൧. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. സമിതാവിനാതി സമിതപാപേന. ഗോതമകേ ചേതിയേതി ഗോതമയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരോ വുച്ചതി. പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി ഭഗവതാ ഗഹപതിചീവരേ അനുഞ്ഞാതേ ബഹൂനി ചീവരാനി ലഭിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ സീസേപി ഖന്ധേപി കടിയാപി ഠപേത്വാ ആഗച്ഛന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ചീവരേ സീമം ബന്ധന്തേന തിചീവരം പരിഭോഗത്ഥായ അനുഞ്ഞാതം, ന പന അധിട്ഠാനവസേന. നഹായന്തി ഏത്ഥാതി നഹാനം, നഹാനതിത്ഥം.

൪൬൦. ഏകോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘ബുദ്ധരതനസ്സ ച സങ്ഘരതനസ്സ ച പൂജാ പഞ്ഞായതി, കഥം നു ഖോ ധമ്മരതനം പൂജിതം നാമ ഹോതീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. ഭഗവാ ആഹ ‘‘സചേപി ബ്രാഹ്മണ ധമ്മരതനം പൂജേതുകാമോ, ഏകം ബഹുസ്സുതം പൂജേഹീ’’തി. ബഹുസ്സുതം ഭന്തേ ആചിക്ഖഥാതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛാതി. സോ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ബഹുസ്സുതം ഭന്തേ ആചിക്ഖഥാ’’തി ആഹ. ആനന്ദത്ഥേരോ ബ്രാഹ്മണാതി. ബ്രാഹ്മണോ ഥേരം സഹസ്സഗ്ഘനകേന ചീവരേന പൂജേസി. തേന വുത്തം ‘‘പടിലാഭവസേന ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ഉപ്പന്ന-സദ്ദോ നിപ്ഫന്നപരിയായോപി ഹോതീതി തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘നോ നിപ്ഫത്തിവസേനാ’’തി. പഠമമേവ ഹി തം തന്തവായകമ്മേന നിപ്ഫന്നം.

ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേത്വാ സയം അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതീതി ഏത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ കരോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഏകമേകേന അത്തനോ പത്തചീവരം ദത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാപിതാനി പഞ്ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി അഹേസും. ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അതിവിയ മമായതീതി ആനന്ദത്ഥേരോ താവ മമായതു അഖീണാസവഭാവതോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കഥന്തി? ന ഇദം മമായനം ഗേഹസ്സിതപേമവസേന, അഥ ഖോ ഗുണസമ്ഭാവനാവസേനാതി നായം ദോസോ. നവമം വാ ദിവസം ദസമം വാതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, നവമേ വാ ദസമേ വാ ദിവസേതി അത്ഥോ. സചേ ഭവേയ്യാതി സചേ കസ്സചി ഏവം സിയാ. വുത്തസദിസമേവാതി ഏത്ഥ ‘‘വുത്തദിവസമേവാ’’തിപി പഠന്തി. ധാരേതുന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആഹാ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൬൨-൪൬൩. നിട്ഠിതചീവരസ്മിന്തി ഭുമ്മവചനസ്സ ലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘നിട്ഠിതേ ചീവരസ്മി’’ന്തി, ചീവരസ്സ കരണപലിബോധേ ഉപച്ഛിന്നേതി വുത്തം ഹോതി. പാസപട്ടഗണ്ഠികപട്ടപരിയോസാനം യം കിഞ്ചി കാതബ്ബം, തം കത്വാതി യോജേതബ്ബം. സൂചിയാ പടിസാമനന്തി ഇദം സൂചികമ്മസ്സ സമ്മാ പരിനിട്ഠിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, സൂചികമ്മനിട്ഠാനമേവേത്ഥ പമാണം. ഏതേസമ്പീതി വിനട്ഠാദിം പരാമസതി.

