൧. ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോ, ന ഹേതുപച്ചയധമ്മോതി അത്ഥോ. സോതി ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ. ഏത്ഥ ച പഠമവികപ്പേ യോ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ വുത്തോ, യോ ച ദുതിയവികപ്പേ ഹേതുഭാവേന പച്ചയോ വുത്തോ, സോ യസ്മാ അത്ഥതോ യഥാവുത്തസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ യഥാവുത്താനം പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുപച്ചയഭാവോയേവ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉഭയഥാപി ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയോതി ഉദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സിതം ഹോതീ’’തി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയഭാവോ, ആരമ്മണഭാവേന വാ പച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോ’’തിആദിനാ ആരമ്മണപച്ചയാദീസു അത്ഥോ നേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏസ നയോ സേസപച്ചയേസുപീ’’തി ആഹ. ധമ്മസഭാവോ ഏവ, ന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ ധമ്മസത്തി നാമ അത്ഥീതി. ഉപകാരകം ധമ്മന്തി പച്ചയധമ്മം ആഹ. ഉപകാരകതന്തി പച്ചയതം.

പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോതി പച്ചത്തവസേന നിദ്ദിട്ഠോ, പഠമായ വിഭത്തിയാ നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥോ. തേനാതി പച്ചയധമ്മനിദ്ദേസഭൂതേന പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠേന പഠമേന ഹേതുസദ്ദേന. ഏതസ്സാതി ഹേതുസദ്ദാഭിധേയ്യമത്ഥമാഹ. സോ ഹി ഛബ്ബിധോ നവവിധോ ദ്വാദസവിധോതി അനേകഭേദേന ഭിന്നോപി ഹേതുഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ ഏകവചനേന വുത്തോ. ദുതിയോ ഹേതുസദ്ദോതി ആനേത്വാ യോജനാ. ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനന്തി അധികതത്താ വുത്തം ‘‘ഹേതു സമ്പയുത്താനം പച്ചയോ ഹോന്തോ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനമേവ പച്ചയോ ഹോതി, ന വിപ്പയുത്താന’’ന്തി ഏവം പദമേതം. ന ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഹേതുവിപ്പയുത്തധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയോ ന ഹോതീതി. സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധീസദ്ദത്താ ‘‘സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖത്താ’’തി വുത്തം. സമ്പയുത്തോതി ഹി വുത്തേ കേന സമ്പയുത്തോതി ഏകന്തതോ സമ്ബന്ധിഅന്തരം അപേക്ഖിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞസ്സ…പേ… വിഞ്ഞായതീ’’തി. നായം ഏകന്തോതി യ്വായം ‘‘ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേ’’തിആദിനാ വുത്തോ അത്ഥോ, അയമേകന്തോ ന ഹോതി, അഞ്ഞാപേക്ഖോപി സദ്ദോ അഞ്ഞസ്സ വിസേസനം ഹോതീതി ഇദം ന സബ്ബത്ഥേവ സമ്ഭവതീതി അത്ഥോ. ‘‘പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ’’തി ഇമിനാ പഠമസ്സ ഹേതുസദ്ദസ്സ സമ്പയുത്തസദ്ദാനപേക്ഖതം ആഹ. തേന വുത്തം ‘‘ഹേഹുപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏത്ഥേവ ബ്യാവടോ’’തി. അവിസിട്ഠാതി ന വിസേസിതാ. ഏവന്തി യഥാ ഹേതുസദ്ദേന അഞ്ഞത്ഥ ബ്യാവടേന സമ്പയുത്താ ന വിസേസിയന്തി കിച്ചന്തരപസുതത്താ, ഏവം സമ്പയുത്തസദ്ദേന ഹേതുസദ്ദവിസേസനരഹിതേന തദത്ഥമത്തബ്യാവടത്താ അവിസേസതോ സമ്പയുത്താനം ഗഹണം സിയാ. തേന വുത്തം ‘‘സമ്പയുത്തസദ്ദേനാ’’തിആദി. ആഹാരിന്ദ്രിയാസമ്പയുത്തസ്സ അഭാവതോതി ആഹാരേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ച നസമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി ഫസ്സചേതനാവിഞ്ഞാണവേദനാജീവിതവിരഹിതോ ചിത്തുപ്പാദോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘വജ്ജേതബ്ബാ…പേ… തം ന കത’’ന്തി. വജ്ജേതബ്ബം ഹേതുവിപ്പയുത്തം.

