൧. പണ്ണത്തിവാരോ
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ
൨൬. ഏവം വുത്തന്തി ഏവം ദ്വാരാലമ്ബനേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മവിഭാഗവസേന വുത്തം. പിയസഭാവം പിയജാതികം ‘‘കഥം രൂപേന ഖോ, ആവുസോ’’തിആദീസു വിയ പിയസഭാവട്ഠേന രൂപം, ന രുപ്പനട്ഠേനാതി വുത്തം ‘‘പിയരൂപം…പേ… രൂപം ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തി. രുപ്പനട്ഠേന രൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നമ്പി ചക്ഖാദി പിയസഭാവമത്തവചനിച്ഛാവസേന പിയരൂപമേവ അനുപ്പവിസതി, ന രൂപക്ഖന്ധന്തി ആഹ ‘‘പിയസഭാവ…പേ… ന രൂപക്ഖന്ധോതി വുത്ത’’ന്തി. ‘‘യോ പന യത്ഥ വിസേസോ’’തി വുത്തോ വിസേസസദ്ദോ നാനുവത്തതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വചനസേസോ’’തി. ന ഹി അധികാരതോ ലബ്ഭമാനസ്സ അജ്ഝാഹരണകിച്ചം അത്ഥി. ദിട്ഠിസഞ്ഞാതി വാ പദുദ്ധാരോയം വേദിതബ്ബോ. വിസേസതാ പനസ്സാ ‘‘വിസേസം വണ്ണയിസ്സാമാ’’തി പടിഞ്ഞായ ഏവ പാകടാ. ‘‘അവസേസാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സംയോജനവസേന ജാനാതി അഭിനിവിസതീതി സഞ്ഞാ ദിട്ഠീതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠി ഏവ സഞ്ഞാ’’തി. ദിട്ഠി ചാതി ച-സദ്ദേന അവസിട്ഠം പപഞ്ചം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ’’തി ഏത്ഥ പപഞ്ചസൂദനിയം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൦൧) വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാനാമേന വാ പപഞ്ചാ ഏവ വുത്താ’’തി.
൨൮. ‘‘ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തി ഏതസ്മിം അനുലോമേ യഥാ സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം ലബ്ഭതി, ന ഏവം ‘‘ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോ’’തി പടിലോമേ, ഇധ പന പടിവചനേന വിസ്സജ്ജനന്തി തദത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവേ വേദനാക്ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവോ’’തി ആഹ. തേന സത്താപടിസേധേ അയം ന-കാരോതി ദസ്സേതി. സദ്ദഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സദ്ദനിബന്ധനത്താ പഞ്ഞത്തിയാ സദ്ദസഭാഗതം വാ സന്ധായ കതം. പണ്ണത്തിസോധനഞ്ഹേതം. തേനാഹ ‘‘പണ്ണത്തിസോധനമത്തമേവ കരോതീ’’തി. തേന നിദ്ധാരേതബ്ബസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. യതോ വുത്തം ‘‘ന അഞ്ഞധമ്മസബ്ഭാവോ ഏവേത്ഥ പമാണ’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാതിആദിനാ യഥാവുത്തമത്ഥം പാഠന്തരേന സമത്ഥേതി. കാമം കത്ഥചി സതിപി ഖന്ധേ നത്ഥി വേദനാക്ഖന്ധോ, അഖന്ധത്തസഭാവാ പന നത്ഥി വേദനാതി ‘‘ന ഖന്ധാ ന വേദനാക്ഖന്ധോതി? ആമന്താ’’തി വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഞ്ഞത്തിനിബ്ബാനസങ്ഖാതാ’’തിആദി.
