രൂപാവചരകുസലം

ചതുക്കനയോ

പഠമജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൦. ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘രൂപഭവോ രൂപ’’ന്തി വുത്തോ, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതി (മ. നി. ൨.൨൪൮; ൩.൩൧൨; ധ. സ. ൨൪൮; പടി. മ. ൧.൨൦൯), രൂപരാഗോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൩൬൩) വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. പയോഗസമ്പാദിതസ്സ രൂപജ്ഝാനസ്സ രൂപഭവാതിക്കമസ്സപി ഉപായഭാവതോ യഥാ രൂപൂപപത്തിയാ ഏവ മഗ്ഗോതി അയം നിയമോ ന യുജ്ജതി, ഏവം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി രൂപൂപപത്തിയാ അനഭിനിപ്ഫാദകസ്സപി അത്ഥിഭാവതോ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗോ ഏവാതി അയമ്പി നിയമോ ന യുജ്ജതി. ഏവഞ്ച സതി യദേവ രൂപൂപപത്തിയാ നിപ്ഫാദകം, തസ്സേവ സമ്പയുത്തസ്സ രൂപാവചരകുസലഭാവോ, ന അനഭിനിപ്ഫാദകസ്സാതി അയമത്ഥോ ആപന്നോതി ചോദനം സമുട്ഠാപേതി ന സബ്ബസ്സ കുസലജ്ഝാനസ്സാതിആദിനാ. തത്ഥ സാമഞ്ഞസദ്ദോപി അധികാരവസേന വിസേസനിദ്ദിട്ഠോ ഹോതീതി ‘‘കുസലജ്ഝാനസ്സ മഗ്ഗഭാവോ’’തി വുത്തം.

രൂപൂപപത്തിജനകസഭാവോ രൂപഭവവിപച്ചനസഭാവോതി തസ്സപി വിപാകധമ്മഭാവേ സതിപി സബ്ബകുസലാകുസലസാധാരണം വിപാകധമ്മഭാവസാമഞ്ഞം ‘‘വിപാകധമ്മഭാവോ വിയാ’’തി ഉദാഹരണഭാവേന വുത്തം. സാമഞ്ഞമ്പി ഹി വിസേസതോ ഭിന്നം കത്വാ വോഹരീയതീതി. സബ്ബസമാനോതി രൂപൂപപത്തിയാ നിപ്ഫാദകസ്സ പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അനിപ്ഫാദകസ്സ ച സബ്ബസ്സ യഥാധിഗതസ്സ ഝാനസ്സ സാധാരണോ. ഏതേന ഉത്തരപദാവധാരണസ്സ പരിഗ്ഗഹിതതം ദസ്സേതി. ‘‘ഇതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാപി സജാതിയാ സാധാരണോ അഞ്ഞജാതിവിനിവത്തിയാ അനഞ്ഞസാധാരണോ ഇമസ്സ ഝാനസ്സ രൂപൂപപത്തിയാ ഉപായഭാവോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരേ ദ്വേ സദ്ധാ ഹിരീ ച. യദി പടിപദായ സാധേതബ്ബതോ പുഗ്ഗലപുബ്ബങ്ഗമായ ദേസനായ ഭാവേന്തേന സമയവവത്ഥാനം കതം. പടിപദാരഹിതേസു കഥന്തി ആഹ ‘‘കേസഞ്ചീ’’തിആദി. തത്ഥ കേസഞ്ചീതി സമഥഭാവനായ കതാധികാരാനം. തേസഞ്ഹി മഗ്ഗാധിഗമനതോ പുബ്ബേ അനധിഗതജ്ഝാനാനം പടിസമ്ഭിദാദയോ വിയ മഗ്ഗാധിഗമേനേവ താനി സമിജ്ഝന്തി.

അഞ്ഞാനീതി അരിയമഗ്ഗസിദ്ധിതോ അഞ്ഞാനി. തേസുപീതി അരിയമഗ്ഗേന സിദ്ധത്താ പടിപദാരഹിതേസുപി. നനു ച അരിയമഗ്ഗസിദ്ധസ്സപി ആഗമനവസേന പടിപദാ ഉപലബ്ഭതിയേവ. ഇതരഥാ ‘‘ന കാമാവചരം വിയ വിനാ പടിപദായ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി, ‘‘ബഹുതരം ലോകിയജ്ഝാനമ്പി ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതീ’’തി ച വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി? ന, യേഭുയ്യേന ഗഹണതോ പുഗ്ഗലവിസേസാപേക്ഖത്താ ച. അരിയമഗ്ഗസമിജ്ഝനകഞ്ഹി ഝാനം കസ്സചിദേവ ഹോതി, തസ്മാ ഇതരം ബഹുതരം ലോകിയജ്ഝാനം പുഥുജ്ജനസ്സ അരിയസ്സ ച അകതാധികാരസ്സ ന വിനാ പടിപദായ സിജ്ഝതീതി തേസം വസേന വുത്തം. അരിയമഗ്ഗസിദ്ധസ്സപി ഝാനസ്സ വിപാകാനം വിയ കുസലേന അരിയമഗ്ഗേന സദിസത്താഭാവതോ അതബ്ബിപാകത്താ ച ന മഗ്ഗാഗമനവസേന പടിപദാ യുജ്ജതി, ഏവമസ്സ പടിപദാവിരഹോ സിദ്ധോ. ഏവഞ്ച കത്വാ സുദ്ധികനവകദേസനാപി സുട്ഠു നീതാ ഹോതി. തഥാ ച വക്ഖതി ലോകുത്തരകഥായം ‘‘ലോകിയജ്ഝാനമ്പീ’’തിആദി (ധ. സ. മൂലടീ. ൨൭൭).

വട്ടാസയസ്സ വിസേസപച്ചയഭൂതായ തണ്ഹായ തനുകരണവസേന വിവട്ടാസയസ്സ വഡ്ഢനന്തി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസംകിലേസസോധനേന ആസയപോസന’’ന്തി. ആസയപോസനന്തി ച ഝാനഭാവനായ പച്ചയഭൂതാ പുബ്ബയോഗാദിവസേന സിദ്ധാ അജ്ഝാസയസമ്പദാ. സാ പന തണ്ഹുപതാപവിഗമേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസംകിലേസസോധനേനാ’’തി.

ഥിനമിദ്ധാദീനന്തി ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിചികിച്ഛാനം. പഹാനന്തി പഹായകം.

തംസദിസേസൂതി മഹഗ്ഗതഭാവാദിനാ പഠമജ്ഝാനസമാധിസദിസേസു.

പീതിസുഖവന്തം ഝാനം പീതിസുഖന്തി വുത്തം യഥാ അരിസസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പീതിസുഖ…പേ… അകാരോ വുത്തോ’’തി ആഹ. മഗ്ഗസ്സപി വാ നിബ്ബാനാരമ്മണതോ തഥലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനതാ യോജേതബ്ബാ. അസമ്മോസധമ്മന്തി അവിനാസഭാവം.

ദുതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൧-൧൬൨. ദിട്ഠാദീനവസ്സ തംതംഝാനക്ഖണേ അനുപ്പജ്ജനധമ്മതാപാദനം വൂപസമനം വിരജ്ജനം പഹാനഞ്ചാതി ഇധാധിപ്പേതവിതക്കാദയോയേവ ഝാനങ്ഗഭൂതാ തഥാ കരീയന്തി, ന തംസമ്പയുത്തഫസ്സാദയോതി വിതക്കാദീനംയേവ വൂപസമാദിവചനം ഞായാഗതം. യസ്മാ പന വിതക്കാദയോ വിയ തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി ഏതേന ഏതം ഓളാരികന്തി ദിട്ഠാദീനവാ ഏവ, തസ്മാ അവിസേസേന വിതക്കാദീനം തംസഹജാതാനഞ്ച വൂപസമാദികേ വത്തബ്ബേ വിതക്കവിചാരാദീനംയേവ വൂപസമാദികം വുച്ചമാനം ‘‘അധികവചനമഞ്ഞമത്ഥം ബോധേതീ’’തി കിഞ്ചി വിസേസം ദീപേതീതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യേഹി വിതക്കവിചാരേഹീ’’തിആദിമാഹ. വിസും വിസും ഠിതാനിപി വിതക്കവിചാരസമതിക്കമവചനാദീനി പഹേയ്യങ്ഗനിദ്ദേസതാസാമഞ്ഞേന ചിത്തേന സമൂഹതോ ഗഹേത്വാ അവയവേന സമുദായോപലക്ഖണം കതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസം…പേ… തം ദീപകന്തി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ഇദാനി അവയവേന സമുദായോപലക്ഖണം വിനാ വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേന പീതിവിരാഗാദിവചനാനം സവിസയേ സമാനബ്യാപാരതം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ.

