൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧. സമ്ബരാദീഹി പകപ്പിതവിജ്ജാ, തഥാഭിസങ്ഖതാനി ഓസധാനി ച ‘‘മായാ’’തി വുച്ചന്തി, ഇധ പന മായായ ആഹിതവിസേസാ അഭൂതഞ്ഞേയ്യാകാരാ അധിപ്പേതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മായായ അമണിആദയോ മണിആദിആകാരേന ദിസ്സമാനാ മായാതി വുത്താ’’തി ആഹ. സച്ചഞ്ഞേവ സച്ചികം, സോ ഏവ അത്ഥോ അവിപരീതസ്സ ഞാണസ്സ വിസയഭാവട്ഠേനാതി സച്ചികട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ഭൂതട്ഠോ’’തി. അവിപരീതഭാവതോ ഏവ പരമോ പധാനോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ, ഞാണസ്സ പച്ചക്ഖഭൂതോ ധമ്മാനം അനിദ്ദിസിതബ്ബസഭാവോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉത്തമത്ഥോ’’തി.

അത്ഥീതി വചനസാമഞ്ഞേനാതി ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൯൬; കഥാ. ൨൨) ‘‘അത്ഥീ’’തി പവത്തവചനസാമഞ്ഞേന. അത്ഥവികപ്പുപപത്തിയാ വചനവിഘാതോ ഛലന്തി വദന്തി. പതിട്ഠം പച്ഛിന്ദന്തോതി ഹേതും ദൂസേന്തോ, അഹേതും കരോന്തോതി അത്ഥോ. ഹേതു ഹി പടിഞ്ഞായ പതിട്ഠാപനതോ പതിട്ഠാ, തം പന ഹേതും അത്ഥമത്തതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘യദി സച്ചികട്ഠേനാ’’തിആദിമാഹ. പയോഗതോ പന ദൂസനേന സദ്ധിം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ഓകാസം അദദമാനോതി യഥാനുരൂപം യുത്തിം വത്തും അവസരം അദേന്തോ. അഥ വാ പതിട്ഠം പച്ഛിന്ദന്തോ, പടിഞ്ഞം ഏവ പരിവത്തേന്തോതി അത്ഥോ. ഉപലബ്ഭതി പുഗ്ഗലോതി ഹി സകവാദിം ഉദ്ദിസ്സ പരവാദിനോ പടിഞ്ഞാവ ന യുത്താ അപ്പസിദ്ധത്താ വിസേസിതബ്ബസ്സ. തേനേവാഹ ‘‘അനുപലബ്ഭനേയ്യതോ ന തവ വാദോ തിട്ഠതീതി നിവത്തേന്തോ’’തി. രൂപഞ്ച ഉപലബ്ഭതി…പേ… ദസ്സേതീതി ഏതേന പരവാദിനാ അധിപ്പേതഹേതുനോ വിപരീതത്ഥസാധകത്തം ദസ്സേതി.

ഉപലബ്ഭമാനം നാമ ഹോതീതി ആകാരതോ തംആകാരവന്താനം അനഞ്ഞത്താതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാതി ആകാര, ആകാരവന്താനം ഭേദേ. ഏതിസ്സാതി ‘‘തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമട്ഠേനാ’’തി ഏവം വുത്തായ ദുതിയപുച്ഛായ. ഏസ വിസേസോതി യോ യഥാവുത്തോ ദ്വിന്നം പുച്ഛാനം വിസയസ്സ സഭാവാകാരഭേദോ, ഏസ ദ്വിന്നം പുച്ഛാനം വിസേസോ. സഭാവധമ്മാനം സാമഞ്ഞലക്ഖണേന അഭിന്നാനമ്പി സലക്ഖണതോ ഭേദോയേവാതി അഞ്ഞധമ്മസ്സ അഞ്ഞേനാകാരേന ന കദാചിപി ഉപലബ്ഭോ ഭവേയ്യ. യദി സിയാ, അഞ്ഞത്തമേവ ന സിയാതി രുപ്പനാദിസപച്ചയാദിആകാരേന അനുപലബ്ഭമാനോപി പുഗ്ഗലോ അത്തനോ ഭൂതസഭാവട്ഠേന ഉപലബ്ഭതേവാതി വദന്തം പരവാദിനം പതി ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തിആദി ചോദനാ അനോകാസാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ പന…പേ… നിഗ്ഗഹോ ച ന കാതബ്ബോ’’തി. തത്ഥ നിഗ്ഗഹോതി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി ഏവം വുത്തനിഗ്ഗഹോ, പരാജയാരോപനേന പരവാദിനോ നിഗ്ഗണ്ഹനന്തി അത്ഥോ.

സ്വായം പന യസ്മാ തസ്സ വാദാപരാധഹേതുകോ, തസ്മാ തം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ദോസാപരാധപരിയായേഹി വിഭാവിതോ. അവജാനനഞ്ഹേത്ഥ നിഗ്ഗഹട്ഠാനം. തഥാ ഹി പടിഞ്ഞാഹാനി, പടിഞ്ഞാന്തരം, പടിഞ്ഞാവിരോധോ, പടിഞ്ഞാസഞ്ഞാസോ, ഹേത്വന്തരം, അത്ഥന്തരം, നിരത്ഥകം, അവിഞ്ഞാതത്ഥം, അസമ്ബന്ധത്ഥം, അപ്പത്തകാലം, ഊനം, അധികം, പുനരുത്തം, അനനുഭാസനം, അവിഞ്ഞാതം, അപ്പടിഭാ, വിക്ഖേപോ, മതാനുഞ്ഞാ, അനുയുഞ്ജിതബ്ബസ്സ ഉപേക്ഖനം, അനനുയുഞ്ജിതബ്ബസ്സ അനുയോഗോ, അപസിദ്ധന്തരം, ഹേത്വാഭാസാ ചാതി ദ്വാവീസതി നിഗ്ഗഹട്ഠാനാനി ഞായവാദിനോ വദന്തി.

തത്ഥ വിസദിസൂദാഹരണധമ്മാനുജാനനം പഠമുദാഹരണേ പടിഞ്ഞാഹാനി. പടിഞ്ഞാതത്ഥപടിസേധേ തദഞ്ഞത്ഥനിദ്ദേസോ പടിഞ്ഞാന്തരം. പടിഞ്ഞാവിരുദ്ധഹേതുകിത്തനം പടിഞ്ഞാവിരോധോ. പടിഞ്ഞാതത്ഥാപനയനം പടിഞ്ഞാസഞ്ഞാസോ. അവിസേസവുത്തേ ഹേതുമ്ഹി പടിസിദ്ധേ വിസേസഹേതുകഥനം ഹേത്വന്തരം. അധികതത്ഥാനുപയോഗിഅത്ഥകഥനം അത്ഥന്തരം. മാതികാപാഠോ വിയ അത്ഥഹീനം നിരത്ഥകം. തിക്ഖത്തും വുത്തമ്പി സക്ഖിപടിവാദീഹി അവിദിതം അവിഞ്ഞാതത്ഥം. പുബ്ബാപരവസേന സമ്ബന്ധരഹിതം അസമ്ബന്ധത്ഥം. അവയവവിപല്ലാസവചനം അപ്പത്തകാലം. അവയവവികലം ഊനം. അധികഹേതൂദാഹരണം അധികം. ഠപേത്വാ അനുവാദം സദ്ദത്ഥാനം പുനപ്പുനം വചനം അത്ഥാപന്നവചനഞ്ച പുനരുത്തം. പരിസായ വിദിതസ്സ തീഹി വുത്തസ്സ അപച്ചുദാഹാരോ അനനുഭാസനം. യം വാദിനാ വുത്തം പരിസായ വിഞ്ഞാതം പടിവാദിനാ ദുവിഞ്ഞാതം, തം അവിഞ്ഞാതം. തംവാദിനാ വത്തബ്ബേ വുത്തേ പരവാദിനോ പടിവചനസ്സ അനുപട്ഠാനം അപ്പടിഭാ. കിച്ചന്തരപ്പസങ്ഗേന കഥാവിച്ഛിന്ദനം വിക്ഖേപോ. അത്തനോ ദോസാനുജാനനേന പരപക്ഖസ്സ ദോസപ്പസഞ്ജനം പരമതാനുജാനനം മതാനുഞ്ഞാ. നിഗ്ഗഹപ്പത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബസ്സ ഉപേക്ഖനം. സമ്പത്തനിഗ്ഗഹസ്സ അനിഗ്ഗഹട്ഠാനേ ച നിഗ്ഗണ്ഹനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബസ്സ അനുയോഗോ. ഏകം സിദ്ധന്തമനുജാനിത്വാ അനിയമതോ തദഞ്ഞസിദ്ധന്തകഥാപ്പസഞ്ജനം അപസിദ്ധന്തരം. അസിദ്ധാ അനേകന്തികാ വിരുദ്ധാ ച ഹേത്വാഭാസാ, ഹേതുപതിരൂപകാതി അത്ഥോ. തേസഞ്ച കഥനം നിഗ്ഗഹട്ഠാനന്തി.

ഇമേസു ദ്വാവീസതിയാ നിഗ്ഗഹട്ഠാനേസു ഇദം പടിഞ്ഞായ അപനയനതോ സയമേവ പച്ചക്ഖാനതോ പടിഞ്ഞാസഞ്ഞാസോ നാമ നിഗ്ഗഹട്ഠാനം. തേനേവാഹ ‘‘അവജാനനേനേവ നിഗ്ഗഹം ദസ്സേതീ’’തി. അസിദ്ധത്താതി ഏതേന പച്ചക്ഖതോ അനുമാനതോ ച പുഗ്ഗലസ്സ അനുപലബ്ഭമാഹ. ന ഹി സോ പച്ചക്ഖതോ ഉപലബ്ഭതി. യദി ഉപലബ്ഭേയ്യ, വിവാദോ ഏവ ന സിയാ, അനുമാനമ്പി താദിസം നത്ഥി, യേന പുഗ്ഗലം അനുമിനേയ്യും. തഥാ ഹി തം സാസനികോ പുഗ്ഗലവാദീ വദേയ്യ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി, അത്ഥി പുഗ്ഗലോ’’തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ രൂപവേദനാദി വിയ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥീ’’തി യദി വുത്തം, തം പരമത്ഥതോ അത്ഥി യഥാ തം രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം. യം പന പരമത്ഥതോ നത്ഥി, ന തം ഭഗവതാ ‘‘അത്ഥീ’’തി വുത്തം യഥാ തം പകതിവാദിആദീനം പകതിആദീതി, തം മിച്ഛാ. ഏത്ഥ ഹി യദി വോഹാരതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിഭാവോ അധിപ്പേതോ, സിദ്ധം സാധനം, അഥ പരമത്ഥതോ, അസിദ്ധോ ഹേതു തഥാ അവുത്തത്താ. വിരുദ്ധോ ച തസ്സ അനിച്ചസങ്ഖതപടിച്ചസമുപ്പന്നാദിഭാവാസാധനതോ രൂപവേദനാദീസു തഥാ ദിട്ഠത്താതിആദിനാ തസ്സ അഹേതുകഭാവസ്സേവ പാകടഭാവതോ.

യം പന ബാഹിരകാ പുഥു അഞ്ഞതിത്ഥിയാ വദന്തി. അത്ഥേവ ച പരമത്ഥതോ അത്താ ഞാണാഭിധാനസ്സ പവത്തിയാ നിമിത്തഭാവതോ രൂപാദി വിയ. അഥ വാ അത്താതിരിത്തപദത്ഥന്തരോ രൂപക്ഖന്ധോ ഖന്ധസഭാവത്താ യഥാ തം ഇതരക്ഖന്ധാ. യഞ്ഹേത്ഥ പദത്ഥന്തരം, സോ പുഗ്ഗലോതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥ ച പുരിമസ്സ ഹേതുനോ പഞ്ഞത്തിയാ അനേകന്തികതാ അസിദ്ധതാ ച. ന ഹി അസതോ സകവാദിനം പതി പരമത്ഥതോ ഞാണാഭിധാനപ്പവത്തിയാ നിമിത്തഭാവോ സിജ്ഝതി. വോഹാരതോ ചേ, തദസിദ്ധസാധനതാ രൂപാദിസഭാവവിനിമുത്തരൂപോപി പുഗ്ഗലോ ന ഹോതീതി ഏവമാദിവിരുദ്ധത്ഥതാ. പച്ഛിമസ്സ പന ഹേതുനോ സാധേതബ്ബത്ഥസാമഞ്ഞപരിഗ്ഗഹേ സിദ്ധസാധനതാ, രൂപക്ഖന്ധതോ പദത്ഥന്തരതോ പരമത്ഥന്തരഭൂതവേദനാദിസമ്ഭവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ ച. തബ്ബിസേസപരിഗ്ഗഹേ ച സകവാദിനം പതി ഉദാഹരണാഭാവോ പരപരികപ്പിതജീവപദത്ഥവിരഹതോ. ഇതരക്ഖന്ധാനം വേദനാദിവിനിമുത്തഉഭയസിദ്ധജീവപദത്ഥസഹിതോപി രൂപക്ഖന്ധോ ന ഹോതി ഇതരക്ഖന്ധാ വിയാതി വിരുദ്ധത്ഥതാ ച.

