൧. ചീവരവഗ്ഗോ

൧. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. സമിതാവിനാതി സമിതപാപേന. ഗോതമകേ ചേതിയേതി ഗോതമയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരോ വുച്ചതി. പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതം ഹോതീതി ഭഗവതാ ഗഹപതിചീവരേ അനുഞ്ഞാതേ ബഹൂനി ചീവരാനി ലഭിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ സീസേപി ഖന്ധേപി കടിയാപി ഠപേത്വാ ആഗച്ഛന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ചീവരേ സീമം ബന്ധന്തേന തിചീവരം പരിഭോഗത്ഥായ അനുഞ്ഞാതം, ന പന അധിട്ഠാനവസേന. നഹായന്തി ഏത്ഥാതി നഹാനം, നഹാനതിത്ഥം.

൪൬൦. ഏകോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘ബുദ്ധരതനസ്സ ച സങ്ഘരതനസ്സ ച പൂജാ പഞ്ഞായതി, കഥം നു ഖോ ധമ്മരതനം പൂജിതം നാമ ഹോതീ’’തി. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. ഭഗവാ ആഹ ‘‘സചേപി ബ്രാഹ്മണ ധമ്മരതനം പൂജേതുകാമോ, ഏകം ബഹുസ്സുതം പൂജേഹീ’’തി. ബഹുസ്സുതം ഭന്തേ ആചിക്ഖഥാതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛാതി. സോ ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ബഹുസ്സുതം ഭന്തേ ആചിക്ഖഥാ’’തി ആഹ. ആനന്ദത്ഥേരോ ബ്രാഹ്മണാതി. ബ്രാഹ്മണോ ഥേരം സഹസ്സഗ്ഘനകേന ചീവരേന പൂജേസി. തേന വുത്തം ‘‘പടിലാഭവസേന ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ഉപ്പന്ന-സദ്ദോ നിപ്ഫന്നപരിയായോപി ഹോതീതി തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘നോ നിപ്ഫത്തിവസേനാ’’തി. പഠമമേവ ഹി തം തന്തവായകമ്മേന നിപ്ഫന്നം.

ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗാഹാപേത്വാ സയം അനുസ്സാവനകമ്മം കരോതീതി ഏത്ഥ സാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ കരോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഏകമേകേന അത്തനോ പത്തചീവരം ദത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാപിതാനി പഞ്ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി അഹേസും. ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അതിവിയ മമായതീതി ആനന്ദത്ഥേരോ താവ മമായതു അഖീണാസവഭാവതോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ കഥന്തി? ന ഇദം മമായനം ഗേഹസ്സിതപേമവസേന, അഥ ഖോ ഗുണസമ്ഭാവനാവസേനാതി നായം ദോസോ. നവമം വാ ദിവസം ദസമം വാതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, നവമേ വാ ദസമേ വാ ദിവസേതി അത്ഥോ. സചേ ഭവേയ്യാതി സചേ കസ്സചി ഏവം സിയാ. വുത്തസദിസമേവാതി ഏത്ഥ ‘‘വുത്തദിവസമേവാ’’തിപി പഠന്തി. ധാരേതുന്തി ഏത്ഥ ‘‘ആഹാ’’തി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൬൨-൪൬൩. നിട്ഠിതചീവരസ്മിന്തി ഭുമ്മവചനസ്സ ലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘നിട്ഠിതേ ചീവരസ്മി’’ന്തി, ചീവരസ്സ കരണപലിബോധേ ഉപച്ഛിന്നേതി വുത്തം ഹോതി. പാസപട്ടഗണ്ഠികപട്ടപരിയോസാനം യം കിഞ്ചി കാതബ്ബം, തം കത്വാതി യോജേതബ്ബം. സൂചിയാ പടിസാമനന്തി ഇദം സൂചികമ്മസ്സ സമ്മാ പരിനിട്ഠിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, സൂചികമ്മനിട്ഠാനമേവേത്ഥ പമാണം. ഏതേസമ്പീതി വിനട്ഠാദിം പരാമസതി.

കഥിനേ ച ഉബ്ഭതസ്മിന്തി യം സങ്ഘസ്സ കഥിനം അത്ഥതം, തസ്മിം കഥിനേ ച ഉബ്ഭതേതി അത്ഥോ. ദുതിയസ്സ പലിബോധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതീതി ആവാസപലിബോധസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി ദ്വിന്നം പലിബോധാനം അഭാവദസ്സനേന അത്ഥതകഥിനസ്സ പഞ്ചമാസബ്ഭന്തരേ യാവ ചീവരപലിബോധോ ആവാസപലിബോധോ ച ന ഉപച്ഛിജ്ജതി, താവ അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം അതിരേകചീവരം ദസാഹതോ പരമ്പി ഠപേതും വട്ടതീതി ദീപേതി. അത്ഥതകഥിനസ്സ ഹി യാവ കഥിനസ്സ ഉബ്ഭാരാ അനാമന്തചാരോ അസമാദാനചാരോ യാവദത്ഥചീവരം ഗണഭോജനം യോ ച തത്ഥ ചീവരുപ്പാദോതി ഇമേ പഞ്ചാനിസംസാ ലബ്ഭന്തി. പക്കമനം അന്തോ അസ്സാതി പക്കമനന്തികാ. ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ആഗതട്ഠാനേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഖോമന്തി ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപടചീവരം, തഥാ സേസാനി. സാണന്തി സാണവാകസുത്തേഹി കതചീവരം. ഭങ്ഗന്തി ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ കതചീവരം. ഭങ്ഗമ്പി വാകമയമേവാതി കേചി. ദുകൂലം പട്ടുണ്ണം സോമാരപടം ചീനപടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഇമാനി പന ഛ ചീവരാനി ഏതേസംയേവ അനുലോമാനീതി വിസും ന വുത്താനി. ദുകൂലഞ്ഹി സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. പട്ടുണ്ണദേസേ സഞ്ജാതവത്ഥം പട്ടുണ്ണം. ‘‘പട്ടുണ്ണകോസേയ്യവിസേസോ’’തി ഹി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. സോമാരദേസേ ചീനദേസേ ച ജാതവത്ഥാനി സോമാരചീനപടാനി. പട്ടുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജം ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം, തം ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം ഏവ അനുലോമം. ദേവതാഹി ദിന്നം ചീവരം ദേവദിന്നം, തം കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം, തമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമം ഹോതി തേസു അഞ്ഞതരഭാവതോ.

മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ വിദത്ഥിം സന്ധായ ‘‘ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ദീഘതോ വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണം വിത്ഥാരതോ തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണം വികപ്പനുപഗന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി കുടികാരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) വുത്തം, തസ്മാ സുഗതങ്ഗുലേന ദ്വാദസങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി സിദ്ധം. ഏവഞ്ച കത്വാ സുഗതങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണന്തി ഇദം ആഗതമേവാതി.

തം അതിക്കാമയതോതി ഏത്ഥ തന്തി ചീവരം കാലം വാ പരാമസതി. തസ്സ യോ അരുണോതി തസ്സ ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ യോ അതിക്കന്തോ അരുണോ. ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിന്തി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ അതിക്കന്തഅരുണേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ദിവസസദ്ദേന ഹി തംദിവസനിസ്സിതോ അരുണോ വുത്തോ. ബന്ധിത്വാതി രജ്ജുആദീഹി ബന്ധിത്വാ. വേഠേത്വാതി വത്ഥാദീതി വേഠേത്വാ.

വചനീയോതി സങ്ഘം അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം. അഞ്ഞഥാപി വത്തബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘യായ കായചി ഭാസായ പദപടിപാടിയാ അവത്വാപി അത്ഥമത്തേ വുത്തേ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. തേനാതി ആപത്തിം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തേന. പടിഗ്ഗാഹകേന ‘‘പസ്സസീ’’തി വുത്തേ ദേസകേന വത്തബ്ബവചനം ദസ്സേതി ‘‘ആമ പസ്സാമീ’’തി. പുന പടിഗ്ഗാഹകേന വത്തബ്ബവചനമാഹ ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാസീ’’തി. ഏവം വുത്തേ പുന ദേസകേന വത്തബ്ബവചനം ‘‘സാധു സുട്ഠു സംവരിസ്സാമീ’’തി. ഇമിനാ അത്തനോ ആയതിം സംവരേ പതിട്ഠിതഭാവം ദസ്സേതി. ദ്വീസു പന സമ്ബഹുലാസു വാതി ദ്വീസു സമ്ബഹുലാസു വാ ആപത്തീസു പുരിമനയേനേവ വചനഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഞത്തിയം ആപത്തിം സരതി വിവരതീതി ഏത്ഥ ദ്വേ ആപത്തിയോതി വാ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോതി വാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ചീവരദാനേപീതി നിസ്സട്ഠചീവരസ്സ ദാനേപി. വത്ഥുവസേനാതി ചീവരഗണനായ. ഗണസ്സ വുത്താ പാളിയേവേത്ഥ പാളീതി ദ്വീസു ഇമാഹം ആയസ്മന്താനം നിസ്സജ്ജാമീതി വചനേ വിസേസാഭാവതോ വുത്തം. ഏവം…പേ… വത്തും വട്ടതീതി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഇതോ ഗരുകതരാനീ’’തിആദി. തത്ഥ ഇതോതി ഇതോ നിസ്സട്ഠചീവരദാനതോ. ഞത്തികമ്മതോ ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഗരുകതരന്തി ആഹ ‘‘ഇതോ ഗരുകതരാനീ’’തി. ഇമാഹം ചീവരന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം ചീവര’’ന്തിപി പഠന്തി.

൪൬൮. ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീതി ഇദം വേമതികം അനതിക്കന്തസഞ്ഞഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. യോപി ഏവംസഞ്ഞീ, തസ്സപീതി ന കേവലം അതിക്കന്തേ അതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സ, അഥ ഖോ വേമതികസ്സ അനതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സപീതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീ’’തിആദിനാ വുത്തമത്ഥം സേസത്തികേപി അതിദിസതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാതി ഏസ നയോ അവിനട്ഠാദീസുപീതി അഞ്ഞേസം ചീവരേസു ഉപചികാദീഹി ഖായിതേസു ‘‘മയ്ഹമ്പി ചീവരം ഖായിത’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അനട്ഠതോ അവിലുത്തസ്സ വിസേസമാഹ ‘‘പസയ്ഹാവഹാരവസേനാ’’തി. ഥേയ്യാവഹാരവസേന ഗഹിതഞ്ഹി നട്ഠന്തി അധിപ്പേതം, പസയ്ഹാവഹാരവസേന ഗഹിതം വിലുത്തന്തി. അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീതി ഇദം നിസീദനസന്ഥതം സന്ധായ വുത്തം. യം യേന ഹി പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിം അനാദിയിത്വാ അഞ്ഞം നവം നിസീദനസന്ഥതം കതം, തസ്സ തം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. തസ്മാ ‘‘അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ഇദം പരസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം അപരസ്സ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ഇമമത്ഥം സാധേതി. പരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തന്തി അനതിക്കന്തേ അതിക്കന്തസഞ്ഞിസ്സ വേമതികസ്സ ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സേവ ദുക്കടം, ന പന അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഠപേന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ.