തസ്മിം ദസ്സിതേതി ‘‘യാ സദ്ധാ സദ്ദഹനാ’’തിആദിനാ ഝാനവിഭങ്ഗേ സമ്പസാദനേ ദസ്സിതേ. സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവാതി തത്ഥേവ വിഭങ്ഗേ ഉദ്ദേസപദുദ്ധാരാദീസു സദ്ധാഝാനാനം ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി ഏകാധികരണതാവചനേനേവ.

ഓളാരികങ്ഗമുഖേന ‘‘തദനുധമ്മതാ സതീ’’തി വുത്തായ തംതംഝാനനികന്തിയാ വിക്ഖമ്ഭനം വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനാദീഹി പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘തണ്ഹാപ്പഹാനം ഏതേസം വൂപസമന’’ന്തി (വിഭ. ൭൯൯). യതോ വിതക്കവിചാരേസു വിരത്തഭാവദീപകം വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനന്തി തദുഭയാഭാവദീപനം പുന കതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യേ ചാ’’തിആദി വുത്തം.

തതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൩. വീരിയം ഉപേക്ഖാതി വുത്തം ‘‘പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹേസു ബ്യാപാരാകരണേന ഉപേക്ഖിയതീ’’തി. ഗഹണേ മജ്ഝത്തഭാവേന സങ്ഖാരേ ഉപേക്ഖതീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ, തഥാപവത്താ വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ. തസ്സാ പന വിസയതോ പഭേദോ ‘‘അട്ഠ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൫൭) യസ്സം പാളിയം വുത്തോ, തം പാളിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമജ്ഝാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പാദന്തി പുരിമകമ്മപച്ചയാ ഇധ ഉപ്പത്തിം. പവത്തന്തി തഥാ ഉപ്പന്നസ്സ പവത്തിം. നിമിത്തന്തി സബ്ബമ്പി സങ്ഖാരഗതം നിമിത്തഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ. ആയൂഹനന്തി ആയതിം പടിസന്ധിഹേതുഭൂതം കമ്മം. പടിസന്ധിന്തി ആയതിം ഉപപത്തിം. ഗതിന്തി യായ ഗതിയാ സാ പടിസന്ധി ഹോതി. നിബ്ബത്തിന്തി ഖന്ധാനം നിബ്ബത്തനം. ഉപപത്തിന്തി ‘‘സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ’’തി ഏവം വുത്തം വിപാകപ്പവത്തിം. ജാതിന്തി ജരാദീനം പച്ചയഭൂതം ഭവപച്ചയാ ജാതിം. ജരാമരണാദയോ പാകടാ ഏവ. ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദാദയോ പഞ്ചേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ വിസയവസേന വുത്താ, സേസാ തേസം വേവചനവസേന. ‘‘നിബ്ബത്തി ജാതീ’’തി ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ഉപ്പാദസ്സ ചേവ പടിസന്ധിയാ ച വേവചനം. ‘‘ഗതി ഉപപത്തി ചാ’’തി ഇദം ദ്വയം പവത്തസ്സ. ജരാദയോ നിമിത്തസ്സാതി.

ഭൂതസ്സാതി ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ. ഏതേഹീതി ഝാനചിത്തസമുട്ഠിതരൂപേഹി.

ചതുക്കനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചകനയവണ്ണനാ

൧൬൭. ആകാരഭേദന്തി ആകാരവിസേസം. അനേകാകാരാ ഹി ധമ്മാ, തേ ച നിരവസേസം യാഥാവതോ ഭഗവതാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ. യഥാഹ – ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. ൩.൫). ദുതിയജ്ഝാനപക്ഖികം ന പഠമജ്ഝാനപക്ഖികന്തി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘പഠമജ്ഝാനമേവ ഹീ’’തിആദി. അത്ഥതോ ഹി ചതുക്കപഞ്ചകനയാ അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപ്പവേസിനോ. പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനം കിം സവിചാരതായ പഠമജ്ഝാനപക്ഖികം ഉദാഹു അവിതക്കതായ ദുതിയജ്ഝാനപക്ഖികന്തി സിയാ ആസങ്കാതി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥമിദം വുത്തം. കസ്മാതിആദിനാ തത്ഥ കാരണമാഹ. സുത്തന്തദേസനാസു ച ദുതിയജ്ഝാനമേവ ഭജന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ച-സദ്ദേന ന കേവലം ഇധേവ, അഥ ഖോ സുത്തന്തദേസനാസുപീതി ദേസനന്തരേപി യഥാവുത്തജ്ഝാനസ്സ പഠമജ്ഝാനപക്ഖികത്താഭാവം ദസ്സേതി. ഇദാനി ഭജനമ്പി ദസ്സേതും ‘‘വിതക്കവൂപസമാ’’തിആദി വുത്തം. തേന സുത്തന്തേപി പഞ്ചകനയസ്സ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതി.

നനു ച സുത്തന്തേ ചത്താരിയേവ ഝാനാനി വിഭത്താനീതി പഞ്ചകനയോ നത്ഥിയേവാതി? ന, ‘‘സവിതക്കസവിചാരോ സമാധീ’’തിആദിനാ സമാധിത്തയാപദേസേന പഞ്ചകനയസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ. ചതുക്കനയനിസ്സിതോ പന കത്വാ പഞ്ചകനയോ വിഭത്തോതി തത്ഥാപി പഞ്ചകനയോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഹി വിതക്കസ്സ വിചാരസ്സ വിതക്കവിചാരാനഞ്ച വിതക്കവിചാരാനന്തി സക്കാ വത്തും. തഥാ അവിതക്കഅവിചാരാനന്തി ച വിനാ സഹ ച വിചാരേന വിതക്കപ്പഹാനേന അവിതക്കം സഹ വിനാ ച വിതക്കേന വിചാരപ്പഹാനേന അവിചാരന്തി അവിതക്കം അവിചാരം അവിതക്കഅവിചാരഞ്ചാതി വാ തിവിധമ്പി സക്കാ സങ്ഗണ്ഹിതും.

ദുതിയന്തി ച വിതക്കരഹിതേ വിതക്കവിചാരദ്വയരഹിതേ ച ഞായാഗതാ ദേസനാ. ദുതിയം അധിഗന്തബ്ബത്താ വിചാരമത്തരഹിതേപി ദ്വയപ്പഹാനാധിഗതസമാനധമ്മത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ പഞ്ചകനയനിദ്ദേസേ ദുതിയേ വൂപസന്തോപി വിതക്കോ തംസഹായവിചാരാവൂപസമേന ന സമ്മാവൂപസന്തോതി വിതക്കവിചാരദ്വയരഹിതേ വിയ വിചാരവൂപസമേനേവ തദുപസമം സേസധമ്മസമാനതഞ്ച ദസ്സേന്തേന ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി തതിയം ചതുക്കനയേ ദുതിയേന നിബ്ബിസേസം വിഭത്തം. ദുവിധസ്സപി സഹായവിരഹേന അഞ്ഞഥാ ച വിതക്കപ്പഹാനേന അവിതക്കത്തം സമാധിജം പീതിസുഖത്തഞ്ച സമാനന്തി സമാനധമ്മത്താപി ദുതിയന്തി നിദ്ദേസോ. വിചാരമത്തമ്പി ഹി വിതക്കവിചാരദ്വയരഹിതം വിയ ‘‘യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി അവിതക്കവിചാരമത്തം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി അവിതക്കം സമാധിജം പീതിസുഖന്തി വിഭത്തം. പഠമജ്ഝാനേ വാ സഹചാരീസു വിതക്കവിചാരേസു ഏകം അതിക്കമിത്വാ ദുതിയമ്പി തത്രട്ഠമേവ ദോസതോ ദിസ്വാ ഉഭയമ്പി സഹാതിക്കമന്തസ്സ പഞ്ചകനയേ തതിയം വുത്തം തതിയം അധിഗന്തബ്ബത്താ. പഠമതോ അനന്തരഭാവേന പനസ്സ ദുതിയഭാവോ ച ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ പനേത്ഥ സരൂപതോ പഞ്ചകനയോ ന വിഭത്തോതി? വിനേയ്യജ്ഝാസയതോ. യഥാനുലോമദേസനാ ഹി സുത്തന്തദേസനാതി.