൩൯. ‘‘രൂപതോ അഞ്ഞേ’’തി ഏത്ഥ ഭൂതുപാദായ ധമ്മോ വിയ പിയസഭാവോപി രൂപസദ്ദാഭിധേയ്യതാസാമഞ്ഞേന ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ വേദനാദയോ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. അപ്പവത്തിമത്തമേവാതി ഖന്ധസദ്ദപ്പവത്തിയാ അഭാവേ രൂപസദ്ദപ്പവത്തിയാ ച അഭാവോതി പണ്ണത്തിസോധനമത്തതംയേവ സന്ധായ വദതി, തഥാ ചാഹ ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി – യഥാ ചക്ഖുതോ അഞ്ഞസ്സ സബ്ബസ്സപി സഭാവധമ്മസ്സ ആയതനഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ തദുഭയവിനിമുത്തം കിഞ്ചി നത്ഥീതി കേവലം പഞ്ഞത്തിസോധനത്ഥം തമേവ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ആയതനേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ ചക്ഖു ന ച ആയതന’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധാപി തദത്ഥമേവ ഉഭയവിനിമുത്തസ്സ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ രൂപം ന ച ഖന്ധാ’’തി വുത്തന്തി. വിസമോപഞ്ഞാസോ. ‘‘ചക്ഖുഞ്ച ആയതനേ ച ഠപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ ഹി അവസേസഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനം കിഞ്ചി നത്ഥീതി സക്കാ വത്തും ആയതനവിനിമുത്തസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവാ. തേനാഹ ‘‘യദി സിയാ’’തി. ‘‘രൂപഞ്ച ഖന്ധേ ച ഠപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ പന ന തഥാ സക്കാ വത്തും ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. യദി പന താദിസം ഖന്ധഗതം ധമ്മജാതം നത്ഥീതി ഏവമിദം വുത്തം സിയാ, ഏവം സതി യുത്തമേതം സിയാ. തഥാ ഹി ‘‘അട്ഠകഥായം പനാ’’തിആദിനാ പഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണമേവ ഉദ്ധരീയതി. തണ്ഹാവത്ഥു ച ന സിയാ അവസേസഗ്ഗഹണേന ഗയ്ഹമാനന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഖന്ധോ ച സിയാതി യോജനാ.
നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പവത്തിവാരവണ്ണനാ
൫൦-൨൦൫. മിസ്സകകാലഭേദേസു യമകേസു പദാനം ഭിന്നകാലത്താ സിയാ അത്ഥവിസേസോതി ആഹ ‘‘അമിസ്സകകാലഭേദേസു വാരേസു അത്ഥവിസേസാഭാവതോ’’തി. ഇദാനി തമേവത്ഥം ‘‘പുരിമസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. തേനാതി അത്ഥവിസേസാഭാവേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പവത്തിവാരപാഠേ, ഏതിസ്സം വാ പവത്തിവാരവണ്ണനായം. ഛ ഏവ വുത്താ, ന നവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അതീതേനാ’’തിആദി. ഏതേ പന തയോതി അത്തനാ വിസും അനന്തരം ദസ്സിതേ സന്ധായാഹ. യഥാദസ്സിതാതി അട്ഠകഥായം നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സിതബ്ബാകാരാ പച്ചുപ്പന്നേനാതീതാദയോ യേ പാളിയം ഉജുകമേവ ആഗതാ. ‘‘ന വിസും വിജ്ജന്തീ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഹീ’’തിആദിനാ പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ പടിലോമപുച്ഛാഹീതി ‘‘യസ്സ വാ പന വേദനാക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവമാദികാഹി പഠമപദേ വുത്തസ്സ പടിലോമവസേന പവത്താഹി. തേനേവാതി നയതോ യോജേതും സക്കുണേയ്യത്താ ഏവ. മിസ്സകകാലഭേദേസു ചാതി ന കേവലം അമിസ്സകകാലഭേദേസുയേവ, അഥ ഖോ മിസ്സകകാലഭേദേസു ചാതി അത്ഥോ. ന യോജനാസുകരതായ ഏവ പുരിമേ അയോജനാ, അഥ ഖോ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അമിസ്സക…പേ… വുത്താനീ’’തി.