കഥിനേ ച ഉബ്ഭതസ്മിന്തി യം സങ്ഘസ്സ കഥിനം അത്ഥതം, തസ്മിം കഥിനേ ച ഉബ്ഭതേതി അത്ഥോ. ദുതിയസ്സ പലിബോധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതീതി ആവാസപലിബോധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി ദ്വിന്നം പലിബോധാനം അഭാവദസ്സനേന അത്ഥതകഥിനസ്സ പഞ്ചമാസബ്ഭന്തരേ യാവ ചീവരപലിബോധോ ആവാസപലിബോധോ ച ന ഉപച്ഛിജ്ജതി, താവ അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം അതിരേകചീവരം ദസാഹതോ പരമ്പി ഠപേതും വട്ടതീതി ദീപേതി. അത്ഥതകഥിനസ്സ ഹി യാവ കഥിനസ്സ ഉബ്ഭാരാ അനാമന്തചാരോ അസമാദാനചാരോ യാവദത്ഥചീവരം ഗണഭോജനം യോ ച തത്ഥ ചീവരുപ്പാദോതി ഇമേ പഞ്ചാനിസംസാ ലബ്ഭന്തി. പക്കമനം അന്തോ അസ്സാതി പക്കമനന്തികാ. ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ആഗതട്ഠാനേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഖോമന്തി ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപടചീവരം, തഥാ സേസാനി. സാണന്തി സാണവാകസുത്തേഹി കതചീവരം. ഭങ്ഗന്തി ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ കതചീവരം. ഭങ്ഗമ്പി വാകമയമേവാതി കേചി. ദുകൂലം പട്ടുണ്ണം സോമാരപടം ചീനപടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഇമാനി പന ഛ ചീവരാനി ഏതേസംയേവ അനുലോമാനീതി വിസും ന വുത്താനി. ദുകൂലഞ്ഹി സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പട്ടുണ്ണദേസേ സഞ്ജാതവത്ഥം പട്ടുണ്ണം. ‘‘പട്ടുണ്ണകോസേയ്യവിസേസോ’’തി ഹി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. സോമാരദേസേ ചീനദേസേ ച ജാതവത്ഥാനി സോമാരചീനപടാനി. പട്ടുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജം ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം, തം ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം ഏവ അനുലോമം. ദേവതാഹി ദിന്നം ചീവരം ദേവദിന്നം, തം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം, തമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമം ഹോതി തേസു അഞ്ഞതരഭാവതോ.

മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ വിദത്ഥിം സന്ധായ ‘‘ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ദീഘതോ വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണം വിത്ഥാരതോ തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണം വികപ്പനുപഗന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി കുടികാരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) വുത്തം, തസ്മാ സുഗതങ്ഗുലേന ദ്വാദസങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി സിദ്ധം. ഏവഞ്ച കത്വാ സുഗതങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണന്തി ഇദം ആഗതമേവാതി.

തം അതിക്കാമയതോതി ഏത്ഥ തന്തി ചീവരം കാലം വാ പരാമസതി. തസ്സ യോ അരുണോതി തസ്സ ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ യോ അതിക്കന്തോ അരുണോ. ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിന്തി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ അതിക്കന്തഅരുണേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ദിവസസദ്ദേന ഹി തംദിവസനിസ്സിതോ അരുണോ വുത്തോ. ബന്ധിത്വാതി രജ്ജുആദീഹി ബന്ധിത്വാ. വേഠേത്വാതി വത്ഥാദീതി വേഠേത്വാ.

വചനീയോതി സങ്ഘം അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം. അഞ്ഞഥാപി വത്തബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘യായ കായചി ഭാസായ പദപടിപാടിയാ അവത്വാപി അത്ഥമത്തേ വുത്തേ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. തേനാതി ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തേന. പടിഗ്ഗാഹകേന ‘‘പസ്സസീ’’തി വുത്തേ ദേസകേന വത്തബ്ബവചനം ദസ്സേതി ‘‘ആമ പസ്സാമീ’’തി. പുന പടിഗ്ഗാഹകേന വത്തബ്ബവചനമാഹ ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി. ഏവം വുത്തേ പുന ദേസകേന വത്തബ്ബവചനം ‘‘സാധു സുട്ഠു സംവരിസ്സാമീ’’തി. ഇമിനാ അത്തനോ ആയതിം സംവരേ പതിട്ഠിതഭാവം ദസ്സേതി. ദ്വീസു പന സമ്ബഹുലാസു വാതി ദ്വീസു സമ്ബഹുലാസു വാ ആപത്തീസു പുരിമനയേനേവ വചനഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഞത്തിയം ആപത്തിം സരതി വിവരതീതി ഏത്ഥ ദ്വേ ആപത്തിയോതി വാ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോതി വാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ചീവരദാനേപീതി നിസ്സട്ഠചീവരസ്സ ദാനേപി. വത്ഥുവസേനാതി ചീവരഗണനായ. ഗണസ്സ വുത്താ പാളിയേവേത്ഥ പാളീതി ദ്വീസു ഇമാഹം ആയസ്മന്താനം നിസ്സജ്ജാമീതി വചനേ വിസേസാഭാവതോ വുത്തം. ഏവം…പേ… വത്തും വട്ടതീതി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഇതോ ഗരുകതരാനീ’’തിആദി. തത്ഥ ഇതോതി ഇതോ നിസ്സട്ഠചീവരദാനതോ. ഞത്തികമ്മതോ ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഗരുകതരന്തി ആഹ ‘‘ഇതോ ഗരുകതരാനീ’’തി. ഇമാഹം ചീവരന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം ചീവര’’ന്തിപി പഠന്തി.

