൧൪. അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൪൬. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന വിഭങ്ഗേന പഞ്ഹാദയോ സോധിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പടിനിദ്ദേസതോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘ഏകത്തതായ ധമ്മാ, യേപി ച വേമത്തതായ നിദ്ദിട്ഠാ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘യേ തത്ഥ നിദ്ദിട്ഠാ, തഥാ തേ ധാരയിതബ്ബാ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യേ ധമ്മാ സുത്തേസു ഏകത്തതായ ച വേമത്തതായ ച നിദ്ദിട്ഠാ, തേ ധമ്മാ കിം പന തഥേവ ധാരയിതബ്ബാ, ഉദാഹു അഞ്ഞഥാപി വികപ്പയിതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യേ തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേസു സുത്തന്തേസു യേ ദുക്ഖസച്ചാദയോ ധമ്മാ ഏകത്തതായ ച വേമത്തതായ ച നിദ്ദിട്ഠാ, തേ ദുക്ഖസച്ചാദയോ ധമ്മാ തഥാ ഏകത്തതായ ച വേമത്തതായ ച ധാരയിതബ്ബാ ഉപലക്ഖിതബ്ബാ, ന അഞ്ഞഥാ വികപ്പയിതബ്ബാ.

‘‘സാമഞ്ഞകപ്പനായ വോഹാരഭാവേന അനവട്ഠാനതോ കതമാ ഏകത്തതാ, കതമാ വേമത്തതാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ദുക്ഖന്തി ഏകത്തതാ’’തിആദി വുത്തം. ദുക്ഖന്തി ജാതിആദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ ദുക്ഖസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം ദുക്ഖസാമഞ്ഞതാ ദുക്ഖസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖ’’ന്തി പുച്ഛിതാ ‘‘ജാതി ദുക്ഖാ, ജരാ ദുക്ഖാ…പേ... വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖ’’ന്തി ജാതിആദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ ദുക്ഖവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം ദുക്ഖവിസേസതാ ദുക്ഖസ്സ വേമത്തതാ നാമ. തത്ഥാതി യേ ദുക്ഖാദയോ ധമ്മാ സുത്തേ വുത്താ, തത്ഥ തേസു ദുക്ഖാദീസു അത്ഥേസു.

ദുക്ഖസമുദയോതി ‘‘തണ്ഹാ പോനോഭവികാ’’തി വിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ സമുദയസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം സമുദയസാമഞ്ഞതാ സമുദയസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ സമുദയോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യായം തണ്ഹാ…പേ… വിഭവതണ്ഹാ’’തി വിസേസം അപേക്ഖിത്വാ യാ സമുദയവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം സമുദയവിസേസതാ സമുദയസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

ദുക്ഖനിരോധോതി ‘‘തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ’’തി വിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ നിരോധസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം നിരോധസാമഞ്ഞതാ നിരോധസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ ദുക്ഖനിരോധോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യോ തസ്സായേവ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധോ ചാഗോ പടിനിസ്സഗ്ഗോ മുത്തി അനാലയോ’’തി വിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ നിരോധവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം നിരോധവിസേസതാ നിരോധസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി? പടിപദാതി സമ്മാദിട്ഠിആദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ നിരോധഗാമിനിപടിപദാസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം നിരോധഗാമിനിപടിപദാസാമഞ്ഞതാ മഗ്ഗസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയമേവ അരിയോ…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി സമ്മാദിട്ഠിആദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ വിസേസദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദതാ വുത്താ, സാ അയം വിസേസദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദതാ മഗ്ഗസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

മഗ്ഗോതി നിരയഗാമിമഗ്ഗാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ സാമഞ്ഞമഗ്ഗതാ വുത്താ, സാ അയം സാമഞ്ഞമഗ്ഗതാ മഗ്ഗസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ മഗ്ഗോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നിരയഗാമീ മഗ്ഗോ…പേ… നിബ്ബാനഗാമീ മഗ്ഗോ’’തി നിരയഗാമിമഗ്ഗാദിവിസേസം അപേക്ഖിത്വാ യാ വിസേസമഗ്ഗതാ വുത്താ, സാ അയം വിസേസമഗ്ഗതാ മഗ്ഗസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