൪൬൯. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതും. ന വികപ്പേതുന്തി നാമം വത്വാ ന വികപ്പേതും. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. തസ്മാ തിചീവരാദീനി അധിട്ഠഹന്തേന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. വികപ്പേന്തേന പന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാവ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേതബ്ബം. തിചീവരം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി, അതിരേകചീവരട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി. തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ‘‘ചതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘തതോ പരം വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിസംവച്ഛരേ വസ്സാനം ചാതുമാസം, താവ ഠപേതും അനുഞ്ഞാത’’ന്തിപി വദന്തി. ‘‘തതോ പരം വികപ്പേതും അനുജാനാമീതി ഏത്താവതാ വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിഞ്ച തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതും അനുഞ്ഞാതന്തി ഏവമത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ തതോ പരം വസ്സികസാടികാദിനാമസ്സേവ അഭാവതോ. തസ്മാ തതോ പരം വികപ്പേന്തേനപി നാമം ഗഹേത്വാ ന വികപ്പേതബ്ബം. ഉഭിന്നമ്പി തതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭോഗസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തഥാ വികപ്പിതം അഞ്ഞനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

പച്ചുദ്ധരാമീതി ഠപേമി, പരിച്ചജാമീതി വാ അത്ഥോ. ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീതി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം ചീവരം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീതി ഏവമ്പി വത്തും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തമ്പി ‘‘ഇമം ചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാമീ’’തി ഇമിനാ സമേതി. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥേന ചീവരം പരാമസന്തേന വാ ചാലേന്തേന വാ. ദുവിധന്തി സമ്മുഖപരമ്മുഖഭേദേസു ദുവിധം. ഹത്ഥപാസേതി ഇദം ദ്വാദസഹത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠിതം ‘‘ഇമ’’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. തതോ പരം ‘‘ഏത’’ന്തി വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി കേചി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പനേത്ഥ ന കിഞ്ചി വുത്തം. പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച സബ്ബത്ഥ ‘‘ഹത്ഥപാസോ’’തി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി, തസ്മാ ഇധ വിസേസവികപ്പനായ കാരണം ഗവേസിതബ്ബം. സാമന്തവിഹാരോ നാമ യത്ഥ തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തിതും സക്കാ. ‘‘സാമന്തവിഹാരേ’’തി ഇദം ദേസനാസീസമത്തം, തസ്മാ ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബന്തി വദന്തി. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാതി ച ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണം അനുച്ഛവികന്തി കത്വാ വുത്തം, ചീവരസല്ലക്ഖണമേവേത്ഥ പമാണം.

അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി. അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ സങ്ഘാടിആദിവോഹാരസ്സ അഭാവതോ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പരിക്ഖാരചോളസ്സ വിസും പച്ചുദ്ധാരവിധിം ദസ്സേതി. പരിക്ഖാരചോളനാമേന പന അധിട്ഠിതത്താ ‘‘ഇമം പരിക്ഖാരചോളം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വുത്തേപി നേവത്ഥി ദോസോതി വിഞ്ഞായതി. പച്ചുദ്ധരിത്വാ പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീതി ഇദഞ്ച സങ്ഘാടിആദിചീവരനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമം സന്ധായ വുത്തം. പരിക്ഖാരചോളനാമേനേവ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പന പുബ്ബേകതഅധിട്ഠാനമേവ അധിട്ഠാനം. അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുദാനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതിചീവരപ്പമാണയുത്തം സന്ധായ ‘‘തിചീവരം പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതുന്തി പരിക്ഖാരചോളം കത്വാ അധിട്ഠാതും. ബദ്ധസീമായം അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിസബ്ഭാവതോ ചീവരവിപ്പവാസേപി നേവത്ഥി ദോസോതി ന തത്ഥ ദുപ്പരിഹാരതാതി ആഹ ‘‘അബദ്ധസീമായം ദുപ്പരിഹാര’’ന്തി.

അനതിരിത്തപ്പമാണാതി സുഗതവിദത്ഥിയാ ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ തിരിയം അഡ്ഢതേയ്യവിദത്ഥിഞ്ച അനതിക്കന്തപ്പമാണാതി അത്ഥോ. നനു ച വസ്സികസാടികാ വസ്സാനാതിക്കമേന, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേന അധിട്ഠാനം വിജഹതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’’തി കസ്മാ വുത്തം. സതി ഹി അധിട്ഠാനേ പച്ചുദ്ധാരോ യുത്തോതി? ഏത്ഥ താവ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ഇദം വുത്തം ‘‘പച്ചുദ്ധരിത്വാതി ഇദം പച്ചുദ്ധരണം സന്ധായ ന വുത്തം, പച്ചുദ്ധരിത്വാതി പന വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മാ ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ വസ്സികസാടികഭാവതോ അപനേത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’തി വുത്ത’’ന്തി.

കേചി പന ‘‘യഥാ കഥിനമാസബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നചീവരം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ഏവമയം വസ്സികസാടികാപി വസ്സാനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയാ ഹോതി, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമദിവസേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം ഹേമന്തസ്സ പഠമദിവസേ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ തതോ പരം വികപ്പേതബ്ബാതി പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ’’തി ച വദന്തി, തം ന യുത്തം. കഥിനമാസേ ഉപ്പന്നഞ്ഹി ചീവരം അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠിതത്താ അവസാനദിവസേ അനധിട്ഠിതം കഥിനമാസാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. അയം പന വസ്സികസാടികാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതത്താ ന തേന സദിസാതി വസ്സാനാതിക്കമേ കഥം നിസ്സഗ്ഗിയാ ഹോതി. അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതമേവ ഹി തംതംകാലാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, തസ്മാ ഹേമന്തേപി വസ്സികസാടികാ ദസാഹം പരിഹാരം ലഭതിയേവ. ഏവം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിപി ആബാധവൂപസമേന അധിട്ഠാനം വിജഹതി, തസ്മാ തതോ പരം ദസാഹം പരിഹാരം ലഭതി, ദസാഹം പന അനതിക്കമിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി.

കേചി പന ‘‘അധിട്ഠാനഭേദലക്ഖണേ അവുത്തത്താ വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധേ വൂപസന്തേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, തസ്മാ ‘തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ’തി ഇദം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം മാതികാട്ഠകഥായ ന സമേതി, സമന്തപാസാദികായ പന സമേതി. തഥാ ഹി ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനപി, കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി ഇദം സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി, പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ’’തി ഏത്ഥ ഇദം വുത്തം ‘‘കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി. കുരുന്ദിയം പന ‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതുന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩).

തത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം നിവാസനപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ. തസ്മാ കുരുന്ദിയം വുത്തനയേനേവ വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. കുരുന്ദിയഞ്ഹി ‘‘വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി വചനതോ യദി കത്തികപുണ്ണമായം ന പച്ചുദ്ധരേയ്യ, അവിജഹിതാധിട്ഠാനാ വസ്സികസാടികാ ഹേമന്തം സമ്പത്താ വികപ്പനക്ഖേത്തേ അധിട്ഠാനസബ്ഭാവതോ ദുക്കടം ജനേതി, തസ്മാ കത്തികപുണ്ണമായം ഏവ പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ വികപ്പേതബ്ബാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീതി ദ്വിന്നം അധിട്ഠാനാഭാവതോ വുത്തം. ‘‘സചേ വസ്സാനേ അപരാ വസ്സികസാടികാ ഉപ്പന്നാ ഹോതി, പുരിമവസ്സികസാടികം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേത്വാ ച അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി വദന്തി. പമാണയുത്തന്തി ദീഘസോ സുഗതവിദത്ഥിയാ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, വിത്ഥാരതോ ദിയഡ്ഢാ, ദസാ വിദത്ഥീതി ഇമിനാ പമാണേന യുത്തം. പമാണികാതി സുഗതവിദത്ഥിയാ ദീഘസോ ചതസ്സോ വിദത്ഥിയോ, തിരിയം ദ്വേ വിദത്ഥിയോതി ഏവം വുത്തപ്പമാണയുത്താ. പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ‘‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതി, പുന ന പച്ചുദ്ധരീയതി കാലപരിച്ഛേദാഭാവതോ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘ഏകവചനേനപി വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവാ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഉഭയത്ഥാപി അസ്സ വചനസ്സ ഇധ വചനേ അപുബ്ബം പയോജനം ന ദിസ്സതി, തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ഇമസ്മിം ഠാനേ ‘‘സകിം അധിട്ഠിതം അധിട്ഠിതമേവ ഹോതീ’’തി ഇദം പദം ന വുത്തം.

‘‘അത്തനോ സന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ ഠപിതം സന്ധായ മഹാപച്ചരിയം അനാപത്തി വുത്താ’’തി വദന്തി. ഇമിനാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേസ്സാമി, ഇദം മാതുയാ ദസ്സാമീതി ഠപേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം, ഇദം ഭേസജ്ജസ്സ, ഇദം മാതുയാതി വിസ്സജ്ജേത്വാ സകസന്തകഭാവതോ മോചിതേ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേതി ഏത്ഥ ‘‘അനിവാസേത്വാ അപാരുപിത്വാ ച കേവലം മഞ്ചപീഠേസുയേവ അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിയമാനം പച്ചത്ഥരണം അത്തനോ സന്തകമ്പി അനധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഹേട്ഠാ പന ‘‘പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ അത്തനോ സന്തകം അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം യുത്തം അഞ്ഞസ്സ ദാനേ വിയ ചീവരേ നിരാലയഭാവേനേവ പരിച്ചത്തത്താ. കേചി പന ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ഭിക്ഖുനിയാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാ’’തി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭമന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ. ഭിക്ഖുനിയാ ഹി ഗിഹിഭാവൂപഗമനേ അധിട്ഠാനവിജഹനം വിസും വത്തബ്ബം നത്ഥി തസ്സാ വിബ്ഭമനേനേവ അസ്സമണീഭാവതോ. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേനാതി പന ഇദം സചേ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോവ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, തസ്സ കായലഗ്ഗമ്പി ചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖവസേനാതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി. പമാണചീവരസ്സാതി പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തം. ദ്വേ ചീവരാനി പാരുപന്തസ്സാതി അന്തരഘരപ്പവേസനത്ഥായ സുപ്പടിച്ഛന്നസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന സങ്ഘാടിം ഉത്തരാസങ്ഗഞ്ച ഏകതോ കത്വാ പാരുപന്തസ്സ. സങ്ഘരിതട്ഠാനേതി ദ്വീസുപി അന്തേസു സങ്ഘരിതട്ഠാനേ. ഏസ നയോതി ഇമിനാ പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതി, മഹന്തേസു പന തതോ പരേന ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. സബ്ബേസൂതി തിചീവരാദിഭേദേസു സബ്ബചീവരേസു.

