൧. പണ്ണത്തിവാരോ

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨-൩. ഖന്ധയമകേ …പേ… പരിഞ്ഞാ ച വത്തബ്ബാതി ഇദം പധാനഭാവേന വത്തബ്ബദസ്സനം. അഭിഞ്ഞേയ്യകഥാ ഹി അഭിധമ്മോ, സാ ച യാവദേവ പരിഞ്ഞത്താതി പരിഞ്ഞാസു ച ന വിനാ തീരണപരിഞ്ഞായ പഹാനപരിഞ്ഞാ, തീരണഞ്ച സമ്പുണ്ണപരാനുഗ്ഗഹസ്സ അധിപ്പേതത്താ കാലപുഗ്ഗലോകാസവിഭാഗമുഖേന ഖന്ധാനം വിസും സഹ ച ഉപ്പാദനിരോധലക്ഖണപരിഗ്ഗഹവസേന സാതിസയം സമ്ഭവതി, നാഞ്ഞഥാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഛസു കാലഭേദേസു…പേ… പരിഞ്ഞാ ച വത്തബ്ബാ’’തി പധാനം വത്തബ്ബം ഉദ്ധരതി. തത്ഥ പന യഥാ ന തീരണപരിഞ്ഞായ വിനാ പഹാനപരിഞ്ഞാ, ഏവം തീരണപരിഞ്ഞാ വിനാ ഞാതപരിഞ്ഞായ. സാ ച സുതമയഞാണമൂലികാതി ദേസനാകുസലോ സത്ഥാ അന്വയതോ ബ്യതിരേകതോ ച സമുദായാവയവപദത്ഥാദിവിഭാഗദസ്സനമുഖേന ഖന്ധേസു പരിഞ്ഞാപ്പഭേദം പകാസേതുകാമോ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തിആദിനാ ദേസനം ആരഭീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ പന ഖന്ധാ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചഹി പദേഹീതി പഞ്ചഹി സമുദായപദേഹി.

തത്ഥാതി തേസു സമുദായാവയവപദേസു. ധമ്മോതി രുപ്പനാദികോ ഞേയ്യധമ്മോ. സമുദായപദസ്സാതി രൂപക്ഖന്ധാദിസമുദായപദസ്സ. യദിപി അവയവവിനിമുത്തോ പരമത്ഥതോ സമുദായോ നാമ നത്ഥി, യഥാ പന അവയവോ സമുദായോ ന ഹോതി, ഏവം ന സമുദായോപി അവയവോതി സതിപി സമുദായാവയവാനം ഭേദേ ദ്വിന്നം പദാനം സമാനാധികരണഭാവതോ അത്ഥേവാഭേദോതി പദദ്വയസ്സ സമാനത്ഥതായ സിയാ ആസങ്കാതി ആഹ ‘‘ഏതസ്മിം സംസയട്ഠാനേ’’തി. ‘‘ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തിആദീസു ഏകദേസോ സമുദായപദത്ഥോ വുത്തോ, ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം…പേ… അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (വിഭ. ൨) പന സകലോതി ആഹ ‘‘രൂപാദി…പേ… അത്ഥോ’’തി. അവയവപദാനഞ്ചേത്ഥ വിസേസനവിസേസിതബ്ബവിസയാനം സമാനാധികരണതായ സമുദായപദത്ഥതാ വുത്താ, തതോ ഏവ സമുദായപദാനമ്പി അവയവപദത്ഥതാ. ന ഹി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാനം അത്ഥാനം അച്ചന്തം ഭേദോ അഭേദോ വാ ഇച്ഛിതോ, അഥ ഖോ ഭേദാഭേദോ, തസ്മാ അഭേദദസ്സനവസേന പഠമനയോ വുത്തോ, ഭേദദസ്സനവസേന ദുതിയനയോ. യോ ഹി രുപ്പനാദിസങ്ഖാതോ രാസട്ഠോ അവയവപദേഹി രൂപാദിസദ്ദേഹി ച ഖന്ധസദ്ദേന ച വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന ഭിന്ദിത്വാ വുത്തോ, സ്വായം അത്ഥതോ രാസിഭാവേന അപേക്ഖിതോ രുപ്പനാദിഅത്ഥോ ഏവാതി.