പടിപദാചതുക്കാദിവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൮൦. തദനുരൂപതാതി തസ്സ പഠമാദിജ്ഝാനസ്സ അനുരൂപസഭാവാ. യഥാലദ്ധജ്ഝാനം സന്തതോ പണീതതോ ദിസ്വാ അസ്സാദയമാനാ നികന്തി തംസമ്പയുത്താ ഖന്ധാ വാ തദാരക്ഖഭൂതാ സതിയേവ വാ തസ്സ ഝാനസ്സ അനുച്ഛവികതായ ‘‘തദനുധമ്മതാ സതീ’’തി വുത്താതി. കദാചീതി യദാ പഠമം അധിഗന്ത്വാ യഥാനിസിന്നോയേവ വിനാ പയോഗന്തരം ദുതിയാദീനി അധിഗച്ഛതി, ഈദിസേ കാലേതി അത്ഥോ.

൧൮൬. കുസലജ്ഝാനസ്സ അധിഗതത്താ ‘‘സേക്ഖാ’’തി വുത്തം. ന ഹി തേ ഉപ്പാദേന്തി നാമാതി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ രൂപാവചരജ്ഝാനാനം അനുപ്പജ്ജമാനതം സന്ധായാഹ.

കസിണകഥാവണ്ണനാ

൨൦൩. ആരുപ്പപാദകതാ ച ദസ്സിതാ വിനാ അഭാവതോ. ന ഹി തേസം ആരുപ്പപാദകതായ വിനാ നിരോധപാദകതാ അത്ഥീതി. നിമ്മിനിതും ഇച്ഛിതസ്സ വത്ഥുനോ നിമ്മാനവസേന ഖിപ്പം നിസന്തി നിസാമനം ആലോചനം അധിഗമോ ഏതസ്സാതി ഖിപ്പനിസന്തി. തബ്ഭാവോ ‘‘ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ’’തി ആഹ ‘‘ഖിപ്പദസ്സനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ’’തി.

കസിണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൪. പടിഭാഗനിമിത്തഭൂതം കസിണാരമ്മണസങ്ഖാതം ആയതനം കാരണം ഏതസ്സാതി കസിണായതനം, ഝാനം. അഥ വാ ആരമ്മണസ്സ അനവസേസഫരണട്ഠേന കസിണഞ്ച തം ആയതനഞ്ച യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ചാതി സസമ്പയുത്തം ഝാനം കസിണായതനം. തേനേവാഹ ‘‘സതിപി അഭിഭായതനാനം കസിണായതനത്തേ’’തി. ഭാവനായ നിമിത്തം ഭാവനാനിമിത്തം, ആരമ്മണസ്സ പരിത്തപ്പമാണതാ സുവിസുദ്ധനീലാദിതാ ച, തദേവ നാനത്തം. ഭാവനാ ഏവ വാ പുബ്ബഭാഗഭൂതാ ഭാവനാനിമിത്തം, തസ്സ നാനത്തം ഭാവനാനിമിത്തനാനത്തം. പുബ്ബഭാഗഭാവനാ ഹി യഥാവുത്തവിസേസേ ആരമ്മണേ പവത്തിആകാരവിസേസതോ നാനാസഭാവാതി. കസിണനിമിത്തസ്സ അഭിഭവനകഭാവനാനിമിത്തനാനത്തം കസിണ…പേ… നാനത്തം, തതോതി യോജേതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച പുരിമാനി ചത്താരി അഭിഭായതനാനി ഭൂതകസിണാരമ്മണാനി, ഭൂതകസിണേസു ച യം സുവണ്ണം ദുബ്ബണ്ണന്തി ച ന സക്കാ വത്തും. തത്ഥ പവത്തിതാനി സബ്ബത്ഥ വാ വണ്ണാഭോഗരഹിതേന പവത്തിതാനി പഠമതതിയാഭിഭായതനാനീതി ദുതിയചതുത്ഥാനി വണ്ണകസിണാരമ്മണാനി. യദി ഏവം ദുതിയചതുത്ഥേഹി പഞ്ചമാദീനം കോ വിസേസോതി ‘‘പഞ്ചമാദീനി വണ്ണതോ രമണീയതരാനി, ന തഥാ ഇതരാനീ’’തി വദന്തി. പുരിമാനിപി ചത്താരി അട്ഠ കസിണാരമ്മണാനേവ, തസ്മാ തം നേസം മതിമത്തം ‘‘അട്ഠസു കസിണേസൂ’’തി വുത്തത്താ. വിമോക്ഖേസു ച പഠമദുതിയവിമോക്ഖാ അട്ഠ കസിണാരമ്മണാ. തതിയോ വണ്ണകസിണാരമ്മണോ. പഠമദുതിയാപി വാ വണ്ണകസിണാരമ്മണാ ഏവ ‘‘ബഹിദ്ധാ നീലകസിണാദിരൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതീ’’തി വുത്തത്താ. ആരമ്മണമനുഞ്ഞതായ ഹി തത്ഥ അനിഗ്ഗതിതഭാവേന തേസം പവത്തീതി. ഏവം സന്തേ തതിയസ്സ ഇതരേഹി കോ വിസേസോതി? സുഭാകാരാഭോഗോ. തതിയോ ഏവ ഹി സുഭന്തി ആഭുജനവസേന പവത്തതി, ന ഇതരേതി.

ഞാണം അപ്പനാപഞ്ഞാ. വിജ്ജമാനേപീതി അപി-സദ്ദേന അവിജ്ജമാനേപീതി ദസ്സേതി. പരിത്തപ്പമാണതാ അഭിഭവനസ്സ കാരണം ഇമേസു ചതൂസു അഭിഭായതനേസൂതി അധിപ്പായോ. നനു ച സബ്ബത്ഥ ‘‘സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി വചനതോ വണ്ണാഭോഗസഹിതാനിയേവ ഗഹിതാനീതി? ന ഗഹിതാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി ആഗമേസു. തഥാ അപ്പമാണാനീതി വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി ച സബ്ബാനി അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി അത്ഥോ. യദി ഏവം കഥം വിസിട്ഠാനം വണ്ണാഭോഗേന രഹിതാനം സഹിതാനഞ്ച ഏകജ്ഝം മനസി കരോതി? ന ഏകജ്ഝം, വിസുംയേവ പന തേസു മനസികാരോ. യദി വിസും കഥമേകന്തി? പരിത്തഭാവസാമഞ്ഞതോ. യദി ഏവം ‘‘സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണഗ്ഗഹണം അതിരിച്ഛതീ’’തി, നാതിരിച്ഛതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥി ഹി ഏസോ പരിയായോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യദിദം വണ്ണാഭോഗജനിതം വിസേസം അഗ്ഗഹേത്വാ പരിത്തസാമഞ്ഞേന ഏകത്തം നേത്വാ ‘‘പരിത്താനി അഭിഭുയ്യാ’’തി വത്വാ പുന തദന്തോഗധധമ്മപ്പഭേദം വിനേയ്യവസേന ദസ്സേതും ‘‘താനി ചേ കദാചി വണ്ണവസേന ആഭുജിതാനി ഹോന്തി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി അഭിഭുയ്യാ’’തി വത്തബ്ബതായ വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി സഹിതാനി ച വിസും മനസി കത്വാ ഉഭയത്ഥാപി വണ്ണാഭോഗരഹിതപരിത്താഭിഭവനേ തം സഹിതപരിത്താഭിഭവനേ ച പരിത്താഭിഭവനസ്സ സാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഏകന്തി വചനം, ഏസോ പരിയായോ വിജ്ജതീതി അയമധിപ്പായോ.

ഏവം സുത്തന്താഭിധമ്മപാഠവിസേസതോ അട്ഠകഥായ വിരോധാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സുത്തന്താഭിധമ്മപാഠാനം അവിരോധം അധിപ്പായവിഭാവനേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥചാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം അഭിധമ്മേ വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി സഹിതാനി ച വിസും വുത്താനി. സുത്തന്തേ പന ‘‘ഉഭയാനി ഏകജ്ഝ’’ന്തി വുത്തം, തം കഥം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘തദേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ആഗതസ്സാതി സുത്തന്തേ ആഗതസ്സ. തത്ഥ ഹി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി ആഗതം. അവചനതോതി അഭിധമ്മേ അവചനതോ. യദിപി വിമോക്ഖാ വിസും ദേസിതാ, കസിണായതനഭാവോ വിയ പന അഭിഭായതനാനം വിമോക്ഖകിച്ചതാപി അത്ഥീതി അഭിഭായതനവിമോക്ഖാനം ഇധാപി സങ്കരോ ദുന്നിവാരോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘സബ്ബവിമോക്ഖകിച്ചസാധാരണവചനഭാവതോ’’തി. തേന യഥാ അഭിഭായതനദേസനായം അഭിഭായതനകിച്ചാനി നിരവസേസതോ വുത്താനി, ഏവം വിമോക്ഖദേസനായം വിമോക്ഖകിച്ചാനീതി ഇധ തേസം അസങ്കരോയേവാതി ദസ്സേതി.