൪൬൮. ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീതി ഇദം വേമതികം അനതിക്കന്തസഞ്ഞഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. യോപി ഏവംസഞ്ഞീ, തസ്സപീതി ന കേവലം അതിക്കന്തേ അതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സ, അഥ ഖോ വേമതികസ്സ അനതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സപീതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം സേസത്തികേപി അതിദിസതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി ഏസ നയോ അവിനട്ഠാദീസുപീതി അഞ്ഞേസം ചീവരേസു ഉപചികാദീഹി ഖായിതേസു ‘‘മയ്ഹമ്പി ചീവരം ഖായിത’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അനട്ഠതോ അവിലുത്തസ്സ വിസേസമാഹ ‘‘പസയ്ഹാവഹാരവസേനാ’’തി. ഥേയ്യാവഹാരവസേന ഗഹിതഞ്ഹി നട്ഠന്തി അധിപ്പേതം, പസയ്ഹാവഹാരവസേന ഗഹിതം വിലുത്തന്തി. അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീതി ഇദം നിസീദനസന്ഥതം സന്ധായ വുത്തം. യം യേന ഹി പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിം അനാദിയിത്വാ അഞ്ഞം നവം നിസീദനസന്ഥതം കതം, തസ്സ തം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. തസ്മാ ‘‘അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ഇദം പരസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം അപരസ്സ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ഇമമത്ഥം സാധേതി. പരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തന്തി അനതിക്കന്തേ അതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സ വേമതികസ്സ ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സേവ ദുക്കടം, ന പന അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഠപേന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ.

൪൬൯. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതും. ന വികപ്പേതുന്തി നാമം വത്വാ ന വികപ്പേതും. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തസ്മാ തിചീവരാദീനി അധിട്ഠഹന്തേന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. വികപ്പേന്തേന പന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാവ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേതബ്ബം. തിചീവരം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി, അതിരേകചീവരട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി. തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ‘‘ചതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘തതോ പരം വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിസംവച്ഛരേ വസ്സാനം ചാതുമാസം, താവ ഠപേതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തിപി വദന്തി. ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി ഏത്താവതാ വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിഞ്ച തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതും അനുഞ്ഞാതന്തി ഏവമത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ തതോ പരം വസ്സികസാടികാദിനാമസ്സേവ അഭാവതോ. തസ്മാ തതോ പരം വികപ്പേന്തേനപി നാമം ഗഹേത്വാ ന വികപ്പേതബ്ബം. ഉഭിന്നമ്പി തതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭോഗസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തഥാ വികപ്പിതം അഞ്ഞനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

പച്ചുദ്ധരാമീതി ഠപേമി, പരിച്ചജാമീതി വാ അത്ഥോ. ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീതി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം ചീവരം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീതി ഏവമ്പി വത്തും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തമ്പി ‘‘ഇമം ചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാമീ’’തി ഇമിനാ സമേതി. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥേന ചീവരം പരാമസന്തേന വാ ചാലേന്തേന വാ. ദുവിധന്തി സമ്മുഖപരമ്മുഖഭേദേസു ദുവിധം. ഹത്ഥപാസേതി ഇദം ദ്വാദസഹത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതം ‘‘ഇമ’’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. തതോ പരം ‘‘ഏത’’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി കേചി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പനേത്ഥ ന കിഞ്ചി വുത്തം. പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച സബ്ബത്ഥ ‘‘ഹത്ഥപാസോ’’തി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഇധ വിസേസവികപ്പനായ കാരണം ഗവേസിതബ്ബം. സാമന്തവിഹാരോ നാമ യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും സക്കാ. ‘‘സാമന്തവിഹാരേ’’തി ഇദം ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വദന്തി. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാതി ച ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണം അനുച്ഛവികന്തി കത്വാ വുത്തം, ചീവരസല്ലക്ഖണമേവേത്ഥ പമാണം.

അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി. അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ സങ്ഘാടിആദിവോഹാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പരിക്ഖാരചോളസ്സ വിസും പച്ചുദ്ധാരവിധിം ദസ്സേതി. പരിക്ഖാരചോളനാമേന പന അധിട്ഠിതത്താ ‘‘ഇമം പരിക്ഖാരചോളം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വുത്തേപി നേവത്ഥി ദോസോതി വിഞ്ഞായതി. പച്ചുദ്ധരിത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീതി ഇദഞ്ച സങ്ഘാടിആദിചീവരനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമം സന്ധായ വുത്തം. പരിക്ഖാരചോളനാമേനേവ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പന പുബ്ബേകതഅധിട്ഠാനമേവ അധിട്ഠാനം. അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുദാനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതിചീവരപ്പമാണയുത്തം സന്ധായ ‘‘തിചീവരം പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതുന്തി പരിക്ഖാരചോളം കത്വാ അധിട്ഠാതും. ബദ്ധസീമായം അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിസബ്ഭാവതോ ചീവരവിപ്പവാസേപി നേവത്ഥി ദോസോതി ന തത്ഥ ദുപ്പരിഹാരതാതി ആഹ ‘‘അബദ്ധസീമായം ദുപ്പരിഹാര’’ന്തി.

അനതിരിത്തപ്പമാണാതി സുഗതവിദത്ഥിയാ ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യവിദത്ഥിഞ്ച അനതിക്കന്തപ്പമാണാതി അത്ഥോ. നനു ച വസ്സികസാടികാ വസ്സാനാതിക്കമേന, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേന അധിട്ഠാനം വിജഹതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി കസ്മാ വുത്തം. സതി ഹി അധിട്ഠാനേ പച്ചുദ്ധാരോ യുത്തോതി? ഏത്ഥ താവ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ഇദം വുത്തം ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാതി ഇദം പച്ചുദ്ധരണം സന്ധായ ന വുത്തം, പച്ചുദ്ധരിത്വാതി പന വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മാ ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’തി വുത്ത’’ന്തി.

കേചി പന ‘‘യഥാ കഥിനമാസബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ഏവമയം വസ്സികസാടികാപി വസ്സാനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയാ ഹോതി, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമദിവസേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസേ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം വികപ്പേതബ്ബാതി പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി ച വദന്തി, തം ന യുത്തം. കഥിനമാസേ ഉപ്പന്നഞ്ഹി ചീവരം അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠിതത്താ അവസാനദിവസേ അനധിട്ഠിതം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. അയം പന വസ്സികസാടികാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതത്താ ന തേന സദിസാതി വസ്സാനാതിക്കമേ കഥം നിസ്സഗ്ഗിയാ ഹോതി. അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതമേവ ഹി തംതംകാലാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, തസ്മാ ഹേമന്തേപി വസ്സികസാടികാ ദസാഹം പരിഹാരം ലഭതിയേവ. ഏവം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിപി ആബാധവൂപസമേന അധിട്ഠാനം വിജഹതി, തസ്മാ തതോ പരം ദസാഹം പരിഹാരം ലഭതി, ദസാഹം പന അനതിക്കമിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി.

കേചി പന ‘‘അധിട്ഠാനഭേദലക്ഖണേ അവുത്തത്താ വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധേ വൂപസന്തേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, തസ്മാ ‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’തി ഇദം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം മാതികാട്ഠകഥായ ന സമേതി, സമന്തപാസാദികായ പന സമേതി. തഥാ ഹി ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി ഇദം സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി, പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ’’തി ഏത്ഥ ഇദം വുത്തം ‘‘കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി. കുരുന്ദിയം പന ‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩).

