൧. പണ്ണത്തിവാരോ

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. ഇന്ദ്രിയയമകേ വിഭങ്ഗേ വിയാതി യഥാ ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ പുരിസിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉദ്ദിട്ഠം, ന മനിന്ദ്രിയാനന്തരം, ഏവം ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയയമകേ. തഞ്ച സുത്തദേസനാനുരോധേനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തീണിമാനി…പേ… സുത്തേ ദേസിതക്കമേനാ’’തി ആഹ. സോയം യദത്ഥം തസ്സ സുത്തേ ദേസിതക്കമേന ഉദ്ദേസോ, തം ദസ്സേതും ‘‘പവത്തിവാരേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയ’’ന്തി ഇദം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ച സാമഞ്ഞതോ ഗഹണം, ഏവം ഉപാദിന്നസ്സ അനുപാദിന്നസ്സ ചാതി ആഹ ‘‘കമ്മജാനം അകമ്മജാനഞ്ച അനുപാലക’’ന്തി. അഥ വാ സഹജധമ്മാനുപാലകമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയം ന കേവലം ഖണട്ഠിതിയാ ഏവ കാരണം, അഥ ഖോ പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സപി കാരണമേവ. അഞ്ഞഥാ ആയുക്ഖയമരണം ന സമ്ഭവേയ്യ, തസ്മാ ‘‘കമ്മജാനഞ്ച അനുപാലക’’ന്തി അവിസേസതോ വുത്തം, ചുതിപടിസന്ധീസു ച പവത്തമാനാനം കമ്മജാനം അനുപാലകം. ഇതീതി തസ്മാ. തംമൂലകാനീതി ജീവിതിന്ദ്രിയമൂലകാനി. ചുതിപടിസന്ധിപവത്തിവസേനാതി ചുതിപടിസന്ധിവസേന പവത്തിവസേന ച. തത്ഥ യം ഉപാദിന്നം, തം ചുതിപടിസന്ധിവസേനേവ, ഇതരം ഇതരവസേനപി വത്തബ്ബം. യസ്മാ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു പുരിസിന്ദ്രിയാവസാനേസു ഏകന്തഉപാദിന്നേസു അതംസഭാവത്താ യം മനിന്ദ്രിയം മൂലമേവ ന ഹോതി, തസ്മാ തം ഠപേത്വാ അവസേസമൂലകാനി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിമൂലകാനി. ആയതനയമകേ വിയാതി യഥാ ആയതനയമകേ പടിസന്ധിവസേനായതനാനം ഉപ്പാദോ, മരണവസേന ച നിരോധോ വുത്തോ, ഏവമിധാപി ചുതിഉപപത്തിവസേനേവ വത്തബ്ബാനി, തസ്മാ അതംസഭാവത്താ ജീവിതിന്ദ്രിയം തേസം ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം മജ്ഝേ അനുദ്ദിസിത്വാ അന്തേ പുരിസിന്ദ്രിയാനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠം. യം പന ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിമൂലകേസു മനിന്ദ്രിയം സബ്ബപച്ഛാ ഏവ ഗഹിതം, തത്ഥ കാരണം അട്ഠകഥായം വുത്തമേവ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൯൪. കോചി സഭാവോ നത്ഥീതി കോചി സഭാവധമ്മോ നത്ഥി. യദി ഏവം ‘‘നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖേപോ ഏവ യുത്തോതി ആഹ ‘‘ന ച രൂപാദീ’’തിആദി. ‘‘സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാ’’തിആദീസു സുഖദുക്ഖസദ്ദാനം സാമഞ്ഞവചനഭാവേപി ഇന്ദ്രിയദേസനായം തേ വിസിട്ഠവിസയാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഖസ്സ…പേ… ഗഹിതോയേവാ’’തി ആഹ. ദുക്ഖസ്സ ച ഭേദം കത്വാ.

൧൪൦. പഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തീതി ആമന്താതി വുത്തന്തി പജാനനട്ഠേന അധിപതേയ്യട്ഠേന ച പഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി, ദസ്സനട്ഠേന പന ചക്ഖൂനി ചാതി ചക്ഖു, ഇന്ദ്രിയന്തി പുച്ഛായ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ‘‘തണ്ഹാസോതമേവാഹാ’’തി വുത്തം, ‘‘യസ്സ ഛത്തിംസതി സോതാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൩൯) പന ദിട്ഠിആദീനമ്പി സോതഭാവോ ആഗതോ.

