രൂപവിഭത്തി

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൯൪. പഥവീആദീനം ധമ്മാനം രുപ്പനസഭാവോ വിയ ന ഹേതുആദിഭാവോപി സാധാരണോതി ന ഹേതൂസു വിഭജിതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജമാനവിഭാഗസ്സാ’’തി. തസ്സ പന വിഭാഗാഭാവദസ്സനസരൂപദസ്സനമേവ നിദ്ദേസോ. ഏവഞ്ച കത്വാ നിബ്ബാനസ്സപി വിഭാഗരഹിതത്താ ‘‘അസങ്ഖതാ ധാതൂ’’തി ഏത്തകമേവ നിദ്ദേസവസേന വുത്തം.

യദിപി ഹിനോതി ഏതേന പതിട്ഠാതി കുസലാദികോ ധമ്മോതി അലോഭാദയോ കേവലം ഹേതുപദവചനീയാ, കാരണഭാവസാമഞ്ഞതോ പന മഹാഭൂതാദയോപി ഹേതു-സദ്ദാഭിധേയ്യാതി മൂലട്ഠവാചിനാ ദുതിയേന ഹേതു-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘ഹേതുഹേതൂ’’തി. സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ കുസലാദിധമ്മാനം മൂലത്ഥേന ഉപകാരകധമ്മാ ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൦൫൯-൧൦൬൦) പട്ഠാനേ ച തേയേവ ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘മൂലഹേതു പച്ചയഹേതൂതി വാ അയമത്ഥോ’’തി. ഹിനോതി ഏതേന, ഏതസ്മാ വാ ഫലം പവത്തതീതി ഹേതു, പടിച്ച ഏതസ്മാ ഏതി പവത്തതീതി പച്ചയോതി ഏവം ഹേതുപച്ചയ-സദ്ദാനം അനാനത്ഥതം സന്ധായ ഹേതുസദ്ദപരിയായഭാവേന പച്ചയ-സദ്ദോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഹേതുപച്ചയസദ്ദാനം സമാനത്ഥത്താ’’തി. ഭൂതത്തയനിസ്സിതാനി ച മഹാഭൂതാനി ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതം ഉപാദാരൂപന്തി സബ്ബമ്പി രൂപം സബ്ബദാ സബ്ബത്ഥ സബ്ബാകാരം ചതുമഹാഭൂതഹേതുകം മഹാഭൂതാനി ച അനാമട്ഠഭേദാനി സാമഞ്ഞതോ ഗഹിതാനീതി വുത്തം ‘‘രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഹേതൂ’’തി.

കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദാനാനം കമ്മാനം, സമാദിയിത്വാ കതകമ്മാനം വാ. അഞ്ഞേസു പച്ചയേസു വിപാകസ്സ തണ്ഹാവിജ്ജാദീസു.

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം കായദുച്ചരിതസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി, യം കായദുച്ചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യ. ഠാനമേതം വിജ്ജതി. വചീ…പേ… മനോ…പേ… വിജ്ജതി…പേ… അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം കായസുചരിതസ്സ അനിട്ഠോ അകന്തോ അമനാപോ വിപാകോ നിബ്ബത്തേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൧; വിഭ. ൮൦൯),

‘‘കമ്മം സത്തേ വിഭജതി, യദിദം ഹീനപണീതതായാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൮൯) – ഏവമാദിവചനതോ കമ്മം വിപാകസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠതം നിയമേതീതി ആഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠവിപാകനിയാമകത്താ’’തി. ഗതിഉപധികാലപയോഗസമ്പത്തിവിപത്തിയോയേവ ഠാനം വിപാകസ്സ ഓകാസഭാവതോ. ന ഹി തേഹി വിനാ കോചി വിപാകോ നിബ്ബത്തതീതി. യഥാവുത്തട്ഠാനേ സതി അധിഗന്തബ്ബം ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം ‘‘ഗതി…പേ… നിപ്ഫാദിത’’ന്തി വുത്തം. വിപാകസ്സ ആരമ്മണേന വിനാ അഭാവതോ ആരമ്മണമ്പി തസ്സ പധാനം കാരണം. അനഞ്ഞസഭാവതോതി ഹേതുആദിസഭാവാഭാവതോ.