യം പന കാണാദാ ‘‘സുഖാദീനം നിസ്സയഭാവതോ’’തി അനുമാനം വദന്തി, തേ ഇദം വത്തബ്ബാ – കിം സുഖാദീനം അത്തനി പടിബദ്ധം യതോ സുഖാദിനിസ്സയതായ അത്താ അനുമീയതി. യദി ഉപ്പാദോ, ഏവം സന്തേ സബ്ബേപി സുഖാദയോ ഏകതോ ഏവ ഭവേയ്യും കാരണസ്സ സന്നിഹിതഭാവതോ അഞ്ഞനിരപേക്ഖതോ ച. അഥ അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി ഇന്ദ്രിയാദികാരണന്തരമപേക്ഖിതബ്ബം, തദേവ ഹോതു കാരണം, കിമഞ്ഞേന അദിട്ഠസാമത്ഥിയേന പരികപ്പിതേന പയോജനം. അഥ പന തേസം അത്താധീനാ വുത്തീതി വദേയ്യും, ഏവമ്പി ന സിജ്ഝതി ഉദാഹരണാഭാവതോ. ന ഹി രൂപാദിവിനിമുത്തോ താദിസോ കോചി സഭാവധമ്മോ സുഖാദിസന്നിസ്സയഭൂതോ അത്ഥി, യതോ അത്തനോ അത്തത്ഥസിദ്ധിയാ ഉദാഹരണം അപദിസേയ്യും. ഇമിനാ നയേന അസമാസപദാഭിധേയ്യത്താതിആദീനമ്പി അയുത്തത്താ നിവാരേതബ്ബാ. തഥാ ‘‘അഞ്ഞസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അസിദ്ധത്താ’’തി ഇമിനാ ച പകതിഅണുആദീനമ്പി ബാഹിരപരികപ്പിതാനം അസിദ്ധതാ വുത്താവാതി വേദിതബ്ബാ. കഥം പന തേസം അസിദ്ധീതി? പമാണേന അനുപലബ്ഭനതോ. ന ഹി പച്ചക്ഖതോ പകതി സിദ്ധാ കപിലസ്സപി ഇസിനോ തസ്സ അപച്ചക്ഖഭാവസ്സ കാപിലേഹി അനുഞ്ഞായമാനത്താ.

യം പന ‘‘അത്ഥി പധാനം ഭേദാനം അന്വയദസ്സനതോ സകലകലാപമത്തം വിയാ’’തി തേ അനുമാനം വദന്തി. ഇമിനാ ഹി ഭേദാനം സത്വാദീനം വിജ്ജമാനപധാനതാ പടിഞ്ഞാതാ. ഏത്ഥ ച വുച്ചതേ – സകലാദീനം പധാനം തബ്ബിഭാഗേഹി കിം അഞ്ഞത്തം, ഉദാഹു അനഞ്ഞന്തി, കിഞ്ചേത്ഥ യദി അഞ്ഞത്തം, സബ്ബോ ലോകോ പധാനമയോതി സമയവിരോധോ സിയാ, സണ്ഠാനഭേദേന അഞ്ഞത്ഥ പടിജാനനതോ ന ദോസോതി ചേ? തം ന, വലയകടകാദിസണ്ഠാനഭേദേപി കനകാഭേദദസ്സനതോ. ന ഹി സണ്ഠാനം വത്ഥുഭേദനിമിത്തം തസ്സ അനുപാദാനത്താ. യം യസ്സ ഭേദനിമിത്തം, ന തം തസ്സ അനുപാദാനം യഥാ സുവണ്ണമത്തികാദിഘടാദീനം സുവണ്ണഘടോ മത്തികാഘടോ കോസേയ്യപടോ കപ്പാസപടോതി ച സാധേതബ്ബധമ്മരഹിതഞ്ച ഉദാഹരണം. ന ഹി പധാനേകകാരണപുബ്ബകത്തം സകലാദീനം പകതിവാദിനോ സിദ്ധം, നാപി കാപിലാനം കഥഞ്ചി അഞ്ഞത്താനുജാനനതോ. അനഞ്ഞത്തേ പന ഉദാഹരണാഭാവോ. ന ഹി തദേവ സാധേതബ്ബം തദേവ ച ഉദാഹരണം യുത്തം, അന്വയദസ്സനമ്പി അസിദ്ധം. ന ഹി തദേവ തേന അന്വിതം യുജ്ജതി. പധാനേന അന്വയദസ്സനമ്പി അസിദ്ധം പരവാദിനോതി ഗുണസ്സ പധാനസ്സ അനനുജാനനതോ. അഥ യം കിഞ്ചി കാരണം പധാനം ‘‘പധീയതി ഏത്ഥ ഫല’’ന്തി, ഏവമ്പി അസിദ്ധമേവ കാരണേ ഫലസ്സ അത്ഥിഭാവാനനുജാനനതോ, ഹേതുനോ ച അസിദ്ധനിസ്സയതാപരാഭിമതഭേദാനനുജാനനതോ. അഥ വിസേസേന കാരണായത്തവുത്തിതാ ഫലസ്സ സാധീയതി, ന കിഞ്ചി വിരുദ്ധം ധമ്മാനം യഥാസകം പച്ചയേന പടിച്ചസമുപ്പത്തിയാ ഇച്ഛിതത്താതി.

അപിച പകതിവാദിനോ ‘‘സത്വരജതമസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം ഗുണാനം സമഭാവോ പകതി, സാ ച നിച്ചാ സത്വാദിവിസമസഭാവതോ അനിച്ചതോ മഹതാദിവികാരതോ അനഞ്ഞാ’’തി പടിജാനന്തി. സാ തേസം വുത്തപ്പകാരാ പകതി ന സിജ്ഝതി തതോ വിരുദ്ധസഭാവതോ വികാരതോ അനഞ്ഞത്താ. ന ഹി അസ്സസ്സ വിസാണം ദീഘം, തഞ്ച രസ്സതോ ഗോവിസാണതോ അനഞ്ഞന്തി വുച്ചമാനം സിജ്ഝതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? തിണ്ണം ഏകഭാവാഭാവതോ. സത്വാദിഗുണത്തയതോ ഹി പകതിയാ അനഞ്ഞത്തം ഇച്ഛന്താനം തേസം സത്വാദീനമ്പി പകതിയാ അനഞ്ഞത്തം ആപജ്ജതി, ന ച യുത്തം തിണ്ണം ഏകഭാവോതി. ഏവമ്പി പകതി ന സിജ്ഝതി. കഥം? അനേകദോസാപത്തിതോ. യദി ഹി ബ്യത്തസഭാവതോ വികാരതോ അബ്യത്തസഭാവാ പകതി അനഞ്ഞാ, ഏവം സന്തേ ഹേതുമന്തതാ അനിച്ചതാ അബ്യാപിതാ സകിരിയതാ അനേകതാ നിസ്സിതതാ ലിങ്ഗതാ സാവയവതാ പരതന്ത്രതാതി ഏവമാദയോ അനേകേ ദോസാ പകതിയാ ആപജ്ജന്തി, ന ജാതിവികാരതോ അനഞ്ഞാ പടിജാനിതബ്ബാ. തഥാ ച സതി സമയവിരോധോതി കപ്പനാമത്തം പകതീതി അസിദ്ധാ സാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

പകതിയാ ച അസിദ്ധായ തംനിമിത്തകഭാവേന വുച്ചമാനാ മഹതാദയോപി അസിദ്ധാ ഏവ. യഥാ ച പകതി മഹതാദയോ ച, ഏവം ഇസ്സരപജാപതിപുരിസകാലസഭാവനിയതിയദിച്ഛാദയോപി. ഏതേസു ഹി ഇസ്സരോ താവ ന സിജ്ഝതി ഉപകാരസ്സ അദസ്സനതോ. സത്താനഞ്ഹി ജാതിയം മാതാപിതൂനം ബീജഖേത്തഭാവേന കമ്മസ്സ ഹീനതാദിവിഭാഗകരണേന, തതോ പരഞ്ച ഉതുആഹാരാനം ബ്രൂഹനുപത്ഥമ്ഭനേന, ഇന്ദ്രിയാനം ദസ്സനാദികിച്ചസാധനേന ഉപകാരോ ദിസ്സതി, ന, ഏവമിസ്സരസ്സ. ഹീനതാദിവിഭാഗകരണമിസ്സരസ്സാതി ചേ? തം ന, അസിദ്ധത്താ. യഥാവുത്തോ ഉപകാരവിസേസോ ഇസ്സരനിമ്മിതോ, ന കമ്മുനാതി സാധനീയമേതം. ഇതരത്രാപി സമാനമേതന്തി ചേ? ന, കമ്മതോ ഫലനിയമസിദ്ധത്താ. സതി ഹി കതൂപചിതേ കമ്മസ്മിം തത്ഥ യം അകുസലം, തതോ ഹീനതാ, യം കുസലം, തതോ പണീതതാതി സിദ്ധമേതം. ഇസ്സരവാദിനാപി ഹി ന സക്കാ കമ്മം പടിക്ഖിപിതും.

അപിചേതസ്സ ലോകവിചിത്തസ്സ ഇസ്സരനിമ്മാനഭാവേ ബഹൂ ദോസാ സമ്ഭവന്തി. കഥം? യദി സബ്ബമിദം ലോകവിചിത്തം ഇസ്സരനിമ്മിതം, സഹേവ വചനേന പവത്തിതബ്ബം, ന കമേന. ന ഹി സന്നിഹിതകാരണാനം ഫലാനം കമേന ഉപ്പത്തി യുത്താ, കാരണന്തരാപേക്ഖായ ഇസ്സരസ്സ സാമത്ഥിയഹാനി. ചക്ഖാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു കാരണഭാവോ ന യുത്തോ. കരോതീതി ഹി കാരണന്തി. ഇസ്സരോ ഏവ ച കാരകോതി സബ്ബകാരണാനം കാരണഭാവഹാനി. യേഹി പുഥുവിസേസേഹി ഇസ്സരോ പസീദേയ്യ, തേസഞ്ച സയംകാരതാ ആപജ്ജതി, തഥാ സബ്ബേസം ഹേതുകാനം കാരണഭാവോ. യഞ്ജേതം നിമ്മാനം, തഞ്ചസ്സ അത്തദത്ഥം വാ സിയാ, പരത്ഥം വാ സിയാ. അത്തദത്ഥതായം അത്തനോ ഇസ്സരഭാവഹാനി അകതകിച്ചതായ ഇസിതാവസിതാഭാവതോ. തേന വാ നിമ്മിതേന യം അത്തനോ കാതബ്ബം, തം കസ്മാ സയമേവ ന കരോതി. പരത്ഥതായം പന പരോ നാമേത്ഥ ലോകോ ഏവാതി കിമത്ഥിയം തസ്സ നിരയാദിരോഗാദിവിസാദിനിമ്മാനം. യാ ചസ്സ ഇസ്സരതാ, സാ സയംകതാ വാ സിയാ പരംകതാ വാ അഹേതുകാ വാ. തത്ഥ സയംകതാ ചേ, തതോ പുബ്ബേ അനിസ്സരഭാവാപത്തി. പരംകതാ ചേ, പച്ഛാപി അനിസ്സരഭാവാപത്തി സഉത്തരതാ ച സിയാ. അഹേതുകാ ചേ, ന കസ്സചി അനിസ്സരതാതി ഏവമിസ്സരസ്സപി അസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ച ഇസ്സരോ, ഏവം പജാപതി പുരിസോ ച. നാമമത്തമേവ ഹേത്ഥ വിസേസോ. തേഹി വാദീഹി പകപ്പിതം യദിദം ‘‘പജാപതി പുരിസോ’’തി. തംനിമിത്തകം പന ലോകപ്പവത്തിം ഇച്ഛന്താനം പജാപതിവാദേ പുരിസവാദേ ച ഇസ്സരവാദേ വിയ ദോസാ അസിദ്ധി ച വിധാതബ്ബാ. യഥാ ചേതേ ഇസ്സരാദയോ, ഏവം കാലോപി അസിദ്ധോ ലക്ഖണാഭാവതോ. പരമത്ഥതോ ഹി വിജ്ജമാനാനം ധമ്മാനം സഭാവസങ്ഖാതം ലക്ഖണം ഉപലബ്ഭതി. യഥാ പഥവിയാ കഥിനതാ, ന ഏവം കാലസ്സ, തസ്മാ നത്ഥി പരമത്ഥതോ കാലോതി. കാലവാദീ പനാഹ ‘‘വത്തനാലക്ഖണോ കാലോ’’തി. സോ വത്തബ്ബോ ‘‘കാ പനായം വത്തനാ’’തി. സോ ആഹ ‘‘സമയമുഹുത്താദീനം പവത്തീ’’തി. തമ്പി ന, രൂപാദീഹി അത്ഥന്തരഭാവേന അനിദ്ധാരിതത്താ. പരമത്ഥതോ ഹി അനിദ്ധാരിതസഭാവസ്സ വത്തനാലക്ഖണതായം സസവിസാണാദീനമ്പി തംലക്ഖണതാ ആപജ്ജേയ്യ.

യം പന വദന്തി കാണാദാ ‘‘അപരസ്മിം അപരം യുഗപദി ചിരം ഖിപ്പമിതി കാലലിങ്ഗാനീതി ലിങ്ഗസബ്ഭാവതോ അത്ഥി കാലോ’’തി, തം അയുത്തം ലിങ്ഗിനോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ. സിദ്ധസമ്ബന്ധേസു ഹി ലിങ്ഗേസു ലിങ്ഗമത്തഗ്ഗഹണേന ലിങ്ഗിനി അവബോധോ ഭവേയ്യ. ന ച കേനചി അവിപരീതചേതസാ തേന ലിങ്ഗേന സഹ കദാചി കാലസങ്ഖാതോ ലിങ്ഗീ ഗഹിതപുബ്ബോതി. അതോ ന യുത്തം ‘‘ലിങ്ഗസബ്ഭാവതോ അത്ഥി കാലോ’’തി. ‘‘അപരസ്മിം അപര’’ന്തിആദികസ്സ വിസേസസ്സ നിമിത്തഭാവതോ യുത്തന്തി ചേ? ന, പഠമജാതതാദിനിമിത്തകത്താ തസ്സ. ന ച പഠമജാതതാദി നാമ കോചി ധമ്മോ അത്ഥി അഞ്ഞത്ര സമഞ്ഞാമത്തതോതി നത്ഥേവ പരമത്ഥതോ കാലോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ, ബഹൂനം ഏകഭാവാപത്തിതോ. അതീതാദിവിഭാഗേന ഹി ലോകസമഞ്ഞാവസേന ബഹൂ കാലഭേദാ. ത്വഞ്ചേതം ഏകം വദസീതി ബഹൂനം ഏകഭാവാഭാവതോ നത്ഥേവ പരമത്ഥതോ കാലോ. തഥാ ഏകസ്സ അനേകഭാവാപത്തിതോ. യോ ഹി അയം അജ്ജ വത്തമാനകാലോ, സോ ഹിയ്യോ അനാഗതോ അഹോസി, സ്വേ അതീതോ ഭവിസ്സതി. ഹിയ്യോ ച വത്തമാനോ അജ്ജ അതീതോ അഹോസി, തഥാ സ്വേ വത്തമാനോപി അപരജ്ജ. ന ചേകസഭാവസ്സ അനേകസഭാവതാ യുത്താതി അസിദ്ധോ പരമത്ഥതോ കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിം പന ഉപാദായ കപ്പനാമത്തസിദ്ധായ ലോകസമഞ്ഞായ അതീതാദിവിഭാഗതോ വോഹരീയതീതി വോഹാരമത്തകോതി ദട്ഠബ്ബോ.