അഞ്ഞം പച്ഛിമപ്പമാണം നാമ നത്ഥീതി സുത്തേ ആഗതം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തമേവ വിഭാവേതും ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തം അതിക്കമയതോ ഛേദനകം പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘തതോ ഉത്തരി പടിസിദ്ധത്താ’’തി. തം ന സമേതീതി പരിക്ഖാരചോളസ്സ വികപ്പനുപഗപച്ഛിമം പച്ഛിമപ്പമാണന്തി ഗഹേത്വാ ഇതരേസം തിചീവരാദീനം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഭേദം പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ ‘‘ഏസ നയോ’’തിആദിവചനം ന സമേതി താദിസസ്സ പച്ഛിമപ്പമാണസ്സ സുത്തേ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തവചനം ന സമേതീതി ഇമിനാവ പടിക്ഖേപേന വികപ്പനുപഗപച്ഛിമസ്സ അന്തോ യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി അയമ്പി നയോ പടിക്ഖിത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തിചീവരഞ്ഹി ഠപേത്വാ സേസചീവരേസു ഛിദ്ദേന അധിട്ഠാനവിജഹനം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതേസു സേസചീവരേസു വികപ്പനുപഗപച്ഛിമം അപ്പഹോന്തം കത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്നേസുപി അധിട്ഠാനവിജഹനം നത്ഥി. സചേ പന അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേയേവ താദിസം ഹോതി, അചീവരത്താ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. ഖുദ്ദകം ചീവരന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഭേദപ്പമാണതോ അനൂനമേവ ഖുദ്ദകചീവരം. മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീതി ഏത്ഥ തിണ്ണം ചീവരാനം ചതൂസു പസ്സേസു യസ്മിം പദേസേ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി, തസ്മിം പദേസേ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ ഖുദ്ദകം കരോന്തസ്സ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി അധിപ്പായോ.

സമ്മുഖാവികപ്പനാ പരമ്മുഖാവികപ്പനാതി ഏത്ഥ സമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖേന വികപ്പനാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ആസന്നദൂരഭാവോ ച അധിട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീതി ഏത്ഥ അധിട്ഠാനസ്സപി അന്തോഗധത്താ സചേ സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി, അധിട്ഠാനം കാതബ്ബം. നോ ചേ, ന കാതബ്ബം, വികപ്പനമേവ പമാണം, തസ്മാ അതിരേകചീവരം നാമ ന ഹോതി. മിത്തോതി ദള്ഹമിത്തോ. സന്ദിട്ഠോതി ദിട്ഠമിത്തോ നാതിദള്ഹമിത്തോ. വികപ്പിതവികപ്പനാ നാമേസാ വട്ടതീതി അധിട്ഠിതഅധിട്ഠാനം വിയാതി അധിപ്പായോ അവിസേസേന വുത്തവചനന്തി തിചീവരാദിം അധിട്ഠേതി, വസ്സികസാടികം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിഞ്ച വികപ്പേതീതി അവത്വാ സബ്ബചീവരാനം അവിസേസേന വികപ്പേതീതി വുത്തവചനം. തിചീവരസങ്ഖേപേനാതി തിചീവരനീഹാരേന, സങ്ഘാടിആദിഅധിട്ഠാനവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

തുയ്ഹം ദേമീതിആദീസു ‘‘തസ്മിം കാലേ ന ഗണ്ഹിതുകാമോപി സചേ ന പടിക്ഖിപതി, പുന ഗണ്ഹിതുകാമതായ സതി ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഇത്ഥന്നാമസ്സാതി പരമ്മുഖേ ഠിതം സന്ധായ വദതി. ‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, സുദിന്നം സുഗ്ഗഹിതഞ്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘യഥാ പരതോ ‘തവ സന്തകം കരോഹീ’തി വുത്തേ ദുദ്ദിന്നമ്പി ‘സാധു, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’തി വചനേന ‘സുഗ്ഗഹിതം ഹോതീ’തി വുത്തം, ഏവമിധാപി ‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’തി വുത്തേ സുദിന്നത്താ ‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’തി അവുത്തേപി ‘സുദിന്നമേവാ’’’തി വദന്തി. ‘‘ഗണ്ഹാഹീതി ച ആണത്തിയാ ഗഹണസ്സ തപ്പടിബദ്ധതാകരണവസേന പവത്തത്താ തദാ ഗണ്ഹാമീതി ചിത്തേ അനുപ്പാദിതേ പച്ഛാ ഗഹേതും ന ലഭതീ’’തി വദന്തി.

തം ന യുജ്ജതീതി വിനയകമ്മസ്സ കരണവസേന ഗഹേത്വാ ദിന്നത്താ വുത്തം. സചേ പന പരോ സച്ചതോയേവ വിസ്സാസം ഗണ്ഹാതി, പുന കേനചി കാരണേന തേന ദിന്നം തസ്സ ന വട്ടതീതി നത്ഥി. നിസ്സഗ്ഗിയം പന ചീവരം ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ ഗണ്ഹന്തം ‘‘മാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി നിവാരണത്ഥം വുത്തം. കായവാചാഹി കത്തബ്ബഅധിട്ഠാനവികപ്പനാനം അകതത്താ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായവാചാതോ സമുട്ഠാതീ’’തി. ചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ജാതിപ്പമാണയുത്തതാ, ഛിന്നപലിബോധഭാവോ, അതിരേകചീവരതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൧-൪൭൩. ദുതിയേ അഥാനന്ദത്ഥേരോ കഥം ഓകാസം പടിലഭതി, കിം കരോന്തോ ച ആഹിണ്ഡതീതി ആഹ ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി. അവിപ്പവാസേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, അവിപ്പവാസത്ഥന്തി അത്ഥോ, വിപ്പവാസപച്ചയാ യാ ആപത്തി, തദഭാവത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി.

൪൭൫-൪൭൬. ഏവം ഛിന്നപലിബോധോതി ഏവം ഇമേഹി ചീവരനിട്ഠാനകഥിനുബ്ഭാരേഹി ഛിന്നപലിബോധോ. അധിട്ഠിതേസൂതി തിചീവരാധിട്ഠാനനയേന അധിട്ഠിതേസു. തിചീവരേന വിപ്പവുത്ഥോ ഹോതീതി ‘‘രുക്ഖോ ഛിന്നോ, പടോ ദഡ്ഢോ’’തിആദീസു വിയ അവയവേപി സമുദായവോഹാരോ ലബ്ഭതീതി വുത്തം.

൪൭൭-൪൭൮. പരിഖായ വാ പരിക്ഖിത്തോതി ഇമിനാ ച സമന്താ നദീതളാകാദിഉദകേന പരിക്ഖിത്തോപി പരിക്ഖിത്തോയേവാതി ദസ്സേതി. ഏത്താവതാതി ‘‘പരിക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ വചനേന. ആകാസേ അരുണം ഉട്ഠാപേതീതി ഘരസ്സ ഉപരി ആകാസേ അഡ്ഢതേയ്യരതനപ്പമാണം അതിക്കമിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതി. ഘരം നിവേസനുദോസിതാദിലക്ഖണമേവ, ന പന പാടിയേക്കം ഘരം നാമ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി.

൪൭൯. പാളിയം വുത്തനയേന ‘‘സഭായേ’’തി അവത്വാ ‘‘സഭായ’’ന്തി പച്ചത്തവചനം സഭായ-സദ്ദസ്സ നപുംസകലിങ്ഗതാവിഭാവനത്ഥം വുത്തം. സഭാ-സദ്ദപരിയായോപി ഹി സഭായ-സദ്ദോ നപുംസകലിങ്ഗയുത്തോ ഇധ വുത്തോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലിങ്ഗബ്യത്തയേന സഭാ വുത്താ’’തി ആഹ. ചീവരഹത്ഥപാസേ വസിതബ്ബം നത്ഥീതി ചീവരഹത്ഥപാസേയേവ വസിതബ്ബന്തി നത്ഥി. യം തസ്സാ…പേ… ന വിജഹിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ തസ്സാ വീഥിയാ സമ്മുഖട്ഠാനേ സഭായദ്വാരാനം ഗഹണേനേവ തത്ഥ സബ്ബാനിപി ഗേഹാനി സാ ച അന്തരവീഥി ഗഹിതായേവ ഹോതി. അതിഹരിത്വാ ഘരേ നിക്ഖിപതീതി തം വീഥിം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതേ അഞ്ഞസ്മിം ഘരേ നിക്ഖിപതി. പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഹത്ഥപാസേതി ഘരസ്സ ഹത്ഥപാസം സന്ധായ വദതി.

നിവേസനാദീസു പരിക്ഖിത്തതായ ഏകൂപചാരതാ, അപരിക്ഖിത്തതായ നാനൂപചാരതാ ച വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേനേവുപായേനാ’’തിആദിമാഹ. നിവേസനാദീനി ഗാമതോ ബഹി സന്നിവിട്ഠാനി ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബം. അന്തോഗാമേ ഠിതാനഞ്ഹി ഗാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ ഗാമപരിഹാരോയേവാതി. സബ്ബത്ഥാപീതി ഗാമാദീസു അജ്ഝോകാസപരിയന്തേസു പന്നരസസു. പരിക്ഖേപാദിവസേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അപരിക്ഖേപസ്സേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം, ന ഏകകുലാദീനമ്പി.

൪൮൦-൪൮൭. ഓവരകോ നാമ ഗബ്ഭസ്സ അബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞോ ഗബ്ഭോതിപി വദന്തി. മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോതി ചന്ദികങ്ഗണയുത്തോ പാസാദോ.