പണ്ണത്തിനിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ

൧൮൬. അഞ്ഞധമ്മനിസ്സയേനാതി ‘‘യോ തേസം രൂപീനം ധമ്മാനം ആയു ഠിതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൩൪) അഞ്ഞധമ്മനിസ്സയേന ഗഹേതബ്ബം. പവത്തിഞ്ച ഗഹേത്വാ ഗതേസു വിസ്സജ്ജനേസു, ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗഹേത്വാ ഗതേസു യോജനാ ന ലബ്ഭതീതി അധിപ്പായോ. അലബ്ഭമാനാ ച സുഖദുക്ഖദോമനസ്സിന്ദ്രിയേഹേവ ന ലബ്ഭതി. തംമൂലകാ ച നയാതി സുഖിന്ദ്രിയാദിമൂലകാ ച നയാ. തേഹീതി സുഖിന്ദ്രിയാദീഹി. യോജനാതി ‘‘പവത്തേ സുഖിന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തിആദിനാ ഉപ്പജ്ജമാനേഹി യോജനാ. തംമൂലകാ ച തഥായോജനാമൂലഭൂതാ ച നയാ ജീവിതിന്ദ്രിയാദിമൂലകാ ച നയാ. പാകടായേവാതി പാളിഗതിയാ ഏവ വിഞ്ഞായമാനയോജനത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ.

തം വചനം. സോമനസ്സവിരഹിതസചക്ഖുകപടിസന്ധിനിദസ്സനവസേനാതി സോമനസ്സവിരഹിതസചക്ഖുകപടിസന്ധിയേവ നിദസ്സനന്തി യോജേതബ്ബം. കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം ‘‘നിദസ്സനമത്തമേതം, ന പന ഗണനപരിച്ഛിന്ദന’’ന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി ചതുന്നംയേവാതി നിയമോ കതോ’’തി. തംസമാനലക്ഖണാതി തായ സചക്ഖുകപടിസന്ധിതായ സമാനലക്ഖണാതി പരിത്തവിപാകഗ്ഗഹണം. തത്ഥ സസോമനസ്സപടിസന്ധിയോ സന്ധായ ഉപേക്ഖാപടിസന്ധിയോ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താതി കേചി. പരിത്തവിപാകപടിസന്ധി ച കുസലവിപാകാഹേതുകപടിസന്ധി വേദിതബ്ബാ. സാപി ഹി സചക്ഖുകാ സിയാ. തംസമാനലക്ഖണാതി വാ തായ ഉപേക്ഖാസഹഗതായ സമാനലക്ഖണാ യഥാവുത്തഅഹേതുകപടിസന്ധി ച പഞ്ചമജ്ഝാനപടിസന്ധി ച. യദി ഏവം ‘‘ചതുന്ന’’ന്തി കസ്മാ ഗണനപരിച്ഛേദോതി ആഹ ‘‘കാമാവചരേ…പേ… നിദസ്സനം കത’’ന്തി. തേനാതി ഉപേക്ഖാസഹഗതമഹാവിപാകനിദസ്സനേന, യേഹി സമാനതായ ഇമേ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താ, തേ ഏകംസേന തംസഭാവാ ഏവാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ സസോമനസ്സ…പേ… തോ ഹോതീ’’തി.

നനു ച ഗബ്ഭസേയ്യകേസു അയമത്ഥോ ഏകംസതോ ന ലബ്ഭതീതി ആസങ്കം സന്ധായാഹ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകാനഞ്ച…പേ… ദസ്സിതാ ഹോതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘സചക്ഖുകാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ യദി സഹേതുകപടിസന്ധികാനം കാമാവചരാനം നിയമതോ സചക്ഖുകാദിഭാവദസ്സനം ഗബ്ഭസേയ്യകവസേന ലബ്ഭേയ്യ, യുത്തമേതം സിയാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഗബ്ഭസേയ്യകേപി ഹീ’’തിആദി. തഥാ ആയതനയമകേ ദസ്സിതന്തി ഇദം ആയതനയമകവണ്ണനായം അത്തനാ വുത്തം ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയയമകേ’’തിആദിവചനം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി സോമനസ്സിന്ദ്രിയുപ്പാദകകമ്മസ്സ ഏകന്തേന ചക്ഖുന്ദ്രിയുപ്പാദനതോ ഗബ്ഭേപി യാവ ചക്ഖുന്ദ്രിയുപ്പത്തി, താവ ഉപ്പജ്ജമാനതായ ‘‘അഭിനന്ദിതബ്ബത്താ’’തി വുത്തം. സന്നിട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതാനന്തി ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതാനം. ഇത്ഥീനം അഘാനകാനം ഉപപജ്ജന്തീനന്തി ആദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഇത്ഥീനം അചക്ഖുകാനം ഉപപജ്ജന്തീന’’ന്തിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേ ഏവാതി ഗബ്ഭസേയ്യകാ ഏവ.

