൨. അന്തരാഭവകഥാവണ്ണനാ

൫൦൫. അന്തരട്ഠാനാനീതി അന്തരികട്ഠാനാനി. നിവാരകട്ഠാനാനി ഭിന്ദിത്വാ ച ആകാസേന ച ഗമനതോ. യദി സോ ഭവാനം അന്തരാ ന സിയാതി സോ അന്തരാഭവോ കാമഭവാദീനം ഭവാനം അന്തരേ യദി ന ഭവേയ്യ. ന നാമ അന്തരാഭവോതി ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥി നാമ അന്തരാഭവോ’’തി ഏവം പവത്തസ്സ സകവാദിവചനസ്സ പടിക്ഖേപേ കാരണം നത്ഥി, തസ്സ പടിക്ഖേപേ കാരണം ഹദയേ ഠപേത്വാ ന പടിക്ഖിപതി, അഥ ഖോ തഥാ അനിച്ഛന്തോ കേവലം ലദ്ധിയാ പടിക്ഖിപതീതി അത്ഥോ.

൫൦൬. ജാതീതി ന ഇച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ.

൫൦൭. ഏവം തം തത്ഥ ന ഇച്ഛതീതി കാമഭവാദീസു വിയ തം ചുതിപടിസന്ധിപരമ്പരം തത്ഥ അന്തരാഭവാവത്ഥായ ന ഇച്ഛതി. സോ ഹി തസ്സ ഭാവിഭവനിബ്ബത്തകകമ്മതോ ഏവ പവത്തിം ഇച്ഛതി, തസ്മാ ജാതിജരാമരണാനി അനിച്ചതോ കുതോ ചുതിപടിസന്ധിപരമ്പരാ. അയഞ്ച വാദോ അന്തരാഭവവാദീനം ഏകച്ചാനം വുത്തോ. യേ ‘‘അപ്പകേന കാലേന സത്താഹേനേവ വാ പടിസന്ധിം പാപുണാതീ’’തി വദന്തി, യേ പന ‘‘തത്ഥേവ ചവിത്വാ ആയാതീതി സത്തസത്താഹാനീ’’തി വദന്തി, തേഹി അനുഞ്ഞാതാവ ചുതിപടിസന്ധിപരമ്പരാതി തേ അധുനാതനാ ദട്ഠബ്ബാ പാളിയം ‘‘അന്തരാഭവേ സത്താ ജായന്തി ജീയന്തി മീയന്തി ചവന്തി ഉപപജ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി ആഗതത്താ. യഥാ ചേതം, ഏവം നിരയൂപഗാദിഭാവമ്പിസ്സ അധുനാതനാ പടിജാനന്തി. തഥാ ഹി തേ വദന്തി ‘‘ഉദ്ധംപാദോ തു നാരകോ’’തിആദി. തത്ഥ യം നിസ്സായ പരവാദീ അന്തരാഭവം നാമ പരികപ്പേതി, തം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി സുത്തപദം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. ഇമസ്സ ഹി ‘‘അവിഹാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ആയുവേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ അന്തരാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന അനവസേസകിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി, അന്തരാപരിനിബ്ബായീ’’തി സുത്തപദസ്സ അയമത്ഥോ, ന അന്തരാഭവഭൂതോതി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി സുത്തപദം അയോനിസോ ഗഹേത്വാ’’തി.

യേ പന ‘‘സമ്ഭവേസീതി വചനതോ അത്ഥേവ അന്തരാഭവോ. സോ ഹി സമ്ഭവം ഉപപത്തിം ഏസതീതി സമ്ഭവേസീ’’തി വദന്തി, തേപി യേ ഭൂതാവ ന പുന ഭവിസ്സന്തി, തേ ഖീണാസവാ ‘‘ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഭൂതാ’’തി വുത്താ. തബ്ബിധുരതായ സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ, അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ സേക്ഖാ പുഥുജ്ജനാ. ചതൂസു വാ യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ, അണ്ഡകോസതോ വത്ഥികോസതോ ച നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസീ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസീ നാമ, തതോ പരം ഭൂതാ നാമാതി ഏവം ഉജുകേ പാളിഅനുഗതേ അത്ഥേ സതി കിം അനിദ്ധാരിതസ്സ പത്ഥിയേന അന്തരാഭവേന അത്തഭാവേന പരികപ്പിതേന പയോജനന്തി പടിക്ഖിപിതബ്ബാ.