൪൮൯. സത്ഥോതി ജങ്ഘസത്ഥോ സകടസത്ഥോ വാ. പരിയാദിയിത്വാതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ. വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘അന്തോപവിട്ഠേന…പേ… ഠിതോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ അന്തോപവിട്ഠേനാതി ഗാമസ്സ നദിയാ വാ അന്തോപവിട്ഠേന. നദീപരിഹാരോ ച ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ ‘‘വിസും നദീപരിഹാരസ്സ അവുത്തത്താ ഗാമാദീഹി അഞ്ഞത്ഥ വിയ ചീവരഹത്ഥപാസോയേവ നദീപരിഹാരോ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. വിഹാരസീമന്തി അവിപ്പവാസസീമം സന്ധായാഹ. വിഹാരം ഗന്ത്വാ വസിതബ്ബന്തി അന്തോസീമായ യത്ഥ കത്ഥചി വസിതബ്ബം. സത്ഥസമീപേയേവാതി ഇദം യഥാവുത്തഅബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. പാളിയം നാനാകുലസ്സ സത്ഥോ ഹോതി, സത്ഥേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥപാസോ നാമ സത്ഥസ്സ ഹത്ഥപാസോതി വേദിതബ്ബം.

൪൯൦. ഏകകുലസ്സ ഖേത്തേതി അപരിക്ഖിത്തം സന്ധായ വദതി. യസ്മാ ‘‘നാനാകുലസ്സ പരിക്ഖിത്തേ ഖേത്തേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ ഖേത്തദ്വാരമൂലേ വാ തസ്സ ഹത്ഥപാസേ വാ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ ദ്വാരമൂലതോ അഞ്ഞത്ഥ അന്തോഖേത്തേപി വസന്തേന ചീവരം ഹത്ഥപാസേ കത്വായേവ വസിതബ്ബം.

൪൯൧-൪൯൪. ‘‘വിഹാരോ നാമ സപരിക്ഖിത്തോ വാ അപരിക്ഖിത്തോ വാ സകലോ ആവാസോ’’തി വദന്തി. യസ്മിം വിഹാരേതി ഏത്ഥ പന ഏകം ഗേഹമേവ വുത്തം. ഏകകുലനാനാകുലസന്തകതാ ചേത്ഥ കാരാപകാനം വസേന വേദിതബ്ബാ. ഛായായ ഫുട്ഠോകാസസ്സ അന്തോ ഏവാതി യദാ മഹാവീഥിയം ഉജുകമേവ ഗച്ഛന്തം സൂരിയമണ്ഡലം മജ്ഝന്ഹികം പാപുണാതി, തദാ യം ഓകാസം ഛായാ ഫരതി, തം സന്ധായ വുത്തം. അഗമനപഥേതി യം തദഹേവ ഗന്ത്വാ പുന ആഗന്തും സക്കാ ന ഹോതി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം.

൪൯൫. നദിം ഓതരതീതി ഹത്ഥപാസം മുഞ്ചിത്വാ ഓതരതി. ന ആപജ്ജതീതി പരിഭോഗപച്ചയാ ദുക്കടം നാപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി. അപരിഭോഗാരഹത്താതി ഇമിനാവ നിസ്സഗ്ഗിയചീവരം അനിസ്സജ്ജേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദുക്കടം അചിത്തകന്തി സിദ്ധം. ഏകം പാരുപിത്വാ ഏകം അംസകൂടേ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി ഇദം ബഹൂനം സഞ്ചാരട്ഠാനേ ഏവം അകത്വാ ഗമനം ന സാരുപ്പന്തി കത്വാ വുത്തം. ബഹിഗാമേ ഠപേത്വാ…പേ… വിനയകമ്മം കാതബ്ബന്തി വുത്തത്താ അധിട്ഠാനേ വിയ പരമ്മുഖാ ഠിതമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയം ചീവരം നിസ്സജ്ജിതും നിസ്സട്ഠചീവരഞ്ച ദാതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം.

ഗമനേ സഉസ്സാഹത്താ ‘‘നിസ്സയോ പന ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി വുത്തം. മുഹുത്തം സയിത്വാ…പേ… നിസ്സയോ ച പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഉസ്സാഹേ അപരിച്ചത്തേപി ഗമനസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ പുന ഉട്ഠായ സഉസ്സാഹം ഗച്ഛന്താനമ്പി അന്തരാ അരുണേ ഉട്ഠിതേ നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതിയേവാ’’തി വദന്തി. പരതോ മുഹുത്തം ഠത്വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാ ഗതാതി ഏത്ഥ സചേ ഏവം ഗച്ഛന്താ ‘‘പുരാരുണാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഉസ്സാഹം വിനാവ ഗതാ ഹോന്തി, അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധി ന വത്തബ്ബാ പഠമതരംയേവ പടിപ്പസ്സമ്ഭനതോ. അഥ ‘‘പുരാരുണാ പസ്സിസ്സാമാ’’തി സഉസ്സാഹാവ ഗച്ഛന്തി, നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധിയേവ ന വത്തബ്ബാ. ഏവഞ്ച സതി ‘‘സഹ അരുണുഗ്ഗമനാ നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി കസ്മാ വുത്തം? വുച്ചതേ – സഉസ്സഹത്താ പഠമതരം പടിപ്പസ്സദ്ധി ന വുത്താ. സതിപി ച ഉസ്സാഹഭാവേ ഏകതോ ഗമനസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ ‘‘മുഹുത്തം ഠത്വാ’’തി ഏത്ഥ വിയ സഹ അരുണുഗ്ഗമനാ പടിപ്പസ്സദ്ധിയേവ വുത്താ.

അന്തോസീമായം ഗാമന്തി അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിയാ പച്ഛാ പതിട്ഠാപിതഗാമം സന്ധായ വദതി ഗാമം അന്തോ കത്വാ അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിയാ അഭാവതോ. നേവ ചീവരാനി നിസ്സഗ്ഗിയാനി ഹോന്തീതി അവിപ്പവാസസീമാഭാവതോ വുത്തം, ന നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി സഉസ്സാഹഭാവതോ. അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ച നേസം അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതീതി ധമ്മം സുത്വാ ആഗച്ഛന്താനം അരുണം ഉഗ്ഗച്ഛതി. അസ്സതിയാ ഗച്ഛതീതി അസ്സതിയാ അത്തനോ ചീവരം അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഥേരസ്സ ചീവരം അപച്ചുദ്ധരാപേത്വാ ഗച്ഛതി. ഏവം ഗതേ തസ്മിം പച്ഛാ ഥേരേന സരിത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതി ‘‘അത്തനോ ചീവരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ ദഹരസ്സ ചീവരം വിസ്സാസേന ഗഹേത്വാ ഠപേതബ്ബ’’ന്തി. ഗന്ത്വാ വത്തബ്ബോതി ആഗതകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ വിഹാരം ഗതേന പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതി. അനധിട്ഠിതചീവരതാ, അനത്ഥതകഥിനതാ, അലദ്ധസമ്മുതിതാ, രത്തിവിപ്പവാസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯൭-൪൯൯. തതിയേ പാളിയം ചീവരപച്ചാസാ നിക്ഖിപിതുന്തി ഏത്ഥ ചീവരപച്ചാസായ സതിയാ നിക്ഖിപിതുന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഭണ്ഡികാബദ്ധാനി ഭണ്ഡികബദ്ധാനീതിപി പഠന്തി, ഭണ്ഡികം കത്വാ ബദ്ധാനീതി അത്ഥോ. നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാതി ഏത്ഥ പുരിമസിക്ഖാപദേ വിയ സാമിവസേനേവ കരണവചനസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൫൦൦. അനത്ഥതേ കഥിനേ ചീവരമാസേ ഭിക്ഖുനോ ഉപ്പന്നചീവരം അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതം തസ്മിം മാസേ ഠപേതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഏകം പച്ഛിമകത്തികമാസം ഠപേത്വാ’’തി. കേചി പന ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം, ഏതം അകാലചീവരന്തി വചനതോ അനത്ഥതേ കഥിനേ പച്ഛിമകത്തികമാസസങ്ഖാതേ ചീവരമാസേ ഉപ്പന്നചീവരസ്സപി പച്ചാസാചീവരേ അസതി ദസാഹപരിഹാരോയേവ, തതോ പരം ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. തഥാ ഹി അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൬൪൯ ആദയോ) ‘‘പവാരണമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിയം ഉപ്പന്നസ്സ അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ പരിഹാരോ’’തി വുത്തം. തമേവ ച പരിഹാരം സന്ധായ ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൬൪൯) വുത്തം. തസ്മാ ചീവരമാസേ ദസാഹതോ പരമ്പി അനധിട്ഠിതം അവികപ്പിതമ്പി ഠപേതും വട്ടതി.

യദി ഏവം ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം, ഏതം അകാലചീവര’’ന്തി ഇദം കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? അകാലചീവരസാമഞ്ഞതോ അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം പഠമാനിയതേ സോതസ്സ രഹോ വിയ. ഏകാദസമാസേ സത്തമാസേ ച ഉപ്പന്നഞ്ഹി ചീവരം വുത്ഥവസ്സേഹി സേസേഹി ച സമ്മുഖീഭൂതേഹി ഭാജേതും ലബ്ഭതീതി അകാലചീവരം നാമ ജാതം. കാലേ പന ‘‘സങ്ഘസ്സ ഇദം അകാലചീവരം ദമ്മീ’’തി അനുദ്ദിസിത്വാ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി ദിന്നം വുത്ഥവസ്സേഹിയേവ ഭാജേതബ്ബം, ന അഞ്ഞേഹീതി കാലചീവരന്തി വുച്ചതി. ആദിസ്സ ദിന്നം പന സമ്മുഖീഭൂതേഹി സബ്ബേഹിയേവ ഭാജേതബ്ബന്തി അകാലചീവരം, തസ്മാ കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നസ്സ വുത്ഥവസ്സേഹി സേസേഹി ച സമ്പത്തേഹി ഭാജനീയത്താ അകാലചീവരസാമഞ്ഞതോ ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം, ഏതം അകാലചീവര’’ന്തി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം. യദി ഏവം ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ ഇദം തുയ്ഹം ദമ്മീതി ദിന്ന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി പുഗ്ഗലസ്സ ആദിസ്സ ദിന്നം കേനചി ഭാജനീയം ഹോതീതി? നായം വിരോധോ ആദിസ്സ വചനസാമഞ്ഞതോ ലബ്ഭമാനമത്ഥം ദസ്സേതും തഥാ വുത്തത്താ.