നിരോധോതി പടിസങ്ഖാനിരോധാദിവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ യാ സാമഞ്ഞനിരോധതാ വുത്താ, സാ അയം സാമഞ്ഞനിരോധതാ നിരോധസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ നിരോധോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പടിസങ്ഖാനിരോധോ…പേ… സബ്ബകിലേസനിരോധോ’’തി പടിസങ്ഖാനിരോധാദിവിസേസം അപേക്ഖിത്വാ യാ വിസേസനിരോധതാ വുത്താ, സാ അയം വിസേസനിരോധതാ നിരോധസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

രൂപന്തി ചാതുമഹാഭൂതികാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ സാമഞ്ഞരൂപതാ വുത്താ, സാ അയം സാമഞ്ഞരൂപതാ രൂപസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമം രൂപ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചാതുമഹാഭൂതികം…പേ… വായോധാതുയാ ചിത്തം വിരാജേതീ’’തി ചാതുമഹാഭൂതികാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ വിസേസരൂപതാ വുത്താ, സാ അയം വിസേസരൂപതാ രൂപസ്സ വേമത്തതാ നാമ.

൪൮. അവിജ്ജാതി ദുക്ഖേഅഞ്ഞാണാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ അവിജ്ജാസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം അവിജ്ജാസാമഞ്ഞതാ അവിജ്ജായ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഘീ മോഹോ അകുസലമൂല’’ന്തി ദുക്ഖേഅഞ്ഞാണാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ അവിജ്ജാവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം അവിജ്ജാവിസേസതാ അവിജ്ജായ വേമത്തതാ നാമ.

വിജ്ജാതി ദുക്ഖേഞാണാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ വിജ്ജാസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം വിജ്ജാസാമഞ്ഞതാ വിജ്ജായ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ വിജ്ജാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം…പേ… ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തി ദുക്ഖേഞാണാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ വിജ്ജാവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം വിജ്ജാവിസേസതാ വിജ്ജായ വേമത്തതാ നാമ.

സമാപത്തീതി സഞ്ഞാസമാപത്യാദിവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ യാ സാമഞ്ഞസമാപത്തിതാ വുത്താ, സാ സാമഞ്ഞസമാപത്തിതാ സമാപത്തിയാ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ സമാപത്തീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സഞ്ഞാസമാപത്തി അസഞ്ഞാസമാപത്തി…പേ… നിരോധസമാപത്തീ’’തി സഞ്ഞാസമാപത്യാദിവിസേസം അപേക്ഖിത്വാ യാ വിസേസസമാപത്തിതാ വുത്താ, സാ അയം വിസേസസമാപത്തിതാ സമാപത്തിയാ വേമത്തതാ നാമ.

ഝായീതി സേക്ഖഝായീആദിവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ യാ ഝായീസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ ഝായീസാമഞ്ഞതാ ഝായിനോ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ ഝായീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അത്ഥി സേക്ഖോ ഝായീ, അത്ഥി അസേക്ഖോ ഝായീ…പേ… പഞ്ഞുത്തരോ ഝായീ’’തി സേക്ഖഝായീഅസേക്ഖഝായീആദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ ഝായീവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം ഝായീവിസേസതാ ഝായിനോ വേമത്തതാ നാമ.

സമാധീതി സരണസമാധ്യാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ സമാധിസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം സമാധിസാമഞ്ഞതാ സമാധിനോ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ സമാധീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സരണോ സമാധി, അരണോ സമാധി…പേ… മിച്ഛാസമാധി, സമ്മാസമാധീ’’തി സരണസമാധ്യാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ സമാധിവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം സമാധിവിസേസതാ സമാധിനോ വേമത്തതാ നാമ.

പടിപദാതി ആഗാള്ഹപടിപദാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ പടിപദാസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, അയം പടിപദാസാമഞ്ഞതാ പടിപദായ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ പടിപദാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആഗാള്ഹപടിപദാ, നിജ്ഝാമപടിപദാ…പേ… സുഖാ പടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ’’തി ആഗാള്ഹപടിപദാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ പടിപദാവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം പടിപദാവിസേസതാ പടിപദായ വേമത്തതാ നാമ.

