിത്തം, അപ്പണിഹിത’’ന്തി (നേത്തി. ൮൮) തികതികവസേന ദേസിതം ഇദം ദിസാഭൂതം കുസലസമൂഹധമ്മജാതം തിണ്ണം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുവിപഞ്ചിതഞ്ഞുനേയ്യപുഗ്ഗലാനം വോദാനം ഹോതീതി വോദാനപക്ഖേ വോദാനസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു ദ്വീസു ദ്വാദസസു തികതികവസേന ദേസിതേസു ദിസാഭൂതേസു കുസലധമ്മേസു കതമോ കതമോ കുസലധമ്മോ കതമസ്സ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം അയം പഠമോ പഠമോ കുസലധമ്മോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വോദാനപക്ഖേ പഠമാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ദുതിയോ ദുതിയോ കുസലോ ധമ്മോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ വോദാനപക്ഖേ ദുതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം തതിയോ തതിയോ കുസലധമ്മോ നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വോദാനപക്ഖേ തതിയാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും ദിസാഭാവേന യോജേത്വാ മഗ്ഗസച്ചനിരോധസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ വിഭജിതബ്ബധമ്മസഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ. സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച തിപുക്ഖലനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതി.

‘‘കഥം സീഹവിക്കീളിതനയസമുട്ഠാന’’ന്തി ചേ പുച്ഛേയ്യ, ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ, ചത്താരോ വിപല്ലാസാ, ചത്താരി ഉപാദാനാനി, ചത്താരോ യോഗാ, ചത്താരോ ഗന്ഥാ, ചത്താരോ ആസവാ, ചത്താരോ ഓഘാ, ചത്താരോ സല്ലാ, ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, ചത്താരി അഗതിഗമനാനീ’’തി (നേത്തി. ൮൭) ചതുക്കചതുക്കവസേന ദേസിതോ അയം ദിസാഭൂതോ ചതുക്കോ ചതുക്കോ അകുസലധമ്മോ ‘‘ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ ച ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ ച സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ ച സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ ചാ’’തി ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം സംകിലേസോതി സംകിലേസപക്ഖേ സംകിലേസസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു ചതുക്കചതുക്കവസേന ദേസിതേസു ദസസു ചതുക്കേസു ധമ്മേസു കതമോ കതമോ അകുസലധമ്മോ കതമസ്സ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ സംകിലേസപക്ഖേ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ ‘‘അയം അയം പഠമോ പഠമോ അകുസലധമ്മോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഠമാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ദുതിയോ ദുതിയോ അകുസലധമ്മോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദുതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം തതിയോ തതിയോ അകുസലധമ്മോ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ചതുത്ഥോ ചതുത്ഥോ അകുസലധമ്മോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചതുത്ഥാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും ദിസാഭാവേന യോജേത്വാ, സമുദയസച്ചദുക്ഖസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ, വിഭജിതബ്ബധമ്മസഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ. സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച സീഹവിക്കീളിതനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതി.

‘‘ചതസ്സോ പടിപദാ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരി ഝാനാനി, ചത്താരോ വിഹാരാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, ചതസ്സോ സമാധിഭാവനാ, ചത്താരോ സുഖഭാഗിയാ ധമ്മാ, ചതസ്സോ അപ്പമാണാ’’തി (നേത്തി. ൮൬) ചതുക്കചതുക്കവസേന ദേസിതം ഇദം ദിസാഭൂതം കുസലസമൂഹധമ്മജാതം ‘‘ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ ച ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ ച സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ സ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ ചാ’’തി ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം വോദാനം ഹോതീതി വോദാനപക്ഖേ വോദാനസാമഞ്ഞഭാവേന യോജേത്വാ ‘‘ഇമേസു ചതുക്കചതുക്കവസേന ദേസിതേസു ദസസു ചതുക്കേസു കുസലധമ്മേസു കതമോ കതമോ കുസലധമ്മോ കതമസ്സ കതമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദിസാ’’തി മനസാവ ദിസാധമ്മഭാവേന ഓലോകേത്വാ, ‘‘അയം അയം പഠമോ പഠമോ കുസലധമ്മോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഠമാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ദുതിയോ ദുതിയോ കുസലധമ്മോ ദുക്ഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദുതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം തതിയോ തതിയോ കുസലധമ്മോ സുഖായ പടിപദായ ദന്ധാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ മുദിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തതിയാ ദിസാ നാമ. അയം അയം ചതുത്ഥോ ചതുത്ഥോ കുസലധമ്മോ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ നിയ്യകസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ദിട്ഠിചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചതുത്ഥാ ദിസാ നാമാ’’തി വിസും വിസും ദിസാഭാവേന യോജേത്വാ, മഗ്ഗസച്ചനിരോധസച്ചാനി യഥാരഹം നീഹരിത്വാ, വിഭജിതബ്ബധമ്മസഭാവോ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതോ. സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച സീഹവിക്കീളിതനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തസ്സ ഓലോകനാ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന ദസ്സിതാ. സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച ദിസാലോചനനയസമുട്ഠാനം ഭവതി. തഥാ ഓലോകേത്വാ ദിസാവിസേസസ്സ ധമ്മസ്സ പുഗ്ഗലാനം നയനഞ്ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നയതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ച അങ്കുസനയസമുട്ഠാനം ഭവതീതി നയക്കമേന സങ്ഖേപതോ നയസമുട്ഠാനം ഭവതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി.

ഇതി നയസമുട്ഠാനേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.