യഥാ അവയവപദേഹി വുച്ചമാനോപി സമുദായപദസ്സ അത്ഥോ ഹോതി, ഏവം സമുദായപദേഹി വുച്ചമാനോപി അവയവപദസ്സ അത്ഥോതി ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനാ പദസോധനാ കതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപാദിഅവയവപദേഹി…പേ… പദസോധനവാരോ വുത്തോ’’തി. തത്ഥ ഏകച്ചസ്സ അവയവപദസ്സ അഞ്ഞത്ഥ വുത്തിയാ അവയവപദത്ഥസ്സ സമുദായപദത്ഥതായ സിയാ അനേകന്തികതാ, സമുദായപദസ്സ പന തം നത്ഥീതി സമുദായപദത്ഥസ്സ അവയവപദത്ഥതായ ബ്യഭിചാരാഭാവോ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തി പാളിയാ പകാസിതോതി വുത്തം ‘‘രൂപാദി…പേ… ദസ്സേതു’’ന്തി.

‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു ഖന്ധത്ഥസ്സ വിസേസിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘പധാനഭൂതസ്സ ഖന്ധപദസ്സാ’’തി. വേദനാദിഉപപദത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു. രൂപാവയവപദേന വുത്തസ്സാതി രൂപസങ്ഖാതേന അവയവപദേന വിസേസനഭാവേന വുത്തസ്സ ഖന്ധത്ഥസ്സ രൂപക്ഖന്ധഭാവോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തി. തത്ഥാതി തസ്മിം രൂപക്ഖന്ധപദേ. പധാനഭൂതേന വിസേസിതബ്ബത്താ ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തസ്സ രുപ്പനട്ഠസ്സ കിം വേദനാക്ഖന്ധാദിഭാവോ ഹോതീതി യോജനാ. സമാനേ അവയവപദാഭിധേയ്യഭാവേ അപ്പധാനേന പദേന യോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, സോ കസ്മാ പധാനേന ന വിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായോ. ഖന്ധാവയവപദേന വുത്തോ ധമ്മോതി രാസട്ഠമാഹ. തത്ഥ കോചീതി രുപ്പനട്ഠോ. കേനചി സമുദായപദേനാതി രൂപക്ഖന്ധപദേന, ന വേദനാക്ഖന്ധാദിപദേന. തേനാഹ ‘‘ന സബ്ബോ സബ്ബേനാ’’തി. ഏസ നയോ വേദനാക്ഖന്ധാദീസു. രൂപരൂപക്ഖന്ധാദിഅവയവസമുദായപദസോധനമുഖേന തത്ഥ ച ചതുക്ഖന്ധവസേന പവത്താ പാളിഗതി പദസോധനമൂലചക്കവാരോ. ഏവഞ്ച ദസ്സേന്തേനാതി ഇമിനാ യ്വായം രൂപാദിഅവയവപദേഹി രൂപക്ഖന്ധാദിസമുദായപദേഹി ച ദസ്സിതാകാരോ അത്ഥവിസേസോ, തം പച്ചാമസതി. വിസേസനഭാവോ ഭേദകതായ സാമഞ്ഞതോ അവച്ഛേദകത്താ, വിസേസിതബ്ബഭാവോ അഭേദയോഗേന ഭേദന്തരതോ അവിച്ഛിന്ദിതബ്ബത്താ, സമാനാധികരണഭാവോ തേസം ഭേദാഭേദാനം ഏകവത്ഥുസന്നിസ്സയത്താ.