തംസമാനലക്ഖണന്തി സോപേക്ഖഅചക്ഖുകപടിസന്ധിഭാവേന സമാനലക്ഖണം. തത്ഥാതി അഹേതുകപടിസന്ധിചിത്തേ. സമാധിലേസോ ദുബ്ബലസമാധി യോ ചിത്തട്ഠിതിമത്തോ. തസ്മാതി യസ്മാ ചിത്തട്ഠിതി വിയ ദുബ്ബലം വീരിയം നത്ഥി, യോ ‘‘വീരിയലേസോ’’തി വത്തബ്ബോ, തസ്മാ, ലേസമത്തസ്സപി വീരിയസ്സ അഭാവാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേസൂതി അഹേതുകപടിസന്ധിചിത്തതോ അഞ്ഞേസു. കേസുചീതി ഏകച്ചേസു. ഉഭയേനപി മനോദ്വാരാവജ്ജനഹസിതുപ്പാദചിത്തം വദതി. ഇധാതി അഹേതുകപടിസന്ധിചിത്തേ. സമാധിവീരിയാനി ഇന്ദ്രിയപ്പത്താനി ച ന ഹോന്തീതി സമാധികിച്ചം പടിക്ഖിപതി, ന സമാധിമത്തം, ന വീരിയലേസസ്സ സബ്ഭാവതോതി യോജേതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘വിസേസനഞ്ഹി വിസേസിതബ്ബേ പവത്തതീ’’തി. യസ്മിം വീരിയേ സതി ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തി സിയാ, തദേവ തത്ഥ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

അപായേ ഓപപാതികവസേനാതി ഇദം സുഗതിയം ഓപപാതികോ വികലിന്ദ്രിയോ ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം, ‘‘ലബ്ഭന്തേവ ഞാണവിപ്പയുത്താന’’ന്തി പന വുത്തത്താ ‘‘ദുഹേതുകപടിസന്ധികാനം വസേനാ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തേസന്തി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയസന്താനാനം. ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം പന ഉപ്പാദനിരോധാ അഭിണ്ഹസോവ ഹോന്തീതി. പഠമകപ്പികാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഗഹിതാനം പരിവത്തമാനലിങ്ഗാനം വസേന ഉപ്പാദനിരോധഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പഠമകപ്പികാനം പന വസേന ഉപ്പാദോ ഏവ ലബ്ഭതി. ‘‘ചുതിഉപപത്തിവസേനേവ ദുതിയപുച്ഛാസുപി സന്നിട്ഠാനേഹി ഗഹണം വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ഉപാദിന്നഇന്ദ്രിയേഹി നിയമിതത്താ വുത്തം.

൧൯൦. സന്താനുപ്പത്തിനിരോധദസ്സനതോതി സന്താനവസേന ഉപ്പാദനിരോധാനം ദിസ്സമാനത്താ. ഏതേന രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിസമാനഗതികതം യുത്തിതോ സാധേതി. ആഗമതോ പന ‘‘വിനാ സോമനസ്സേനാ’’തിആദിനാ പരതോ സാധേസ്സതി. ഛേദോതി നാമം ദട്ഠബ്ബം സരൂപദസ്സനേനേവ സംസയഛേദനതോ.