യേ ച യഥാവുത്തം വവത്ഥാനം ന സമ്പടിച്ഛന്തി, തേഹി സുത്തന്താഭിധമ്മപാഠഭേദേ അഞ്ഞം കാരണം വത്തബ്ബം സിയാ. കിമേത്ഥ വത്തബ്ബം, നനു അട്ഠകഥായം ‘‘കസ്മാ പന യഥാ സുത്തന്തേ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോ’’തി കാരണം വുത്തന്തി. ന തം തസ്സ കാരണവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യന്തി ഇധ സുത്തന്തേ ച ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി (അ. നി. ൮.൬൫) വുത്തവചനം സന്ധായാഹ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനിയേവ ഹി അഭിഭവനീയാനീതി. അഞ്ഞഹേതുകന്തി ദേസനാവിലാസതോ അഞ്ഞം അഭിഭവനീയഹേതു ഏതസ്സാതി അഞ്ഞഹേതുകം. അജ്ഝത്തഅരൂപസഞ്ഞിതായ ഏവ, ന സുത്തന്തേ വിയ അജ്ഝത്തരൂപസഞ്ഞിതായ ചാതി അത്ഥോ. അവിഭൂതത്താതി ഇദം ഞാണുത്തരാനം സഹ നിമിത്തുപ്പാദനേന അപ്പനാനിബ്ബത്തനം ആരമ്മണസ്സ അഭിഭവോ ന സുട്ഠു വിഭൂതഭാവമന്തരേന സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം. നനു ച അട്ഠകഥായം പാഠദ്വയവിസേസസ്സ ദേസനാവിലാസോ കാരണഭാവേന വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദേസനാവിലാസോ ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനവസേന വേദിതബ്ബോ’’തി. ദേസനാവിലാസോ ഹി നാമ വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം വിജ്ജമാനസ്സേവ പരിയായസ്സ വിഭാവനം ന യസ്സ കസ്സചീതി. തത്ഥ ച ‘‘പരിയായദേസനത്താ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരവവത്ഥാനം ദേസനാവിലാസനിബന്ധനമാഹ. തഥാ ചേവ ഹി പുരതോ ദേസനാവിലാസോ വിഭാവിതോ.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ

൨൪൮. തന്തി ‘‘സസന്തതിപരിയാപന്നരൂപ’’ന്തി വുത്തകേസാദിവണ്ണമാഹ. തം പന യസ്മാ ഖലമണ്ഡലാദി വിയ പരമ്പരായ ഝാനസ്സ കാരണം, തസ്മാ ‘‘ഝാനസ്സ ഹേതുഭാവേനാ’’തി ആഹ. യേനാതി യഥാവുത്തരൂപവിസേസേന. വിസിട്ഠേനാതി അതിസയപ്പത്തേന ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬൦ ആദയോ; വിഭ. ൬൨൫) വിയ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘രൂപ’’ന്തി വുത്തേന രൂപഝാനേന. ‘‘വിസിട്ഠേനാ’’തി ഇമിനാ ഹി അതിസയരൂപയുത്തോ രൂപീതി വുത്തോതി ദസ്സേതി. ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി പഥവീകസിണ’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൪൯൯) ഝാനാനമേവ കസിണഭാവേന പവത്താ. സുത്തേ ആരമ്മണാനം കസിണഭാവേന പവത്താ ‘‘പഥവീകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൬൦; അ. നി. ൧൦.൨൫).

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ

൨൫൧. അഞ്ഞാണസമ്പയുത്താപി വാ ഉപേക്ഖാവേദനാ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ, ഉപേക്ഖാതി അഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാവേദനാ, അഞ്ഞാണുപേക്ഖാതിപി ഏതാസംയേവ നാമന്തി (വിഭ. അട്ഠ. ൯൪൭) ഹി സമ്മോഹവിനോദനിയം വക്ഖതീതി. അപ്പടിഭാഗനിമിത്തത്തേപി ഏകം കതിപയേ വാ സത്തേ ഓദിസ്സ പവത്താ പരിച്ഛിന്നരൂപാദിഉപാദാനവിസയേ പവത്തത്താ കഥമപ്പമാണഗോചരാതി ആഹ ‘‘ന ച സമ്മുതിസച്ചവസേനാ’’തിആദി. ഏവമ്പി യഥാ നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി സത്തവസേന പവത്തായപി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സങ്ഖാരാരമ്മണതാ വുച്ചതി ഉപാദാനവസേന, ഏവം സത്തവസേന പവത്താനമ്പി മേത്താദീനം സങ്ഖാരാരമ്മണതാപി സിയാതി ചേ? ന, അപരാമസനവസേന പവത്താനം മേത്താദീനം സഉപാദാനഗ്ഗഹണാസമ്ഭവതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപരാമാസാ’’തിആദി.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ

൨൬൩. ‘‘ഏകാഹമതം വാ ദ്വീഹമതം വാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൯; മ. നി. ൧.൧൧൨) വുത്താസു നവസു സിവഥികാസു വണ്ണവസേന പവത്തജ്ഝാനം സിവഥികാവണ്ണജ്ഝാനം. നനു ചേതസ്സ വണ്ണകസിണേഹി ഗഹണം യുത്തം, ന അസുഭേഹീതി? ന, സിവഥികാവണ്ണം ഉപമം കത്വാ അത്തനോ കായേ പടികൂലത്തം അമുഞ്ചിത്വാവ വണ്ണവസേന പവത്തനതോ. തേനേവാഹ ‘‘പടികൂലമനസികാരസാമഞ്ഞേനാ’’തി. അയമത്ഥോ സിവഥികാവണ്ണജ്ഝാനസ്സാതി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോതി വിഭാവേന്തോ ‘‘തമ്പീ’’തിആദിമാഹ.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ

൨൬൫. രൂപനിമിത്തന്തി രൂപഹേതു രൂപാധികരണം. രൂപാരൂപനിമിത്തേസൂതി രൂപധമ്മേസു ച പഥവീകസിണാദിനിമിത്തേസു ച. തദാരമ്മണജ്ഝാനേസൂതി ഏത്ഥ തം-സദ്ദേന രൂപനിമിത്തം പച്ചാമസതി രൂപമ്പി വാ രൂപധമ്മാരമ്മണാനമ്പി രൂപാവചരജ്ഝാനാനം സമ്ഭവതോ. രൂപാദീസൂതി രൂപാരൂപനിമിത്തതദാരമ്മണജ്ഝാനേസു രൂപപടിബദ്ധധമ്മേസു ച. അനാവജ്ജിതുകാമതാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന അസമാപജ്ജിതുകാമതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ചുതിതോ ഉദ്ധം ഉപ്പത്തിരഹാനം…പേ… അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന സമതിക്കമോതി ഏതേന സമതിക്കമിതബ്ബത്തേന രൂപാവചരകുസലാനം രൂപാവചരവിപാകകിരിയേഹി വിസേസാഭാവം ദസ്സേതി അനധിഗതഭാവതോ. യേസഞ്ഹി രൂപസഞ്ഞാദീനം അരൂപഭാവനായ സമതിക്കമാദികോ ലബ്ഭതി, തേ ദസ്സേതും ‘‘അരൂപഭാവനായ അഭാവേ ചുതിതോ ഉദ്ധം ഉപ്പത്തിരഹാന’’ന്തി വുത്തന്തി. യാതി ഏകന്തരൂപനിസ്സിതാ അവസിട്ഠപരിത്തവിപാകസഞ്ഞാദയോ.

ആനേഞ്ജസന്തസമാപത്തിസുഖാനുഭവനഭവവിസേസൂപപജ്ജനാദയോ ആരുപ്പസമാപത്തീനം അത്ഥാതി ആഹ ‘‘രൂപസഞ്ഞാ…പേ… ന അത്ഥോ’’തി.