സഭാവനിയതിയദിച്ഛാദയോപി അസിദ്ധാ. കിം കാരണാ? ലക്ഖണാഭാവാ. ന ഹി സഭാവതോ നിയതിയദിച്ഛാ സമ്ഭവതി. അഞ്ഞഥാ ഏവംവിധോ കോചി ഭാവോ അത്ഥി ചേ, തേസം സഭാവസങ്ഖാതേന ലക്ഖണേന ഭവിതബ്ബം, പതിട്ഠാപകഹേതുനാ ച ന ചത്ഥി. കേവലം പനേതേ വാദാ വിമദ്ദിയമാനാ അഹേതുവാദേ ഏവ തിട്ഠന്തി, ന ചാഹേതുകം ലോകവിചിത്തം വിസേസാഭാവപ്പസങ്ഗതോ. അഹേതുകഭാവേ ഹി പവത്തിയാ യ്വായം നരസുരനിരയതിരച്ഛാനാദീസു ഇന്ദ്രിയാദീനം വിസേസോ, തസ്സ അഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ചായം പണ്ഡിതേഹി ഇച്ഛിതോ. കിഞ്ച? ദിട്ഠഭാവതോ. ദിട്ഠാ ഹി ചക്ഖാദിതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ബീജാദിതോ അങ്കുരാദീനം പവത്തി, തസ്മാപി ഹേതുതോവായം പവത്തി. തഥാ പുരേ പച്ഛാ ച അഭാവതോ. യതോ യതോ ഹി പച്ചയസാമഗ്ഗിതോ യം യം ഫലം നിബ്ബത്തതി, തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ച ന തസ്സ നിബ്ബത്തി സമ്ഭവതി, കിഞ്ച ബഹുനാ. യദി അഹേതുതോ പവത്തി സിയാ, അഹേതുകാ പവത്തീതി ഇമാപി വാചാ യഥാസകപച്ചയസമവായതോ പുരേ പച്ഛാ ച ഭവേയ്യും, ന ച ഭവന്തി അലദ്ധപ്പച്ചയത്താ, മജ്ഝേ ഏവ ച ഭവന്തി ലദ്ധപ്പച്ചയത്താ. ഏവം സബ്ബേപി സങ്ഖതാ ധമ്മാതി ന സിജ്ഝതി അഹേതുവാദോ. തസ്മിഞ്ച അസിദ്ധേ പവത്തിയാ അഹേതുഭാവോ വിയ അഹേതുപരിയായവിസേസഭൂതാ സഭാവനിയതിയദിച്ഛാദയോപി അസിദ്ധാ ഏവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

യം പന കാണാദാ ‘‘പരമാണവോ നിച്ചാ, തേഹി ദ്വിഅണുകാദിഫലം നിബ്ബത്തതി, തഞ്ച അനിച്ചം, തസ്സ വസേനേതം ലോകവിചിത്ത’’ന്തി വദന്തി, തമ്പി മിച്ഛാപരികപ്പമത്തം. ന ഹി പരമാണവോ നാമ സന്തി അഞ്ഞത്ര ഭൂതസങ്ഘാതാ. സോ പന അനിച്ചോവ, ന ച നിച്ചതോ അനിച്ചസ്സ നിബ്ബത്തി യുത്താ തസ്സ കാരണഭാവാനുപപത്തിതോ തഥാ അദസ്സനതോ ച. യദി ച സോ കസ്സചി കാരണഭാവം ഗച്ഛേയ്യ, അനിച്ചോ ഏവ സിയാ വികാരാപത്തിതോ. ന ചായം സമ്ഭവോ അത്ഥി, യം വികാരം അനാപജ്ജന്തമേവ കാരണം ഫലം നിബ്ബത്തേയ്യാതി. വികാരഞ്ചേ ആപജ്ജതി, കുതസ്സ നിച്ചതാവകാസോ, തസ്മാ വുത്തപ്പകാരാ പരമാണവോ സത്താ അനിച്ചാ, അഞ്ഞേപി നിച്ചാദിഭാവേന ബാഹിരകേഹി പരികപ്പിതാ അസിദ്ധാ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘ധമ്മപ്പഭേദതോ പന അഞ്ഞസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അസിദ്ധത്താ’’തി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘യദി പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ ന ഉപലബ്ഭതി, ഏവം പന പുഗ്ഗലേ അനുപലബ്ഭമാനേ അഥ കസ്മാ ഭഗവാ ‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’തി (അ. നി. ൪.൯൫; കഥാ. ൨൨), ‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’ന്തി (അ. നി. ൪.൯൫; കഥാ. ൨൨) ച തത്ഥ തത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിഭാവം പവേദേസീ’’തി. വിനേയ്യജ്ഝാസയവസേന. തഥാ തഥാ വിനേതബ്ബാനഞ്ഹി പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന വിനേയ്യദമനകുസലോ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ലോകസമഞ്ഞാനുരൂപം തത്ഥ തത്ഥ പുഗ്ഗലഗ്ഗഹണം കരോതി, ന പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിഭാവതോ.

അപിച അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം, കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥം, പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം, ആനന്തരിയദീപനത്ഥം, ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം, പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥം, ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം, ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥഞ്ചാതി. ‘‘ഖന്ധാ ധാതൂ ആയതനാനി ഹിരീയന്തി ഓത്തപ്പന്തീ’’തി ഹി വുത്തേ മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, പടിസത്തു വാ ഹോതി ‘‘കിമിദം ഖന്ധാ ധാതൂ ആയതനാനി ഹിരീയന്തി ഓത്തപ്പന്തി നാമാ’’തി. ‘‘ഇത്ഥീ ഹിരീയതി ഓത്തപ്പതി, പുരിസോ, ഖത്തിയോ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി പന വുത്തേ ജാനാതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, ന പടിസത്തു ഹോതി, തസ്മാ ഭഗവാ ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ‘‘ഖന്ധാ കമ്മസ്സകാ, ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥമ്പി പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ‘‘വേളുവനാദയോ മഹാവിഹാരാ ഖന്ധേഹി കാരാപിതാ, ധാതൂഹി, ആയതനേഹീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ‘‘ഖന്ധാ മാതരം ജീവിതാ വോരോപേന്തി, പിതരം, അരഹന്തം, രുഹിരുപ്പാദകമ്മം, സങ്ഘഭേദകമ്മം കരോന്തി, ധാതുയോ, ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി, ‘‘ഖന്ധാ മേത്തായന്തി, ധാതുയോ, ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി, ‘‘ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തി, ധാതുയോ, ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ ഭഗവാ പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം ആനന്തരിയദീപനത്ഥം ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥഞ്ച പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ‘‘ഖന്ധാ ദാനം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ധാതുയോ, ആയതനാനീ’’തി വുത്തേപി മഹാജനോ ന ജാനാതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, പടിസത്തു വാ ഹോതി ‘‘കിമിദം ഖന്ധാ ധാതൂ ആയതനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി നാമാ’’തി. ‘‘പുഗ്ഗലോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി പന വുത്തേ ജാനാതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി, ന പടിസത്തു ഹോതി, തസ്മാ ഭഗവാ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി. ലോകസമ്മുതിഞ്ച ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ നപ്പജഹന്തി ലോകസമഞ്ഞായ ലോകാഭിലാപേ ഠിതായേവ ധമ്മം ദേസേന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥമ്പി പുഗ്ഗലകഥം കഥേതീതി ഇമേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ പുഗ്ഗലകഥം കഥേതി, ന പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥിഭാവതോതി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മപ്പഭേദാകാരേനേവാതി യഥാവുത്തരൂപാദിധമ്മപ്പഭേദതോ അഞ്ഞസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അസിദ്ധത്താ രൂപാദിധമ്മപ്പഭേദാകാരേനേവ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപലദ്ധിയാ ഭവിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേന ‘‘കിം തവ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭമാനോ രുപ്പനാകാരേന ഉപലബ്ഭതി, ഉദാഹു അനുഭവനസഞ്ജാനനാഭിസങ്ഖരണവിജാനനേസു അഞ്ഞതരാകാരേനാ’’തി ദസ്സേതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ ലോകേ അഭാവതോ. അവിസേസവിസേസേഹി പുഗ്ഗലൂപലബ്ഭസ്സ പടിഞ്ഞാപടിക്ഖേപപക്ഖാ അനുജാനനാവജാനനപക്ഖാ. യദിപിമേ ദ്വേപി പക്ഖാ അനുലോമപടിലോമനയേസു ലബ്ഭന്തി, ആദിതോ പന പഠമം ഠപേത്വാ പവത്തോ പഠമനയോ, ഇതരോ ദുതിയന്തി ഇമം നേസം വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനുജാനനാ…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. യഥാധികതായ ലദ്ധിയാ അനുലോമനതോ ചേത്ഥ പഠമോ നയോ അനുലോമപക്ഖോ, തബ്ബിലോമനതോ ഇതരോ പടിലോമപക്ഖോതി വുത്തോതി വേദിതബ്ബന്തി.

തേന വത രേതി ഏത്ഥ തേനാതി കാരണവചനം. യേന പുഗ്ഗലൂപലബ്ഭോ പതിട്ഠപീയതി, തേന ഹേതുനാ. സ്വായം ഹേതു സാസനികസ്സ ബാഹിരകസ്സ ച വസേന ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ. ഹേതുപതിരൂപകേ ചായം ഹേതുസമഞ്ഞാ പരമത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഹേട്ഠാ ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി നിഗ്ഗഹസ്സ സഞ്ഞാപനമത്തം കതം, തം ഇദാനി ‘‘യം തത്ഥ വദേസീ’’തിആദിനാ നിഗമനരൂപേന മിച്ഛാഭാവദസ്സനേന ച വിഭാവിയമാനം പാകടഭാവകരണതോ ആരോപിതം പതിട്ഠാപിതം ഹോതീതി അട്ഠകഥായം ‘‘ആരോപിതത്താ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി പടിഞ്ഞാവയവോ സരൂപേനേവ ദസ്സിതോ. ‘‘തേനാ’’തി ഇമിനാ സാമഞ്ഞതോ ഹേതാവയവോ ദസ്സിതോ. യ്വായം യസ്മാ പടിഞ്ഞാധമ്മോ ഹുത്വാ സദിസപക്ഖേ വിജ്ജമാനോ, വിസദിസപക്ഖേ അവിജ്ജമാനോയേവ ഹേതു ലക്ഖണൂപപന്നോ നാമ ഹോതി, ന ഇതരോ, തസ്മാ യത്ഥ സോ വിജ്ജതി ന വിജ്ജതി ച, സോ സദിസാസദിസഭാവഭിന്നോ ദുവിധോ ദിട്ഠന്താവയവോ. യഥാ രൂപാദി ഉപലബ്ഭതി, തഥാ പുഗ്ഗലോ. യഥാ ച സസവിസാണം ന ഉപലബ്ഭതി, ന തഥാ പുഗ്ഗലോതി ഉപനയോ. സ്വായം ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി ഇമായ പാളിയാ ദീപിതോ, യോ അട്ഠകഥായം സദ്ധിം ഹേതുദാഹരണേഹി ‘‘പാപനാ’’തി വുത്തോ. നിഗമനം പാളിയം സരൂപേനേവ ആഗതം, യാ അട്ഠകഥായം ‘‘രോപനാ’’തി വുത്താതി. ഏവം പോരാണേന ഞായക്കമേന സാധനാവയവാ നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതബ്ബാ.

ഇദാനി വത്തനേന പരപക്ഖുപലക്ഖിതേ ഹേതുദാഹരണേ അന്വയബ്യതിരേകദസ്സനവസേന നിദ്ധാരേത്വാ സാധനപയോഗോ യോജേതബ്ബോ. കാരണം വത്തബ്ബന്തി കിമേത്ഥ വത്തബ്ബം. ഹേതുദാഹരണേഹിയേവ ഹി സപരപക്ഖാനം സാധനം ദൂസനം വാ, ന പടിഞ്ഞായ, തസ്സാ സാധേതബ്ബാദിഭാവതോ. തം പന ദ്വയം ‘‘തേന വത രേ’’തിആദിപാളിയാ വിഭാവിതം. അട്ഠകഥായം പാപനാരോപനാസീസേന ദസ്സിതം. പടിഞ്ഞാഠപനാ പന തേസം വിസയദസ്സനം കഥായം തംമൂലതായാതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘യം പന വക്ഖതീ’’തിആദി. തേനേവ ച അട്ഠകഥായം ‘‘ഇദം അനുലോമ…പേ… ഏകം ചതുക്കം വേദിതബ്ബ’’ന്തി വക്ഖതി. തഥാ ചാഹ ‘‘യഥാ പന തത്ഥാ’’തിആദി. നിഗ്ഗഹോവ വിസും വുത്തോ, ന പടികമ്മന്തി അധിപ്പായോ. വിസും വുത്തോതി ച പാപനാരോപനാഹി അസമ്മിസ്സം കത്വാ വിസും അങ്ഗഭാവേന വുത്തോ, ന തദഞ്ഞതരോ വിയ തദന്തോഗധഭാവേന വുത്തോ, നാപി ഠപനാ വിയ അഗണനുപഗഭാവേനാതി അത്ഥോ. യേ പനാതി പദകാരേ സന്ധായാഹ. ദുതിയേ…പേ… ആപജ്ജതി തത്ഥ നിഗ്ഗഹസ്സ അയഥാഭൂതത്താ പടികമ്മസ്സ ച യഥാഭൂതഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൨. പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലം നാനുജാനാതി, വോഹാരതോ പന അനുജാനാതീതി സകവാദിമതം ജാനന്തേനപി പരവാദിനാ ഛലവസേന വിഭാഗം അകത്വാ ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി പുച്ഛായ കതായ സകവാദീ തത്ഥ അയം പുഗ്ഗലവാദീ, ഇമസ്സ ലദ്ധി പടിക്ഖിപിതബ്ബാതി പരമത്ഥസച്ചം സന്ധായാഹ ‘‘ആമന്താ’’തി. ‘‘ന ഉപലബ്ഭതീ’’തി ഹി വുത്തം ഹോതി. പുന ഇതരോ സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായ ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യോ ലോകവോഹാരസിദ്ധോ സച്ചികട്ഠോ, തതോ ഏവ കേനചി അപടിക്ഖിപിതബ്ബതോ പരമത്ഥതോ തതോ സോ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതി. പുന സകവാദീ പുബ്ബേ പരമത്ഥസച്ചവസേന പുഗ്ഗലേ പടിക്ഖിത്തേ ഇദാനി സമ്മുതിസച്ചവസേനായം പുച്ഛാതി മന്ത്വാ തം അപ്പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ അധിപ്പേതം സച്ചികട്ഠമേവാതി സമ്മുതിസച്ചം സന്ധായാതി അധിപ്പായോ’’തി. ഏവമവട്ഠിതേ ‘‘യദി പരവാദിനാ…പേ… നാരഭിതബ്ബാ’’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം പഠമപുച്ഛായ പരമത്ഥസച്ചസ്സ സച്ചികട്ഠോതി അധിപ്പേതത്താ. ‘‘അഥ സകവാദിനാ…പേ… ആപജ്ജതീ’’തി ഇദമ്പി ന വത്തബ്ബം ദുതിയപുച്ഛായ സമ്മുതിസച്ചസ്സ സച്ചികട്ഠോതി അധിപ്പേതത്താ.