തസ്സാതി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ. തേ ച അസഞ്ഞസത്താ. നനു ച ഉപ്പാദോവ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ചുതിഉപപത്തിവസേന വത്തബ്ബോ, ന അനുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘അനുപ്പാദോ…പേ… ന പവത്തേ’’തി. അയഞ്ച നയോ ന കേവലം പുരിമകോട്ഠാസേ ഏവ, അഥ ഖോ ഇതരകോട്ഠാസേപി ഗഹിതോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ഛിമകോട്ഠാസേപീ’’തിആദിമാഹ.

‘‘ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി യേനാധിപ്പായേന ചോദനാ കതാ, തമധിപ്പായം വിവരിതും ‘‘നനു സുദ്ധാവാസ’’ന്തിആദി വുത്തം. ന വത്തബ്ബന്തി ‘‘ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തി ന വത്തബ്ബം, ‘‘ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’ഇച്ചേവ വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി യഥാ ‘‘ഉപപജ്ജന്താന’’ന്തി ന വത്തബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സോമനസ്സമനിന്ദ്രിയാനന്തി സോമനസ്സിന്ദ്രിയമനിന്ദ്രിയാനം, അയമേവ വാ പാഠോ. തദാതി പഠമസ്സ രൂപജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ധരമാനകാലേ. തസ്മാതി യസ്മാ രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനം അത്ഥേവ കാലഭേദോ, ഉഭയഞ്ചേത്ഥ ജീവിതിന്ദ്രിയഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ. ഉഭയന്തി സോമനസ്സിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ഇദം ഉഭയം. ഉപ്പാദക്ഖണേന നിദസ്സിതന്തി ഏതേന ‘‘ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന പാകടതരം കാതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ താദിസാനം അനേകേസം ചിത്താനം ഭങ്ഗക്ഖണേ ലബ്ഭമാനം തദേകദേസേന സബ്ബപഠമസ്സ ഉപപത്തിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേന നിദസ്സിതം, ഏവമിധാപി ഖണദ്വയേ ലബ്ഭമാനം തദേകദേസേന ഉപ്പാദക്ഖണേന നിദസ്സിതന്തി ഏവം നിദസ്സനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തേസന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയാദീനം. അഞ്ഞത്ഥാതി പവത്തേ. ഇധാതി അനാഗതകാലഭേദേ. ന ന സമ്ഭവതി ഉപപത്തിക്ഖണസ്സ വിയ തതോ പരം പവത്തിക്ഖണസ്സപി അനാഗതകാലഭാവതോ. തസ്മാതി ഉപപത്തിതോ അഞ്ഞത്ഥാപി യഥാധിപ്പേതഉപ്പാദസമ്ഭവതോ. അയഞ്ച അത്ഥോ വാരന്തരേപി ദിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി. ന ഹീതിആദിനാ തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. തത്ഥ അപി പച്ഛിമ…പേ… സന്ധികസ്സാതി അപി-സദ്ദേന ‘‘കോ പന വാദോ അപച്ഛിമഭവികസ്സ സോമനസ്സസഹഗതപടിസന്ധികസ്സാ’’തി ദസ്സേതി. അപച്ഛിമഭവികസ്സ ചുതിതോ പച്ഛാ ‘‘സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ചുതിതോ പുബ്ബേവാ’’തി. ഏത്ഥ ഹി പഠമപുച്ഛാസു സന്നിട്ഠാനത്ഥോതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഏത്ഥ ‘‘യസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഏവമാദീസു യമകേസു യാ പഠമപുച്ഛാ, താസു സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതോ അത്ഥോ. പുച്ഛിതബ്ബത്ഥനിസ്സയോതി ‘‘തസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദികസ്സ പുച്ഛിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ നിസ്സയഭൂതോ മാദിസോവ മയാ സദിസോ ഏവ അത്ഥോ ഉപപത്തിഉപ്പാദിന്ദ്രിയവാ ഉപപത്തിക്ഖണേ ഉപ്പാദാവത്ഥഇന്ദ്രിയസഹിതോ, ഉഭയുപ്പാദിന്ദ്രിയവാ പടിസന്ധിപവത്തീസു ഉപ്പാദാവത്ഥഇന്ദ്രിയസഹിതോ വാ. പടിനിവത്തിത്വാപി പുച്ഛിതബ്ബത്ഥസ്സ നിസ്സയോതി ‘‘യസ്സ വാ പനാ’’തിആദിനാ പടിനിവത്തിത്വാ പുച്ഛിതബ്ബസ്സപി സംസയത്ഥസ്സ നിസ്സയോതി ഏവം ഇമിനാ വിയ അജ്ഝാസയേന ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദീസു ദുതിയപുച്ഛാസു സന്നിട്ഠാനത്ഥമേവ സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതമേവ അത്ഥം നിയമേതി. തത്ഥേവ താസു ഏവ പുബ്ബേ വുത്തപഠമപുച്ഛാസു ഏവ. പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘തസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തിആദീസു അനാഗതഭാവമത്തേന സരൂപതോ ഗഹിതം ഉപ്പാദം ഉപ്പാദസങ്ഖാതം, ‘‘തസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തിആദീസു അനാഗതഭാവമത്തേന സരൂപതോ ഗഹിതം നിരോധം വാ നിരോധസങ്ഖാതം വാ സംസയത്ഥം ന നിയമേതീതി. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന സന്നിട്ഠാനത്ഥസ്സ നിയമോ ഹോതി, ന സംസയത്ഥസ്സ, തസ്മാ ‘‘യസ്സ വാ പന…പേ… ആമന്താ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോതി യ്വായം ഉപ്പാദവാരേ വിചാരോ വുത്തോ, നിരോധവാരേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഹി ‘‘യസ്സ വാ പന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝിസ്സതി, തസ്സ ചക്ഖുന്ദ്രിയം നിരുജ്ഝിസ്സതീതി? ആമന്താ’’തി വുത്തം.