യേന കാരണേനാതി യേന ഏകപദദ്വയസങ്ഗഹിതാനം ഖന്ധാനം ഉപ്പാദസ്സ നിരോധസ്സ ലാഭസങ്ഖാതേന കാരണേന. യഥാക്കമം പുരേപഞ്ഹോ പച്ഛാപഞ്ഹോതി ച നാമം വുത്തം. ച-സദ്ദേന പുരേപച്ഛാപഞ്ഹോതി ച നാമം വുത്തന്തി നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബം. തത്ഥ പന ‘‘ഏകപദദ്വയസങ്ഗഹിതാന’’ന്തി ഇദം ഏകജ്ഝം കത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തമേവത്ഥമ്പി വിവരതി ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ യസ്സാതി യസ്സ പഞ്ഹസ്സ. ‘‘പഞ്ഹോ’’തി ചേത്ഥ പുച്ഛനവസേന പവത്തം വചനം വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘പരിപൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബത്ഥസങ്ഗണ്ഹനതോ’’തി. തം സരൂപദസ്സനേന വിസ്സജ്ജനം തംവിസ്സജ്ജനം, തം വാ യഥാവുത്തം വിസ്സജ്ജനം ഏതസ്സാതി തംവിസ്സജ്ജനോ, തസ്സ തംവിസ്സജ്ജനസ്സ. പുരിമകോട്ഠാസേനാതി പുരിമേന ഉദ്ദേസപദേന. തേന ഹി വിസ്സജ്ജനപദസ്സ സമാനത്ഥതാ ഇധ സദിസത്ഥതാ. ഏകേന പദേനാതി ഏകേന പധാനാപ്പധാനേന യമകപദേന, ന പഠമപദേനേവാതി അത്ഥോ. ഉപ്പാദനിരോധലാഭസാമഞ്ഞമത്തേനാതി ഉപ്പാദസ്സ വാ നിരോധസ്സ വാ ലബ്ഭമാനതായ സമാനതാമത്തേന. സന്നിട്ഠാനപദ…പേ… യുത്തന്തി ഇദം അട്ഠകഥായം ‘‘യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ പുരേപഞ്ഹസ്സ ദസ്സിതത്താ വുത്തം. യദിപി തത്ഥ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിസ്സജ്ജിതത്താ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ ലബ്ഭതീതി വുത്തം, യോ പന സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതോ രൂപക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പാദോ പാളിയം അനുഞ്ഞാതരൂപേന ഠിതോ, തസ്സ വസേന പുരേപഞ്ഹോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി പുരിമകോട്ഠാസേന സദിസത്ഥതാ ഹോതി.
‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഏത്ഥ രൂപക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പന്നപുബ്ബതാപടിക്ഖേപമുഖേന ഇതരസ്സ പടിക്ഖിപീയതീതി രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ യഥാവുത്തപടിക്ഖേപോ പധാനഭാവേന വുത്തോ. ഏസേവ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസൂതി ആഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനത്ഥസ്സേവ പടിക്ഖിപനം പടിക്ഖേപോ’’തി. ‘‘യസ്സ രൂപക്ഖന്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ വേദനാക്ഖന്ധോ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ പന രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദലക്ഖണം കത്വാ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ പുച്ഛീയതീതി സോ ഏവ ‘‘നോ’’തി പടിസേധീയതി. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസൂതി വുത്തം ‘‘സംസയത്ഥനിവാരണം പടിസേധോ’’തി. ‘‘ന-കാരവിരഹിത’’ന്തി ഏതേന പടിസേധസ്സ പടിസേധിതമാഹ. യദി ഏവം പാളിഗതിപടിസേധവിസ്സജ്ജനാനം കോ വിസേസോതി ആഹ ‘‘തത്ഥ ഉപ്പത്തീ’’തിആദി.
തദേകദേസപക്ഖേപവസേനാതി തേസം ചതുന്നം പഞ്ഹാനം പഞ്ചന്നഞ്ച വിസ്സജ്ജനാനം ഏകദേസസ്സ പക്ഖിപനവസേന. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഠമേ ഠാനേ പരിപുണ്ണപഞ്ഹസ്സ പുരിമകോട്ഠാസേ സരൂപദസ്സനേനാ’’തിആദി. യോ പനേത്ഥ പഞ്ഹേസു വിസ്സജ്ജനേസു ച സത്തവീസതിയാ ഠാനേസു പക്ഖേപം ലഭതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പരിപുണ്ണപഞ്ഹോ ഏവാ’’തിആദി വുത്തം. പാളിവവത്ഥാനദസ്സനാദിതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പുച്ഛാവിഭങ്ഗോ വിസ്സജ്ജനാഠാനാനി ഏകസ്മിം പഞ്ഹേ യോജനാനയോതി ഇമേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.