രുപ്പനം രൂപം. തം അസ്സ അത്ഥീതി ഏത്ഥ ‘‘അസ്സാ’’തി വുച്ചമാനോ പഥവീആദിഅത്ഥോയേവ രുപ്പതീതിപി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രുപ്പനലക്ഖണയുത്തസ്സേവ രൂപീരൂപഭാവതോ’’തി. ഏതം സഭാവന്തി ഏതം ഉപ്പന്നഭാവേ സതി ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവം രൂപേ നിയമേതി രൂപസ്സേവ തംസഭാവത്താ. ന രൂപം ഏതസ്മിന്തി കാലഭേദവസേന അതംസഭാവസ്സപി രൂപസ്സ അത്ഥിതായ ന രൂപം തത്ഥ നിയന്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അത്ഥി ഹീതിആദിനാ തത്ഥ രൂപസ്സേവ നിയന്തബ്ബതാഭാവംയേവ വിവരതി. ഏതമേവാതിആദിനാ ഉദ്ദേസേന നിദ്ദേസം സംസന്ദേതി. ഏത്ഥ ഏതമേവ രൂപേ യഥാവുത്തസഭാവം നിയമേതബ്ബം നിദ്ദേസേ ഏവ-സദ്ദേന നിയമേതി അവധാരേതീതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തോ നിയമോതി ഉപ്പന്നഭാവേ സതി ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യഭാവോ നിയന്തബ്ബതായ ‘‘നിയമോ’’തി വുത്തോ, സോ രൂപേ അത്ഥി ഏവ രൂപസ്സേവ തംസഭാവത്താ. വിസിട്ഠകാലസ്സ വുത്തപ്പകാരം അവധാരണംയേവ വാ യഥാവുത്തോ നിയമോ, സോ രൂപേ അത്ഥിയേവ സമ്ഭവതിയേവ, ന അരൂപേ വിയ ന സമ്ഭവതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കാലഭേദന്തി കാലവിസേസം. അനാമസിത്വാതി അഗ്ഗഹേത്വാ. തം സബ്ബന്തി അനാമട്ഠകാലഭേദം തതോയേവ അരൂപേഹി സമാനവിഞ്ഞേയ്യസഭാവം സബ്ബം രൂപം. ഉപ്പന്നന്തി ഏതേന കാലഭേദാമസനേന വിസേസേതി ‘‘ഉപ്പന്നം…പേ… മേവാ’’തി.