ഏവം അവുത്തത്താതി ഉപ്പാദനിരോധാനം അനാഗതാനം സരൂപേന അവുത്തത്താ. ന ഹി തത്ഥ തേ സരൂപേന വുത്താ, അഥ ഖോ ‘‘നുപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി പടിക്ഖേപമുഖേന വുത്താ. തത്ഥാതി അനുലോമേ. ന ഏവം യോജേതബ്ബാ പടിലോമേ. തമേവ അയോജേതബ്ബതം ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. ഉപ്പാദനിരോധേ അതിക്കമിത്വാ ഉപ്പാദനിരോധാ സമ്ഭവന്തി യോജേതും, തഥാ ഉപ്പാദനിരോധേ അപ്പത്വാ ഉപ്പാദനിരോധാ സമ്ഭവന്തി യോജേതുന്തി യോജനാ. ഇദഞ്ച ദ്വയം യഥാനുലോമേ സമ്ഭവതി, ന ഏവം പടിലോമേ. തേനാഹ ‘‘ന ഏവം…പേ… സമ്ഭവന്തീ’’തി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അഭൂതാഭാവസ്സ…പേ… സമ്ഭവാനുപപത്തിതോ’’തി. അഭൂതാഭാവസ്സാതി അഭൂതസ്സ അഭാവസ്സ, അഭൂതസ്സ ഉപ്പാദസ്സ നിരോധസ്സ ച അഭാവസ്സാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അഭൂതുപ്പാദനിരോധാഭാവോ ച പടിലോമേ പുച്ഛിതോ’’തി, തസ്മാ ‘‘ആമന്താ’’തി ച വുത്തം, ന വുത്തം വിസ്സജ്ജനന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സ വിസേസരഹിതസ്സ അഭൂതാഭാവസ്സാതി ഇമസ്സ യഥാവുത്തസ്സ യഥാ രൂപാഭാവോ വേദനാഭാവോതി കോചി അഭാവോപി വിസേസസഹിതോ, ന ഏവമയന്തി വിസേസരഹിതസ്സ അഭൂതാഭാവസ്സ.

കാലന്തരയോഗാഭാവതോതി കാലവിസേസയോഗാഭാവതോ. യാദിസാനന്തി യാനി ഭൂതാനി ന വത്തമാനാനി സതി പച്ചയേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനി, തേസം അനാഗതാനന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പാദനിരോധാഭാവേന പുച്ഛിതബ്ബസ്സാതി ‘‘നുപ്പജ്ജിസ്സതി ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഏവം ഉപ്പാദസ്സ നിരോധസ്സ ച അഭാവേന പുച്ഛിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ. സന്നിസ്സയോ നിസ്സയഭൂതോ സന്നിട്ഠാനേന സന്നിച്ഛിതോ സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതോ. സോ യഥാവുത്തോ അത്ഥോ നിസ്സയോ ഏതേസന്തി തന്നിസ്സയാ. താദിസാനംയേവ അനാഗതാനംയേവ ഉപപത്തിചുതിഉപ്പാദനിരോധാനം ഉപപത്തിചുതിസങ്ഖാതഉപ്പാദനിരോധാനം അനുപ്പാദാനിരോധാനം പടിക്ഖേപവസേന. ജീവിതാദീനമ്പി ജീവിതമനിന്ദ്രിയാദീനമ്പി. അനുപ്പാദാനിരോധാ സംസയപദേന പുച്ഛിതാ ഹോന്തി ‘‘യസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം നുപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ന നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി. ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം വിഭജിത്വാ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ന വുത്തം…പേ… വിസ്സജ്ജന’’ന്തി.