സുദ്ധാവാസാനന്തിആദി പാളിയാ പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്ഥദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ‘‘യസ്സ യത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥ, തസ്സ തത്ഥ വേദനാക്ഖന്ധോ നുപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി ഇമസ്സ വിസ്സജ്ജനം ഹോതി ‘‘സുദ്ധാവാസാനം തേസം തത്ഥാ’’തി. തത്ഥ ഏകഭൂമിയം ദുതിയാ ഉപപത്തി നത്ഥീതി ഏകിസ്സാ ഭൂമിയാ ഏകസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ദുതിയവാരം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. തതിയവാരാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സ്വായമത്ഥോ യഥാ ഞാപിതോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പടിസന്ധിതോ പഭുതി ഹി…പേ… പവത്താ’’തി വുത്തം. തേന അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നവസേനായം ദേസനാ പവത്താതി ദസ്സേതി. ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നം കമ്മജസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ വസേന ഉപ്പാദനിരോധേസു വുച്ചമാനേസു അകമ്മജേസു കുസലാദീസു കഥന്തി ചോദനായം തേപി ഇധ തംനിസ്സിതാ ഏവ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തസ്മിഞ്ഹി…പേ… ദസ്സിതാ’’തി. തേനേവാതി കമ്മജസന്താനേനേവ. തസ്മാതി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ വിപാകസന്താനസ്സ ഏകത്തേന ഗഹിതത്താ. തസ്സാതി കമ്മജസന്താനസ്സ. പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു യഥാ പച്ചേകം ‘‘ഏകിസ്സാ ഭൂമിയാ ദുതിയാ ഉപപത്തി നത്ഥീ’’തി യഥാവുത്തപാളിയാ വിഞ്ഞായതി, ഏവം ‘‘സുദ്ധാവാസാന’’ന്തി അവിസേസവചനതോ സകലേപി സുദ്ധാവാസേ സാ നത്ഥീതി തായ കസ്മാ ന വിഞ്ഞായതീതി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ സയമേവ പരിഹരിതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുദ്ധാവാസേസു ഹേട്ഠാഭൂമികസ്സ അസതി ഇന്ദ്രിയപരിപാകേ ഉപരിഭൂമിസമുപ്പത്തി ന സക്കാ പടിസേധേതും ഉദ്ധംസോതവചനതോ. ഉദ്ധമസ്സ തണ്ഹാസോതം വട്ടസോതഞ്ചാതി ഹി ഉദ്ധംസോതോ. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധംസോതപാളിസബ്ഭാവാ’’തി. സംസന്ദേതബ്ബാതി യഥാ ന വിരുജ്ഝന്തി, ഏവം നേതബ്ബാ. തഥാ ചേവ സംവണ്ണിതം.
ഏതേന സന്നിട്ഠാനേനാതി അങ്കിതോകാസഭാവിരൂപുപ്പാദസന്നിസ്സയേന നിച്ഛയേന. വിസേസിതാ തഥാഭാവിരൂപഭാവിനോ. അസഞ്ഞസത്താപീതി ന കേവലം പഞ്ചവോകാരാ ഏവ, അഥ ഖോ അസഞ്ഞസത്താപി. തേ ഏവ അസഞ്ഞസത്തേ ഏവ ഗഹേത്വാ പുരിമകോട്ഠാസേതി അധിപ്പായോ. തേന യേ സന്നിട്ഠാനേന വജ്ജിതാതി തേന യഥാവുത്തസന്നിട്ഠാനേന യേ വിരഹിതാ, തേ തഥാ ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇദാനി ‘‘തേ തതോ’’തിആദിനാ ദസ്സേതി. തതോതി അസഞ്ഞാഭവതോ. പച്ഛിമഭവികാനന്തി ഏത്ഥ പച്ഛിമഭവം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘കിം പഞ്ചവോകാരാദീ’’തിആദി വുത്തം. അപച്ഛിമഭവികാനമ്പി അരൂപാനം അരൂപഭവേ യഥാ രൂപക്ഖന്ധോ നുപ്പാദി, ഏവം തത്ഥ പച്ഛിമഭവികാനം വേദനാക്ഖന്ധോപീതി ആഹ ‘‘ഏതേന സന്നിട്ഠാനേന സങ്ഗഹിതത്താ’’തി. തേനാഹ ‘‘തേസം…പേ… ആഹാ’’തി. തത്ഥ തേസന്തി പച്ഛിമഭവികാനം. തത്ഥാതി അരൂപഭവേ. ഇതരാനുപ്പത്തിഭാവഞ്ചാതി ഇതരസ്സ വേദനാക്ഖന്ധസ്സ അനുപ്പജ്ജനസബ്ഭാവമ്പി. സപ്പടിസന്ധികാനമ്പി സുദ്ധാവാസാനം ഖന്ധഭേദസ്സ പരിനിബ്ബാനപരിയായോ ഓളാരികദോസപ്പഹാനതോ കിലേസൂപസമസാമഞ്ഞേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.