വത്തമാനകാലികം സബ്ബം രൂപം ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതസഭാവം, തം യഥാസകം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവമേവ, ന തേഹി അവിഞ്ഞേയ്യം. നാപി ഉപ്പന്നമേവ ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവം ഏകന്തലക്ഖണനിയമാഭാവാപത്തിതോതി ഏവം അവിപരീതേ അത്ഥേ വിഭാവിതേപി ചോദകോ അധിപ്പായം അജാനന്തോ ‘‘നനു ഏവ’’ന്തിആദിനാ സബ്ബസ്സ സബ്ബാരമ്മണതാപത്തിം ചോദേതി. ഇതരോ ‘‘രൂപം സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിഭാവേതി. ഏത്ഥ ഏകീഭാവേന ഗഹേത്വാതി ഇദം ‘‘സമ്പിണ്ഡേത്വാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥവചനം. ഏകന്തലക്ഖണം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യസഭാവോയേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിഞ്ചാപി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം വിസയന്തരേ അപ്പവത്തനതോ ന സബ്ബസ്സ സബ്ബാരമ്മണതാ, സബ്ബസ്സപി പന രൂപസ്സ ഛവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവതോ യഥാസകം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യതായ ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യതാവ അത്ഥി, തം ഏകതോ സങ്ഗഹണവസേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഉപ്പന്നം സബ്ബം രൂപം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തം യഥാ ‘‘അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനം ഛളാരമ്മണം ഹോതീ’’തി. യഥാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതാദിഅഭിഞ്ഞാപ്പത്തസ്സ പഞ്ചമജ്ഝാനസ്സ വിസും അസബ്ബാരമ്മണത്തേപി ഏകന്തലക്ഖണവസേന ഏകീഭാവേന ഗഹേത്വാ ആരമ്മണവസേന പഠമജ്ഝാനാദിതോ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനം ഛളാരമ്മണം ഹോതീ’’തി വുച്ചതി, ഏവം അരൂപതോ രൂപസ്സ വിസയവസേന വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പ …പേ… വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി വുത്തന്തി. ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യഭാവോ രൂപേ നിയമേതബ്ബോ, ന പന രൂപം തസ്മിം നിയമേതബ്ബം, അനിയതദേസോ ച ഏവ-സദ്ദോതി അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ട. ൫൯൪) ‘‘പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ഛഹി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പച്ചുപ്പന്നരൂപമേവാ’’തിആദിനാ തത്ഥ ദോസമാഹ. തസ്മാതി യസ്മാ പാളിയം വിഞ്ഞേയ്യമേവാതി ഏവ-സദ്ദോ വുത്തോ, ന ച തസ്സ അട്ഠാനയോജനേന കാചി ഇട്ഠസിദ്ധി, അഥ ഖോ അനിട്ഠസിദ്ധിയേവ സബ്ബരൂപസ്സ ഏകന്തലക്ഖണനിയമാദസ്സനതോ, തസ്മാ. യഥാരുതവസേനേവ നിയമേ ഗയ്ഹമാനേ ഉപ്പ…പേ… പത്തി നത്ഥി, തതോ ച സോതപതിതതായപി പയോജനം നത്ഥീതി. വുത്തനയേനാതി ‘‘അരൂപതോ വിധുര’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന.

ഞാണസ്സ വാ ഉത്തരസ്സ പുരിമഞാണം വത്ഥുകാരണന്തി ഞാണവത്ഥു. ‘‘സജാതീ’’തി ഏത്ഥ സ-കാരോ സമാനസദ്ദത്ഥോതി ദസ്സേതും ‘‘സമാനജാതികാന’’ന്തി വുത്തം. സമാനജാതിതാ ച സമ്മാവാചാദീനം സീലനത്ഥോ ഏവ. ഏതേന സമാനസഭാവതാ സജാതിസങ്ഗഹോതി വേദിതബ്ബോ. ആരമ്മണേ ചേതസോ അവിക്ഖേപപ്പവത്തിയാ ഉപട്ഠാനുസ്സാഹനാനി വിയ തേസം അവിക്ഖേപോപി അതിസയേന ഉപകാരകോതി ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞോപകാരവസേനാ’’തി വുത്തം. തേനേവ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു സഹജാതധമ്മേസു ഏതേസംയേവ സമാധിക്ഖന്ധസങ്ഗഹോ ദസ്സിതോ. യം പന സച്ചവിഭങ്ഗവണ്ണനായം (വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯) വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൮) ച ‘‘വായാമസതിയോ കിരിയതോ സങ്ഗഹിതാ’’തി വുത്തം, തം അസമാധിസഭാവതം തേസം സമാധിസ്സ ഉപകാരകത്തഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ ച തത്ഥ ‘‘സമാധിയേവേത്ഥ സജാതിതോ സമാധിക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൫൬൮; വിഭ. അട്ഠ. ൧൮൯) വുത്തം. ഇധ പന സജാതിസങ്ഗഹോതി സമാധിതദുപകാരകധമ്മാനം ഉപ്പത്തിദേസവസേന സങ്ഗഹോ വുത്തോതി. അവിരാധേത്വാ വിസയസഭാവാവഗ്ഗഹണം പടിവേധോ, അപ്പനാ ച ആരമ്മണേ ദള്ഹനിപാതോ തദവഗാഹോയേവാതി ‘‘പടിവേധസദിസം കിച്ച’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ ആരമ്മണപടിവേധസ്സ തദാഹനനപരിയാഹനനമനുഗുണതായ സമാനന്തി പഞ്ഞാവിതക്കാനം കിച്ചസരിക്ഖതാ വുത്താ.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.