ഏവമ്പീതി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഗയ്ഹമാനേപി നാപജ്ജതി. യദിപി ഹേതവോ ബഹവോ, സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ ചായം, തഥാപി സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസനിദ്ദിട്ഠത്താതി അധിപ്പായോ. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചത്ത…പേ… വുത്തത്താ’’തി. വിനാപി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവേ സിദ്ധേപീതി ഇമിനാ യം വുത്തം ‘‘നായമേകന്തോ’’തി, തമേവ ഉല്ലിങ്ഗേതി. ന പന ഹേതൂനന്തി ഇദം ഹേതുസ്സ പച്ചയഭാവേന ഗഹിതത്താ പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന ഗഹണം ന യുജ്ജേയ്യാതി ആസങ്കമാനം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഏവമ്പി ഗഹണം സിയാ’’തി. സോതി ദുതിയോ ഹേതുസദ്ദോ. അപരേ പന ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹേതൂനഞ്ച സമ്പയുത്തകാനഞ്ചാതി സമാസം വികപ്പേന്തി. പതിട്ഠാമത്താദിഭാവേന നിരപേക്ഖാതി ഹേതുഝാനമഗ്ഗധമ്മാ പതിട്ഠാനഉപനിജ്ഝാനനിയ്യാനമത്തേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖാ ഹേതുഝാനമഗ്ഗപച്ചയകിച്ചം കരോന്തി. സാപേക്ഖാ ഏവാതി അഞ്ഞസാപേക്ഖാ ഏവ. ആഹരിതബ്ബഇസിതബ്ബാ ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയേഹി ഉപകത്തബ്ബധമ്മാ. തസ്മാതി യസ്മാ യേഹി സാപേക്ഖാ, തേ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ പച്ചയഭാവേനേവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ. തേനാഹ ‘‘തേ വിനാപി…പേ… ന കത’’ന്തി. പരിച്ഛിന്ദന്തി വിസേസേന്തി. തന്തി ദുതിയം ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണം. തത്ഥാതി ആഹാരിന്ദ്രിയപച്ചയനിദ്ദേസേ. ന കേവലഞ്ച തത്ഥേവ, ഇധ ച ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ദുതിയേന ഹേതുഗ്ഗഹണേന പച്ചയുപ്പന്നാനം പുന വിസേസനകിച്ചം നത്ഥി, കസ്മാ? പച്ചയഭൂതേനേവ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനം അഞ്ഞേസഞ്ച ഹേതൂനം അവിച്ഛിന്നത്താ.

പുരിമവചനാപേക്ഖോ വുത്തസ്സേവ നിദ്ദേസോതി തം-സദ്ദസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവമാഹ. പാകടീഭൂതേ ഏവ അത്ഥേ പവത്തതി, പാകടീഭാവോ ച അഞ്ഞാനപേക്ഖേന സദ്ദേന പകാസിതത്താ വേദിതബ്ബോ. അനപേക്ഖനീയോ അത്ഥന്തരബ്യാവടത്താ. അഞ്ഞോതി ഹേതുസദ്ദതോ അഞ്ഞോ. നിദ്ദിസിതബ്ബപകാസകോ വുത്തോ നത്ഥി, യോ തം-സദ്ദേന പടിനിദ്ദേസം ലഭേയ്യ.