സബ്ബേസഞ്ഹി തേസന്തി തംതംഭൂമിയം ഠിതാനം സബ്ബേസം സുദ്ധാവാസാനം. യഥാ പനാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. അനന്താ ലോകധാതുയോതി ഇദം ഓകാസസ്സ പരിച്ഛേദാഭാവംയേവ ദസ്സേതും വുത്തം. പുഗ്ഗലവസേന സമാനാധാരതായ സമാനകാലത്തേന അസമ്ഭവന്തോ ഓകാസവസേന പന സമ്ഭവന്തോ സംകിണ്ണാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സംകിണ്ണതാ ഹോതീ’’തി.
പവത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ
൨൦൬-൨൦൮. തസ്സാപീതി പുഗ്ഗലോകാസവാരസ്സപി. ഓകാസേ പുഗ്ഗലസ്സേവാതി യഥാഗഹിതേ ഓകാസേ യോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സേവ ഓകാസവിസിട്ഠപുഗ്ഗലസ്സേവാതി അത്ഥോ. യഥാ പന പുഗ്ഗലവാരേ ലബ്ഭമാനേ പുഗ്ഗലോകാസവാരോപി ലബ്ഭതി, ഏവം ഓകാസവാരോപി ലബ്ഭേയ്യാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഓകാസവാരോപി ചാ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ വുച്ചമാനോപി ഓകാസോ പുഗ്ഗലസ്സ വിസേസഭാവേനേവ വുച്ചേയ്യ, ന വിസും, തസ്മാ.
അഞ്ഞഥാതി പവത്തിവാരേ വിയ ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നം കമ്മജസന്താനം ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ തസ്സ ഉപ്പാദനിരോധവസേന പരിഞ്ഞാവചനേ. ‘‘യോ രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’’തി സന്നിട്ഠാനപദസങ്ഗഹിതത്ഥാഭാവദസ്സനമുഖേന ഇതരസ്സപി അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘രുപക്ഖന്ധപരിജാനനസ്സ അഭാവാ’’തി വുത്തം. ‘‘ആമന്താ’’തി ച കതം, തസ്മാ പവത്തേ ചിത്തക്ഖണവസേനേവേത്ഥ തയോ അദ്ധോ ലബ്ഭന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിഞ്ച അരഹന്തഞ്ചാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം ‘‘രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിത്ഥാ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി യഥാക്കമം സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഠപേത്വാ അവസേസാ പുഗ്ഗലാ’’തി പന പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. അഗ്ഗമഗ്ഗ…പേ… നത്ഥീതി ഇമിനാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സേവ പരിഞ്ഞാമത്ഥകപ്പത്തിയാ പരിഞ്ഞാകിച്ചം സാതിസയം, തദഭാവാ ന ഇതരേസന്തി ദസ്സേതി. യതോ തസ്സേവ വജിരൂപമതാ വുത്താ, സേസാനഞ്ച വിജ്ജൂപമതാ. തേനാതി തേന യഥാവുത്തേന വചനേന. തദവസേസസബ്ബപുഗ്ഗലേതി തതോ അഗ്ഗമഗ്ഗസമങ്ഗിതോ അവസേസസബ്ബപുഗ്ഗലേ. ഇമം പന യഥാവുത്തദോസം പരിഹരന്താ ‘‘പുഥുജ്ജനാദയോ സന്ധായാ’’തി വദന്തി.
പരിഞ്ഞാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ഖന്ധയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.