ഉദ്ദേസവണ്ണനാ

കേനചീതി രൂപേന വാ അരൂപേന വാ. ചിത്തുപ്പാദേന താവ രൂപസ്സ സമയവവത്ഥാനം ന സക്കാ കാതും അബ്യാപിതായ അനേകന്തികതായ ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനസബ്ഭാവതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ചിത്തസ്സ തീസു ഖണേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം താവ വാദേ ചിത്തുപ്പത്തിസമയേന രൂപൂപപത്തിസമയസ്സ വവത്ഥാനം മാ ഹോതു, ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ സബ്ബമ്പി രൂപം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്മിം പന വാദേ കഥന്തി? ഏത്ഥാപി അചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ചിത്തേന സഹുപ്പാദേപി അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപം വിയ അചിത്തപടി ബന്ധുപ്പാദതായ ന ചിത്തേന വവത്ഥാപേതബ്ബസമയന്തി വുത്തം ‘‘അചിത്തസമുട്ഠാനസബ്ഭാവതോ’’തി. തേന ചിത്തുപ്പാദേന രൂപസ്സ സമയവവത്ഥാനം ന ബ്യാപീതി ദസ്സേതി. അനേകചിത്തസമുട്ഠാനതായ വവത്ഥാനാഭാവതോതി സമ്ബന്ധോ. നിയതേ ഹി സമുട്ഠാപകചിത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ സിയാ വവത്ഥാനന്തി.

കേസഞ്ചീതി കാമാവചരകുസലാദീനം. കത്ഥചീതി ആരുപ്പേ. കേസഞ്ചീതി വാ കേസഞ്ചി പഞ്ചവോകാരവിപാകാനം. കത്ഥചീതി പടിസന്ധിക്ഖണേ ചരിമക്ഖണേ ച. ‘‘തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧) ചിത്തസഹഭാവിനം ഏവ ചിത്തേന സമയവവത്ഥാനം കതന്തി വുത്തം ‘‘അചിത്തസഹഭുഭാവതോ’’തി. തേസന്തി ഉപാദാരൂപാനം. യോ യസ്സ സഹഭാവേന ഉപകാരകോ, സോ ഏവ തസ്സ സമയവവത്ഥാപകഭാവേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘സഹജാത…പേ… ത്തനതോ’’തി. നാപി മഹാഭൂതേഹീതിആദിനാ വവത്ഥാനാഭാവമേവ ദസ്സേതി. കേസഞ്ചീതി അകമ്മജാദീനം. കേഹിചീതി കമ്മജാദീഹി. പവത്തിതോതി പവത്തനതോ. സഹാതി ഏകസ്മിം കാലേ. അഭാവാതി നിയോഗതോ അഭാവാ.

വിഞ്ഞത്തി …പേ… ന സക്കാ വത്തും മഹാഭൂതേഹി സമയവവത്ഥാനേ കരിയമാനേ തേഹി അയാവഭാവിതതായാതി അധിപ്പായോ. ഏകസ്മിം കാലേതിആദിനാപി മഹാഭൂതേഹി സമയനിയമനേ വവത്ഥാനാഭാവമേവ വിഭാവേതി. ‘‘തഥാ വിഭജനത്ഥ’’ന്തി, ‘‘അവിഭത്തം അബ്യാകതം അത്ഥീതി ദസ്സേതു’’ന്തി ച ഇമേസം പദാനം ‘‘വിഭത്തം അവിഭത്തഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. സമയവവത്ഥാനം കത്വാ നിദ്ദിസിയമാനസ്സ നിപ്പദേസതായ അസമ്ഭവതോ ഏകദേസം നിദ്ദിസിത്വാ സാമഞ്ഞേന നിഗമനം യുത്തം, അകത്വാ പന സമയവവത്ഥാനം സരൂപതോ നിദ്ദിസനേന തഥാതി ഇമമത്ഥം ആഹ ‘‘സമയവവത്ഥാനേനാ’’തിആദിനാ. അവിഭത്തേതി വിപാകകിരിയാബ്യാകതം വിയ ന പുബ്ബേ വിഭത്തേ. വിഭജിതബ്ബേതി ഭേദവന്തതായ വിഭജനാരഹേ. ദസ്സിതേതി ഉദ്ദിസനവസേന ദസ്സിതേ. വുത്തമേവത്ഥം വിത്ഥാരതരേന ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ പനാ’’തിആദിമാഹ.