തേനാതി യഥാവുത്തേന വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സമാനാധികരണേ. തേനാതി വാ സമാനാധികരണഭാവേന. ഏത്ഥാതി രൂപക്ഖന്ധപദേ. യഥാ നീലുപ്പലപദേ ഉപ്പലവിസേസനഭൂതം നീലം വിസിട്ഠമേവ ഹോതി, ന യം കിഞ്ചി, ഏവമിധാപി ഖന്ധവിസേസനഭൂതം രൂപമ്പി വിസിട്ഠമേവ സിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം ഖന്ധതോ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ. തഥാ ‘‘രൂപഞ്ച തം ഖന്ധോ ചാ’’തി സമാനാധികരണഭാവേനേവ യം രൂപം, സോ ഖന്ധോ. യോ ഖന്ധോ, തം രൂപന്തി അയമ്പി ആപന്നോ ഏവാതി ആഹ ‘‘സബ്ബേവ…പേ… വിസേസിതബ്ബാ’’തി. വിസേസനേന ച നാമ നിദ്ധാരിതരൂപേന ഭവിതബ്ബം അവച്ഛേദകത്താ, ന അനിദ്ധാരിതരൂപേനാതി ആഹ ‘‘കിം പന ത’’ന്തിആദി, തസ്സേവ ഗഹിതത്താ ന പിയരൂപസാതരൂപസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി തം ഖന്ധവിസേസനഭാവേന ഗഹിതം, വിസ്സജ്ജനം കതം തസ്സേവാതി യോജനാ. ന ഖന്ധതോ അഞ്ഞം രൂപം അത്ഥീതി ഇദം രുപ്പനട്ഠോ രൂപന്തി കത്വാ വുത്തം, ന ഹി സോ ഖന്ധവിനിമുത്തോ അത്ഥി. തേനേവാതി യഥാവുത്തരൂപസ്സ ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ അഭാവേനേവ. ‘‘പിയരൂപം സാതരൂപം, ദസ്സേന്തേനപ്പക’’ന്തി ച ആദീസു അതദത്ഥസ്സ രൂപസദ്ദസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ ‘‘തേന രൂപസദ്ദേനാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. വുച്ചമാനം ഭൂതുപാദായമ്പി ഭേദം ധമ്മജാതം. സുദ്ധേനാതി കേവലേന, രൂപസദ്ദേന വിനാപീതി അത്ഥോ. തയിദം പകരണാദിഅവച്ഛിന്നതം സന്ധായ വുത്തം, സമാനാധികരണതം വാ. യോ ഹി രൂപസദ്ദേന സമാനാധികരണോ ഖന്ധസദ്ദോ, തേന യഥാവുത്തരൂപസദ്ദേന വിയ തദത്ഥോ വുച്ചതേവ. തേനാഹ ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി. യദിപി യഥാവുത്തം രൂപം ഖന്ധോ ഏവ ച, ഖന്ധോ പന ന രൂപമേവാതി ആഹ ‘‘ന ച സബ്ബേ…പേ… വിസേസിതബ്ബാ’’തി. തേനേവാതി അരൂപസഭാവസ്സ ഖന്ധസ്സ അത്ഥിഭാവേനേവ. തേതി ഖന്ധാ. വിഭജിതബ്ബാതി ‘‘ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധോ ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, അവസേസാ ഖന്ധാ ന രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വിഭാഗേന ദസ്സേതബ്ബാ.

ഖന്ധാനം രൂപവിസേസന…പേ… സംസയോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കിം ഖന്ധതോ അഞ്ഞാപി വേദനാ അത്ഥി, യതോ വിനിവത്താ വേദനാ ഖന്ധവിസേസനം ഹോതി, സബ്ബേ ച ഖന്ധാ കിം ഖന്ധവിസേസനഭൂതായ വേദനായ വിസേസിതബ്ബാതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. കേചീതി അനുഭവനാദിപ്പകാരാ. കേനചി വിസേസനേനാതി വേദനാദിനാ വിസേസനേന.