തത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം നിവാസനപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ. തസ്മാ കുരുന്ദിയം വുത്തനയേനേവ വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. കുരുന്ദിയഞ്ഹി ‘‘വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി വചനതോ യദി കത്തികപുണ്ണമായം ന പച്ചുദ്ധരേയ്യ, അവിജഹിതാധിട്ഠാനാ വസ്സികസാടികാ ഹേമന്തം സമ്പത്താ വികപ്പനക്ഖേത്തേ അധിട്ഠാനസബ്ഭാവതോ ദുക്കടം ജനേതി, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമായം ഏവ പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ വികപ്പേതബ്ബാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീതി ദ്വിന്നം അധിട്ഠാനാഭാവതോ വുത്തം. ‘‘സചേ വസ്സാനേ അപരാ വസ്സികസാടികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി, പുരിമവസ്സികസാടികം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേത്വാ ച അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി വദന്തി. പമാണയുത്തന്തി ദീഘസോ സുഗതവിദത്ഥിയാ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, വിത്ഥാരതോ ദിയഡ്ഢാ, ദസാ വിദത്ഥീതി ഇമിനാ പമാണേന യുത്തം. പമാണികാതി സുഗതവിദത്ഥിയാ ദീഘസോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ, തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോതി ഏവം വുത്തപ്പമാണയുത്താ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ‘‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതി, പുന ന പച്ചുദ്ധരീയതി കാലപരിച്ഛേദാഭാവതോ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘ഏകവചനേനപി വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവാ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഉഭയത്ഥാപി അസ്സ വചനസ്സ ഇധ വചനേ അപുബ്ബം പയോജനം ന ദിസ്സതി, തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതീ’’തി ഇദം പദം ന വുത്തം.

‘‘അത്തനോ സന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ ഠപിതം സന്ധായ മഹാപച്ചരിയം അനാപത്തി വുത്താ’’തി വദന്തി. ഇമിനാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേസ്സാമി, ഇദം മാതുയാ ദസ്സാമീതി ഠപേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം, ഇദം ഭേസജ്ജസ്സ, ഇദം മാതുയാതി വിസ്സജ്ജേത്വാ സകസന്തകഭാവതോ മോചിതേ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേതി ഏത്ഥ ‘‘അനിവാസേത്വാ അപാരുപിത്വാ ച കേവലം മഞ്ചപീഠേസുയേവ അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം പച്ചത്ഥരണം അത്തനോ സന്തകമ്പി അനധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഹേട്ഠാ പന ‘‘പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ അത്തനോ സന്തകം അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം യുത്തം അഞ്ഞസ്സ ദാനേ വിയ ചീവരേ നിരാലയഭാവേനേവ പരിച്ചത്തത്താ. കേചി പന ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ഭിക്ഖുനിയാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാ’’തി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭമന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ. ഭിക്ഖുനിയാ ഹി ഗിഹിഭാവൂപഗമനേ അധിട്ഠാനവിജഹനം വിസും വത്തബ്ബം നത്ഥി തസ്സാ വിബ്ഭമനേനേവ അസ്സമണീഭാവതോ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാതി പന ഇദം സചേ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോവ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, തസ്സ കായലഗ്ഗമ്പി ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖവസേനാതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. പമാണചീവരസ്സാതി പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തം. ദ്വേ ചീവരാനി പാരുപന്തസ്സാതി അന്തരഘരപ്പവേസനത്ഥായ സുപ്പടിച്ഛന്നസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന സങ്ഘാടിം ഉത്തരാസങ്ഗഞ്ച ഏകതോ കത്വാ പാരുപന്തസ്സ. സങ്ഘരിതട്ഠാനേതി ദ്വീസുപി അന്തേസു സങ്ഘരിതട്ഠാനേ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതി, മഹന്തേസു പന തതോ പരേന ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. സബ്ബേസൂതി തിചീവരാദിഭേദേസു സബ്ബചീവരേസു.