കായോതി നാമകായാദിവിസേസമനപേക്ഖിത്വാ യാ കായസാമഞ്ഞതാ വുത്താ, സാ അയം കായസാമഞ്ഞതാ കായസ്സ ഏകത്തതാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമോ കായോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നാമകായോ രൂപകായോ…പേ… അയം നാമകായോ’’തി നാമകായാദിവിസേസമപേക്ഖിത്വാ യാ കായവിസേസതാ വുത്താ, സാ അയം കായവിസേസതാ കായസ്സ വേമത്തതാ നാമാതി യോജനാ കാതബ്ബാ. പദത്ഥാദികോ വിസേസോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪൭) വിത്ഥാരതോ വുത്തോ.

വുത്തപ്പകാരസ്സ ദുക്ഖസമുദയാദികസ്സ ധമ്മസ്സ ഏകത്തതാദിലക്ഖണം നിഗമനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഏവം യോ ധമ്മോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവന്തി ഇമിനാ മയാ വുത്തേന ‘‘ദുക്ഖന്തി ഏകത്തതാ. തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? ജാതി ദുക്ഖാ, ജരാ ദുക്ഖാ’’തിആദിവചനേന. യോ ധമ്മോതി യോ കോചി ജാതിജരാബ്യാധ്യാദിവിസേസധമ്മോ. യസ്സ ധമ്മസ്സാതി തതോ ജാതിആദിവിസേസധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ ജരാദിവിസേസധമ്മസ്സ. സമാനഭാവോതി ജാതിആദിവിസേസധമ്മേന ജരാദിവിസേസധമ്മസ്സ ദുക്ഖഭാവേന സമാനഭാവോ. തസ്സ ധമ്മസ്സാതി ജരാദിവിസേസധമ്മസ്സ. ഏകത്തതായാതി ദുക്ഖസമുദയതാദിസമാനതായ ദുക്ഖസമുദയാദിഭാവാനം ഏകീഭാവേന. ഏകീഭവതീതി ജാതിആദിവിസേസഭേദേന അനേകോപി ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ’’തിആദിനാ ഏകസദ്ദാഭിധേയ്യതായ ഏകീഭവതി. യേന യേന വാ പന വിലക്ഖണോ, തേന തേന വേമത്തം ഗച്ഛതി. യസ്സ ജാതിആദിധമ്മസ്സ യേന യേന അഭിനിബ്ബത്തനപരിപാചനാദിസഭാവേന യോ ജാതിആദിധമ്മോ ജരാദിധമ്മേന വിലക്ഖണോ വിസദിസോ ഹോതി, തസ്സ ജാതിആദിധമ്മസ്സ തേന തേന അഭിനിബ്ബത്തനപരിപാചനാദിസഭാവേന സോ ജാതിആദിധമ്മോ ജരാദിധമ്മേന വേമത്തതം വിസദിസത്തം ഗച്ഛതി, ദുക്ഖസമുദയാദിഭാവേന സമാനോപി ജാതിആദിധമ്മോ ജരാദിധമ്മസ്സ വിസിട്ഠതം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ദുക്ഖസമുദയാദിധമ്മസ്സ ഏകത്തവേമത്തതാ ആചരിയേന വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘തായ ഏകത്തവേമത്തതായ കത്ഥ പുച്ഛിതേ സതി അധിട്ഠാനം വീമംസിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ സുത്താദികേ പുച്ഛിതേ സതി വീമംസിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സുത്തേ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവം ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന സുത്തേ വാ പുച്ഛിതേ, വേയ്യാകരണേ വാ പുച്ഛിതേ, ഗാഥായം വാ പുച്ഛിതായം സതി അധിട്ഠാനം വീമംസിതബ്ബം. ‘‘കിം വീമംസിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛേയ്യ ‘‘ഏകത്തതായ പുച്ഛതി കിം, ഉദാഹു വേമത്തതായ പുച്ഛതി കി’’ന്തി വീമംസിതബ്ബന്തി യോജനാ. അട്ഠകഥായം പന – ‘‘ഇദാനി താവ ഏകത്തവേമത്തതാവിസയേ നിയോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘സുത്തേ വാ വേയ്യാകരണേ വാ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൪൮) വുത്തം. ‘‘കഥം പുച്ഛിതം, കഥം വിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യദി ഏകത്തതായാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തേനാഹാ’’തിആദ്യാനുസന്ധ്യാദികോ ച ‘‘നിയുത്തോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ’’തി ഇമസ്സ അനുസന്ധ്യാദികോ ച വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ.

ഇതി അധിട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.