വിപാകാദിധമ്മാനം നയനം നയോ, സോവ ദസ്സനന്തി നയദസ്സനം. ‘‘ദേസനാ’’തി വുത്തം ഹേട്ഠാ ഗഹണമേവ നയദസ്സനന്തി. ദുതിയവികപ്പേ പന കാമാവചരാദിഭാവേന നീയതീതി നയോ, കിരിയാബ്യാകതം. തസ്സ ദസ്സനം നയദസ്സനന്തി യോജേതബ്ബം. ദുകാദീസു നിദ്ദേസവാരേ ച ഹദയവത്ഥുനോ അനാഗതത്താ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പഠമവികപ്പോ വുത്തോ, ഏകകേ പന വത്ഥുപി ഗഹിതന്തി ‘‘ഹദയവത്ഥുഞ്ചാ’’തി ദുതിയവികപ്പേ വുത്തം. കിം പന കാരണം ദുകാദീസു നിദ്ദേസവാരേ ച ഹദയവത്ഥു ന ഗഹിതന്തി? ഇതരവത്ഥൂഹി അസമാനഗതികത്താ ദേസനാഭേദതോ ച. യഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഏകന്തതോ ചക്ഖാദിനിസ്സയാനി, ന ഏവം മനോവിഞ്ഞാണം ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം, നിസ്സിതമുഖേന ച വത്ഥുദുകാദിദേസനാ പവത്താ. യമ്പി ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം, തസ്സ വസേന ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥൂ’’തിആദിനാ ദുകാദീസു വുച്ചമാനേസുപി തദനുകൂലആരമ്മണദുകാദയോ ന സമ്ഭവന്തി. ന ഹി ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി രൂപം ന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണ’’ന്തിആദിനാ സക്കാ വത്തുന്തി വത്ഥാരമ്മണദുകദേസനാ ഭിന്നഗതികാ സിയും, സമാനഗതികാ ച താ ദേസേതും ഭഗവതോ അജ്ഝാസയോ. ഏസാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ പകതി. തേനേവ ഹി നിക്ഖേപകണ്ഡേ ചിത്തുപ്പാദവിഭാഗേന അവുച്ചമാനത്താ അവിതക്കാവിചാരപദവിസ്സജ്ജനേ വിചാരോതി വത്തും ന സക്കാതി അവിതക്കവിചാരമത്തപദവിസ്സജ്ജനേ ലബ്ഭമാനോപി വിതക്കോ ന ഉദ്ധടോ, അഞ്ഞഥാ വിതക്കോ ചാതി വത്തബ്ബം സിയാതി. ഏവം ഇതരവത്ഥൂഹി അസമാനഗതികത്താ ദേസനാഭേദതോ ച ദുകാദീസു ഉദ്ദേസേ ന ഗഹിതം. ഉദ്ദിട്ഠസ്സേവ ഹി നിദ്ദിസനതോ നിദ്ദേസേപി ന ഗഹിതം ഹദയവത്ഥൂതി വദന്തി.

ചക്ഖാദിദസകാ സത്താതി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഇത്ഥിഭാവപുരിസഭാവദസകാ സത്ത, ഏകസന്താനവസേന വാ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഭാവവത്ഥുദസകാ സത്ത. നിബ്ബാനസ്സ അസതിപി പരമത്ഥതോ ഭേദേ പരികപ്പിതഭേദോപി ഭേദോയേവ വോഹാരവിസയേതി കത്വാ സോപാദിസേസാദിഭേദോ വുത്തോ.

൫൮൪. കിഞ്ചാപി അഞ്ഞത്ഥ കുക്കുടണ്ഡസണ്ഠാനേ പരിമണ്ഡല-സദ്ദോ ദിസ്സതി, ചക്കസണ്ഠാനതാ പന വട്ടസണ്ഠാനേ ചക്കവാളേ വുച്ചമാനോ പരിമണ്ഡല-സദ്ദോ വട്ടപരിയായോ സിയാ. അനേകത്ഥാ ഹി സദ്ദാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വട്ടം പരിമണ്ഡല’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സിനേരുയുഗന്ധരാദീനം സമുദ്ദതോ ഉപരിഅധോഭാഗാനം വസേന ഉബ്ബേധോ വുത്തോ, ആയാമവിത്ഥാരേഹിപി സിനേരു ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സപരിമാണോവ. യഥാഹ ‘‘സിനേരു, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതരാജാ ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി ആയാമേന, ചതുരാസീതി യോജനസഹസ്സാനി വിത്ഥാരേനാ’’തി (അ. നി. ൭.൬൬). സിനേരും പാകാരപരിക്ഖേപവസേന പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ യുഗന്ധരാദയോ, സിനേരുയുഗന്ധരാദീനം അന്തരേപി സീതസമുദ്ദാ നാമ. ‘‘തേ വിസാലതോ യഥാക്കമം സിനേരുആദീനം അച്ചുഗ്ഗമനസമാനപരിമാണാ’’തി വദന്തി.

കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളസ്സേവ ആണാഖേത്തഭാവോ ദസസഹസ്സചക്കവാളസ്സ ജാതിഖേത്തഭാവോ വിയ ധമ്മതാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. വികപ്പസമാനസമുച്ചയവിഭാവനേസു വിയ അവധാരണേ അനിയമേ ച വാ-സദ്ദോ വത്തതീതി തഥാ യോജനാ കതാ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. തത്ഥ അനേകന്തികത്ഥോ അനിയമത്ഥോ.

സീലാദിവിസുദ്ധിസമ്പാദനേന, ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേനേവ വാ മഹാകിച്ചതായ മഹന്തേന വായാമേന. സതിപി ലക്ഖണാദിഭേദേ ഏകസ്മിം ഏവ കാലേ ഏകസ്മിം സന്താനേ അനേകസതസഹസ്സകലാപവുത്തിതോ മഹന്താനി ബഹൂനി ഭൂതാനി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനാനീതി വാ മഹാഭൂതാനി യഥാ ‘‘മഹാജനോ’’തി. ഏവന്തി ‘‘ഉപാദായ പവത്ത’’ന്തി അത്ഥേ സതി പടിച്ചസമുപ്പന്നതാ വുത്താ ഹോതി പച്ചയസമ്ഭൂതതാദീപനതോ. ഉപാദായതീതി ഉപാദായതി ഏവാതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകന്തനിസ്സിതസ്സാ’’തി. ‘‘ഭവതി ഹി നിസ്സയരൂപാനം സാമിഭാവോ’’തി ആധാരാധേയ്യസമ്ബന്ധവചനിച്ഛായ അഭാവേ ആധാരഭൂതോപി അത്ഥോ സംസാമിസമ്ബന്ധവചനിച്ഛായ സാമിഭാവേന വുച്ചതി യഥാ ‘‘രുക്ഖസ്സ സാഖാ’’തി അധിപ്പായോ.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൫൮൫. വിഞ്ഞത്തിദുകോ ചാതി ച-സദ്ദേന ചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകാപി സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. സക്കാ ഹി ഏതേന നയേന…പേ… വിഞ്ഞാതുന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചവീസായ താവ വത്ഥുദുകേസു പഠമദുകപഞ്ചകാദയോ ചുദ്ദസഹിപി പകിണ്ണകദുകേഹി അവസിട്ഠേഹി വത്ഥുദുകേഹി പഞ്ചവീസായ ആരമ്മണദുകേഹി പഞ്ചഹി ബാഹിരായതനദുകേഹി രൂപധാതുദുകാദീഹി പഞ്ചഹി ധാതുദുകേഹി പച്ഛിമകേഹി തീഹി ഇന്ദ്രിയദുകേഹി ദ്വാദസഹിപി സുഖുമരൂപദുകേഹി പഠമാദിവജ്ജേഹി അവസിട്ഠേഹി ആയതനധാതുഇന്ദ്രിയദുകേഹി ച യോജനം ഗച്ഛന്തി. പഞ്ചവീസായ പന ആരമ്മണദുകേസു പുരിമകോ ദുകപഞ്ചകോ ഉപാദിന്നഉപാദിന്നുപാദാനിയസനിദസ്സനചിത്തസമുട്ഠാനചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകവജ്ജേഹി പകിണ്ണകദുകേഹി സബ്ബേഹിപി വത്ഥുദുകേഹി രൂപായതനരൂപധാതുദുകവജ്ജേഹി ആയതനധാതുദുകേഹി സബ്ബേഹിപി ഇന്ദ്രിയദുകസുഖുമരൂപദുകേഹി യോജനം ഗച്ഛതി. ദുതിയദുകപഞ്ചകാദീസു യഥാക്കമം സദ്ദായതനസദ്ദധാതുദുകാദയോ യോജനം ന ഗച്ഛന്തി, രൂപായതനരൂപധാതുദുകാദയോ ഗച്ഛന്തി. പകിണ്ണകദുകേസു സനിദസ്സനദുകഞ്ചാതി അയമേവ വിസേസോ. യഥാ ച വത്ഥുദുകേസു, ഏവം ചക്ഖായതനചക്ഖുധാതുചക്ഖുന്ദ്രിയാദിദുകപഞ്ചകേസു. യഥാ ച ആരമ്മണദുകേസു, ഏവം രൂപായതനരൂപധാതുആദിദുകപഞ്ചകേസു തികയോജനാ. ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയദുകാ സുഖുമരൂപദുകാ ച സബ്ബേഹിപി ദുകേഹി യോജനം ഗച്ഛന്തീതി ഏവം താവ തികയോജനാ വേദിതബ്ബാ. നനു ചായമ്പി യോജനാ ഭഗവതാ ന ദേസിതാതി ന കാതബ്ബാതി? നയിദം ഏകന്തികം. കസ്മാ? ഭഗവതാ ദിന്നനയേന യോജനാപി ഭഗവതോയേവ ദേസനാ. തഥാ ഹി വുത്തം മാതികാവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧-൬) ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാതി ഇദമ്പി സമ്ഭവതീ’’തിആദി. സമ്ഭവോ ഹി ഗഹണസ്സ കാരണന്തി ച.

തിവിധരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൫൮൬. ചിത്തതോ ഏവ സമുട്ഠാതീതി ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഇമമേവ അത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘വിഞ്ഞത്തിദുകാദീഹി സമാനഗതികോ ചിത്തസമുട്ഠാനദുകോ’’തി വുത്തം. വിനിവത്തിതേ ഹി സാമഞ്ഞേ യം രൂപം ജനകപച്ചയേസു ചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, തം ചിത്തതോ ഏവ സമുട്ഠാതീതി. വിഞ്ഞത്തിദുകാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ലബ്ഭമാനോതി യം തം രൂപം ഉപാദാ, തം അത്ഥി ചിത്തസമുട്ഠാനം, അത്ഥി ന ചിത്തസമുട്ഠാനം. യം തം രൂപം നുപാദാ, തം അത്ഥി ചിത്തസമുട്ഠാനം, അത്ഥി ന ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ഏവം ലബ്ഭമാനോ. സനിദസ്സനദുകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സപ്പടിഘമഹാഭൂതദുകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാതി ചിത്തസമുട്ഠാനദുകേന. തസ്സാതി ചിത്തസമുട്ഠാനദുകസ്സേവ. അഞ്ഞേ പനാതി വിഞ്ഞത്തിചിത്തസമുട്ഠാനചിത്തസഹഭുചിത്താനുപരിവത്തിദുകേഹി അഞ്ഞേപി പകിണ്ണകദുകാ.

സദ്ദായതനസ്സ ഏകന്തതോ അനുപാദിന്നത്താ ‘‘സോതസമ്ഫസ്സാരമ്മണദുകാദയോ വജ്ജേത്വാ’’തി വുത്തം. ചതുക്കാ ലബ്ഭന്തീതി യം തം രൂപം ഉപാദിന്നം, തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ നാരമ്മണം. യം തം രൂപം അനുപാദിന്നം, തം അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസ്സ നാരമ്മണന്തി ഏവമാദയോ സബ്ബാരമ്മണബാഹിരായതനാദിലബ്ഭമാനദുകേഹി യോജനായം ചതുക്കാ ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അവസേസേഹീതി ആരമ്മണബാഹിരായതനരൂപധാതുദുകാദിതോ ലബ്ഭമാനദുകേഹീതി വുത്തദുകരാസിതോ അവസേസേഹി. തേസന്തി ഉപാദിന്നഉപാദിന്നുപാദാനിയചിത്തസമുട്ഠാനദുകാനം. അഞ്ഞേസന്തി ഉപാദിന്നദുകാദിതോ അഞ്ഞേസം ഉപാദാദുകാദീനം. വത്ഥുദുകാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ചക്ഖായതനദുകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥാപി അവസേസേഹി തേസം അഞ്ഞേസഞ്ച യോജനായ ചതുക്കാ ന ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ചതുബ്ബിധാദിരൂപസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.