യദി ഉഭയം അധിപ്പേതന്തി ഇദം യദി പഠമപുച്ഛം സന്ധായ, തദയുത്തം തസ്സാ പരമത്ഥസച്ചസ്സേവ വസേന പവത്തത്താ. അഥ ദുതിയപുച്ഛം സന്ധായ, തസ്സാ സമ്മുതിസച്ചവസേന പഠമത്ഥം വത്വാ പുന മിസ്സകവസേന വത്തും ‘‘സമ്മുതിസച്ചപരമത്ഥസച്ചാനി വാ ഏകതോ കത്വാപി ഏവമാഹാ’’തി വുത്തത്താ തമ്പി ന വത്തബ്ബമേവ. ദ്വേപി സച്ചാനീതി സമ്മുതിപരമത്ഥസച്ചാനി. തേസു പരമത്ഥസച്ചസ്സേവ നിപ്പരിയായേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥഭാവോ, ഇതരസ്സ ഉപചാരേന. തഥാ ച വുത്തം ‘‘മായാ മരീചി…പേ… ഉത്തമട്ഠോ’’തി. തസ്മാ സമ്മുതിസച്ചവസേന ഉപലദ്ധിം ഇച്ഛന്തേനപി പരമത്ഥസച്ചവസേന അനിച്ഛനതോ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തിആദിനാ അനുയോഗോ യുത്തോ. ‘‘പധാനപ്പധാനേസു പധാനേ കിച്ചസിദ്ധീ’’തി ഏതേനേവ ‘‘ന ച സച്ചികട്ഠേകദേസേന അനുയോഗോ’’തിആദി നിവത്തിതഞ്ച ഹോതി സച്ചികട്ഠേകദേസഭാവസ്സേവ അസിദ്ധത്താ. നാസ്സ പരമത്ഥസച്ചതാ അനുയുഞ്ജിതബ്ബാതി അസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ പരമത്ഥസച്ചതാ പരവാദിനാ ന അനുയുഞ്ജിതബ്ബാ ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി സകവാദിനോപി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥതോ തസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താതി അധിപ്പായോ. വോഹരിതസച്ചികട്ഠസ്സ അത്തനാ അധിപ്പേതസച്ചികട്ഠതാപി യുത്താ തസ്സ തേന അധിപ്പേതത്താ. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോയേവ. വുത്തനയോവ ദോസോതി ‘‘ദ്വേപി സച്ചാനീ’’തിആദിനാ അനന്തരമേവ വുത്തം സന്ധായാഹ. തസ്സ പന അദോസഭാവോ ദസ്സിതോയേവ. അഥ ന ഇതി അഥ ന ഭൂതസഭാവത്ഥേന ഉപലബ്ഭേയ്യാതി യോജനാ. വത്തബ്ബോതി യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ‘‘യോ ലോകവോഹാരസിദ്ധോ’’തിആദിനാ വുത്തമേവ, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലം നാനുജാനാതീ’’തിആദിനാ അധിപ്പായമഗ്ഗനം ദട്ഠബ്ബം.

അനുഞ്ഞേയ്യമേതം സിയാതി ഏതം അനുപലബ്ഭനം പഠമപുച്ഛായം വിയ ദുതിയപുച്ഛായമ്പി അനുജാനിതബ്ബം സിയാ. ന വാ കിഞ്ചി വത്തബ്ബന്തി അഥ വാ കിഞ്ചി ന വത്തബ്ബം ഠപനീയത്താ പഞ്ഹസ്സ. തഥാ ഹിസ്സ ഠപനീയാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച കാമം സച്ചദ്വയാകാരേന പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി, സമ്മുതിയാകാരേന പന നുപലബ്ഭതീതി ഉപലബ്ഭനഭാവസ്സ വസേന പടിക്ഖേപോ കതോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുഞ്ഞാതം പടിക്ഖിത്തഞ്ചാതി പഠമപുച്ഛായം അനുഞ്ഞാതം, ദുതിയപുച്ഛായം പടിക്ഖിത്തം. ഏതം ഛലവാദം നിസ്സായാതി ഏതം ഏകംയേവ വത്ഥും ഉദ്ദിസ്സ അനുജാനനപടിക്ഖിപനാകാരം ഛലവചനം നിസ്സായ. ത്വം നിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ. സമ്ഭവന്തസ്സ സാമഞ്ഞേനാതി നിഗ്ഗഹട്ഠാനഭാവേന സമ്ഭവന്തസ്സ അനുലോമനയേന അനുജാനനപടിക്ഖേപസ്സ സമാനഭാവേന. അസമ്ഭവന്തസ്സ കപ്പനന്തി പച്ചനീകനയേന തസ്സ നിഗ്ഗഹട്ഠാനഭാവേന അസമ്ഭവന്തസ്സ തഥാ കപ്പനം സംവിധാനം ഛലവാദോ ഭവിതും അരഹതി. ‘‘അത്ഥവികപ്പുപപത്തിയാ വചനവിഘാതോ ഛല’’ന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. തേനാതി യഥാവുത്തകപ്പനം ഛലവാദോതി വുത്തത്താ. വചനസാമഞ്ഞമത്തം കപ്പിതം ഛലം വദതി ഏതേനാതി ഛലവാദോ. തേന വുത്തം ‘‘ഛലവാദസ്സ കാരണത്താ ഛലവാദോ’’തി. വചനസാമഞ്ഞമത്തം അത്ഥഭൂതം തദത്ഥം ഛലവാദം നിസ്സായ. ‘‘വിചാരേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, കിമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം. യദിപി പക്ഖസ്സ ഠപനാമൂലകം അനുജാനനാവജാനനാനം മിച്ഛാഭാവദസ്സനം തബ്ബിസയത്താ, പാപനാരോപനാഹി ഏവ പന സോ വിഭാവീയതി, ന ഠപനായാതി പാകടോയമത്ഥോ.

൪-൫. തേനാതി സകവാദിനാ. തേന നിയാമേനാതി യേന നിയാമേന സകവാദിനാ ചതൂഹി പാപനാരോപനാഹിസ്സ നിഗ്ഗഹോ കതോ, തേന നിയാമേന നയേന. സോ നിഗ്ഗഹോ ദുക്കടോ അനിഗ്ഗഹോയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനിഗ്ഗഹഭാവസ്സ വാ ഉപഗമിതത്താ’’തി, പാപിതത്താതി അത്ഥോ. ഏവമേവാതി യഥാ ‘‘തയാ മമ കതോ നിഗ്ഗഹോ’’തിആദിനാ അനിഗ്ഗഹഭാവൂപനയോ വുത്തോ, ഏവമേവ. ഏതസ്സാതി ‘‘തേന ഹീ’’തിആദിനാ ഇമായ പാളിയാ വുത്തസ്സ.

അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൭-൧൦. അഞ്ഞേനാതി സമ്മുതിസച്ചഭൂതേന. പരസ്സാതി സകവാദിനോ. സോ ഹി പരവാദിനാ പരോ നാമ ഹോതി. പടിഞ്ഞാപടിക്ഖേപാനം ഭിന്നവിസയത്താ ‘‘അവിരോധിതത്താ’’തി വുത്തം. അഭിന്നാധികരണം വിയ ഹി അഭിന്നവിസയമേവ വിരുദ്ധം നാമ സിയാ, ന ഇതരന്തി അധിപ്പായോ. തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ന ഹി…പേ… ആപജ്ജതീ’’തി ആഹ. യദി ഏവം കഥമിദം നിഗ്ഗഹട്ഠാനം ജാതന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ പനാ’’തിആദി. തേന പടിഞ്ഞാന്തരം നാമ അഞ്ഞമേവേതം നിഗ്ഗഹട്ഠാനന്തി ദസ്സേതി.

പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സുദ്ധസച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓകാസസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൧. സാമഞ്ഞേന വുത്തം വിസേസനിവിട്ഠം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സരീരേതി അയമത്ഥോ’’തി. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി വിസേസത്ഥിനാ വിസേസോ അനുപയുജ്ജിതബ്ബോതി. ഏതേനാതി ദേസവസേന സബ്ബത്ഥ പടിക്ഖേപവചനേന.

൩. കാലസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൨. മജ്ഝിമജാതികാലേതി പച്ചുപ്പന്നത്തഭാവകാലേ. അത്തഭാവോ ഹി ഇധ ‘‘ജാതീ’’തി അധിപ്പേതോ. തതോ അതീതോ പുരിമജാതികാലോ, അനാഗതോ പച്ഛിമജാതികാലോ. ഇമേസു തീസൂതി സബ്ബത്ഥ, സബ്ബദാ, സബ്ബേസൂതി ഇമേസു തീസു നയേസു. പാഠസ്സ സംഖിത്തതാ സുവിഞ്ഞേയ്യാതി തം ഠപേത്വാ അത്ഥസ്സ സദിസതം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഇധാപി ഹി…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ഏത്ഥാപി ‘‘ന കേനചി സഭാവേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ന ഹി കേനചി സഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനസ്സ സകലേകദേസവിനിമുത്തോ പവത്തികാലോ നാമ അത്ഥീതി.

൪. അവയവസച്ചികട്ഠോ

൧. അനുലോമപച്ചനീകവണ്ണനാ

൧൩. തതിയനയേ ന സബ്ബേകധമ്മവിനിമുത്തം പവത്തിട്ഠാനം നാമ അത്ഥീതി യോജേതബ്ബം.

ഓകാസാദിസച്ചികട്ഠോ

൨. പച്ചനീകാനുലോമവണ്ണനാ

൧൪. അനുലോമപഞ്ചകസ്സാതിആദിമ്ഹി അട്ഠകഥാവചനേ. പുന തത്ഥാതി യഥാവുത്തേ അട്ഠകഥാവചനേ, തേസു വാ അനുലോമപഞ്ചകപച്ചനീകേസു. സബ്ബത്ഥ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീതിആദികസ്സ പാഠപ്പദേസസ്സ അത്ഥോ ‘‘സരീരം സന്ധായാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ അത്ഥോ. പടികമ്മാദിപാളിന്തി പടികമ്മനിഗ്ഗഹഉപനയനനിഗമനപാളിം. തീസു മുഖേസൂതി ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദിനാ വുത്തേസു തീസു വാദമുഖേസു. പച്ചനീകസ്സ പാളി വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി പാളിം. സങ്ഖിപിത്വാ ആഗതത്താ സരൂപേന അവുത്തേ. സുദ്ധിക…പേ… വുത്തം ഹോതി തത്ഥ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദിനാ സരീരാദിനോ പരാമസനം നത്ഥി, ഇധ അത്ഥീതി അയമേവ വിസേസോ, അഞ്ഞം സമാനന്തി.