അഞ്ഞം പച്ഛിമപ്പമാണം നാമ നത്ഥീതി സുത്തേ ആഗതം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തമേവ വിഭാവേതും ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തം അതിക്കമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘തതോ ഉത്തരി പടിസിദ്ധത്താ’’തി. തം ന സമേതീതി പരിക്ഖാരചോളസ്സ വികപ്പനുപഗപച്ഛിമം പച്ഛിമപ്പമാണന്തി ഗഹേത്വാ ഇതരേസം തിചീവരാദീനം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഭേദം പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ ‘‘ഏസ നയോ’’തിആദിവചനം ന സമേതി താദിസസ്സ പച്ഛിമപ്പമാണസ്സ സുത്തേ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തവചനം ന സമേതീതി ഇമിനാവ പടിക്ഖേപേന വികപ്പനുപഗപച്ഛിമസ്സ അന്തോ യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി അയമ്പി നയോ പടിക്ഖിത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തിചീവരഞ്ഹി ഠപേത്വാ സേസചീവരേസു ഛിദ്ദേന അധിട്ഠാനവിജഹനം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതേസു സേസചീവരേസു വികപ്പനുപഗപച്ഛിമം അപ്പഹോന്തം കത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്നേസുപി അധിട്ഠാനവിജഹനം നത്ഥി. സചേ പന അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേയേവ താദിസം ഹോതി, അചീവരത്താ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. ഖുദ്ദകം ചീവരന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഭേദപ്പമാണതോ അനൂനമേവ ഖുദ്ദകചീവരം. മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീതി ഏത്ഥ തിണ്ണം ചീവരാനം ചതൂസു പസ്സേസു യസ്മിം പദേസേ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, തസ്മിം പദേസേ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ ഖുദ്ദകം കരോന്തസ്സ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അധിപ്പായോ.

സമ്മുഖാവികപ്പനാ പരമ്മുഖാവികപ്പനാതി ഏത്ഥ സമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖേന വികപ്പനാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ആസന്നദൂരഭാവോ ച അധിട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീതി ഏത്ഥ അധിട്ഠാനസ്സപി അന്തോഗധത്താ സചേ സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി, അധിട്ഠാനം കാതബ്ബം. നോ ചേ, ന കാതബ്ബം, വികപ്പനമേവ പമാണം, തസ്മാ അതിരേകചീവരം നാമ ന ഹോതി. മിത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമിത്തോ നാതിദള്ഹമിത്തോ. വികപ്പിതവികപ്പനാ നാമേസാ വട്ടതീതി അധിട്ഠിതഅധിട്ഠാനം വിയാതി അധിപ്പായോ അവിസേസേന വുത്തവചനന്തി തിചീവരാദിം അധിട്ഠേതി, വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിഞ്ച വികപ്പേതീതി അവത്വാ സബ്ബചീവരാനം അവിസേസേന വികപ്പേതീതി വുത്തവചനം. തിചീവരസങ്ഖേപേനാതി തിചീവരനീഹാരേന, സങ്ഘാടിആദിഅധിട്ഠാനവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

തുയ്ഹം ദേമീതിആദീസു ‘‘തസ്മിം കാലേ ന ഗണ്ഹിതുകാമോപി സചേ ന പടിക്ഖിപതി, പുന ഗണ്ഹിതുകാമതായ സതി ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഇത്ഥന്നാമസ്സാതി പരമ്മുഖേ ഠിതം സന്ധായ വദതി. ‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, സുദിന്നം സുഗ്ഗഹിതഞ്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘യഥാ പരതോ ‘തവ സന്തകം കരോഹീ’തി വുത്തേ ദുദ്ദിന്നമ്പി ‘സാധു, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’തി വചനേന ‘സുഗ്ഗഹിതം ഹോതീ’തി വുത്തം, ഏവമിധാപി ‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’തി വുത്തേ സുദിന്നത്താ ‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’തി അവുത്തേപി ‘സുദിന്നമേവാ’’’തി വദന്തി. ‘‘ഗണ്ഹാഹീതി ച ആണത്തിയാ ഗഹണസ്സ തപ്പടിബദ്ധതാകരണവസേന പവത്തത്താ തദാ ഗണ്ഹാമീതി ചിത്തേ അനുപ്പാദിതേ പച്ഛാ ഗഹേതും ന ലഭതീ’’തി വദന്തി.

തം ന യുജ്ജതീതി വിനയകമ്മസ്സ കരണവസേന ഗഹേത്വാ ദിന്നത്താ വുത്തം. സചേ പന പരോ സച്ചതോയേവ വിസ്സാസം ഗണ്ഹാതി, പുന കേനചി കാരണേന തേന ദിന്നം തസ്സ ന വട്ടതീതി നത്ഥി. നിസ്സഗ്ഗിയം പന ചീവരം ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ ഗണ്ഹന്തം ‘‘മാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി നിവാരണത്ഥം വുത്തം. കായവാചാഹി കത്തബ്ബഅധിട്ഠാനവികപ്പനാനം അകതത്താ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായവാചാതോ സമുട്ഠാതീ’’തി. ചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ജാതിപ്പമാണയുത്തതാ, ഛിന്നപലിബോധഭാവോ, അതിരേകചീവരതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.