യദി ഏവം ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ കഥന്തി ആഹ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാനന്തി ഇമിനാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ പന-സദ്ദോ സതിപി ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം നിദ്ദേസഭാവേ ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ ലബ്ഭമാനാനം നിദ്ദിസിതബ്ബാനം പാകടീകരണസങ്ഖാതം ഹേതുസദ്ദതോ വിസേസം ജോതേതി. ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഇമസ്സ സമാസപദസ്സ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനത്തമാഹ ‘‘പച്ചയുപ്പന്നവചനേനാ’’തി. തേന ച യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകദേസോവ വുച്ചതി ധമ്മാനം വിസേസനഭാവതോതി ആഹ ‘‘അസമത്തേനാ’’തി. വിസേസനം നാമ വിസേസിതബ്ബാപേക്ഖന്തി ആഹ ‘‘പച്ചയുപ്പന്നവചനന്തരാപേക്ഖേനാ’’തി. വുത്തതായ വിനാ പടിനിദ്ദേസതാ നത്ഥീതി ‘‘പുബ്ബേ വുത്തേനാ’’തി വുത്തം.

തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബന്തി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബം ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ പാകടീഭൂതം കിം പനാതി പുച്ഛതി. തേ ഹേതൂ ചേവ…പേ… ഹേതുസമ്പയുത്തകാ ച തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ ഹേതുസമ്പയുത്തകസദ്ദേ പാകടീഭൂതാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞഥാതി ‘‘യേഹി ഹേതൂഹീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരതോ അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞേന പകാരേന. തം അഞ്ഞം പകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ ഹേതൂ…പേ… സമ്ബന്ധേ സതീ’’തി ആഹ. ഇധാതി അനന്തരം വുത്തസമ്ബന്ധനം ഭുമ്മനിദ്ദേസേന പരാമസതി. തേനേവാതി പഠമേനേവ ഹേതുസദ്ദേന. തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാതി ‘‘തംസമുട്ഠാനാന’’ന്തി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ യഥാ പാകടാ, ഏവം പുബ്ബേ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി വുത്തചോദനായമ്പി ഏവമേവ തേനേവ തം-സദ്ദേന നിദ്ദിസിതബ്ബാ പാകടാ ഭവിതും അരഹന്തി. തഥാ ച സതി നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ…പേ… ന യുജ്ജേയ്യ. ദുവിധമ്പി വാ ഹേതുഗ്ഗഹണം അപനേത്വാതി ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ കതം ദ്വിപ്പകാരഹേതുഗ്ഗഹണം അവിചാരേത്വാ ‘‘തംസമ്പയുത്തകാനന്തി അവത്വാ’’തിആദിനാ തം-സദ്ദവചനീയതം ചോദേതി, ‘‘നിദ്ദിസിതബ്ബസ്സ അപാകടത്താ’’തിആദിനാ പരിഹരതി ച. ഹേതൂ ഹി പച്ചയാതി ഇദം അയം ഹേതുപച്ചയകഥാതി കത്വാ വുത്തം.

തം ന വുത്തന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനവചനം ന വുത്തം. തസ്സാതി സഹജാതപച്ചയസ്സ. കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ ഭവേയ്യ, വുത്തോവ സോ ‘‘വിപാകാബ്യാകതോ ഏകോ ഖന്ധോ തിണ്ണന്നം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, തയോ ഖന്ധാ ഏകസ്സ ഖന്ധസ്സ കടത്താ ച രൂപാന’’ന്തിആദിനാ, തസ്മാ ചിത്തചേതസികാനം കടത്താരൂപപച്ചയഭാവോ ന സക്കാ നിവാരേതും. തത്ഥാതി സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസേ. തത്ഥ ഹി ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം സഹജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനി ഏവ നിദ്ദിട്ഠാനി. ഇധാപീതി ഇമസ്മിം ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേപി. ഏവം ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി നിദ്ദേസേന ഭവിതബ്ബം. യദി ഏവം കസ്മാ തഥാ ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാനന്തി പനാ’’തിആദി. വിസേസിതം ഹോതി സബ്ബചിത്തചേതസികാസമുട്ഠാനഭാവേന. വചനേനാതി യഥാദസ്സിതേന സഹജാതപച്ചയനിദ്ദേസവചനേന. ചിത്തചേതസികാനം പച്ചയഭാവോ ഏവ ഹി തത്ഥ പച്ചയനിദ്ദേസേ വുത്തോ, ന ചിത്തചേതസികാനം സമുട്ഠാനഭാവോതി അധിപ്പായോ.