സച്ചികട്ഠവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ

൧൭-൨൭. സച്ചികട്ഠസ്സ, സച്ചികട്ഠേ വാ സംസന്ദനം സച്ചികട്ഠസംസന്ദനന്തി സമാസദ്വയം ഭവതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ചികട്ഠസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സച്ചികട്ഠസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി സച്ചികട്ഠസഭാവസ്സ പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനസഭാവസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. രൂപാദീഹി സദ്ധിം സംസന്ദനന്തി സച്ചികട്ഠതാസാമഞ്ഞേന രൂപാദീഹി സമീകരണം. സച്ചികട്ഠേതി സച്ചികട്ഠഹേതു, തത്ഥ വാ തം അധിട്ഠാനം കത്വാ. ‘‘തുല്യയോഗേ സമുച്ചയോ’’തി സമുച്ചയത്ഥത്താ ഏവ ച-കാരസ്സ സച്ചികട്ഠേന ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന ഇധ രൂപമാഹടന്തി തസ്സ ഉദാഹടഭാവോ യുത്തോതി ‘‘യഥാരൂപ’’ന്തി നിദസ്സനവസേന അത്ഥോ വുത്തോ, അഞ്ഞഥാ ഇധ രൂപസ്സ ആഹരണമേവ കിമത്ഥിയം. ഏവം സേസധമ്മേസുപി. യാ പനേത്ഥ അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ, സാപി നിദസ്സനത്ഥം ഉപബ്രൂഹേതി അഞ്ഞത്തനിബന്ധനത്താ തസ്സ. ഓപമ്മസംസന്ദനേ പന നിദസ്സനത്ഥോ ഗാഹീയതീതി ഇമസ്മിം സുദ്ധികസംസന്ദനേ കേവലം സമുച്ചയവസേനേവ അത്ഥദസ്സനം യുത്തന്തി അധിപ്പായോ. രൂപാദീനി ഉപാദാപഞ്ഞത്തിമത്തത്താ പുഗ്ഗലസ്സ സോ തേഹി അഞ്ഞോ, അനഞ്ഞോ ചാതി ന വത്തബ്ബോതി അയം സാസനക്കമോതി ആഹ ‘‘രൂപാദീഹി…പേ… സമയോ’’തി. അനുഞ്ഞായമാനേതി തസ്മിം സമയേ സുത്തേ ച അപ്പടിക്ഖിപിയമാനേ. അയഞ്ച അത്ഥോ സാസനികസ്സ പരവാദിനോ വസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി പാഠോ ദിട്ഠോ ഭവിസ്സതി, അഞ്ഞഥാ ‘‘പടിലോമപഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി, പടികമ്മചതുക്കാദീനി സംഖിത്താനീ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി അധിപ്പായോ. ചോദനായ വിനാ പരവാദിനോ പടിജാനാപനം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘പടിജാനാപനത്ഥന്തി…പേ… ചോദനത്ഥ’’ന്തി. ചോദനാപുബ്ബകഞ്ഹി തസ്സ പടിജാനാപനം. തേന ഫലവോഹാരേന കാരണം വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അബ്യാകതത്താതി അബ്യാകരണീയത്താ, ഭഗവതാ വാ ന ബ്യാകതത്താ. യദി ഠപനീയത്താ പടിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഇമസ്മിം പച്ചനീകനയേ ഠപനീയത്താ പഞ്ഹസ്സ സകവാദിനാ പടിക്ഖിപിതബ്ബം. പരേനപീതി പരവാദിനാപി ഠപനീയത്താ ലദ്ധിമേവ നിസ്സായ അനുലോമനയേ പടിക്ഖേപോ കതോതി അയമേത്ഥ സുദ്ധികസംസന്ദനായ അധിപ്പായോ യുത്തോ അനുലോമേപി രൂപാദീഹി അഞ്ഞത്തചോദനായമേവ പരവാദിനാ പടിക്ഖേപസ്സ കതത്താതി അധിപ്പായോ.

സുദ്ധികസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ

൨൮-൩൬. ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ ചാതി ഇമിനാ ദ്വയമ്പി ഉദ്ധരതി ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന അഞ്ഞത്തപുച്ഛാ, ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞേന പുച്ഛാ ചാതി. തത്ഥ പച്ഛിമം സന്ധായാഹ ‘‘ദ്വിന്നം സമാനതാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – ദ്വിന്നം രൂപവേദനാനം വിയ രൂപപുഗ്ഗലാനം സച്ചികട്ഠേന സമാനതാ തേസം അഞ്ഞത്തസ്സ കാരണം യുത്തം ന ഹോതി. അഥ ഖോ…പേ… ഉപലബ്ഭനീയതാതി ഇദഞ്ച സംസന്ദനം വിചാരേതബ്ബം. അയം ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി സച്ചികട്ഠസാമഞ്ഞേന രൂപപുഗ്ഗലാനം ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞം ഇച്ഛിതം, തേനേവ നേസം അഞ്ഞത്തമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബം. അഥ പരമത്ഥവോഹാരഭേദതോ തേസം അഞ്ഞത്തം ന ഇച്ഛിതം, തതോ ഏവ ഉപലദ്ധിസാമഞ്ഞമ്പി ന ഇച്ഛിതബ്ബന്തി.

൩൭-൪൫. ഉപലദ്ധീതി പുഗ്ഗലസ്സ ഉപലദ്ധി വിജ്ജമാനതാ. ‘‘പടികമ്മപഞ്ചക’’ന്തി വിഞ്ഞായതീതി യോജനാ.

ഓപമ്മസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ

൪൬-൫൨. ഏകധമ്മതോപീതി സത്തപഞ്ഞാസായ സച്ചികട്ഠേസു ഏകധമ്മതോപി. ഏതേന തതോ സബ്ബതോപി പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞത്താനനുജാനനം ദസ്സേതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സകലം പരമത്ഥസച്ചം സന്ധായാ’’തി. രൂപാദിഏകേകധമ്മവസേന നാനുയുഞ്ജിതബ്ബോ അവയവബ്യതിരേകേന സമുദായസ്സ അഭാവതോ. യസ്മാ പന സമുദായാവയവാ ഭിന്നസഭാവാ, തസ്മാ ‘‘സമുദായതോ…പേ… നിഗ്ഗഹാരഹോ സിയാ’’തി പരവാദിനോ ആസങ്കമാഹ. ഏതം വചനോകാസന്തി യദിപി സത്തപഞ്ഞാസധമ്മസമുദായതോ പുഗ്ഗലസ്സ അഞ്ഞത്തം ന ഇച്ഛതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ സച്ചികട്ഠസ്സ അഭാവതോ, തദേകദേസതോ പനസ്സ അനഞ്ഞത്തമ്പി ന ഇച്ഛതേവ. ന ഹി സമുദായോ അവയവോ ഹോതീതി. തസ്മാ ‘‘തം പടിക്ഖിപതോ കിം നിഗ്ഗഹട്ഠാനന്തി വത്തും മാ ലബ്ഭേഥാ’’തി ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. രൂപാദിധമ്മപ്പഭേദവിഭാഗമുഖേനേവ അനവസേസതോ പുഗ്ഗലോതി ഗഹണാകാരദസ്സനവസേന പവത്തോ പഠമവികപ്പോ, ദുതിയോ പന അവിഭാഗതോ പരമത്ഥസച്ചഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അയം ഇമേസം ദ്വിന്നം വികപ്പാനം വിസേസോ. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനന്തി ആഹ ‘‘ഏവ’’ന്തി.

സഭാവവിനിബ്ഭോഗതോതി സഭാവേന വിനിബ്ഭുജ്ജിതബ്ബതോ. സഭാവഭിന്നോ ഹി ധമ്മോ തദഞ്ഞധമ്മതോ വിനിബ്ഭോഗം ലഭതി. തേനാഹ ‘‘രൂപതോ അഞ്ഞസഭാഗത്താ’’തി. രൂപവജ്ജേതി രൂപധമ്മവജ്ജേ. തീസുപീതി ‘‘രൂപസ്മിം പുഗ്ഗലോ, അഞ്ഞത്ര രൂപാ, പുഗ്ഗലസ്മിം രൂപ’’ന്തി ഇമേസു ഏവം പവത്തേസു തീസുപി അനുയോഗേസു. സാസനികോ ഏവായം പുഗ്ഗലവാദീതി കത്വാ ആഹ ‘‘ന ഹി സോ സക്കായദിട്ഠിം ഇച്ഛതീ’’തി. ‘‘രൂപവാ’’തി ഇമിനാ രൂപേന സകിഞ്ചനതാവ ഞാപീയതി, ന രൂപായത്തവുത്തിതാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര രൂപാതി ഏത്ഥ ച രൂപവാ പുഗ്ഗലോതി അയമത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ’’തി.

ചതുക്കനയസംസന്ദനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച സംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ.

൮. ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ

൫൪. ലക്ഖണയുത്തികഥായം ‘‘ഛലവസേന പന വത്തബ്ബം ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ.

ലക്ഖണയുത്തിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വചനസോധനവണ്ണനാ

൫൫-൫൯. പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേതി പദദ്വയസ്സ ഏകത്തത്ഥേ സതീതി അത്ഥോ. പരികപ്പവചനഞ്ഹേതം ദോസദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏവം സന്തേ അയം ദോസോ’’തി. തയിദം ഏകത്തം ഉപലബ്ഭതി ഏവാതി പച്ഛിമപദാവധാരണം വേദിതബ്ബം. ‘‘കേഹിചി പുഗ്ഗലോ കേഹിചി ന പുഗ്ഗലോ’’തി ബ്യഭിചാരദസ്സനതോ പരേന ന സമ്പടിച്ഛിതന്തി കത്വാ തമേവ അസമ്പടിച്ഛിതത്തം വിഭാവേന്തോ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിഭജിതബ്ബതന്തി ‘‘ഉപലബ്ഭതി ചാ’’തി ഏവം അവിഭജിതബ്ബതം. വിഭജിതബ്ബതന്തി ‘‘പുഗ്ഗലോ ച തദഞ്ഞഞ്ച ഉപലബ്ഭതീ’’തി ഏവം വിഭജിതബ്ബതം. ഏതേന ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി ഏവാ’’തി പച്ഛിമപദാവധാരണം വേദിതബ്ബം, ന ‘‘പുഗ്ഗലോ ഏവ ഉപലബ്ഭതീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. തം വിഭാഗന്തി യഥാവുത്തം വിഭജിതബ്ബാവിഭജിതബ്ബം വിഭാഗം വദതോ സകവാദിനോ, അഞ്ഞസ്സ വാ കസ്സചി. ഏതസ്സാതി പരവാദിനോ. യഥാവുത്തവിഭാഗന്തി ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി…പേ… കേഹിചി ന പുഗ്ഗലോ’’തി ഏവം പാളിയം വുത്തപ്പകാരം വിഭാഗം. യഥാആപാദിതേനാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പദദ്വയസ്സ അത്ഥതോ ഏകത്തേ’’തിആദിനാ ആപാദിതപ്പകാരേന. ന ഭവിതബ്ബന്തി യദിപി തേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി ഏവ വുച്ചതി, ഉപലബ്ഭതീതി പന പുഗ്ഗലോ ഏവ ന വുച്ചതി, അഥ ഖോ അഞ്ഞോപി, തസ്മാ യഥാവുത്തേന പസങ്ഗേന ന ഭവിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗിതബ്ബോ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ’’തി.

൬൦. അത്ഥതോ പുഗ്ഗലോ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി അത്തസുഞ്ഞതാദസ്സനേന അനത്തലക്ഖണസ്സ വിഹിതത്താ.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൬൧-൬൬. രൂപകായാവിരഹം സന്ധായ ആഹ, ന രൂപതണ്ഹാസബ്ഭാവം. തഥാ സതി അനേകന്തികത്താ പടിക്ഖിപിതബ്ബമേവ സിയാ, ന അനുജാനിതബ്ബന്തി. ‘‘അത്ഥിതായാ’’തി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. കാമീഭാവസ്സ അനേകന്തികത്താ കസ്സചി കാമധാതൂപപന്നസ്സ കാമധാതുയാ ആയത്തത്താഭാവതോ ച കദാചി ഭാവസ്സേവാതി യോജനാ.

൬൭. കായാനുപസ്സനായാതി കായാനുപസ്സനാദേസനായ. സാ ഹി കായകായാനുപസ്സീനം വിഭാഗഗ്ഗഹണസ്സ കാരണഭൂതാ, കായാനുപസ്സനാ ഏവ വാ. ഏവംലദ്ധികത്താതി അഞ്ഞോ കായോ അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി ഏവംലദ്ധികത്താ. ആഹച്ച ഭാസിതന്തി ഠാനകരണാനി ആഹന്ത്വാ കഥിതം, ഭഗവതാ സാമം ദേസിതന്തി അത്ഥോ.

പഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ

൬൯-൭൨. യാനിസ്സ സുത്താനി നിസ്സായ ലദ്ധി ഉപ്പന്നാ, തേസം ദസ്സനതോ പരതോ ‘‘തേന ഹി പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’’തിആദിനാ പാളി ആഗതാ, പുരതോ പന ‘‘ന വത്തബ്ബം പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’’തിആദിനാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദസ്സേന്തോ…പേ… ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ദസ്സേത്വാതി വാ വത്തബ്ബന്തി ‘‘യാനിസ്സ…പേ… താനി ദസ്സേത്വാ ‘തേന ഹി പുഗ്ഗലോ സന്ധാവതീ’തിആദിമാഹാ’’തി വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ദസ്സേന്തോതി വാ ഇദം ദസ്സനകിരിയായ ന വത്തമാനതാമത്തവചനം, അഥ ഖോ തസ്സാ ലക്ഖണത്ഥവചനം, ഹേതുഭാവവചനം വാതി ന കോചി ദോസോ.

൯൧. സോ വത്തബ്ബോതി സോ ജീവസരീരാനം അനഞ്ഞതാപജ്ജനാകാരോ വത്തബ്ബോ, നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ‘‘രൂപീ അത്താ’’തി ഇമിസ്സാ ലദ്ധിയാ വസേന ‘‘യേന രൂപസങ്ഖാതേന അത്തനോ സഭാവഭൂതേന സരീരേന സദ്ധിം ഗച്ഛതീ’’തി ഏവം പന അത്ഥേ സതി സോ ആകാരോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി, തഥാ ച സതി ‘‘രൂപം പുഗ്ഗലോതി അനനുഞ്ഞാതത്താ’’തി ഏവമ്പി വത്തും ന സക്കാ. യസ്മാ പന ‘‘ഇധ സരീരനിക്ഖേപാ’’തി അനന്തരം വക്ഖതി, തസ്മാ ‘‘സോ വത്തബ്ബോ’’തി വുത്തം. നിരയൂപഗസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അന്തരാഭവം ന ഇച്ഛതീതി ഇദം പുരാതനാനം അന്തരാഭവവാദീനം വസേന വുത്തം. അധുനാതനാ പന ‘‘ഉദ്ധംപാദോ തു നാരകോ’’തി വദന്താ തസ്സപി അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തേവ, കേചി പന അസഞ്ഞൂപഗാനം. അരൂപൂപഗാനം പന സബ്ബേപി ന ഇച്ഛന്തി. തത്ഥ യേ ‘‘സഞ്ഞുപ്പാദാ ച പന തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചവന്തീ’’തി സുത്തസ്സ അത്ഥം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ ചുതൂപപാതകാലേസു അസഞ്ഞീനം സഞ്ഞാ അത്ഥീതി അന്തരാഭവതോവ അസഞ്ഞൂപപത്തിം ഇച്ഛന്തി, തദഞ്ഞേസം വസേന ‘‘സവേദനോ…പേ… പടിക്ഖിപതീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ പനാ’’തിആദിമാഹ. കേ പനേവം ഇച്ഛന്തി? സബ്ബത്ഥിവാദീസു ഏകച്ചേ.