ഏവം പന അവത്വാതി ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി’’ന്തി ഇമസ്സ ‘‘മാസപരമതോ ഉത്തരി’’ന്തി പദഭാജനം അവത്വാ. താവ ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരന്തി പച്ചത്തവചനം ‘‘അത്തനോ ഗതികം കരോതീ’’തി കരണകിരിയായ കത്തുഭാവതോ. അന്തരാ ഉപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചാസാചീവരം മാസപരമം മൂലചീവരം ഠപേതും അദത്വാ അത്തനോ ദസാഹപരമതായ ഏവ പരിച്ഛിന്ദതീതി അത്തനോ ഗതികം കരോതി. തതോ ഉദ്ധം മൂലചീവരന്തി ഏത്ഥ പന മൂലചീവരന്തി പച്ചത്തവചനം. വീസതിമദിവസതോ ഉദ്ധഞ്ഹി ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരം ദസാഹപരമം ഗന്തും അദത്വാ മൂലചീവരം അത്തനാ സദ്ധിം കരണസമ്ബന്ധതാമത്തേന സകകാലവസേന പരിച്ഛിന്ദതീതി അത്തനോ ഗതികം കരോതി. പച്ചാസാചീവരേ പന ലഭിത്വാ വിസും ഠപേന്തസ്സ ദസാഹം അനതിക്കന്തേ നത്ഥി തപ്പച്ചയാ ആപത്തി. പാളിയം ദസാഹാ കാരേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ദസാഹാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം, ദസാഹേനാതി അത്ഥോ. പഞ്ചാഹുപ്പന്നേതിആദിം രസ്സം കത്വാപി പഠന്തി. ഏകവീസേ ഉപ്പന്നേ…പേ… നവാഹാ കാരേതബ്ബന്തിആദി പച്ചാസാചീവരസ്സ ഉപ്പന്നദിവസം ഠപേത്വാ വുത്തം.

അഞ്ഞം പച്ചാസാചീവരം…പേ… കാരേതബ്ബന്തി ഇദം സതിയാ ഏവ പച്ചാസായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സചേ പന ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ചീവരം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി പച്ചാസാ ഉപച്ഛിന്നാ, മൂലചീവരമ്പി ദസാഹം ചേ സമ്പത്തം, തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. പച്ചാസാചീവരമ്പി പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതബ്ബന്തി പഠമതരം ഉപ്പന്നം വിസഭാഗപച്ചാസാചീവരം സന്ധായ വദതി. അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം അഞ്ഞം, അയമേവ വാ പാഠോ. അങ്ഗം പനേത്ഥ പഠമകഥിനേ വുത്തസദിസമേവ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ദസാഹാതിക്കമോ, ഇധ മാസാതിക്കമോതി അയം വിസേസോ.

തതിയകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൩. ചതുത്ഥേ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗന്തി പാളിപദസ്സ ഭത്തകിച്ചന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ‘‘ഭത്തസംവിധാന’’ന്തിപി കേചി. തത്ഥ നാമ ത്വന്തി ഇമസ്സപി സോ നാമ ത്വന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ‘‘തായ നാമ ത്വ’’ന്തി കേചി.

൫൦൫. പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസംയേവ യുഗോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പിതാമഹദ്വന്ദാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ മാതാമഹോപി ഗഹിതോതി. ‘‘യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ’’തി വചനതോ ഹേട്ഠാ ച ഉദ്ധഞ്ച അട്ഠമയുഗോ ഞാതി നാമ ന ഹോതി. ദേസനാമുഖമേവ ചേതന്തി പിതാമഹയുഗാതി പിതാമഹ-ഗ്ഗഹണം ദേസനാമുഖം പിതാമഹീമാതാമഹീആദീനമ്പി അധിപ്പേതത്താ. പിതു മാതാ പിതാമഹീ. മാതു പിതാ മാതാമഹോ. മാതു മാതാ മാതാമഹീ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി പഞ്ചസതസാകിയാനീനം വസേന ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ പരിവത്തലിങ്ഗായ ഭിക്ഖുനിയാ ച വസേന ഏകതോഉപസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനീ ലബ്ഭതി, തഥാപി പകതിനിയാമേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖുനീ നാമ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാ’’തി വുത്തം. ‘‘കപ്പം കത്വാതി വചനതോ ദിന്നകപ്പമേവ പാചിത്തിയം ജനേതീ’’തി വദന്തി. ‘‘പുരാണചീവരം നാമ സകിം നിവത്ഥമ്പി സകിം പാരുതമ്പീ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘അന്തമസോ പരിഭോഗസീസേനാ’’തിആദി. ‘‘കായേന ഫുസിത്വാ പരിഭോഗോയേവ പരിഭോഗോ നാമാ’’തി കുരുന്ദിയം അധിപ്പായോ.

൫൦൬. കായവികാരം കത്വാതി ഇദം യാവ ‘‘ഓരതോ ഠപേതീ’’തി പദം, താവ സബ്ബപദേസു സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യഥാ സാ ‘‘ധോവാപേതുകാമോ അയ’’ന്തി ജാനാതി, ഏവം കായവികാരം കത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘കായവികാരം കത്വാ’’തി വചനതോ കായവാചാഹി കഞ്ചി വികാരം അകത്വാ ഹത്ഥേന ഹത്ഥേ ദേന്തസ്സപി അനാപത്തി. അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ ഓകാസേതി ഇദം വിസേസനം യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. തഥാ ഹി ഹത്ഥേന ഹത്ഥേ ദേന്തസ്സ പാദമൂലേ ച ഠപേത്വാ ദേന്തസ്സ ‘‘അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ ഓകാസേ’’തി ഇദം വത്തബ്ബന്തി നത്ഥി അഞ്ഞഥാ അസമ്ഭവതോ. സതി ഹി സമ്ഭവേ ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനം സാത്ഥകം ഹോതി. ഉപരി ‘‘ഖിപതീ’’തിആദീനി പന സന്ധായ ഇദം വിസേസനം വുത്തം, തസ്മാ അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ ഓകാസേ ഠത്വാ ഉപരി ഖിപന്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേ പേസേന്തസ്സ ച ആപത്തി. ഉപചാരം പന മുഞ്ചിത്വാ കായവാചാഹി വികാരം കത്വാ ആണാപേന്തസ്സപി അനാപത്തി. ഉപചാരേതി അന്തോദ്വാദസഹത്ഥമേവ ഓകാസം വദതി. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരം മുഞ്ചിത്വാ.

ഏകേന വത്ഥുനാതി പഠമം കത്വാ നിട്ഠാപിതം സന്ധായ വുത്തം. രജനേ അനാപത്തീതി രജനം പച്ചാസീസന്തസ്സപി ‘‘ധോവിത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്തത്താ അനാപത്തി അനാണത്തിയാ കതത്താ. ‘‘അവുത്താ ധോവതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘അവുത്താ രജതി, അവുത്താ ആകോടേതീ’’തി ഇദമ്പി വുത്തമേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘അവുത്താ ധോവതീതി ഇമിനാ ലക്ഖണേന അനാപത്തീ’’തി. സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീതി പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദ്വേ ദുക്കടാനി ആപജ്ജതി. യഥാവത്ഥുകമേവാതി നിസ്സഗ്ഗിയമേവാതി അത്ഥോ. പഞ്ച സതാനി പരിമാണമേതാസന്തി പഞ്ചസതാ.

൫൦൭. ചീവരം ധോവാതി…പേ… ആണാപേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ തായ ധോവനം പച്ചാസീസന്തസ്സപി അനാപത്തി. പുരാണചീവരതാ, ഉപചാരേ ഠത്വാ അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ആണാപനം, തസ്സാ ധോവനാദീനി ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൮. പഞ്ചമേ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനസിക്ഖാപദേ അപഞ്ഞത്തേ. വിഹാരവാരന്തി വിഹാരപടിജഗ്ഗനവാരം. കോട്ഠാസസമ്പത്തീതി സകലാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമ്പത്തി. സബ്ബപരിയന്തന്തി ഛട്ഠസ്സ അഞ്ഞചീവരസ്സ അഭാവാ പഞ്ചന്നം ചീവരാനം ഏകമേകം സബ്ബേസം പരിയന്തന്തി സബ്ബപരിയന്തം. അന്തരവാസകാദീസു ഹി പഞ്ചസു ഏകമേകം അഞ്ഞസ്സ ഛട്ഠസ്സ അഭാവാ പഞ്ചന്നം അന്തമേവ ഹോതി. അഥവാ പഞ്ചസു ചീവരേസു ഏകമേകം അത്തനോ അഞ്ഞസ്സ ദുതിയസ്സ അഭാവാ അന്തമേവ ഹോതീതി സബ്ബമേവ പരിയന്തന്തി സബ്ബപരിയന്തം, സബ്ബസോ വാ പരിയന്തന്തി സബ്ബപരിയന്തം. തേനാഹ – ‘‘അഞ്ഞം…പേ… നത്ഥീ’’തി. യഥാ തസ്സ മനോരഥോ ന പൂരതീതി ‘‘സരീരപാരിപൂരിം പസ്സിസ്സാമീ’’തി തസ്സ ഉപ്പന്നോ മനോരഥോ യഥാ ന പൂരതി. ഏവം ഹത്ഥതലേയേവ ദസ്സേത്വാതി സരീരം അദസ്സേത്വാവ ദാതബ്ബചീവരം ഹത്ഥതലേ ‘‘ഹന്ദാ’’തി ദസ്സേത്വാ.

൫൧൦. വിഹത്ഥതായാതി വിഹതഹത്ഥതായ, അഗണതായ അപ്പച്ചയതായ അപ്പടിസരണതായാതി വുത്തം ഹോതി. സമഭിതുന്നത്താതി പീളിതത്താ. പരിവത്തേതബ്ബം പരിവത്തം, പരിവത്തമേവ പാരിവത്തകം, പരിവത്തേത്വാ ദീയമാനന്തി അത്ഥോ.