ഏത്ഥ ച രൂപാദിപണ്ണത്തി ഖന്ധപണ്ണത്തി ച ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വിസും സഹ ച രുപ്പനാദികേ അത്ഥേ പവത്തമാനാ കദാചി അവയവഭൂതേ പവത്തതി, കദാചി സമുദായഭൂതേ, തസ്സാ പന തഥാ പവത്തനാകാരേ നിദ്ധാരിതേ യസ്മാ രൂപാദിക്ഖന്ധാ പദതോ അത്ഥതോ ച വിസോധിതാ നാമ ഹോന്തി തബ്ബിസയകങ്ഖാപനോദനതോ, തസ്മാ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപഞ്ചേവ രൂപക്ഖന്ധോ ച, രൂപക്ഖന്ധോ രൂപന്തി? ആമന്താ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പഠമവാരേന രൂപാദിഅവയവപദേഹി അവയവത്ഥോ വിയ സമുദായത്ഥോപി വുച്ചതി, തഥാ സമുദായപദേഹിപീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ‘‘രൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പന ദുതിയവാരേന വിസേസവാചീ വിയ രൂപാദിഅവയവപദേഹി സാമഞ്ഞഭൂതേനപി തംതംവിസിട്ഠേന ഖന്ധാവയവപദേന സോ സോ ഏവ സമുദായത്ഥോ വുച്ചതി, ന സബ്ബോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഖന്ധവിനിമുത്തസ്സ യഥാധിപ്പേതസ്സ അഭാവാ യദിപി ഖന്ധോയേവ രൂപം, സോ പന ന സബ്ബോ രൂപം, അഥ ഖോ തദേകദേസോ, തഥാ വേദനാദയോപീതി അയമത്ഥോ ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തേന തതിയവാരേന ദസ്സിതോ. ‘‘രൂപം ഖന്ധോ, ഖന്ധാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പന ചതുത്ഥവാരേന ‘‘രൂപം ഖന്ധോ’’തി രൂപസ്സ ഖന്ധഭാവേ നിച്ഛിതേ ഖന്ധോ നാമായം ന കേവലം രൂപമേവ, അഥ ഖോ വേദനാദി ചാതി വേദനാദീനമ്പി ഖന്ധഭാവപ്പകാസനേ ന സബ്ബേ ഖന്ധാ വേദനാദിവിസേസവന്തോ, കേചിദേവ പന തേന തേന വിസേസേന തഥാ വുച്ചന്തീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ഏവം ദസ്സേന്തീ ചേസാ പാളി ഖന്ധാനം യഥാവുത്തപണ്ണത്തിസോധനമുഖേന സരൂപാവധാരണായ സംവത്തതി, തഞ്ച തേസം യാവദേവ ഉപ്പാദാദിനിച്ഛയത്ഥന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം യേസം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ.

ഏകദേസേപി സമുദായവോഹാരോ ദിസ്സതി യഥാ പടോ ദഡ്ഢോ, സമുദ്ദോ ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ചക്കാവയവഭാവതോ ചക്കാനീതി യമകാനി വുത്താനീ’’തി. ബന്ധിത്വാതി യമകഭാവേന ബന്ധിത്വാ, യമകമൂലഭാവേനേവ വാ. മൂലഭാവേന ഗഹണം സമ്ബന്ധഭാവോ, തംസമ്ബന്ധതാ ച മൂലപദാദീനം നാഭിആദിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. അപുബ്ബസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ നയിധ ദേസനാ മണ്ഡലഭാവേനേവ സമ്ബജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘ന മണ്ഡലഭാവേന സമ്ബജ്ഝനതോ’’തി. യദിപി രൂപക്ഖന്ധമൂലകേ അപുബ്ബം നത്ഥി, വേദനാക്ഖന്ധാദിമൂലകേസു പന സഞ്ഞാദിമുഖേന ദേസനപ്പവത്തിയം അപുബ്ബവസേനേവ ഗതോ സിയാ മണ്ഡലഭാവേന സമ്ബന്ധോ, ന തഥാ പാഠോ പവത്തോതി ആഹ ‘‘വേദനാക്ഖന്ധ…പേ… സമ്ബന്ധേനാ’’തി. പച്ഛിമസ്സ പുരിമേന അസമ്ബജ്ഝനമേവ ഹി ഹേട്ഠിമസോധനം. സുദ്ധക്ഖന്ധലാഭമത്തമേവ ഗഹേത്വാതി ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ ഖന്ധാതി ഖന്ധസദ്ദേന ലബ്ഭമാനം രൂപാദീഹി അസമ്മിസ്സം ഖന്ധട്ഠമത്തമേവ ഉദ്ദേസവസേന ഗഹേത്വാ. യദിപി ഉദ്ദേസേ ഖന്ധവിസേസനം രൂപാദി ‘‘ഖന്ധാ രൂപ’’ന്തി സുദ്ധരൂപാദിമത്തമേവ ഗഹിതം, തഥാപി വിസേസരഹിതസ്സ സാമഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ തത്ഥ സുദ്ധരൂപാദിമത്തതായ അട്ഠത്വാ. ഖന്ധവിസേസനഭാവസങ്ഖാതന്തി യഥാധിഗതം ഖന്ധാനം വിസേസനഭാവേന കഥിതം രുപ്പനാദികം വിസേസനത്ഥം ദസ്സേതും. കേവലമേവ തം അഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഖന്ധസദ്ദേന സഹ യോജേത്വാ…പേ… വിഭത്തത്താ സുദ്ധക്ഖന്ധവാരോതി വുത്തോതി യോജനാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.