യേ സോപേക്ഖപടിസന്ധികാ ഭവിസ്സന്തി രൂപലോകേ, തേ സങ്ഗഹിതാതി യോജനാ. തംസമാനലക്ഖണതായാതി തേന സോപേക്ഖപടിസന്ധികഭാവേന സമാനലക്ഖണതായ. തം പമാദലിഖിതം ധമ്മയമകേ താദിസസ്സേവ വചനസ്സ അഭാവതോ. തത്ഥപി യം വത്തബ്ബം, തം ചിത്തയമകേ വുത്തം ‘‘ന ഹി ഖണപച്ചുപ്പന്നേ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാതി അതീതവോഹാരോ അത്ഥീ’’തിആദിനാ.

പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ

൪൩൫-൪൮൨. ലോകിയഅബ്യാകതേഹീതി ഫലധമ്മനിബ്ബാനവിനിമുത്തേഹി അബ്യാകതേഹി. താനി ഉപാദായാതി താനി ലോകിയഅബ്യാകതാനി ഉപാദായ. തംസമാനഗതികാനം മനിന്ദ്രിയാദീനം ‘‘സോ വേദനാക്ഖന്ധം പരിജാനാതീതി? ആമന്താ’’തിആദിനാ (യമ. ൧.ഖന്ധയമക.൨൦൬) വേദനാക്ഖന്ധാദീനം വിയ പരിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ. യഞ്ഹി പരിജാനിതബ്ബം, തദേവ പരിജാനാതീതിആദിനാ വുത്തം. ഏവമവിപരീതേ അത്ഥേ സിദ്ധേപി ചോദകോ ‘‘മിസ്സകത്താ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനം ലേസം ഗഹേത്വാ ചോദേതി ‘‘യദി പരിഞ്ഞേയ്യമിസ്സകത്താ’’തിആദിനാ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഇധ പരിഞ്ഞേയ്യമിസ്സകാനം പരിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ, ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി സാ തേസം വത്തബ്ബാ, തഥാ ഭാവേതബ്ബമിസ്സകാനം ഭാവേതബ്ബതാതി. തേനാഹ ‘‘കസ്മാ ധമ്മയമകേ’’തിആദി. കുസലാകുസലേസു ഭാവനാപഹാനാഭിനിവേസോ ഹോതി, യേന വുത്തം ‘‘സോ തം അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതീ’’തിആദി. ന അബ്യാകതഭാവന്തി ഏകേന യഥാ ഫസ്സദ്വാരതോ വിയ വിഞ്ഞാണദ്വാരതോ കുസലാദീനം ഉപ്പത്തിപരിയായോ, ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീനം വിയ ന അബ്യാകതാദീനം പരിഞ്ഞേയ്യതാപരിയായോതി ദസ്സേതി.