൯൨. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ ഭവേ, അചിത്തുപ്പാദേ വാ സഞ്ഞാ അത്ഥീതി ഇച്ഛന്തീതി ന വത്തബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. യതോ സോ സഞ്ഞാഭവേന അസങ്ഗഹിതോ, ഭവന്തരഭാവേന ച സങ്ഗഹിതോ.

൯൩. ഇന്ധനുപാദാനോ അഗ്ഗി വിയ ഇന്ധനേന രൂപാദിഉപാദാനോ പുഗ്ഗലോ രൂപാദിനാ വിനാ നത്ഥീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായവിഭാവനാ – യഥാ ന വിനാ ഇന്ധനേന അഗ്ഗി പഞ്ഞാപീയതി, ന ച തം അഞ്ഞം ഇന്ധനതോ സക്കാ പടിജാനിതും, നാപി അനഞ്ഞം. യദി ഹി അഞ്ഞം സിയാ, ന ഉണ്ഹം ഇന്ധനം സിയാ, അഥ അനഞ്ഞം, നിദഹിതബ്ബംയേവ ദാഹകം സിയാ, ഏവം ന വിനാ രൂപാദീഹി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാപീയതി, ന ച തേഹി അഞ്ഞോ, നാപി അനഞ്ഞോ സസ്സതുച്ഛേദഭാവപ്പസങ്ഗതോതി പരവാദിനോ അധിപ്പായോ. തത്ഥ യദി അഗ്ഗിന്ധനോപമാ ലോകവോഹാരേന വുത്താ, അപളിത്തം കട്ഠാദിഇന്ധനം നിദഹിതബ്ബഞ്ച, പളിത്തം ഭാസുരുണ്ഹം അഗ്ഗിദാഹകഞ്ച, തഞ്ച ഓജട്ഠമകരൂപം പബന്ധവസേന പവത്തം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം. യദി ഏവം പുഗ്ഗലോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ അനിച്ചോ ച ആപന്നോ, അഥ പരമത്ഥതോ ച, തസ്മിംയേവ കട്ഠാദിസഞ്ഞിതേ രൂപസങ്ഖാതപളിത്തേ യം ഉസുമം സോ അഗ്ഗി തംസഹജാതാനി തീണിഭൂതാനി ഇന്ധനം. ഏവമ്പി സിദ്ധം ലക്ഖണഭേദതോ അഗ്ഗിന്ധനാനം അഞ്ഞത്തന്തി അഗ്ഗി വിയ ഇന്ധനതോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അനിച്ചോ ച ആപജ്ജതീതി.

ഗതിഅനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ

൯൭. നീലഗുണയോഗതോ നീലോ, നീലോ ഏവ നീലകോ, തസ്സ, അയം പനസ്സ നീലപഞ്ഞത്തി നീലരൂപുപാദാനാതി ആഹ ‘‘നീലം…പേ… പഞ്ഞത്തീ’’തി. ഏവം പന പാഠേ ഠിതേ നീലം ഉപാദായ നീലോതി കഥമയം പദുദ്ധാരോതി ആഹ ‘‘നീലം രൂപം…പേ… ഏത്ഥ യോ പുട്ഠോ നീലം ഉപാദായ നീലോ’’തി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വചനേ. തദാദീസൂതി ‘‘പീതം രൂപം ഉപാദായാ’’തിആദികം അട്ഠകഥായം ആദി-സദ്ദേന ഗഹിതമേവ തദത്ഥദസ്സനവസേന ഗണ്ഹാതി.

൯൮. വുത്തന്തി ‘‘മഗ്ഗകുസലോ’’തിആദീസു ഛേകട്ഠം സന്ധായ വുത്തം. കുസലപഞ്ഞത്തിം കുസലവോഹാരം.

൧൧൨. പുബ്ബപക്ഖം ദസ്സേത്വാ ഉത്തരമാഹാതി പരവാദീ പുബ്ബപക്ഖം ദസ്സേത്വാ സകവാദിസ്സ ഉത്തരമാഹ.

൧൧൫. ‘‘രൂപം രൂപവാ’’തിആദിനയപ്പവത്തം പരവാദിവാദം ഭിന്ദിതും ‘‘യഥാ ന നിഗളോ നേഗളികോ’’തിആദിനാ സകവാദിവാദോ ആരദ്ധോതി ആഹ ‘‘യസ്സ രൂപം സോ രൂപവാതി ഉത്തരപക്ഖേ വുത്തം വചനം ഉദ്ധരിത്വാ’’തി.

൧൧൮. വിഞ്ഞാണനിസ്സയഭാവൂപഗമനന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവൂപഗമനം. തയിദം വിസേസനം ചക്ഖുസ്സാതി ഇമിനാവ സിദ്ധന്തി ന കതം ദട്ഠബ്ബം.

ഉപാദാപഞ്ഞത്താനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൨൩. കമ്മാനന്തി കുസലാകുസലകമ്മാനം. തഗ്ഗഹണേനേവ ഹി തംതംകിച്ചകരണീയേ കിരിയാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നിപ്ഫാദകപ്പയോജകഭാവേനാതി കാരകകാരാപകഭാവേന.

൧൨൫. കമ്മകാരകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യോ അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ കാരകോ. തേനപീതി കാരകകാരകേനപി. തസ്സാതി കാരകകാരകസ്സ. അഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം കമ്മം. ഏവന്തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരേന. തേഹി തേഹി കാരകേഹി പുഗ്ഗലാ വിയ അഞ്ഞാനി കമ്മാനി കരീയന്തീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘കമ്മവട്ടസ്സ അനുപച്ഛേദം വദന്തീ’’തി. ഏവം സന്തേ പുഗ്ഗലസ്സ കാരകോ, കമ്മസ്സ കാരകോതി അയം വിഭാഗോ ഇധ അനാമട്ഠോ ഹോതി, തഥാ ച സതി കാരകപരമ്പരായ വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ…പേ… വിചാരേതബ്ബമേത’’ന്തി. തസ്സ കാരകന്തി പുഗ്ഗലസ്സ കാരകം. ഇദഞ്ചാതി ന കേവലം പുഗ്ഗലകാരകസ്സ കമ്മകാരകതാപത്തിയേവ ദോസോ, അഥ ഖോ ഇദം കമ്മകാരകതായ കാരകപരമ്പരാപജ്ജനമ്പി വിചാരേതബ്ബം, ന യുജ്ജതീതി അത്ഥോ. പുഗ്ഗലാനഞ്ഹി പടിപാടിയാ കാരകഭാവോ കാരകപരമ്പരാ.

൧൭൦. ഏകോ അന്തോതി ‘‘ഗാഹോ’’തി സസ്സതഗാഹസങ്ഖാതോ അന്തോതി അത്ഥോ.

൧൭൬. സിയാ അഞ്ഞോ, സിയാ അനഞ്ഞോ, സിയാ ന വത്തബ്ബോ ‘‘അഞ്ഞോതി വാ അനഞ്ഞോതി വാ’’തി, ഏവം പവത്തനിഗണ്ഠവാദസദിസത്താ സോ ഏവ ഏകോ നേവ സോ ഹോതി, ന അഞ്ഞോതി ലദ്ധിമത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദം പന നത്ഥേവാ’’തി. പരസ്സ ഇച്ഛാവസേനേവാതി പരവാദിനോ ലദ്ധിവസേനേവ. ഏകം അനിച്ഛന്തസ്സാതി ഏകം ‘‘സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദേതീ’’തി ഗഹണം സസ്സതദിട്ഠിഭയേന പടിക്ഖിപന്തസ്സ ഇതരം ഉച്ഛേദഗ്ഗഹണം ആപന്നം. തഞ്ച പടിക്ഖിപന്തസ്സ അഞ്ഞം മിസ്സകം നിച്ചാനിച്ചഗ്ഗഹണം, വിക്ഖേപഗ്ഗഹണഞ്ച ആപന്നം. കാരകവേദകിച്ഛായ ഠത്വാതി സ്വേവ കാരകോ വേദകോ ചാതി ഇമസ്മിം ആദായേ ഠത്വാ. തംതംഅനിച്ഛായാതി തസ്സ തസ്സ വാദസ്സ അസമ്പടിച്ഛനേന. ആപന്നവസേനപീതി ആപന്നഗാഹവസേനപി അയം അനുയോഗോ വുത്തോതി യോജനാ. സബ്ബേസം ആപന്നത്താതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബേസം വികപ്പാനം അനുക്കമേന ആപന്നത്താ നായമനുയോഗോ കതോതി യോജനാ. ഏകേകസ്സേവാതി തേസു വിസും വിസും ഏകേകസ്സേവ ആപന്നത്താ. തന്തിവസേന പന തേ വികപ്പാ ഏകജ്ഝം ദസ്സേത്വാതി അധിപ്പായോ. ഏകതോ യോജേതബ്ബം ചതുന്നമ്പി പഞ്ഹാനം ഏകതോ പുട്ഠത്താ.

പുരിസകാരാനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കല്യാണവഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

൧൪. അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ

൧൯൩. വികുബ്ബതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ. തേന ‘‘ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സുണാതീ’’തിആദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഭിഞ്ഞാനുയോഗോ ദട്ഠബ്ബോതി യോജനാ. തദഭിഞ്ഞാവതോതി ആസവക്ഖയാഭിഞ്ഞാവതോ. അരഹതോ സാധനന്തി അരഹതോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന പുഗ്ഗലത്താഭാവസാധനം. തബ്ഭാവസ്സാതി അരഹത്തസ്സ. അരഹത്തധാരാനഞ്ഹി ഖന്ധാ നാമ പുഗ്ഗലത്തം തസ്സപി ഹോതീതി.

അഭിഞ്ഞാനുയോഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൫-൧൮. ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൦൯. തതിയകോടിഭൂതസ്സാതി തതിയകോടിസഭാവസ്സ സങ്ഖതാസങ്ഖതവിനിമുത്തസഭാവസ്സ. സഭാവസ്സാതി ച സഭാവധമ്മസ്സ. ലദ്ധിം നിഗൂഹിത്വാതി പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ, നാസങ്ഖതോതി ലദ്ധിം അവിഭാവേത്വാ.

ഞാതകാനുയോഗാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൯. പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൨൧൮. പജാനനം നാമ ന ഹോതി നിബ്ബിദാദീനം അപ്പച്ചയത്താ. പരിച്ഛേദനസമത്ഥതഞ്ച ദസ്സേതീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൨൮. സഹരൂപഭാവോ രൂപേന സമങ്ഗിതാ, വിനാരൂപഭാവോ തതോ വിനിസ്സടതാതി തദുഭയം രൂപസ്സ അബ്ഭന്തരഗമനം ബഹിനിക്ഖമനഞ്ച ഹോതി. തസ്മാ തം ദ്വയം സഹരൂപഭാവവിനാരൂപഭാവാനം ലക്ഖണവചനന്തി വുത്തം.

൨൩൭. ഓളാരികോതി ഥൂലോ. ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. സോ ഏവ യഥാസകം കമ്മുനാ പടിലഭിതബ്ബതോ പടിലാഭോ. പദദ്വയേനപി കാമാവചരത്തഭാവോ കഥിതോ. മനോമയോ അത്തപടിലാഭോ രൂപാവചരത്തഭാവോ. സോ ഹി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തത്താ മനോമയോ. അരൂപോ അത്തപടിലാഭോതി അരൂപാവചരത്തഭാവോ. സോ ഹി രൂപേന അമിസ്സിതത്താ അരൂപോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘അത്താ’’തി പന ജീവേ ലോകവോഹാരോ നിരുള്ഹോ, അസതിപി ജീവേ തഥാനിരുള്ഹം ലോകവോഹാരം ഗഹേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാപി വോഹരന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി ഇമാ ലോകസ്സ സമഞ്ഞാ, യാഹി തഥാഗതോ വോഹരതീ’’തി വത്വാ ഇദാനി യഥാ വോഹരന്തി, തം പകാരം വിഭാവേന്തോ ‘‘അപരാമസ’’ന്തിആദിമാഹ.

പച്ചത്തസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേനാതി കക്ഖളഫുസനാദിസലക്ഖണവസേന അനിച്ചതാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേന ച. ഇമിനാതി ‘‘പച്ചത്തസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തേന പരമത്ഥതോ പുഗ്ഗലാഭാവവചനേന. ഇതോ പുരിമാതി തത്ഥ തത്ഥ സകവാദിപടിക്ഖേപാദിവിഭാവനവസേന പവത്താ ഇതോ അത്ഥസംവണ്ണനതോ പുരിമാ. ഇമിനാതി വാ ‘‘യഥാ രൂപാദയോ ധമ്മാ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്തവചനേന. യഥാ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന സമഞ്ഞാനതിധാവനം സമ്പിണ്ഡേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ പരാമാസോ ച ന ഹോതി ജനപദനിരുത്തിയാ അഭിനിവിസിതബ്ബതോ, യഥാ ച സമഞ്ഞാതിധാവനം ന ഹോതി, ഏവം ഇതോ പുരിമാ ച അത്ഥവണ്ണനാ യോജേതബ്ബാ. സമഞ്ഞാതിധാവനേ ഹി സതി സബ്ബലോകവോഹാരൂപച്ഛേദോ സിയാതി.

തസ്മാ സച്ചന്തി യസ്മാ തത്ഥ പരമത്ഥാകാരം അനാരോപേത്വാ സമഞ്ഞം നാതിധാവന്തോ കേവലം ലോകസമ്മുതിയാവ വോഹരതി, തസ്മാ സച്ചം പരേസം അവിസംവാദനതോ. തഥകാരണന്തി തഥോ അവിതഥോ ധമ്മസഭാവോ കാരണം പവത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി തഥകാരണം, പരമത്ഥവചനം, അവിപരീതധമ്മസഭാവവിസയന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ധമ്മാനം തഥതായ പവത്ത’’ന്തി.

പടിവേധാനുയോഗാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പരിഹാനികഥാ

൧. വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൨൩൯. ഇദം സുത്തന്തി ഇദം ലക്ഖണമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൯-൧൫൦) ഇദമ്പി ഹി സുത്തം അനാഗാമിആദീനംയേവ പരിഹാനിനിസ്സയോ, ന അരഹതോ. സമയവിമുത്തോതി അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ സേക്ഖസ്സേതം നാമം. യഥാഹ –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കാലേന കാലം സമയേന സമയം അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൧).

‘‘പരിഹാനിധമ്മോ’’തി ച പുഥുജ്ജനോ ച ഏകച്ചോ ച സേക്ഖോ അധിപ്പേതോ, ന അരഹാതി. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാദസ്സിതാനി സുത്താനി അനാഗാമിആദീനം പരിഹാനിലദ്ധിയാ നിസ്സയോ, ന അരഹതോ, തസ്മാ. തം നിസ്സായ തം അപേക്ഖിത്വാ യസ്മാ ‘‘അരഹതോപീ’’തി ഏത്ഥ അരഹതോപി പരിഹാനി, കോ പന വാദോ അനാഗാമിആദീനന്തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ പി-സദ്ദസമ്പിണ്ഡിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹതോപി…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. യസ്മാ വാ കാമഞ്ചേത്ഥ ദുതിയസുത്തം സേക്ഖവസേന ആഗതം, പഠമതതിയസുത്താനി പന അസേക്ഖവസേനപി ആഗതാനീതി തേസം ലദ്ധി, തസ്മാ ‘‘അരഹതോപീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദം സുത്തം അരഹതോ’’തിആദി.

തതിയസ്മിന്തി ‘‘സബ്ബേസഞ്ഞേവ അരഹന്താനം പരിഹാനീ’’തി ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ. സോ ഹി ‘‘സബ്ബേവ അരഹന്തോ’’തിആദിനാ ആഗതേസു തതിയോ പഞ്ഹോ. തേസന്തി മുദിന്ദ്രിയാനം. തതിയസ്മിമ്പീതി പി-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമുച്ചയോ. തേന പഠമപഞ്ഹം സമുച്ചിനോതി ‘‘തത്ഥപി തിക്ഖിന്ദ്രിയാ അധിപ്പേതാ’’തി.

സോയേവ ന പരിഹായതീതി സോതാപന്നോയേവ സോതാപന്നഭാവതോ ന പരിഹായതീതി അത്ഥോ. ന ചേത്ഥ സകദാഗാമിഭാവാപത്തിയാ സോതാപന്നഭാവാപഗമോ പരിഹാനി ഹോതി വിസേസാധിഗമഭാവതോ. പത്തവിസേസതോ ഹി പരിഹാനീതി. ഇതരേതി സകദാഗാമിആദികാ. ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായാതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയപടിലാഭത്ഥായ ‘‘നിയതോ’’തി വുത്തമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ.

വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൨൪൧. തതോതി അരഹത്തതോ. തത്ഥാതി ദസ്സനമഗ്ഗഫലേ. വായാമേനാതി വിപസ്സനുസ്സാഹനേന. തദനന്തരന്തി സോതാപത്തിഫലാനന്തരം. പഠമം ദസ്സനമഗ്ഗഫലാനന്തരം അരഹത്തം പാപുണാതി, തതോ പരിഹീനോ പുന വായമന്തോ തദനന്തരം ന അരഹത്തം പാപുണാതീതി കാ ഏത്ഥ യുത്തീതി അധിപ്പായോ. പരവാദീ നാമ യുത്തമ്പി വദതി അയുത്തമ്പീതി കിം തസ്സ വാദേ യുത്തിഗവേസനായാതി പന ദട്ഠബ്ബം. അപരിഹാനസഭാവോ ഭാവനാമഗ്ഗോ അരിയമഗ്ഗത്താ ദസ്സനാദസ്സനമഗ്ഗോ വിയ. ന ചേത്ഥ അസിദ്ധതാസങ്കാ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ പരസ്സപി അരിയമഗ്ഗഭാവസ്സ സിദ്ധത്താ, നാപി ലോകിയമഗ്ഗേന അനേകന്തികതാ അരിയസദ്ദേന വിസേസിതത്താ. തഥാ ന വിരുദ്ധതാ ദുതിയമഗ്ഗാദീനം ഭാവനാമഗ്ഗഭാവസ്സ ഓളാരികകിലേസപ്പഹാനാദീനഞ്ച പരസ്സപി ആഗമതോ സിദ്ധത്താ.

അരിയപുഗ്ഗലസംസന്ദനപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുത്തസാധനപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൨൬൫. പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിഅട്ഠകഥായം ‘‘പത്തി, ഫുസനാ’’തി ച പച്ചക്ഖതോ അധിഗമോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘പത്തബ്ബം വദതീതി ആഹ ഫുസനാരഹ’’ന്തി.

൨൬൭. കതസന്നിട്ഠാനസ്സാതി ഇമസ്മിം സത്താഹേ മാസേ ഉതുമ്ഹി അന്തോവസ്സേ വാ അഞ്ഞം ആരാധേസ്സാമീതി കതനിച്ഛയസ്സ.

സുത്തസാധനപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബ്രഹ്മചരിയകഥാ

൧. സുദ്ധബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൬൯. ഹേട്ഠാപീതി പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേഹി ഹേട്ഠാപി. മഗ്ഗഭാവനമ്പി ന ഇച്ഛന്തീതി വിഞ്ഞായതി ‘‘ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി ഇമിനാ ‘‘ദ്വേപി ബ്രഹ്മചരിയവാസാ നത്ഥി ദേവേസൂതി ഉപലദ്ധിവസേനാ’’തി വുത്തത്താ.

൨൭൦. തസ്സേവാതി പരവാദിനോ ഏവ. പുഗ്ഗലവസേനാതി ‘‘ഗിഹീനഞ്ചേവ ഏകച്ചാനഞ്ച ദേവാന’’ന്തി ഏവം പുഗ്ഗലവസേന. തസ്സാതി പരവാദിനോ. പടിക്ഖേപോ ന യുത്തോതി ഏവം പുഗ്ഗലവസേന അത്ഥയോജനാ ന യുത്താതി അധിപ്പായോ. പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന പന കതാപി അത്ഥവണ്ണനാ ഓകാസവസേന പരിച്ഛിജ്ജതീതി നായം ദോസോ. തസ്സായം അധിപ്പായോതി അയം ‘‘ഗിഹീനഞ്ചേവാ’’തിആദിനാ വുത്തോ തസ്സ പരവാദിനോ യദി അധിപ്പായോ, ഏവം സഞ്ഞായ പരവാദിനോ സകവാദിനാ സമാനാദായോതി ന നിഗ്ഗഹാരഹോ സിയാ. തേനാഹ ‘‘സക…പേ… തബ്ബോ’’തി. പഠമം പന അനുജാനിത്വാ പച്ഛാ പടിക്ഖേപേനേവ നിഗ്ഗഹേതബ്ബതാ വേദിതബ്ബാ. കേചി ‘‘യത്ഥ നത്ഥി പബ്ബജ്ജാ, നത്ഥി തത്ഥ ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി പുച്ഛായ ഏകച്ചാനം മനുസ്സാനം മഗ്ഗപ്പടിവേധം സന്ധായ പരവാദിനോ പടിക്ഖേപോ. യദിപി സോ ദേവാനം മഗ്ഗപ്പടിലാഭം ന ഇച്ഛതി, സമ്ഭവന്തം പന സബ്ബം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘ഗിഹീന’മിച്ചേവ അവത്വാ ‘ഏകച്ചാനഞ്ച ദേവാന’ന്തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം ‘‘സന്ധായാ’’തി വുത്തത്താ, പുരിമോയേവത്ഥോ യുത്തോ.

സുദ്ധബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സംസന്ദനബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൭൩. രൂപാവചരമഗ്ഗേനാതി രൂപാവചരജ്ഝാനേന. തഞ്ഹി രൂപഭവൂപപത്തിയാ ഉപായഭാവതോ മഗ്ഗോതി വുത്തോ. യഥാഹ ‘‘രൂപുപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൧൬൦). ഇദന്തി ഇദം രൂപാവചരജ്ഝാനം. ‘‘ഇധവിഹായനിട്ഠഹേതുഭൂതോ രൂപാവചരമഗ്ഗോ’’തിആദികം ദീപേന്തം വചനം അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ തബ്ഭാവദീപകേന ‘‘ഇധ ഭാവിതമഗ്ഗോ’’തിആദികേന കഥം സമേതീതി ചോദേത്വാ യഥാ സമേതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പുബ്ബേ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഇധ ഭാവിതമഗ്ഗോ’’തിആദികം വദന്തി, ഇധാപി പന ‘‘രൂപാവചരമഗ്ഗേനാ’’തിആദികം. തത്ഥ അനാഗാമീ ഏവാതി അനാഗാമിഫലട്ഠോ ഏവ. ഝാനാനാഗാമീതി അസമുച്ഛിന്നജ്ഝത്തസംയോജനോപി രൂപഭവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനാവത്തിധമ്മമഗ്ഗം ഭാവേത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായനതോ. അധിപ്പായോതി യഥാവുത്തോ ദ്വിന്നം അട്ഠകഥാവചനാനം അവിരോധദീപകോ അധിപ്പായോ.

ഇധാതി കാമലോകേ. തത്ഥാതി ബ്രഹ്മലോകേ. ഏത്ഥ ച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹീ’’തി സുത്തം കിം യഥാരുതവസേന ഗഹേതബ്ബത്ഥം, ഉദാഹു സന്ധായഭാസിതന്തി? തത്ഥ ജാനമാനോ സന്ധായഭാസിതന്തി വദേയ്യ. അഞ്ഞഥാ ‘‘പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ ഉപാദായാ’’തിആദി വത്തും ന സക്കാ ‘‘ദേവേ ച താവതിംസേ’’തി വുത്തത്താ. യഥാ ഹി തസ്സ ‘‘സേയ്യഥാപി ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ’’തിആദീസു വിയ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപാദായ കാമാവചരദേവേസു താവതിംസദേവാ പാകടാ പഞ്ഞാതാതി തേസം ഗഹണം, ന തേയേവ അധിപ്പേതാതി സുത്തപദസ്സ സന്ധായഭാസിതത്ഥം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ഏവം ‘‘ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി ഏത്ഥാപി അനവജ്ജസുഖഅബ്യാസേകസുഖനേക്ഖമ്മസുഖാദിസന്നിസ്സയഭാവേന മഹാനിസംസതായ സാസനേ പബ്ബജ്ജാ ‘‘ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ’’തി ഇമസ്മിം സുത്തേ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി ഉത്തരകുരുകാനം ദേവാനഞ്ച അനോകാസഭാവതോ ദുക്കരാ ദുല്ലഭാ ച. തത്ഥ സൂരിയപരിവത്താദീഹിപി ദേവേസു മഗ്ഗപടിലാഭായ അത്ഥിതാ വിഭാവേതബ്ബാ, ഉത്തരകുരുകാനം പന വിസേസാനധിഗമഭാവോ ഉഭിന്നമ്പി ഇച്ഛിതോ ഏവാതി.

സംസന്ദനബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മചരിയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഓധിസോകഥാവണ്ണനാ

൨൭൪. ഓധിസോതി ഭാഗസോ, ഭാഗേനാതി അത്ഥോ. ഭാഗോ നാമ യസ്മാ ഏകദേസോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഏകദേസേന ഏകദേസേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യദി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം വസേന സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ ചതുഭാഗേഹി പഹാനം ‘‘ഓധിസോ പഹാന’’ന്തി അധിപ്പേതം, ഇച്ഛിതമേവേതം സകവാദിസ്സ ‘‘തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തി ച ആദിവചനതോ. യസ്മാ പന മഗ്ഗോ ചതൂസു സച്ചേസു നാനാഭിസമയവസേന കിച്ചകരോ, ന ഏകാഭിസമയവസേനാതി പരവാദിനോ ലദ്ധി, തസ്മാ യഥാ ‘‘മഗ്ഗോ കാലേന ദുക്ഖം പരിജാനാതി, കാലേന സമുദയം പജഹതീ’’തിആദിനാ നാനക്ഖണവസേന സച്ചേസു പവത്തതീതി ഇച്ഛിതോ, ഏവം പച്ചേകമ്പി നാനക്ഖണവസേന പവത്തേയ്യ. തഥാ സതി ദുക്ഖാദീനം ഏകദേസഏകദേസമേവ പരിജാനാതി പജഹതീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘സോതാപത്തി…പേ… ഏകദേസേ പജഹതീ’’തിആദി വുത്തം. സതി ഹി നാനാഭിസമയേ പഠമമഗ്ഗാദീഹി പഹാതബ്ബാനം സംയോജനത്തയാദീനം ദുക്ഖദസ്സനാദീഹി ഏകദേസഏകദേസപ്പഹാനം സിയാതി ഏകദേസസോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠാദിതാ, തതോ ഏവ ഏകദേസസോതാപന്നാദിതാ ച ആപജ്ജതി അനന്തരഫലത്താ ലോകുത്തരകുസലാനം, ന ച തം യുത്തം. ന ഹി കാലഭേദേന വിനാ സോ ഏവ സോതാപന്നോ, അസോതാപന്നോ ചാതി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. തേനാഹ ‘‘ഏകദേസം സോതാപന്നോ, ഏകദേസം ന സോതാപന്നോ’’തിആദി.