യം പനേകേ ‘‘സന്താനവസേന പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേസു പാതുഭാവോ ദിട്ഠോ. യഥാ തം വീഹിആദിഅവിഞ്ഞാണകസന്താനേ, ഏവം സവിഞ്ഞാണകസന്താനേപി അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേ പാതുഭാവേന ഭവിതബ്ബം. അയഞ്ച നയോ സതി അന്തരാഭവേ യുജ്ജതി, നാഞ്ഞഥാ’’തി യുത്തിം വദന്തി, തേഹി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ ചിത്താനുഗതികം കായം അധിട്ഠഹന്തസ്സ ഖണേന ബ്രഹ്മലോകതോ ഇധൂപസങ്കമനേ ഇതോ വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗമനേ യുത്തി വത്തബ്ബാ. യദി സബ്ബത്ഥേവ വിച്ഛിന്നദേസേ ധമ്മാനം പവത്തി ന ഇച്ഛിതാ, യദിപി സിയാ ‘‘ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയോ അചിന്തേയ്യോ’’തി, തം ഇധാപി സമാനം ‘‘കമ്മവിപാകോ അചിന്തേയ്യോ’’തി വചനതോ, തസ്മാ തം തേസം മതിമത്തമേവ. അചിന്തേയ്യസഭാവാ ഹി സഭാവധമ്മാ, തേ കത്ഥചി പച്ചയവസേന വിച്ഛിന്നദേസേ പാതുഭവന്തി, കത്ഥചി അവിച്ഛിന്നദേസേ ച. തഥാ ഹി മുഖഘോസാദീഹി പച്ചയേഹി അഞ്ഞസ്മിം ദേസേ ആദാസപബ്ബതപദേസാദികേ പടിബിമ്ബപടിഘോസാദികം നിബ്ബത്തമാനം ദിട്ഠന്തി.

ഏത്ഥാഹ – പടിബിമ്ബം താവ അസിദ്ധത്താ അസദിസത്താ ച ന നിദസ്സനം. പടിബിമ്ബഞ്ഹി നാമ അഞ്ഞദേവ രൂപന്തരം ഉപ്പജ്ജതീതി അസിദ്ധമേതം. സിദ്ധിയമ്പി അസദിസത്താ ന നിദസ്സനം സിയാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ദ്വിന്നം സഹഠാനാഭാവതോ. യത്ഥേവ ഹി ആദാസരൂപം പടിബിമ്ബരൂപഞ്ച ദിസ്സതി, ന ച ഏകസ്മിം ദേസേ രൂപദ്വയസ്സ സഹഭാവോ യുത്തോ നിസ്സയഭൂതദേസതോ, അസദിസഞ്ചേതം സന്ധാനതോ. ന ഹി മുഖസ്സ പടിബിമ്ബസന്ധാനഭൂതം ആദാസസന്ധാനസമ്ബന്ധത്താ സന്ധാനം ഉദ്ദിസ്സ അവിച്ഛേദേന ദേസന്തരേ പാതുഭാവോ വുച്ചതി, ന അസന്താനന്തി അസമാനമേവ തന്തി.

തത്ഥ യം വുത്തം ‘‘പടിബിമ്ബം നാമ അഞ്ഞദേവ രൂപന്തരം ഉപ്പജ്ജതീതി അസിദ്ധം ഏകസ്മിം ഠാനേ ദ്വിന്നം സഹഠാനഭാവതോ’’തി, തയിദം അസന്താനമേവ സഹഠാനം ചോദിതം ഭിന്നനിസ്സയത്താ. ന ഹി ഭിന്നനിസ്സയാനം സഹഠാനം അത്ഥി. യഥാ അനേകേസം മണിദീപാദീനം പഭാരൂപം ഏകസ്മിം പദേസേ പവത്തമാനം അച്ഛിതമാനതായ നിരന്തരതായ ച അഭിന്നട്ഠാനം വിയ പഞ്ഞായതി, ഭിന്നനിസ്സയത്താ പന ഭിന്നട്ഠാനമേവ തം, ഗഹണവിസേസേന തഥാഅഭിന്നട്ഠാനമത്തം, ഏവം ആദാസരൂപപടിബിമ്ബരൂപേസുപി ദട്ഠബ്ബം. താദിസപച്ചയസമവായേന ഹി തത്ഥ തം ഉപ്പജ്ജതി ചേവ വിഗച്ഛതി ച, ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവൂപഗമനതോ. അഞ്ഞഥാ ആലോകേന വിനാപി പഞ്ഞായേയ്യ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വാ ന ഗോചരോ വിയ സിയാ. തസ്സ പന സാമഗ്ഗിയാ സോ ആനുഭാവോ, യം തഥാ ദസ്സനം ഹോതീതി. അചിന്തേയ്യോ ഹി ധമ്മാനം സാമത്ഥിയഭേദോതി വദന്തേനപി അയമേവത്ഥോ സാധിതോ ഭിന്നനിസ്സയസ്സപി അഭിന്നട്ഠാനസ്സ വിയ ഉപട്ഠാനതോ. ഏതേനേവ ഉദകാദീസു പടിബിമ്ബരൂപാഭാവചോദനാ പടിക്ഖിത്താ വേദിതബ്ബാ.