൫൧൨. ഉപചാരേതി ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരം സന്ധായ വദതി. ഉപചാരം വാ മുഞ്ചിത്വാ ഖിപന്തീതി ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ ഓരതോ ഠപേന്തി, ന പുരിമസിക്ഖാപദേ വിയ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേയേവാതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞത്ര പാരിവത്തകാതി യം അന്തമസോ ഹരീതകഖണ്ഡമ്പി ദത്വാ വാ ദസ്സാമീതി ആഭോഗം കത്വാ വാ പാരിവത്തകം ഗണ്ഹാതി, തം ഠപേത്വാ. അചിത്തകഭാവേന ന സമേതീതി യഥാ അഞ്ഞാതികായ ഞാതികസഞ്ഞിസ്സ വേമതികസ്സ ച ഗണ്ഹതോ അചിത്തകത്താ ആപത്തി, ഏവമിധാപി ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകം ഇദ’’ന്തി അജാനിത്വാ ഗണ്ഹതോപി ആപത്തിയേവാതി അധിപ്പായോ. വസ്സാവാസികം ദേതീതി പുഗ്ഗലികം കത്വാ ദേതി. പംസുകൂലം അത്തനോ അത്ഥായ ഠപിതഭാവം ജാനിത്വാ ഗണ്ഹന്തേനപി അഞ്ഞസ്സ സന്തകം ഗഹിതം നാമ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘സചേ പന സങ്കാരകൂടാദീസൂ’’തിആദി. അസാമികഞ്ഹി പംസുകൂലന്തി വുച്ചതി. പംസുകൂലം അധിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘അസാമികം ഇദ’’ന്തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ. ഏവം പന പംസുകൂലസഞ്ഞം അനുപ്പാദേത്വാ ഗണ്ഹിതും ന വട്ടതി.

൫൧൩. അഞ്ഞാതികായ അഞ്ഞാതികസഞ്ഞീതി തികപാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തീണി പരിമാണമസ്സാതി തികം, തികഞ്ച തം പാചിത്തിയഞ്ചാതി തികപാചിത്തിയം, തീണി പാചിത്തിയാനീതി അത്ഥോ.

൫൧൪. പത്തത്ഥവികാദിം യംകിഞ്ചീതി അനധിട്ഠാനുപഗം സന്ധായ വദതി. ‘‘ചീവരം നാമ ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവരം വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമ’’ന്തി ഹി വുത്തത്താ അധിട്ഠാനുപഗം യംകിഞ്ചി ന വട്ടതി. തേനേവാഹ – ‘‘വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരപ്പമാണ’’ന്തിആദി. യസ്മാ ഭിസിച്ഛവി മഹന്താപി സേനാസനസങ്ഗഹിതത്താ ചീവരസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി നേവ അധിട്ഠാനുപഗാ ന വികപ്പനുപഗാ ച, തസ്മാ അനധിട്ഠാനുപഗസാമഞ്ഞതോ വുത്തം. സചേപി മഞ്ചപ്പമാണാ ഭിസിച്ഛവി ഹോതി, വട്ടതിയേവാതി. കോ പന വാദോ പത്തത്ഥവികാദീസൂതി മഹതിയാപി താവ ഭിസിച്ഛവിയാ അനധിട്ഠാനുപഗത്താ അനാപത്തി, തതോ ഖുദ്ദകതരേസു അനധിട്ഠാനുപഗേസു പത്തത്ഥവികാദീസു കിമേവ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. പടിഗ്ഗഹണം കിരിയാ, അപരിവത്തനം അകിരിയാ. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, പാരിവത്തകാഭാവോ, അഞ്ഞാതികായ ഹത്ഥതോ ഗഹണന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ചീവരപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൧൫. ഛട്ഠേ പതികിട്ഠോതി നിഹീനോ, ലാമകോതി അത്ഥോ. ലോലജാതികോതി ലോലസഭാവോ. പടുയേവ പട്ടോ. തേനാഹ ‘‘ഛേകോ’’തിആദി. കിസ്മിം വിയാതി ഏത്ഥ ‘‘കിസ്മിം വിയാ’’തി നിപാതവസേന സമാനത്ഥം ‘‘കിംസു വിയാ’’തി നിപാതപദന്തി ആഹ ‘‘കിംസു വിയാ’’തി, കിം വിയാതി അത്ഥോ, ദുക്ഖം വിയാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കിലേസോ വിയാ’’തിആദി. ധമ്മവസേന ഉപചാരവസേന നിമന്തനാ ധമ്മനിമന്തനാതി പാളിപദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സചേ പന ‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ, യേനത്ഥോ’’തി ഇദം സച്ചമേവ വുത്തം സിയാ, പവാരിതോയേവ ഹോതി. യസ്മാ പന പവാരേത്വാപി അദാതുകാമോ അപ്പവാരിതട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി, തസ്മാ ഭഗവാ പവാരിതാപവാരിതഭാവം അവിചാരേത്വാ ‘‘ഞാതകോ തേ, ഉപനന്ദ, അഞ്ഞാതകോ’’തി ഞാതകഅഞ്ഞാതകഭാവംയേവ വിചാരേസി. മുസിംസൂതി വിലുമ്പിംസു.

൫൧൭. അനുപുബ്ബകഥാതി അനുപുബ്ബേന വിനിച്ഛയകഥാ. സേസപരിക്ഖാരാനം സദ്ധിവിഹാരികേഹി ഗഹിതത്താ നിവാസനപാരുപനമത്തമേവ അവസിട്ഠന്തി ആഹ ‘‘നിവാസനപാരുപനമത്തംയേവ ഹരിത്വാ’’തി. സദ്ധിവിഹാരികാനം താവ ആഗമനസ്സ വാ അനാഗമനസ്സ വാ അജാനനതായ വുത്തം ‘‘ഥേരേഹി നേവ താവ…പേ… ഭഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി. പരേസമ്പി അത്ഥായ ലഭന്തീതി അത്തനോ ചീവരം ദദമാനാ സയം സാഖാഭങ്ഗേന പടിച്ഛാദേന്തീതി തേസം അത്ഥായപി ഭഞ്ജിതും ലഭന്തി. ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വചനതോ ഈദിസേസു ഭൂതഗാമപാതബ്യതാപി അനുഞ്ഞാതായേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘നേവ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ഹോതീ’’തി. ന തേസം ധാരണേ ദുക്കടന്തി തേസം തിത്ഥിയദ്ധജാനം ധാരണേപി ദുക്കടം നത്ഥി.

യാനി ച നേസം വത്ഥാനി ദേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഥേരാനം സയമേവ ദിന്നത്താ വുത്തം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരട്ഠാനേ ഠിതത്താ’’തി. യദി ലദ്ധിം ഗണ്ഹാതി, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ലദ്ധിം അഗ്ഗഹേത്വാ’’തി. ‘‘നോ ചേ ഹോതി സങ്ഘസ്സ വിഹാരചീവരം വാ…പേ… ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇമിനാ അന്തരാമഗ്ഗേ പവിട്ഠവിഹാരതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ അത്തനോ അഭിരുചിതട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. ഇമിനാ ച ‘‘യം ആവാസം പഠമം ഉപഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഠിതവിഹാരമ്പി സചേ നഗ്ഗോ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി, ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം. യദി ഏവം തത്ഥ കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അനോകാസത്താ. തത്ഥ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛിന്നചീവരസ്സ വാ…പേ… ചീവരം വിഞ്ഞാപേതു’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധേന സങ്ഘികമ്പി ചീവരം നിവാസേതും പാരുപിതുഞ്ച അനുജാനന്തോ ‘‘യം ആവാസം പഠമം…പേ… ഗഹേത്വാ പാരുപിതു’’ന്തി ആഹ, തസ്മാ തത്ഥ അനോകാസത്താ ദുക്കടം ന വുത്തം.

വിഹാരചീവരന്തി സേനാസനചീവരം. ചിമിലികാഹീതി പടപിലോതികാഹി. തസ്സ ഉപരീതി ഭൂമത്ഥരണസ്സ ഉപരി. വിദേസഗതേനാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ വിദേസഗതേന. ഏകസ്മിം…പേ… ഠപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘ലേസേന ഗഹേത്വാ അഗതത്താ ഠപേന്തേന ച സങ്ഘികപരിഭോഗേനേവ ഠപിതത്താ അഞ്ഞസ്മിം സേനാസനേ നിയമിതമ്പി അഞ്ഞത്ഥ ഠപേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പരിഭോഗേനേവാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജനേന.

൫൧൯-൫൨൧. പരിഭോഗജിണ്ണന്തി യഥാ തേന ചീവരേന സരീരം പടിച്ഛാദേതും ന സക്കാ, ഏവം ജിണ്ണം. കപ്പിയവോഹാരേനാതി കയവിക്കയാപത്തിതോ മോചനത്ഥം വുത്തം. ‘‘വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാ’’തി ഇമസ്സേവ അത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ചേതാപേന്തസ്സ പരിവത്താപേന്തസ്സാ’’തി. അത്തനോ ധനേന ഹി വിഞ്ഞാപനം നാമ പരിവത്തനമേവാതി അധിപ്പായോ. സങ്ഘവസേന പവാരിതാനം വിഞ്ഞാപനേ വത്തം ദസ്സേതി ‘‘പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി. സങ്ഘവസേന ഹി പവാരിതേ സബ്ബേസം സാധാരണത്താ അധികം വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടതി. യം യം പവാരേതീതി യം യം ചീവരാദിം ദസ്സാമീതി പവാരേതി. വിഞ്ഞാപനകിച്ചം നത്ഥീതി വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ ദീയമാനത്താ വിഞ്ഞാപേത്വാ കിം കരിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇദം അനുവത്തതിയേവാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഞാതകപവാരിതേ’’തിആദി. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൨. സത്തമേ പാളിയം പഗ്ഗാഹികസാലന്തി ദുസ്സവാണിജകാനം ആപണം. ‘‘പഗ്ഗാഹിതസാല’’ന്തിപി പഠന്തി.