അപിചായം നാനാഭിസമയവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘മഗ്ഗഞാണം സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തം കിം ആരമ്മണതോ പടിവിജ്ഝതി, ഉദാഹു കിച്ചതോ’’തി. യദി ആരമ്മണതോതി വദേയ്യ, തസ്സ വിപസ്സനാഞാണസ്സ വിയ ദുക്ഖസമുദയാനം അച്ചന്തപരിച്ഛേദസമുച്ഛേദാ ന യുത്താ തതോ അനിസ്സടത്താ, തഥാ മഗ്ഗദസ്സനം. ന ഹി സയമേവ അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തതീതി യുത്തം, മഗ്ഗന്തരപരികപ്പനായം അനവട്ഠാനം ആപജ്ജതീതി, തസ്മാ തീണി സച്ചാനി കിച്ചതോ, നിരോധം കിച്ചതോ ആരമ്മണതോ ച പടിവിജ്ഝതീതി ഏവമസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝന്തസ്സ മഗ്ഗഞാണസ്സ നത്ഥേവ നാനാഭിസമയോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദി. ന ചേതം കാലന്തരദസ്സനം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതി, ദുക്ഖനിരോധമ്പി…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദമ്പി സോ പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിനോ അഞ്ഞസച്ചദസ്സനസമങ്ഗിഭാവവിചാരണായം തദത്ഥസാധനത്ഥം ആയസ്മതാ ഗവംപതിത്ഥേരേന ആഭതത്താ പച്ചേകഞ്ച സച്ചത്തയദസ്സനസ്സ യോജിതത്താ. അഞ്ഞഥാ പുരിമദിട്ഠസ്സ പുന അദസ്സനതോ സമുദയാദിദസ്സനേ ദുക്ഖാദിദസ്സനമയോജനീയം സിയാ. ന ഹി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ലോകിയമഗ്ഗോ വിയ കതകാരിഭാവേന പവത്തതി സമുച്ഛേദകത്താ. തഥാ യോജനേ ച സബ്ബം ദസ്സനം ദസ്സനന്തരപരന്തി ദസ്സനാനുപരമോ സിയാ. ഏവം ആഗമതോ യുത്തിതോ ച നാനാഭിസമയസ്സ അസമ്ഭവതോ പച്ചേകം മഗ്ഗാനം ഓധിസോ പഹാനം നത്ഥീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

ഓധിസോകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ജഹതികഥാവണ്ണനാ

൧. നസുത്താഹരണകഥാവണ്ണനാ

൨൮൦. യദിപി പാളിയം ‘‘തയോ മഗ്ഗേ ഭാവേതീ’’തി വുത്തം, മഗ്ഗഭാവനാ പന യാവദേവ കിലേസസമുച്ഛിന്ദനത്ഥാതി ഞത്വാ ‘‘കിച്ചസബ്ഭാവന്തി തീഹി പഹാതബ്ബസ്സ പഹീനത’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ തീഹീതി ഹേട്ഠിമേഹി തീഹി അരിയമഗ്ഗേഹി പഹാതബ്ബസ്സ അജ്ഝത്തസംയോജനസ്സ പഹീനതം സമുച്ഛിന്ദനന്തി അത്ഥോ. തം പന കിച്ചന്തി അധോഭാഗിയസംയോജനേസു മഗ്ഗസ്സ പഹാനാഭിസമയകിച്ചം. തേനേവ മഗ്ഗേനാതി അനാഗാമിമഗ്ഗേനേവ. ഏതം ന സമേതീതി ഏവം മഗ്ഗുപ്പാദതോ പഗേവ കാമരാഗബ്യാപാദാ പഹീയന്തീതി ലദ്ധികിത്തനം ഇമിനാ മഗ്ഗസ്സ കിച്ചസബ്ഭാവകഥനേന ന സമേതി ന യുജ്ജതി. തസ്മാതി ഇമിനാ യഥാവുത്തമേവ വിരോധം പച്ചാമസതി. പഹീനാനന്തി വിക്ഖമ്ഭിതാനം. യോ ഹി ഝാനലാഭീ ഝാനേന യഥാവിക്ഖമ്ഭിതേ കിലേസേ മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദതി, സോ ഇധാധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സനമഗ്ഗേ…പേ… അധിപ്പായോ’’തി.

ജഹതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സബ്ബമത്ഥീതികഥാവണ്ണനാ

൧. വാദയുത്തിവണ്ണനാ

൨൮൨. സബ്ബം അത്ഥീതി ഏത്ഥ യസ്മാ പച്ചുപ്പന്നം വിയ അതീതാനാഗതമ്പി ധരമാനസഭാവന്തി പരവാദിനോ ലദ്ധി, തസ്മാ സബ്ബന്തി കാലവിഭാഗതോ അതീതാദിഭേദം സബ്ബം. സോ പന ‘‘യമ്പി നത്ഥി, തമ്പി അത്ഥീ’’തി കാലവിമുത്തസ്സ വസേന അനുയോഗോ, തം അതിപ്പസങ്ഗദസ്സനവസേന പരവാദിപടിഞ്ഞായ ദോസാരോപനം. നയദസ്സനം വാ അതീതാനാഗതാനം നത്ഥിഭാവസ്സ. അത്ഥീതി പന അയം അത്ഥിഭാവോ യസ്മാ ദേസകാലാകാരധമ്മേഹി വിനാ ന ഹോതി, തസ്മാ തം താവ തേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ അനുയോഗം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബത്ഥ സബ്ബമത്ഥീ’’തിആദിനാ പാളി പവത്താ. തത്ഥ യദിപി സബ്ബത്ഥാതി ഇദം സാമഞ്ഞവചനം, തം പന യസ്മാ വിസേസനിവിട്ഠം ഹോതി, പരതോ ച സബ്ബേസൂതി ധമ്മാ വിഭാഗതോ വുച്ചന്തി, തസ്മാ ഓളാരികസ്സ പാകടസ്സ രൂപധമ്മസമുദായസ്സ വസേന അത്ഥം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സരീരേ’’തി വുത്തം, നിദസ്സനമത്തം വാ ഏതം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ച കാണാദകാപിലേഹി പടിഞ്ഞായമാനാ ആകാസകാലാദിസത്തപകതിപുരിസാ വിയ പരവാദിനാ പടിഞ്ഞായമാനം സബ്ബം സബ്ബബ്യാപീതി ആപന്നമേവ ഹോതീതി. ‘‘സബ്ബത്ഥ സരീരേ’’തി ച ‘‘തിലേ തേല’’ന്തി വിയ ബ്യാപനേ ഭുമ്മന്തി സരീരപരിയാപന്നേന സബ്ബേന ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘സിരസി പാദാ…പേ… അത്ഥോ’’തി.

സബ്ബസ്മിം കാലേ സബ്ബമത്ഥീതി യോജനാ. ഏതസ്മിം പക്ഖേയേവസ്സ അഞ്ഞവാദോ പരിദീപിതോ സിയാ ‘‘യം അത്ഥി, അത്ഥേവ തം, യം നത്ഥി, നത്ഥേവ തം, അസതോ നത്ഥി സമ്ഭവോ, സതോ നത്ഥി വിനാസോ’’തി. ഏവം സബ്ബേനാകാരേന സബ്ബം സബ്ബേസു ധമ്മേസു സബ്ബം അത്ഥീതി അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. ഇമേഹി പന പക്ഖേഹി ‘‘സബ്ബം സബ്ബസഭാവം, അനേകസത്തിനിചിതാഭാവാ അസതോ നത്ഥി സമ്ഭവോ’’തി വാദോ പരിദീപിതോ സിയാ. യോഗരഹിതന്തി കേനചി യുത്തായുത്തലക്ഖണസംയോഗരഹിതം. തം പന ഏകസഭാവന്തി സംയോഗരഹിതം നാമ അത്ഥതോ ഏകസഭാവം, ഏകധമ്മോതി അത്ഥോ. ഏതേന ദേവവാദീനം ബ്രഹ്മദസ്സനം അത്ഥേവാതിവാദോ പരിദീപിതോ സിയാ. അത്ഥീതി പുച്ഛതീതി യദി സബ്ബമത്ഥീതി തവ വാദോ, യഥാവുത്തായ മമ ദിട്ഠിയാ സമ്മാദിട്ഠിഭാവോ അത്ഥീതി ഏകന്തേന തയാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘കിം സോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛതീതി അത്ഥോ.

വാദയുത്തിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കാലസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

൨൮൫. അതീതാ …പേ… കരിത്വാതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അതീതം അനാഗതന്തി രൂപസ്സ ഇമം വിസേസം, ഏവം വിസേസം വാ രൂപം അഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചുപ്പന്നതാവിസേസവിസിട്ഠരൂപമേവ അപ്പിയം പച്ചുപ്പന്നരൂപഭാവാനം സമാനാധികരണത്താ ഏതസ്മിംയേവ വിസയേ അപ്പേതബ്ബം, വചീഗോചരം പാപേതബ്ബം സതിപി നേസം വിസേസനവിസേസിതബ്ബതാസങ്ഖാതേ വിഭാഗേ തഥാപി അവിഭജിതബ്ബം കത്വാതി. യസ്മാ പന പാളിയം ‘‘പച്ചുപ്പന്നന്തി വാ രൂപന്തി വാ’’തി പച്ചുപ്പന്നരൂപസദ്ദേഹി തദത്ഥസ്സ വത്തബ്ബാകാരോ ഇതിസദ്ദേഹി ദസ്സിതോ, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നസദ്ദേന…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. രൂപപഞ്ഞത്തീതി രൂപായതനപഞ്ഞത്തി. സാ ഹി സഭാവധമ്മുപാദാനാ തജ്ജാപഞ്ഞത്തി. തേനേവാഹ ‘‘സഭാവപരിച്ഛിന്നേ പവത്താ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. രൂപസമൂഹം ഉപാദായാതി തംതംഅത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതാനം അഭാവവിഭാവനാകാരേന പവത്തമാനാനം രൂപധമ്മാനം സമൂഹം ഉപാദായ. ഉപാദാനുപാദാനമ്പി ഹി ഉപാദാനമേവാതി. തസ്മാതി സമൂഹുപാദായാധീനതായ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവതോ. വിഗമാവത്തബ്ബതാതി വിഗമസ്സ വത്ഥഭാവാപഗമസ്സ അവത്തബ്ബതാ. ന ഹി ഓദാതതാവിഗമേന അവത്ഥം ഹോതി. ന പന യുത്താ രൂപഭാവസ്സ വിഗമാവത്തബ്ബതാതി യോജനാ. രൂപഭാവോതി ച രൂപായതനസഭാവോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ. ന ഹി തസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവവിഗമേ വിഗമാവത്തബ്ബതാ യുത്താ.

കാലസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചനസോധനവണ്ണനാ

൨൮൮. അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ യഥാ ‘‘ഖദിരേ വാ ബന്ധിതബ്ബം പലാസേ വാ’’തി. തസ്മാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഹോതി-സദ്ദോ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു യം കിഞ്ചി പധാനം കത്വാ സമ്ബന്ധം ലഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനാഗതം…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തന്തി പച്ചുപ്പന്നം ജായമാനം പച്ചുപ്പന്നഭാവം ലഭന്തം. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി ലദ്ധിവസേനാ’’തി. തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി യം അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, കിം തദപി പുന ഹുത്വാ ഹോതീതി പുച്ഛതി. തബ്ഭാവാവിഗമതോതി പച്ചുപ്പന്നഭാവതോ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപഗമതോ. പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോതി പച്ചുപ്പന്നതായ അഭാവതോ.

വചനം അരഹതീതി ഇമിനാ വചനമത്തേ ന കോചി ദോസോതി ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദിപി തസ്സ പുന ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഹോതിഭാവോ നത്ഥി, പുനപ്പുനം ഞാപേതബ്ബതായ പന ദുതിയം തതോ പരമ്പി തഥാ വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതീതി. ധമ്മേതി സഭാവധമ്മേ. തപ്പടിക്ഖേപതോ അധമ്മേ അഭാവധമ്മേ. തേനാഹ ‘‘സസവിസാണേ’’തി.

പടിക്ഖിത്തനയേനാതി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതി, ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ പുബ്ബേ യദേതം തയാ ‘‘അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീ’’തി വദതാ ‘‘തംയേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ലദ്ധിവസേന ‘‘അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, ‘‘കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി പുച്ഛിതേ യോ പരവാദിനാ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഅഭാവതോ ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, തേന പടിക്ഖിത്തനയേന. സ്വായം യദേവ രൂപാദി അനാഗതം, തദേവ പച്ചുപ്പന്നന്തി സതിപി അത്ഥാഭേദേ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തി പന അത്ഥേവ കാലഭേദോതി തംകാലഭേദവിരോധായ പടിക്ഖേപോ പവത്തോതി ആഹ ‘‘പടിക്ഖിത്തനയേനാതി കാലനാനത്തേനാ’’തി. തേന ഹി സോ അയഞ്ച പടിക്ഖേപോ നീതോ പവത്തിതോതി. പടിഞ്ഞാതനയേനാതി ഇദമ്പി യഥാവുത്തപടിക്ഖേപാനന്തരം യം പടിഞ്ഞാതം, തം സന്ധായാഹ. യഥാ ഹി സാ പടിഞ്ഞാ അത്ഥാഭേദേന നീതാ പവത്തിതാ, തഥായമ്പി. തേനേവാഹ ‘‘അത്ഥാനാനത്തേനാ’’തി, അനാഗതാദിപ്പഭേദായ കാലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ അഭേദേനാതി അത്ഥോ. യഥാ ഉപാദാനഭൂതരൂപാദിഅത്ഥാഭേദേപി തേസം ഖണത്തയാനാവത്തി തംസമങ്ഗിതാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭാവാവത്തിതാ, തഥാ തത്ഥ വുച്ചമാനാ ഹുത്വാഹോതിഭാവാ യഥാക്കമം പുരിമപച്ഛിമേസു പവത്തിതാ പുരിമപച്ഛിമകിരിയാതി കത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥാനാനത്തം…പേ… പടിജാനാതീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അത്ഥാനാനത്തമേവ ഹീ’’തിആദിനാ തമേവ അത്ഥം സമത്ഥേതി. യഥാ പന ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി പടിജാനന്തസ്സ ജീവോവ സരീരം, സരീരമേവ ജീവോതി ജീവസരീരാനം അനഞ്ഞത്തം ആപജ്ജതി, ഏവം ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ച പടിജാനന്തസ്സ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം അനഞ്ഞത്തം ആപന്നന്തി പച്ചുപ്പന്നാനാഗതേസു വുത്താ ഹോതിഭാവഹുത്വാഭാവാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ആപജ്ജേയ്യുന്തി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ഹുത്വാഹോതി നാമ, പച്ചുപ്പന്നമ്പി ഹുത്വാഹോതിയേവ നാമാ’’തി.