സിദ്ധേ ച പടിബിമ്ബരൂപേ തസ്സ നിദസ്സനഭാവോ സിദ്ധോയേവ ഹോതി ഹേതുഫലാനം വിച്ഛിന്നദേസതാവിഭാവനതോ. യം പന വുത്തം ‘‘അസദിസത്താ ന നിദസ്സന’’ന്തി, തദയുത്തം. കസ്മാ? ന ഹി നിദസ്സനം നാമ നിദസ്സിതബ്ബേന സബ്ബദാ സദിസമേവ ഹോതി. ചുതിക്ഖന്ധാധാനതോ വിച്ഛിന്നദേസേ ഉപപത്തിക്ഖന്ധാ പാതുഭവന്തീതി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനത്ഥം മുഖരൂപതോ വിച്ഛിന്നേ ഠാനേ തസ്സ ഫലഭൂതം പടിബിമ്ബരൂപം നിബ്ബത്തതീതി ഏത്ഥ തസ്സ നിദസ്സനത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏതേന അസന്താനചോദനാ പടിക്ഖിത്താ വേദിതബ്ബാ.

യസ്മാ വാ മുഖപടിബിമ്ബരൂപാനം ഹേതുഫലഭാവോ സിദ്ധോ, തസ്മാപി സാ പടിക്ഖിത്താവ ഹോതി. ഹേതുഫലഭാവസമ്ബന്ധേസു ഹി സന്താനവോഹാരോ. യഥാവുത്തദ്വീഹികാരണേഹി പടിബിമ്ബം ഉപ്പജ്ജതി ബിമ്ബതോ ആദാസതോ ച, ന ചേവം ഉപപത്തിക്ഖന്ധാനം വിച്ഛിന്നദേസുപ്പത്തി. യഥാ ചേത്ഥ പടിബിമ്ബരൂപം നിദസ്സിതം, ഏവം പടിഘോസദീപമുദ്ദാദയോപി നിദസ്സിതബ്ബാ. യഥാ ഹി പടിഘോസദീപമുദ്ദാദയോ സദ്ദാദിഹേതുകാ ഹോന്തി, അഞ്ഞത്ര അഗന്ത്വാ ഹോന്തി, ഏവമേവ ഇദം ചിത്തന്തി.

അപിചായം അന്തരാഭവവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – യദി ‘‘ധമ്മാനം വിച്ഛിന്നദേസുപ്പത്തി ന യുത്താ’’തി അന്തരാഭവോ പരികപ്പിതോ, രാഹുആദീനം സരീരേ കഥമനേകയോജനസഹസ്സന്തരികേസു പാദട്ഠാനഹദയട്ഠാനേസു കായവിഞ്ഞാണമനോവിഞ്ഞാണുപ്പത്തി വിച്ഛിന്നദേസേ യുത്താ. യദി ഏകസന്താനഭാവതോ, ഇധാപി തംസമാനം. ന ചേത്ഥ അരൂപധമ്മഭാവതോ അലം പരിഹാരായ പഞ്ചവോകാരേ രൂപാരൂപധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധത്താ. വത്തമാനേഹി താവ പച്ചയേഹി വിച്ഛിന്നദേസേ ഫലസ്സ ഉപ്പത്തി സിദ്ധാ, കിമങ്ഗം പന അതീതേഹി പഞ്ചവോകാരഭവേഹി. യത്ഥ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ, തത്ഥസ്സ നിസ്സയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ സഹഭാവീനഞ്ച ഖന്ധാനം സമ്ഭവോതി ലദ്ധോകാസേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തിയമാനസ്സ അവസേസപച്ചയന്തരസഹിതസ്സ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിയം നാലം വിച്ഛിന്നദേസതാ വിബന്ധായ. യഥാ ച അനേകകപ്പസഹസ്സന്തരികാപി ചുതിക്ഖന്ധാ ഉപപത്തിക്ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയോതി ന കാലദൂരതാ, ഏവം അനേകയോജനസഹസ്സന്തരികാപി തേ തേസം അനന്തരപച്ചയോ ഹോന്തീതി ന ദേസദൂരതാ. ഏവം ചുതിക്ഖന്ധനിരോധാനന്തരം ഉപപത്തിട്ഠാനേ പച്ചയന്തരസമവായേന പടിസന്ധിക്ഖന്ധാ പാതുഭവന്തീതി നത്ഥേവ അന്തരാഭവോ. അസതി ച തസ്മിം യം തസ്സ കേചി ‘‘ഭാവിഭവനിബ്ബത്തകകമ്മുനോ തതോ ഏവ ഭാവിപുരിമകാലഭവാകാരോ സജാതിസുദ്ധദിബ്ബചക്ഖുഗോചരോ അഹീനിന്ദ്രിയോ കേനചി അപ്പടിഹതഗമനോ ഗന്ധാഹാരോ’’തി ഏവമാദികാരണാകാരാദിം വണ്ണേന്തി, തം വഞ്ഝാതനയസ്സ രസ്സദീഘസാമതാദിവിവാദസദിസന്തി വേദിതബ്ബം.

അന്തരാഭവകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.