൫൨൩-൫൨൪. അഭീതി ഉപസഗ്ഗോതി തസ്സ വിസേസത്ഥാഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഹരിതുന്തി അത്ഥോ’’തി. വര-സദ്ദസ്സ ഇച്ഛായം വത്തമാനത്താ ആഹ ‘‘ഇച്ഛാപേയ്യാ’’തി. ദട്ഠു ഖേമതോതി ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധവസേന അനുനാസികലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സഅന്തരന്തി അന്തരവാസകസഹിതം. ഉത്തരന്തി ഉത്തരാസങ്ഗം. അസ്സ ചീവരസ്സാതി സാദിതബ്ബചീവരസ്സ. അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേനാതി അച്ഛിന്നാനി സബ്ബാനി തീണി ചീവരാനി അസ്സാതി അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരോ, തേനാതി അത്ഥോ. യസ്സ ഹി അച്ഛിന്ദനസമയേ തീണി ചീവരാനി സന്നിഹിതാനി ഹോന്തി, താനി സബ്ബാനി അച്ഛിന്നാനീതി സോ ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരോ’’തി വുച്ചതി. തേനേവ ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേന തിചീവരകേനാ’’തി വുത്തം. തിചീവരകേനാതി ഹി അച്ഛിന്ദനസമയേ തിചീവരസ്സ സന്നിഹിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന പന വിനയതേചീവരികഭാവം ധുതങ്ഗതേചീവരികഭാവം വാ സന്ധായ. ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ‘‘സന്തരുത്തരപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തവിധിനാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. അഞ്ഞേനാതി അച്ഛിന്നഅസബ്ബചീവരേന. യസ്സ തീസു ചീവരേസു ഏകം വാ ദ്വേ വാ ചീവരാനി അച്ഛിന്നാനി ഹോന്തി, തേനാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥാപീതി ‘‘സന്തരുത്തരപരമ’’ന്തി വുത്തവിധാനതോ അഞ്ഞഥാപി. യസ്സ ഹി തീസു ദ്വേ ചീവരാനി അച്ഛിന്നാനി ഹോന്തി, ഏകം സാദിതബ്ബം. ഏകസ്മിം അച്ഛിന്നേ ന സാദിതബ്ബന്തി ന തസ്സ സന്തരുത്തരപരമസാദിയനം സമ്ഭവതി, അയമേവ ച അത്ഥോ പദഭാജനേന വിഭാവിതോ. തേനാഹ ‘‘തം വിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി.

കേചി പന ‘‘തിചീവരകേനാതി വുത്തത്താ തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ തസ്മിം നട്ഠേ ബഹൂനിപി ഗഹേതും ലഭതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പദഭാജനസ്സ ഹി അധിപ്പായം ദസ്സേന്തേന യസ്മാ പന ‘‘അച്ഛിന്നസബ്ബചീവരേന…പേ… തം വിഭാഗം ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം, പദഭാജനേ ച ന താദിസോ അത്ഥോ ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ തം ന ഗഹേതബ്ബമേവ. യമ്പി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘യസ്സ അധിട്ഠിതചീവരസ്സ തീണി നട്ഠാനീ’’തി, തത്ഥാപി അധിട്ഠിതഗ്ഗഹണം സരൂപകഥനമത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന പന തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സേവാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച തഥാ അത്ഥസ്സ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സേവ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. പുരിമസിക്ഖാപദേന ഹി അച്ഛിന്നചീവരസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിയാ അനുഞ്ഞാതത്താ പമാണം അജാനിത്വാ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പമാണതോ സാദിയനം അനുജാനന്തേന ഭഗവതാ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ‘‘പരിക്ഖാരചോളികസ്സ ബഹുമ്പി സാദിതും വട്ടതീ’’തി അയമത്ഥോ നേവ പാളിയാ സമേതി, ന ച ഭഗവതോ അധിപ്പായം അനുലോമേതി.

യസ്സ തീണി നട്ഠാനി, തേന ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീതി ഏത്ഥ യസ്സ തിചീവരതോ അധികമ്പി ചീവരം അഞ്ഞത്ഥ ഠിതം അത്ഥി, തദാതസ്സ ചീവരസ്സ അലബ്ഭനീയഭാവതോ തേനപി സാദിതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. പകതിയാവ സന്തരുത്തരേന ചരതീതി സാസങ്കസിക്ഖാപദവസേന വാ അവിപ്പവാസസമ്മുതിവസേന വാ തതിയസ്സ അലാഭേന വാ ചരതി. ‘‘ദ്വേ നട്ഠാനീ’’തി അധികാരത്താ വുത്തം ‘‘ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീ’’തി. ഏകം സാദിയന്തേനേവ സമോ ഭവിസ്സതീതി തിണ്ണം ചീവരാനം ദ്വീസു നട്ഠേസു ഏകം സാദിയന്തേന സമോ ഭവിസ്സതി ഉഭിന്നമ്പി സന്തരുത്തരപരമതായ അവട്ഠാനതോ. യസ്സ ഏകംയേവ ഹോതീതി അഞ്ഞേന കേനചി കാരണേന വിനട്ഠസേസചീവരം സന്ധായ വുത്തം.

൫൨൬. ‘‘സേസകം തുയ്ഹേവ ഹോതൂതി ദേന്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പമാണയുത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമ, സേസകം ആഹരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ ഗഹേത്വാ ഗമനസമയേപി ‘‘സേസകമ്പി തുമ്ഹാകഞ്ഞേവ ഹോതൂ’’തി വദന്തി, ലദ്ധകപ്പിയമേവ. പവാരിതാനന്തി അച്ഛിന്നകാലതോ പുബ്ബേയേവ പവാരിതാനം. പാളിയാ ന സമേതീതി സന്തരുത്തരപരമതോ ഉത്തരി സാദിയനേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി വുത്തത്താ ന സമേതി. സന്തരുത്തരപരമം സാദിയന്തസ്സ ഹി ആപത്തിപ്പസങ്ഗോയേവ നത്ഥി, സതി ച സിക്ഖാപദേന ആപത്തിപ്പസങ്ഗേ അനാപത്തി യുത്താ ദസ്സേതുന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘പമാണമേവ വട്ടതീതി ഇദം സല്ലേഖദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

യസ്മാ പനിദം…പേ… ന വുത്തന്തി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി വുച്ചമാനേ അഞ്ഞേസം അത്ഥായ പമാണം അതിക്കമിത്വാപി ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി ആപജ്ജതി, തഞ്ച അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തത്താ വത്ഥുനാ സംസന്ദിയമാനം ന സമേതി. ന ഹി യം വത്ഥും നിസ്സായ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തസ്മിംയേവ അനാപത്തിവചനം യുത്തന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അത്തനോ സാദിയനപടിബദ്ധതാവസേന പവത്തത്താ ‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’തി വത്തും ഓകാസോയേവ നത്ഥി, തസ്മാ ന വുത്ത’’ന്തി കഥിതം. ഇധ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി അവുത്തത്താ അഞ്ഞേസം അത്ഥായ ഞാതകപവാരിതേസു അധികം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ ആപത്തീതി ചേ? ന, തത്ഥ പുരിമസിക്ഖാപദേനേവ അനാപത്തിസിദ്ധിതോ. തതുത്തരിതാ, അച്ഛിന്നാദികാരണതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൭. അട്ഠമേ അപി മയ്യാതി പാഠേപി സോയേവത്ഥോ. അയ്യാതി പന ബഹുവചനേന ആമന്തനം കതം.

൫൨൮-൫൨൯. അപദിസ്സാതി ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സാമീ’’തി ഏവം അപദിസിത്വാ. പച്ചയം കത്വാതി കാരണം കത്വാ. ഉദ്ദിസ്സാതി ഏത്ഥ യോ കത്താതി ‘‘ഉദ്ദിസ്സാ’’തി ഇമിനാ വുത്തഉദ്ദിസനകിരിയായ യോ കത്താ. ചീവരം ചേതാപേന്തി പരിവത്തേന്തി ഏതേനാതി ചീവരചേതാപന്നം. ന-കാരാഗമം കത്വാ ചീവരചേതാപന്നന്തി വുത്തം, ‘‘ചീവരചേതാപന’’ന്തിപി പഠന്തി. പചുരവോഹാരവസേനാതി യേഭുയ്യവോഹാരവസേന. യേഭുയ്യവസേന ഹി ഘരസാമികം ദട്ഠുകാമാ തസ്സ ഘരം ഗച്ഛന്തീതി തഥേവ ബഹുലം വോഹാരോ. ബ്യഞ്ജനമത്തമേവാതി അത്ഥോ നേതബ്ബോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

൫൩൧. സമകേപി പന അനാപത്തീതി യദഗ്ഘനകം സോ ദാതുകാമോ ഹോതി, തദഗ്ഘനകേ അനാപത്തി മൂലം വഡ്ഢേത്വാ അധികവിധാനം അനാപന്നത്താ. ഏത്ഥ ച ‘‘ദാതുകാമോമ്ഹീ’’തി അത്തനോ സന്തികേ അവുത്തേപി ദാതുകാമതം സുത്വാ യദഗ്ഘനകം സോ ദാതുകാമോ ഹോതി, തദഗ്ഘനകം ആഹരാപേതും വട്ടതി. അഗ്ഘവഡ്ഢനകഞ്ഹി ഇദം സിക്ഖാപദന്തി ഏത്ഥ അഗ്ഘവഡ്ഢനം ഏതസ്സ അത്ഥീതി അഗ്ഘവഡ്ഢനകം, അഗ്ഘവഡ്ഢനം സന്ധായ ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായോ. ചീവരം ദേഹീതി സങ്ഘാടിആദീസു യംകിഞ്ചി ചീവരം സന്ധായ വദതി. ചീവരേ ഭിയ്യോകമ്യതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പഠമഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൩൨. ദുതിയഉപക്ഖടേ വത്തബ്ബം നത്ഥി.

൧൦. രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൩൭-൫൩൯. രാജസിക്ഖാപദേ പന ‘‘അജ്ജണ്ഹോ’’തി പാഠേ ‘‘അജ്ജുണ്ഹോ’’തിപി പഠന്തി. ഭോഗോതി ഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യം വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ഇമിനാ ചീവരചേതാപന്നേന ചീവരം ചേതാപേത്വാ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരേന അച്ഛാദേഹീതി ഇദം ആഗമനസുദ്ധിം ദസ്സേതും വുത്തം. സചേ ഹി ‘ഇദം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’തി പേസേയ്യ, ആഗമനസ്സ അസുദ്ധത്താ അകപ്പിയവത്ഥും ആരബ്ഭ ഭിക്ഖുനാ കപ്പിയകാരകോപി നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന ഭവേയ്യാ’’തി, തത്ഥ ആഗമനസ്സ സുദ്ധിയാ വാ അസുദ്ധിയാ വാ വിസേസപ്പയോജനം ന ദിസ്സതി. സതിപി ഹി ആഗമനസ്സ അസുദ്ധഭാവേ ദൂതോ അത്തനോ കുസലതായ കപ്പിയവോഹാരേന വദതി, ‘‘കപ്പിയകാരകോ ന നിദ്ദിസിതബ്ബോ’’തി ഇദം നത്ഥി, ന ച ദൂതേന കപ്പിയവോഹാരവസേന വുത്തേ ദായകേന ഇദം കഥം പേസിതന്തി ഈദിസീ വിചാരണാ ഉപലബ്ഭതി, അവിചാരേത്വാ ച തം ന സക്കാ ജാനിതും, യദി പന ആഗമനസ്സ അസുദ്ധത്താ കപ്പിയകാരകോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന ഭവേയ്യ, ചീവരാനം അത്ഥായ ദൂതസ്സ ഹത്ഥേ അകപ്പിയവത്ഥുസ്മിം പേസിതേ സബ്ബത്ഥ ദായകേന കഥം പേസിതന്തി പുച്ഛിത്വാവ കപ്പിയകാരകോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ ഭവേയ്യ. തസ്മാ അസതിപി ആഗമനസുദ്ധിയം സചേ സോ ദൂതോ അത്തനോ കുസലതായ കപ്പിയവോഹാരവസേന വദതി, ദൂതസ്സേവ വചനം ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി ആഗമനസുദ്ധിയേവേത്ഥ പമാണം, മൂലസാമികേന കപ്പിയവോഹാരവസേന പേസിതസ്സ ദൂതസ്സ അകപ്പിയവോഹാരവസേന വദതോപി കപ്പിയകാരകോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ ദൂതവചനമേവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം.