ഇധ ഉഗ്ഘാടിതകസിണവസേന പരിത്താനന്തതാ ഹോതി നിപ്പരിയായദേസനത്താതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടിതേ കഥമാകാസാനഞ്ചായതനവചനന്തി? തത്ഥാപി അനന്തഫരണസബ്ഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘അനന്തഫരണതാസബ്ഭാവേ’’തി. യദി സബ്ബത്ഥ അനന്തഫരണതാ അത്ഥി, അഥ കസ്മാ ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി ന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സമയവവത്ഥാപനാ’’തിആദി. തത്ഥ പടിപത്തീതി ഝാനഭാവനാകാരമാഹ.

൨൬൬. ഉഗ്ഘാടഭാവോ ഉഗ്ഘാടിമം. യഥാ പാകിമം.

൨൬൮. ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോ തതിയാതി പദുദ്ധാരം കത്വാ യുത്തിതോ ആഗമതോ ച തദത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘തദതിക്കമതോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആരുപ്പസമാപത്തീനം ആരമ്മണാതിക്കമേന പത്തബ്ബത്താ വിസേസതോ ആരമ്മണേ ദോസദസ്സനം തദേവ അതിക്കമിതബ്ബന്തി അയം യുത്തി, ആരമ്മണേ പന അതിക്കന്തേ തദാരമ്മണം ഝാനമ്പി അതിക്കന്തമേവ ഹോതി. ഭാവനായ ആരമ്മണസ്സ വിഗമനം അപനയനം വിഭാവനാ. പാളിയന്തി വിഭങ്ഗേ. നനു ച പാളിയം ‘‘തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തം ‘‘ന ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണ’’ന്തി. ‘‘ന തഞ്ഞേവവിഞ്ഞാണന്തി വിസേസവചനേന അയമത്ഥോ സിദ്ധോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതന’’ന്തിആദിമാഹ.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ

൨൬൯. സത്തഹി മഹാവാരേഹീതി പടിച്ചസഹജാതപച്ചയനിസ്സയസംസട്ഠസമ്പയുത്തപഞ്ഹാവാരേഹി അനുലോമപച്ചനീയഅനുലോമപച്ചനീയപച്ചനീയാനുലോമാദിനയാ അനുലോമാദിനയാ. ഭാരദ്വാജഗോതമാദയോ അട്ഠചത്താലീസ ലോകേ ഗോത്താനി മൂലഭൂതാനി, തഥാ കട്ഠകലാപാദയോ അട്ഠചത്താലീസേവ ചരണാനീതി ആഹ ‘‘അട്ഠചത്താലീസ’’ന്തിആദി. തത്ഥ തേസന്തി ഭബ്ബാഭബ്ബാനം. ദ്വാരസീസേന ദ്വാരവന്താനി ഗയ്ഹന്തീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘തംതംദ്വാരാനി വാ കായാദീനീ’’തി. അചിത്തീകാരേന വാ കതം ഹീനം, അജ്ഝുപേക്ഖനേന കതം മജ്ഝിമം, സക്കച്ചകതം പണീതം. ആമിസകിഞ്ജക്ഖാദിഹേതു വാ കതം ഹീനം, പുഞ്ഞഫലകാമതായ കതം മജ്ഝിമം, കത്തബ്ബമിച്ചേവ അരിയഭാവേ ഠിതേന കതം പണീതം. ഭവസമ്പത്തിലോഭേന വാ പവത്തിതം ഹീനം, അലോഭജ്ഝാസയേന പവത്തിതം മജ്ഝിമം, പരഹിതായ പവത്തിതം പണീതം. പരിത്തകതം വാ ഹീനം, മത്തസോ കതം മജ്ഝിമം, അധിമത്തസോ കതം പണീതം. മഹഗ്ഗതേസു പന പടിലദ്ധമത്തം ഹീനം, നാതിസുഭാവിതം മജ്ഝിമം, സുഭാവിതം വസിപ്പത്തം പണീതം. ഇമേസുപി ഏകേകസ്സ ഹീനാദികസ്സ ആയൂഹനനാനത്താദിവസേന ഹീനാദിഭേദോ ലബ്ഭതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വസേനാതി യോ ചിത്തപ്പഭാവിതോ ചിത്തസമ്പയുത്താനം ചിത്താധിപതേയ്യഭാവോ, സോ തംനിമിത്തേ ചിത്തേ ഉപചരിതോതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരകുസലവണ്ണനാ

൨൭൭. ‘‘കേനട്ഠേന ലോകുത്തര’’ന്തിആദി പടിസമ്ഭിദാവചനം (പടി. മ. ൨.൪൩) അട്ഠകഥായ ആഭതം, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘തിവിധോപി അനുത്തരധമ്മോ ലോകം തരതീ’’തിആദിനാ സങ്ഗഹിതോതി തം തീഹി പദേഹി യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ലോകം തരതീതി ഏതേനാ’’തിആദിമാഹ. ഏകേകസ്മിം യോജേതബ്ബോ ലോകസ്സ അന്തഗമനാദിതായ മഗ്ഗാദീസുപി ലബ്ഭമാനത്താ. മഗ്ഗേയേവ വാ തിവിധോപി അത്ഥോ യോജേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അനതിവത്തനാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസതാ തദുപഗവീരിയവാഹനം ആസേവനാതി ഇമേ തയോ ഭാവനാവിസേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. യസ്മാ ചേതേ ഭാവനാവിസേസാ സംകിലേസവോദാനേസു വട്ടവിവട്ടേസു ച തംതംആദീനവാനിസംസദസ്സനഭൂതായ പുബ്ബഭാഗപഞ്ഞായ സമ്പാദിതേന ഞാണവിസേസേന നിപ്ഫജ്ജന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം…പേ… വഡ്ഢേതീ’’തി.

നിസ്സയോ ഹോതീതി രുക്ഖോ വിയ സാഖായ ആധാരഭാവേന വോഹരീയതീതി അത്ഥോ. ഫലഞാണഫലങ്ഗാനം നിസ്സയവചനം നിസ്സയപച്ചയത്താ. തതോയേവ നിസ്സയഭാവതോ പതിട്ഠാഭാവതോ. അരിയഫലസന്നിസ്സയേന ഹി അരിയാ കതകിച്ചാ സുട്ഠു നിബ്ബിന്നസബ്ബഭവാപി ചിരതരം ലോകേ പരഹിതായ തിട്ഠന്തി. കിലേസാനം ഓധിസോ പജഹനകാപി അരിയമഗ്ഗാ അവിസേസേന സബ്ബാകുസലാനം സബ്ബകുസലപടിപക്ഖതായ അഞ്ഞമഗ്ഗപ്പഹാതബ്ബേസുപി കേനചി പഹാനാകാരേന പവത്തന്തീതി തം പഹാനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതരേസം വിജ്ജുതോഭാസേന വിയ തമസ്സാ’’തി ആഹ. യേന പാളിയം ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഞാണാനം വിജ്ജൂപമതാ ദസ്സിതാ. യദി ഏവം ഉപരിമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ ഇതരേതി ഇധാധിപ്പേതാ. ന തേസം സമുച്ഛേദവചനം യുത്തം. ന ഹി ഭാവനായ പഹാതബ്ബേ ദസ്സനമഗ്ഗോ സമുച്ഛിന്ദിതും സക്കോതി. തഥാ ച സതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ഏവ തേ സിയും. അഥ തദങ്ഗപ്പഹാനം അധിപ്പേതം, യേന ‘‘വിജ്ജുതോഭാസേന വിയ തമസ്സാ’’തി വുത്തം, തം പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനായ ഏവ സിദ്ധം ന ച യുത്തം ലോകുത്തരമഗ്ഗോ തദങ്ഗവസേന കിലേസേ പജഹതീതി. വിക്ഖമ്ഭനേപി ഏസേവ നയോ, അനുലോമഞാണേനേവ തസ്സ സാതിസയം സാധിതത്താ. അഥ പന പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ ഏവ കിലേസാ ഇതരേതി അധിപ്പേതാ, ഏവം സന്തേ തേസം ഇതരഭാവോവ ന സിയാ, ന ച അനപായഗമനീയാ നാമ കിലേസാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ അത്ഥി, നാപി പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ തേന വിജ്ജുതോഭാസേന വിയ തമോ സമുച്ഛിന്ദിതബ്ബാതി വത്തും യുത്തന്തി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോയം ‘‘ഇതരേസം…പേ… സമുച്ഛേദോ’’തി. ലോകിയജ്ഝാനമ്പി ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതീതി ഇദം അധിപ്പായവസേന നേതബ്ബം നേയ്യത്ഥത്താതി തം അധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ ‘‘അകതാധികാരസ്സാ’’തി ആഹ. തേന യഥാവുത്തവചനസ്സ ച സപ്പദേസതം ദസ്സേതി. നനു ച കതാധികാരസ്സ അരിയസ്സ മഗ്ഗേന സമിജ്ഝമാനമ്പി ഝാനം മഗ്ഗപടിപദാവസേന പടിപദാസഹിതമേവാതി. ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതീതി സക്കാ വത്തും, തേനേതം വചനം നിപ്പദേസമേവാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘കതാധികാരസ്സ പനാ’’തിആദി. ഇദാനി തസ്സ വചനസ്സ അധിപ്പായവസേന ഗഹേതബ്ബത്ഥതാ പാളിതോപി വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാവുത്ത…പേ… കതാ’’തി.