കുസലാകുസലഭാവേന അഗ്ഗഹിതാതി സമുദയസഭാവേന അഗ്ഗഹിതാതി അത്ഥോ. കുസലാകുസലാപീതി കുസലാകുസലഭാവാപി സമാനാ. ഭാവേതബ്ബപഹാതബ്ബഭാവേഹി വിനാപി ഹോതി, യോ ന മഗ്ഗസമുദയസച്ചപക്ഖിയോ. യഥാ ‘‘അനിച്ചം രൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘അനിച്ചമേവ രൂപം, ന നിച്ച’’ന്തി പടിയോഗിവിനിവത്തനമേവ ഏവ-കാരേന കരീയതി, ന തസ്സ ദുക്ഖാനത്തതാദയോ നിവാരിതാ ഹോന്തി, ഏവം ‘‘പഹാതബ്ബമേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദേന പടിയോഗിഭൂതം അപ്പഹാതബ്ബമേവ നിവത്തീയതി, ന തതോ അഞ്ഞവിസേസാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേന പഹാതബ്ബമേവാ’’തിആദി. ഭാവേതബ്ബഭാവോ ഏവ തസ്സ അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ഗഹിതോ ഉക്കംസഗതിവിജാനനതോ. ‘‘പരതോ ലിഖിതബ്ബം ഉപ്പടിപാടിയാ ലിഖിത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം. ദ്വേ പുഗ്ഗലാതി ഹി ആദി അനുലോമേ ആഗതം ഉദ്ധടം, ചക്ഖുന്ദ്രിയം ന പരിജാനാതീതിആദി പന പടിലോമേ. ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ന പജഹന്തി നാമാതി ഇദം ‘‘നോ ച ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം പജഹന്തീ’’തി പാളിപദസ്സ അത്ഥവചനം. യം പന ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയമൂലകം അതിക്കമിത്വാ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയമൂലകേ ഇദം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം, പടിലോമേ ആഗതം സന്ധായ വുത്തത്താ തം ന യുത്തം, ന തം അട്ഠകഥാചരിയാ പഠമം ആഗതം പദം ലങ്ഘിത്വാ താദിസസ്സേവ പച്ഛാ ആഗതപദസ്സ അത്ഥവണ്ണനം കരോന്തി. പദാനുക്കമതോ ഏവ ഹി അട്ഠകഥായം അത്ഥവണ്ണനാ ആരദ്ധാ, പരിയോസാപിതാ ച, തസ്മാ അനുപടിപാടിയാവ ലിഖിതം, ന ഉപ്പടിപാടിയാതി ദട്ഠബ്ബം ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ’’തിആദികസ്സ അനുലോമേ ആഗതസ്സ ഉദ്ധടത്താ.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പരിഞ്ഞാവാരേ. ഛ പുഗ്ഗലാതി പുഥുജ്ജനേന സദ്ധിം യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠാ ഛ പുഗ്ഗലാ. അഭിന്ദിത്വാ ഗഹിതോ തത്ഥ ഭബ്ബാഭബ്ബാനം കിച്ചവിസേസസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ. യത്ഥ പന സതി പുഥുജ്ജനഗ്ഗഹണസാമഞ്ഞേ ഭബ്ബാനം കിച്ചം ഗഹിതം, യത്ഥ ച അഭബ്ബാനം, തത്ഥ തേ ഏവ ഭിന്ദിത്വാ വുത്താ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം പടിലഭിസ്സന്തി, യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം ന പടിലഭിസ്സന്തീ’’തി ച ആദിമാഹ. അരഹാതി അരിയോ, അയമേവ വാ പാഠോ. പഠമമഗ്ഗഫലസമങ്ഗീതി പുരിമമഗ്ഗഫലസമങ്ഗീ. ഇതരോതി അരഹാ. ഏവം പുഗ്ഗലഭേദം ഞത്വാതി ഇധ പുഥുജ്ജനോ സോ ച അഭബ്ബോതി ഗഹിതോ, ഇധ ഭബ്ബോ ഇധ അരിയാ, യേ ച പഠമമഗ്ഗഫലസമങ്ഗിനോ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗഫലസമങ്ഗിനോതി ഏവം യഥാവുത്തം പുഗ്ഗലവിഭാഗം ഞത്വാ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസം ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ അട്ഠ അരിയാതി ഇമേസം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാനം ഭേദതോ അഭേദതോ ച ഗഹണവസേന ആഗതേ തസ്മിം തസ്മിം പാഠപദേസേ. സന്നിട്ഠാനേനാതി സന്നിട്ഠാനപദവസേന, നിച്ഛയവസേനേവ വാ. നിദ്ധാരേത്വാതി നീഹരിത്വാ. വിസ്സജ്ജനം യോജേതബ്ബന്തി വിസ്സജ്ജനവസേന പവത്തപാളിയാ യഥാവുത്തഅത്ഥദസ്സനേന സമ്ബന്ധതോ വിഭാവേതബ്ബോതി.

പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

യമകപകരണ-അനുടീകാ സമത്താ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