ഹേതുആദിപടിബദ്ധതഞ്ച ദസ്സേതി യദഗ്ഗേന താനി ചിത്തപടിബദ്ധവുത്തീനി, തദഗ്ഗേന തംസമ്പയുത്തധമ്മപടിബദ്ധവുത്തീനിപി ഹോന്തീതി. ആരമ്മണമേതം ഹോതീതി യദേതം കുസലാകുസലചേതനാവസേന മനോദ്വാരേ ചേതനം സേസദ്വാരേസു കായവചീപയോഗവസേന സങ്കപ്പനം, യഞ്ച കാമരാഗാദീനം സന്താനേ അനുസയനം, ഏതം ആരമ്മണം ഏസോ പച്ചയോ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ പതിട്ഠാനായ. പതിട്ഠിതേതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതാപതിട്ഠാപത്തേ കമ്മവിഞ്ഞാണേ വിരുള്ഹേതി തതോ ഏവ കമ്മവിഞ്ഞാണതോ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണബീജേ വിരുള്ഹേ വിരുഹന്തേതി അത്ഥോ. അഥ വാ പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതീതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതേ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ പവത്തിയാ ആരമ്മണേ പച്ചയേ പടിസിദ്ധേ ആയതിപടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മിം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിവസേന പതിട്ഠിതേ പതിട്ഠഹന്തേ വിരുള്ഹേ ബീജഭാവേന വിരുഹന്തേ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘പടിസന്ധിനാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണപച്ചയതാ വുത്താ’’തി.

പുരിമതരസിദ്ധായാതി ഖേത്തഭാവനിബ്ബത്തിയാ പുരേതരമേവ സിദ്ധായ പഥവിയാ. അത്തലാഭോയേവ ചേത്ഥ പതിട്ഠാനം, ന പടിലദ്ധത്തഭാവാനം അവട്ഠാനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പതിട്ഠാനം കമ്മസ്സ കടത്താ ഉപ്പത്തീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

സേസരൂപാനന്തി പടിസന്ധിക്ഖണേ പഥവീധാതുആദീനം സേസരൂപാനം, പവത്തേ പന തിസന്തതിരൂപാനമ്പി. സഹഭവനമത്തം വാ ദസ്സേതി. സഹഭാവേനപി ഹി അത്ഥി കാചി വിസേസമത്താ. കത്ഥചി കത്ഥചീതി പകതികാലഭവവിസേസാദികേ. തതിയപകതിയഞ്ഹി പഠമകപ്പികകാലേ ച ഭാവകലാപോ നത്ഥി, രൂപഭവേ കായകലാപോപി. ആദി-സദ്ദേന തത്ഥേവ ഘാനജിവ്ഹാകലാപാ, കാമഭവേ ച അന്ധാദീനം ചക്ഖാദികലാപാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. കത്ഥചി അഭാവാഭാവതോതി നാമരൂപോകാസേ കത്ഥചിപി അഭാവാഭാവതോ.

തേസന്തി പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം. ന ഹി ഹേതു പവത്തിയം കടത്താരൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ഉതുആഹാരജാനം പന സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചയഭാവപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥീ’’തി. ന പന ലബ്ഭതി പച്ചയപച്ചനീയേ താദിസസ്സ വാരസ്സ അനുദ്ധടത്താ. ഇദന്തി ‘‘പവത്തിയം കടത്താരൂപാദീനം പച്ചയഭാവപടിബാഹനതോ’’തി ഇദം ‘‘ഹേതൂ സഹജാതാന’’ന്തി അദേസനായ പരിഹാരവചനം, ഈദിസീ പന ചോദനാ അനോകാസാ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. യോ ഹി ധമ്മോ യഥാ ഭഗവതാ ദേസിതോ, സോ തഥേവ ഗഹേതബ്ബോതി.

ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.