‘‘യോ കോചീതി അവിസേസവചന’’ന്തി തസ്സ അപവാദം ദസ്സേന്തോ ‘‘സകിം ദ്വിക്ഖത്തു’’ന്തി ആദിമാഹ. പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം പരിജാനനം. നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനന്തി നാമരൂപവവത്ഥാപനപച്ചയപരിഗ്ഗഹലക്ഖണപടിവേധനികന്തിപരിയാദാനാനം. കിച്ഛസിദ്ധിതോതി നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം കേസഞ്ചി സബ്ബേസമ്പി വാ കിച്ഛസിദ്ധിതോ. ഏസ നയോ ദുതിയവാരാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം. സുഖസിദ്ധിയമ്പീതി നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം കിച്ഛസിദ്ധി മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധഭാവസ്സ കാരണഭാവേ അനേകന്തികാ. വിപസ്സനാസഹഗതിന്ദ്രിയാനം പന മന്ദതാ തസ്സ ഏകന്തകാരണന്തി ദസ്സേതി.

ഏതദന്തത്താ പടിപദായാതി ഏതേന നിപ്പരിയായതോ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിസങ്ഖാതായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചിരാചിരപ്പവത്തിവസേന മഗ്ഗസ്സ ഖിപ്പദന്ധാഭിഞ്ഞതാ വുത്താതി ദസ്സേതി. പുരിമാനന്തി പുരിമവാരാനം, ലക്ഖണപടിവേധാദീനംയേവ വാ. ഹേട്ഠിമകോടിയാ തിക്ഖത്തും കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേ സതി ദുക്ഖാപടിപദാഭാവോ, ന തതോ ഹേട്ഠാതി നിച്ഛിതത്താ ആഹ ‘‘തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരതാവസേനാ’’തി. തസ്സ സുഖാപടിപദാ വേദിതബ്ബാ ഉക്കംസവസേനാതി അധിപ്പായോ.

യസ്മിം പുഗ്ഗലേ വിസംവാദനഭേദനാനിട്ഠാനത്ഥനിയോജനാനം പവത്തി, തത്ഥ സിനേഹവിരഹേനേവ തേസം പവത്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അസങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖതാ ച അപരിഗ്ഗഹതാ ച വുത്താ. തപ്പടിപക്ഖവിരുദ്ധസഭാവത്താ സമ്മാവാചായ സിനിദ്ധഭാവതാ പരിഗ്ഗാഹകസഭാവതാ. സദ്ധാവിസേസയോഗതോ വാ തസ്സാ സിനിദ്ധഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. സമുട്ഠാപേതീതി പവത്തേതി. ജീവമാനോ വാ സത്തോ, സമ്പയുത്തധമ്മാ വാ വോദായന്തി ഏതേന സയം വാ വോദായതീതി വോദാനം.

൨൮൫. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി പതിട്ഠാനം. അവസേസകിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി ആയൂഹനാ. സസ്സതദിട്ഠിയാ പതിട്ഠാനം. ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹനാ. ലീനവസേന പതിട്ഠാനം. ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹനാ. കാമസുഖാനുയോഗവസേന പതിട്ഠാനം. അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹനാ. സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനം. സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹനാതി ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനായം വുത്തേസു പകാരന്തരേസു ഇധ അവുത്താനം വസേനപി പതിട്ഠാനായൂഹനാ വേദിതബ്ബാ.

അഥ വാ കിലേസഗ്ഗഹണേന തണ്ഹാസസ്സതദിട്ഠിസബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരാ ഗഹിതാ തംസഭാഗതായ തദേകട്ഠതായ ച. തഥാ അഭിസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന അവസേസകിലേസഉച്ഛേദദിട്ഠിസബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരാ. ലീനുദ്ധച്ചകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗാനം വിസും വുത്തത്താ തേഹി ന യോജേതബ്ബന്തി കിലേസാഭിസങ്ഖാരവസേന പതിട്ഠാനായൂഹനേ വത്വാ തണ്ഹാദിട്ഠീനം തത്ഥ വിസേസപച്ചയതം ദീപേതും തദുഭയവസേനപി യോജനാ കതാ. നയദസ്സനം വാ ഏതം തത്ഥ ദട്ഠബ്ബം. ഏവമിതരേപി പകാരാ യോജേതബ്ബാതി. ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൪.൧൧൨, ൧൧൪) അങ്ഗ-സദ്ദസ്സ കാരണത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൨൯൯. മുസാവാദാദീനി ഭാസമാനോ കരോതി നാമ കിം വക്ഖമാനം കിരിയം, കാ പന സാതി? മുസാവാദാദികിരിയാതി വിദിതോവായമത്ഥോ. ഏവം വാ ഏത്ഥ യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ.

൩൦൧. നിപ്ഫാദിതപച്ചയാനന്തി ചീവരാദിപച്ചയാനം. കുഹനവത്ഥൂനീതി പാപിച്ഛതം നിസ്സായ ലൂഖചീവരാദിസേവനവസേന ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ അരഹാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൨൪) അത്താനം അരിയഗുണസാമന്തം കത്വാ ഭണനവസേന വിസേസലാഭിനോ വിയ അത്തനോ പരിഹരണവസേന ച പവത്താ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ പരേസം വിമ്ഹാപനകാരണാനി കുഹനവത്ഥൂനി.

൩൪൩. സതിപി സഗുണാരമ്മണേഹി മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്തനാമലാഭേ ന നിപ്പരിയായേന വിപസ്സനാ അനിമിത്തനാമികാതി ആഗമനതോ മഗ്ഗോ അനിമിത്തനാമം ന ലഭതീതി ആഹ ‘‘ന പന സഗുണാരമ്മണേഹി…പേ… സിദ്ധം ഹോതീ’’തി. യസ്മാ പന ആഗമനതോ സുഞ്ഞതം അപ്പണിഹിതന്തി ലദ്ധനാമസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഗുണതോ ആരമ്മണതോ ച തംനാമാഭാവോ ന കദാചിപി അത്ഥി, തസ്മാ നാമത്തയപാരിപൂരിഹേതുആഗമനതോ നാമലാഭോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘പരിപുണ്ണനാമസിദ്ധിഹേതുത്താ’’തി. സബ്ബേസന്തി സബ്ബവിമോക്ഖമുഖാഗതാനമ്പി മഗ്ഗാനം. നാമത്തയയോഗോതി സുഞ്ഞതാപണിഹിതാനിമിത്തനാമയോഗോ. വവത്ഥാനം അസങ്കരോ.

൩൫൦. നിമിത്തധമ്മാ സങ്ഖാരാ തേഹി സനിമിത്താ സവിഗ്ഗഹാ വിയ ഉപട്ഠഹന്തീതി തേസം അഭാവിതഭാവനസ്സ ഭാവിതഭാവനസ്സ ച ഉപട്ഠഹനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘സമൂഹാദീ’’തിആദിമാഹ. തേന ച ‘‘വിമോക്ഖേന സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) വുത്തം, ന ‘‘തസ്മിം വിമോക്ഖേ’’തി, തസ്മാ ‘‘അനിമിത്തവിമോക്ഖോതി അനിച്ചാനുപസ്സനം ആഹാ’’തി വുത്തം. ഇതരത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അനിമിത്തസ്സ അനിമിത്തഭാവാഭാവോ നത്ഥീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു ച അനിച്ചാനുപസ്സനായ അനിമിത്തവിമോക്ഖഭാവോ പരിയായേനാതി നിപ്പരിയായദേസനായ തസ്സാ അനിമിത്തഭാവാഭാവോ അത്ഥി ഏവ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘അനിമിത്തസ്സ അനിമിത്തനാമദാനാഭാവോ’’തി ച ന ന സക്കാ വത്തുന്തി ഉപമാസംസന്ദനം സുട്ഠുതരം യുജ്ജതി, തഥാ അനിമിത്തേന മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്തഭാവോ ന യുജ്ജതിയേവ. തേനാഹ ‘‘പരമത്ഥതോ നാമം ദാതും ന സക്കോതീ’’തി? സച്ചമേതം, പരിയായസിദ്ധംയേവ പന അനിച്ചാനുപസ്സനായ അനിമിത്തഭാവം ഗഹേത്വാ മഗ്ഗസോധനവസേനായമനുയോഗോ കതോ ‘‘അനിമിത്തവിമോക്ഖസ്സ അനിമിത്തഭാവാഭാവോ നത്ഥീതിവിരുദ്ധം വിയ ഹോതീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അനിമിത്തം…പേ… ദീപിതോ ഹോതീ’’തി സയമേവ വക്ഖതീതി. സാമഞ്ഞന്തി ഉപമോപമിതബ്ബാനം സമ്ബന്ധമാഹ. ന മഗ്ഗാധിപതീതി മഗ്ഗോ അധിപതി മഗ്ഗാധിപതീതി ഛന്ദചിത്താനം അയം സമഞ്ഞാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ന ച തേഹി മഗ്ഗസ്സാതി ഛന്ദചിത്തേഹി മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതസ്സാതി മഗ്ഗാധിപതീതി അയം സമഞ്ഞാ മഗ്ഗസ്സ നത്ഥി. കസ്മാ? തേസം ഛന്ദചിത്താനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ.

ഝാനസ്സ സുഞ്ഞതാദിനാമകത്താതി ഏതേന ഇന്ദ്രിയബലാദീനമ്പി മഗ്ഗസമ്പയോഗതോ സുഞ്ഞതാദിനാമകതാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. സതിപി പച്ചനീകാമസനേ ന തസ്സ മഗ്ഗസ്സ തം പരിബ്യത്തം യഥാ സരസതാതി ആഹ ‘‘സരസപ്പധാനോ’’തി. ദ്വീഹീതി സരസപച്ചനീകേഹി. അഞ്ഞനിരപേക്ഖേഹീതി ആഗമനനിരപേക്ഖേഹി. തസ്മാതി യസ്മാ സരസതോവ നാമലാഭേ അവവത്ഥാനാപത്തി സബ്ബസ്സ മഗ്ഗസ്സ സബ്ബനാമഭാവാപത്തി ഹോതി, തസ്മാ. അത്താഭി…പേ… മഗ്ഗാതി തേന ആഗമനതോ നാമലാഭസ്സ പച്ചനീകതോ നാമലാഭഭാവം ദസ്സേതി. സരസന്തരേതി അനിമിത്തഭാവാദികേ. പച്ചനീകസഹിതേന സരസേനാതി സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതഭാവേഹി തദാഗമനേഹി. നിമിത്തഗ്ഗഹണാനിവാരണാതി സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ അനിസേധനതോ. സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതസ്സേവ മഗ്ഗസ്സ വുത്തത്താ അനിച്ചതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ മഗ്ഗോ ഇധ അസങ്ഗഹിതോ സിയാതി ആസങ്കിത്വാ ആഹ ‘‘അനിച്ചാനുപസ്സനാ’’തിആദി. സങ്ഖാരേഹി വുട്ഠാനം ന സിയാ, ലക്ഖണേഹി ഏവ വുട്ഠാനം സിയാതി അധിപ്പായോ, ലക്ഖണപടിവേധോ ന സിയാ അതദാരമ്മണത്താതി അത്ഥോ. സങ്ഖാരാനഞ്ഹി ഹുത്വാ അഭാവഉദയബ്ബയപടിപീളനാവസവത്തനാകാരേസു അനിച്ചതാദിലക്ഖണവോഹാരോ.

ആകാരവന്തേസു ഗഹിതേസു തദാകാരോപി ഗഹിതോയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണാനിപി പടിവിദ്ധാനി ഹോന്തി തദാകാരസങ്ഖാരഗ്ഗഹണതോ’’തി. യഥാവുത്താധിപ്പായേനാതി ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ ‘‘സങ്ഖാരേസൂ’’തിആദിനാവ വുത്തപ്പകാരാധിപ്പായേന. വിസുന്തി സങ്ഖാരേഹി വിനിവത്തേത്വാ.

ലോകുത്തരകുസലം

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചധാ ഉദ്ദിസതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അജ്ഝത്തദുകവസേന രൂപദുകവസേന ച ഭിന്ദിത്വാ അഭിന്ദിത്വാ ച നിമിത്തവചനേനേവ ഉദ്ദിസതി പവത്തസ്സപി സങ്ഖാരനിമിത്തഭാവാനതിവത്തനതോ വുട്ഠാതബ്ബതാസാമഞ്ഞതോ ച. തേനേവ ഉപാദിന്നാനുപാദിന്നവസേന പവത്തം ദ്വിധാ കത്വാ നിദ്ദിസിത്വാപി ‘‘അയം താവ നിമിത്തേ വിനിച്ഛയോ’’തി നിമിത്തവസേനേവ നിഗമേതി. ഏത്ഥ ച നിമിത്തം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ, പവത്തം പന അജ്ഝത്തമേവാതി അയമേതേസം വിസേസോ. ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസന്തി ബോജ്ഝങ്ഗഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനം അസദിസതം. അസമാപജ്ജിതുകാമതാസങ്ഖാതാ വിതക്കാദിവിരാഗഭാവനാ അസമാപജ്ജിതുകാമതാവിരാഗഭാവനാ. ഇതരസ്സാതി പാദകജ്ഝാനാദികസ്സ. അതബ്ഭാവതോതി യഥാവുത്തവിരാഗഭാവനാഭാവസ്സ അഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ മഗ്ഗാസന്നായ വിപസ്സനായ സോമനസ്സസഹഗതത്തേ മഗ്ഗസ്സ പഠമാദിജ്ഝാനികതാ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതത്തേ പഞ്ചമജ്ഝാനികതാ ഏവ ച തബ്ബസേന ച ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം വിസേസോതി തേസം നിയമേ ആസന്നകാരണം പധാനകാരണഞ്ച വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ, ന ഏവം പാദകജ്ഝാനാദയോതി.

ഇദാനി അപാദകപഠമജ്ഝാനപാദകാനം പകിണ്ണകസങ്ഖാരപഠമജ്ഝാനാനി സമ്മസിത്വാ നിബ്ബത്തിതാനഞ്ച മഗ്ഗാനം ഏകന്തേന പഠമജ്ഝാനികഭാവതോ വിപസ്സനാനിയമോയേവേത്ഥ ഏകന്തികോ പധാനഞ്ചാതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘വിപസ്സനാനിയമേനേവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതരേതി ദുതിയജ്ഝാനികാദിമഗ്ഗാ. പാദകജ്ഝാനാതിക്കന്താനം അങ്ഗാനം അസമാപജ്ജിതുകാമതാവിരാഗഭാവനാഭൂതാ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അധിട്ഠാനഭൂതേന പാദകജ്ഝാനേന ആഹിതവിസേസാ മഗ്ഗസ്സ ഝാനങ്ഗാദിവിസേസനിയാമികാ ഹോതീതി ‘‘പാദകജ്ഝാനവിപസ്സനാനിയമേഹീ’’തി വുത്തം. യഥാ ച അധിട്ഠാനഭൂതേന പാദകജ്ഝാനേന, ഏവം ആരമ്മണഭൂതേന സമ്മസിതജ്ഝാനേന ഉഭയസബ്ഭാവേ അജ്ഝാസയവസേന ആഹിതവിസേസാ വിപസ്സനാ നിയമേതീതി ആഹ ‘‘ഏവം സേസവാദേസുപി…പേ… യോജേതബ്ബോ’’തി.

പാദകജ്ഝാനസങ്ഖാരേസൂതി പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാരേസു. ‘‘പഠമജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦) ഹി വുത്തം. തംതംവിരാഗാവിരാഗഭാവനാഭാവേനാതി വിതക്കാദീനം വിരജ്ജനാവിരജ്ജനഭാവനാഭാവേന. തേന ആരമ്മണജ്ഝാനസ്സപി വിപസ്സനായ വിസേസാധാനം ഉപനിസ്സയതമാഹ.

പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനാനിയേവ ബോജ്ഝങ്ഗാദിവിസേസാനം ഉപനിസ്സയോ കാരണന്തി പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനുപനിസ്സയോ, തസ്സ സബ്ഭാവേ. തദഭാവാഭാവതോതി തസ്സ അജ്ഝാസയസ്സ അഭാവാഭാവതോ.

ചതുത്ഥജ്ഝാനികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആരുപ്പേ അരൂപജ്ഝാനമേവ പാദകം സിയാതി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനികവജ്ജാന’’ന്തി. അരിയമഗ്ഗസ്സ ഓളാരികങ്ഗാതിക്കമനൂപനിസ്സയാ വിപസ്സനായ അധിട്ഠാനാരമ്മണഭൂതാ ദുതിയജ്ഝാനാദയോ. പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹീതി പഞ്ചഹി ഝാനങ്ഗേഹി. ‘‘തംതംവാദേഹി പഞ്ഞാപിയമാനാനി പാദകജ്ഝാനാദീനി വാദസഹചാരിതായ ‘വാദാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി അധിപ്പായേന ‘‘തയോപേതേ വാദേ’’തി ആഹ. വദന്തി ഏതേഹീതി വാ വാദകരണഭൂതാനി പാദകജ്ഝാനാദീനി വാദാ.

വിപാകസന്താനസ്സ…പേ… സുസങ്ഖതത്താതി ഏതേന യസ്മിം സന്താനേ കമ്മം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ ഉപ്പജ്ജമാനമേവ കിഞ്ചി വിസേസാധാനം കരോതീതി ദീപേതി. യതോ തസ്മിംയേവ സന്താനേ തസ്സ വിപാകോ, നാഞ്ഞത്ഥ.

പുരിമാനുലോമം വിയ തന്തി യഥാ ഗോത്രഭുട്ഠാനേ ഉപ്പന്നാനുലോമതോ പുരിമഅനുലോമഞാണം തം ഗോത്രഭുട്ഠാനേ ഉപ്പന്നാനുലോമം അനുബന്ധതി, ഏവം. തദപീതി ഗോത്രഭുട്ഠാനേ ഉപ്പന്നാനുലോമഞാണമ്പി അഞ്ഞം അനുലോമഞാണമേവ അനുബന്ധേയ്യ, തസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജേയ്യ. സാ ഭൂമീതി സാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ കിലേസാനം ഉപ്പത്തിട്ഠാനതായ ഭൂമി. ഏകോ ഭവോതി ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി ഏതേന സത്ത ഭവേ ദ്വേ ഭവേതി ഇദമ്പി അധിപ്പായവസേന നേതബ്ബത്ഥം, ന യഥാരുതവസേനാതി ദസ്സേതി. തത്ഥായം അധിപ്പായോ – ഏകവാരം കാമാവചരദേവേസു ഏകവാരം മനുസ്സേസൂതി ഏവമ്പി മിസ്സിതൂപപത്തിവസേന തേസു ഏകിസ്സാ ഏവ ഉപപത്തിയാ അയം പരിച്ഛേദോ. യം പന ‘‘ന തേ ഭവം അട്ഠമമാദിയന്തീ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൯; സു. നി. ൨൩൨) വുത്തം, തമ്പി കാമാവചരഭവംയേവ സന്ധായാഹ. മഹഗ്ഗതഭവാനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി വദന്തി. തഥാ ‘‘ഠപേത്വാ ദ്വേ ഭവേ’’തി ഏത്ഥാപി കാമാവചരദേവമനുസ്സഭവാനം മിസ്സകവസേനേവ, തസ്മാ കാമധാതുയം യേ ദ്വേ ഭവാതി കാമാവചരദേവമനുസ്സവസേന യേ ദ്വേ ഭവാതി അത്ഥോ. പുരിമവികപ്പേസു പുഗ്ഗലഭേദേന പടിപദാ ഭിന്ദിത്വാ കസ്സചി ചലതീതി, കസ്സചി ന ചലതീതി കത്വാ ‘‘ചലതി ഏവാ’’തി അവധാരണമന്തരേന അത്ഥോ വുത്തോ. യസ്മാ പന അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦ ലോകുത്തരകുസലപകിണ്ണകകഥാ) ‘‘യഥാ ച പടിപദാ, ഏവം അധിപതിപി ചലതി ഏവാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ സബ്ബേസമ്പി പടിപദാസു അഭേദേന ഗഹിതാസു ഏകന്തേന ചലനം സമ്ഭവതീതി ‘‘ചലതിച്ചേവ വുത്തം, ന ന ചലതീ’’തി തതിയവികപ്പോ ചലനാവധാരണോ വുത്തോ.

ലോകുത്തരകുസലപകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമമഗ്ഗവീസതിമഹാനയവണ്ണനാ

൩൫൭. ഝാനമഗ്ഗാദിപരിയായേഹി കഥിതേ ബോജ്ഝനകാതി അധിപ്പേതാ, വിസേസതോ പുബ്ബഭാഗേ ‘‘ഝാനം ഭാവേമി മഗ്ഗം ഭാവേമീ’’തി പവത്തജ്ഝാസയാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായേന ‘‘യസ്സ പുബ്ബഭാഗേ’’തിആദിമാഹ.

൩൫൮. ഉപനിസ്സയവസേനാതി തഥാ ചിത്തപ്പവത്തിസങ്ഖാതേന പുബ്ബഭാഗാഭിസങ്ഖാരേന. തേനേവാഹ ‘‘യസ്സ ഹീ’’തിആദി. തദനുരൂപബലാതി അധിപതിപച്ചയലാഭേന സത്തിവിസേസയോഗമാഹ. യദി പുബ്ബഭാഗാഭിസങ്ഖാരവസേന ഛന്ദാദീനം അധിപതിഭാവോ, കിമത്ഥമേതേയേവ ഏവം വുത്താ, നനു സദ്ധാദീനമ്പി പുബ്ബഭാഗാഭിസങ്ഖാരോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സേസധമ്മാന’’ന്തിആദി. അതംസഭാവത്താതി സമ്പയുത്തേഹി സാതിസയമനുവത്തിതബ്ബഭാവരഹിതത്താ. കിഞ്ചാപി ഹി സദ്ധാദയോപി ഇന്ദ്രിയപച്ചയതായ സമ്പയുത്തേഹി അനുവത്തയന്തി, ഏകസ്മിം പന ചിത്തുപ്പാദേ സമധുരേന അഞ്ഞേന വിനാ സമ്പയുത്തേഹി അനുവത്തനീയഭാവോ ന തേസം യഥാ ഛന്ദാദീനന്തി തേയേവ അധിപതിഭാവേന വുത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇന്ദ്രിയസഹജാതാധിപതിപച്ചയാനം വിസേസോ പരിബ്യത്തോ ഹോതി.

ചതുമഗ്ഗനയസഹസ്സവണ്ണനാ

൩൬൨. മാനസ്സ ദിട്ഠിസദിസാ പവത്തി. തഥാ ഹി സോ അധിപതി വിയ അഞ്ഞാധിപതിനാ ദിട്ഠിയാ സഹ നപ്പവത്തതീതി. ഏകദേസ…പേ… ഉപമാ ഹോതി, ന സബ്ബസാമഞ്ഞേന, ഇതരഥാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനേ അന്ധകാരാവത്ഥരണം വിയ അഗ്ഗമഗ്ഗതിരോധാനേ സച്ചപടിച്ഛാദകതമപ്പവത്തി ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞേ അഞ്ഞേ. ‘‘ആനീതം ഇദം സുത്ത’’ന്തി വിഭത്തി പരിണാമേതബ്ബാ. യഥാവുത്തനയേനാതി ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന. ന ഉപമായ വുത്തത്താതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ന ഉപമായ വുത്തഭാവതോ. യഥാവുത്തനയേനാതി വാ ഏതസ്മിം സുത്തേ വുത്തപ്പകാരേന നയേന ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായം ഉപമായ ന വുത്തത്താ. അവയവാ വിയ ഹോന്തി, യേന തേ ചേതസി നിയുത്താ, ചിത്തസ്സ ഏതേതി ച ചേതസികാതിആദിനാ വുച്ചന്തി, ന പന ‘‘ഫസ്സികാ’’തിആദിനാതി ദട്ഠബ്ബം.

കുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.