ഇമിനാ ചീവരചേതാപന്നേനാതിആദിനാ പന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – കപ്പിയ വസേന ആഗതമ്പി ചീവരമൂലം ഈദിസേന ദൂതവചനേന അകപ്പിയം ഹോതി, തസ്മാ തം പടിക്ഖിപിതബ്ബന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘തേന ഭിക്ഖുനാ സോ ദൂതോ ഏവമസ്സ വചനീയോ’’തിആദി. സുവണ്ണം, രജതം, കഹാപണോ, മാസകോതി ഇമാനി ഹി ചത്താരി നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂനി, മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാളം, ലോഹിതങ്കോ, മസാരഗല്ലം, സത്ത ധഞ്ഞാനി, ദാസിദാസം, ഖേത്തം, വത്ഥു, പുപ്ഫാരാമഫലാരാമാദയോതി ഇമാനി ദുക്കടവത്ഥൂനി ച അത്തനോ വാ ചേതിയസങ്ഘഗണപുഗ്ഗലാനം വാ അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടന്തി, തസ്മാ തം സാദിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ന ഖോ മയം, ആവുസോ, ചീവരചേതാപന്നം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി വുത്തം, ‘‘ചീവരഞ്ച ഖോ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി ഇദം പന അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ ആഭതത്താ വത്തും വട്ടതി, തസ്മാ വുത്തം. ‘‘വേയ്യാവച്ചകരോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ’’തി ഇദം ‘‘അത്ഥി പനായസ്മതോ കോചി വേയ്യാവച്ചകരോ’’തി കപ്പിയവചനേന വുത്തത്താ അനുഞ്ഞാതം. സചേ പന ദൂതോ ‘‘കോ ഇമം ഗണ്ഹാതീ’’തി വാ ‘‘കസ്സ ദേമീ’’തി വാ വദതി, ന നിദ്ദിസിതബ്ബോ. ‘‘ആരാമികോ വാ ഉപാസകോ വാ’’തി ഇദം സാരുപ്പതായ വുത്തം, ഠപേത്വാ പന പഞ്ച സഹധമ്മികേ യോ കോചി കപ്പിയകാരകോ വട്ടതി. ‘‘ഏസോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചകരോ’’തി ഇദം ഭിക്ഖുസ്സ കപ്പിയവചനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏവമേവ ഹി വത്തബ്ബം, ‘‘ഏതസ്സ ദേഹീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം. സോ വാ ചേതാപേസ്സതി വാതി ഏത്ഥ ഏകോ വാ-സദ്ദോ പദപൂരണോ, ‘‘സഞ്ഞത്തോ സോ മയാ’’തിആദി പന ദൂതേന ഏവം ആരോചിതേയേവ തം ചോദേതും വട്ടതി, നേവാസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ ഗതമത്തകാരണേനാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

ഏതാനി ഹി വചനാനി…പേ… ന വത്തബ്ബോതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം വദന്തോ പടിക്ഖിത്തസ്സ കതത്താ വത്തഭേദേ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ചോദനാ പന ഹോതിയേവാ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം. ഉദ്ദിട്ഠചോദനാപരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാതി ‘‘ദുതിയമ്പി വത്തബ്ബോ’’തിആദിനാ ദസ്സേത്വാ. പുച്ഛിയമാനോതി ഏത്ഥ പുച്ഛിയമാനേനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചന’’ന്തി. ആഗതകാരണം ഭഞ്ജതീതി ആഗതകാരണം വിനാസേതി.

ഏത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘ആഗതകാരണം നാമ ചീവരഗ്ഗഹണം, തം ഭഞ്ജതീതി വുത്തത്താ പുന തം ചീവരം യേന കേനചി ആകാരേന ഗഹേതും ന വട്ടതീ’’തി. കേചി പന ‘‘ആഗതകാരണം നാമ കായവാചാഹി ചോദനാ, തം ഭഞ്ജതീതി വുത്തത്താ പുന തം യേന കേനചി ആകാരേന ചോദേതും ന ലഭതി. സചേ സയമേവ ദേതി, മൂലസാമികോ വാ ദാപേതി, ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘ആഗതകാരണം നാമ ഠാനം, തം ഭഞ്ജതീതി വുത്തത്താ യഥാ ‘അത്ഥോ മേ, ആവുസോ, ചീവരേനാ’തി ഏകായ ചോദനായ ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി, ഏവമിധാപി സചേ ആസനേ നിസീദതി, ഏകായ നിസജ്ജായ ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി. ആമിസം ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏകേന പടിഗ്ഗഹണേന ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതി. ധമ്മം ചേ ഭാസതി, ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദേ വുത്തപരിച്ഛേദായ ഏകായ വാചായ ദ്വേ ഠാനാനി ഭഞ്ജതീ’’തി വദന്തി. ഇമേസം പന സബ്ബേസമ്പി വാദം ‘‘അയുത്ത’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ഇദം വുത്തം ‘‘ആഗതകാരണം നാമ ഠാനമേവ, തസ്മാ ‘ന കത്തബ്ബ’ന്തി വാരിതസ്സ കതത്താ നിസജ്ജാദീസു കതേസു ഛസു ഠാനേസു ഏകം ഠാനം ഭഞ്ജതീ’’തി.

തത്ര തത്ര ഠാനേ തിട്ഠതീതി ഇദം ചോദകസ്സ ഠിതട്ഠാനതോ അപക്കമ്മ തത്ര തത്ര ഉദ്ദിസ്സ ഠാനംയേവ സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സാമം വാ ഗന്തബ്ബം, ദൂതോ വാ പാഹേതബ്ബോ’’തി ഇദം സഭാവതോ ചോദേതും അനിച്ഛന്തേനപി കാതബ്ബമേവാതി വദന്തി. മുഖം വിവരിത്വാ സയമേവ കപ്പിയകാരകത്തം ഉപഗതോതി മുഖവേവടികകപ്പിയകാരകോ. അവിചാരേതുകാമതായാതി ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘നത്ഥമ്ഹാകം കപ്പിയകാരകോ’’തി ഇദം ‘‘താദിസം കരോന്തോ കപ്പിയകാരകോ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം.

‘‘മേണ്ഡകസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഇദാനി തം മേണ്ഡകസിക്ഖാപദം ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. ഇദമേവ ഹി ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധാ പസന്നാ’’തിആദിവചനം ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ മേണ്ഡകവത്ഥുസ്മിം (മഹാവ. ൨൯൯) വുത്തത്താ ‘‘മേണ്ഡകസിക്ഖാപദ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി മേണ്ഡകേന നാമ സേട്ഠിനാ –

‘‘സന്തി, ഭന്തേ, മഗ്ഗാ കന്താരാ അപ്പോദകാ അപ്പഭക്ഖാ, ന സുകരാ അപാഥേയ്യേന ഗന്തും, സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാഥേയ്യം അനുജാനാതൂ’’തി –

യാചിതേന ഭഗവതാ –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാഥേയ്യം പരിയേസിതും. തണ്ഡുലോ തണ്ഡുലത്ഥികേന, മുഗ്ഗോ മുഗ്ഗത്ഥികേന, മാസോ മാസത്ഥികേന, ലോണം ലോണത്ഥികേന, ഗുളോ ഗുളത്ഥികേന, തേലം തേലത്ഥികേന, സപ്പി സപ്പിത്ഥികേനാ’’തി –

വത്വാ ഇദം വുത്തം –

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സാ സദ്ധാ പസന്നാ, തേ കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേ ഹിരഞ്ഞം ഉപനിക്ഖിപന്തി ‘ഇമിനാ അയ്യസ്സ യം കപ്പിയം, തം ദേഥാ’തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യം തതോ കപ്പിയം, തം സാദിതും, ന ത്വേവാഹം ഭിക്ഖവേ കേനചി പരിയായേന ജാതരൂപരജതം സാദിതബ്ബം പരിയേസിതബ്ബന്തി വദാമീ’’തി.

ഹിരഞ്ഞം ഉപനിക്ഖിപന്തീതി ഏത്ഥാപി ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചനം അത്ഥിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ അനിദ്ദിട്ഠകപ്പിയകാരകത്തം ഭജതീതി ന ചോദേതബ്ബോ സിയാ. യദി മൂലം സന്ധായ ചോദേതി, തം സാദിതമേവ സിയാതി ആഹ ‘‘മൂലം അസാദിയന്തേനാ’’തി.

‘‘അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ഇദം അത്തനാ ചോദനാഠാനഞ്ച ന കാതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അഞ്ഞം പന കപ്പിയകാരകം പേസേത്വാ ലോകചാരിത്തവസേന അനുയുഞ്ജിത്വാപി കപ്പിയവത്ഥും ആഹരാപേതും വട്ടതി അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖിത്തസ്സ അത്തനോ സന്തകത്താ’’തി കേചി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബം. സചേ സയമേവ ചീവരം ആനേത്വാ ദേന്തി, ഗഹേതബ്ബം. നോ ചേ, കിഞ്ചി ന വത്തബ്ബാ’’തി ദള്ഹം കത്വാ വുത്തത്താ ന ഗഹേതബ്ബന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ന ഹി അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതം സയം അവിഞ്ഞാപേത്വാ അഞ്ഞേന വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതി, ന ച യത്ഥ അഞ്ഞം പേസേത്വാ ആഹരാപേതും വട്ടതി, തത്ഥ സയം ഗന്ത്വാ ന ആഹരാപേതബ്ബന്തി സക്കാ വത്ഥും. യദി ചേത്ഥ അഞ്ഞേന ആഹരാപേതും വട്ടതി, ‘‘അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ. ‘‘ദൂതേനാ’’തി ഇമസ്സ ബ്യഭിചാരം ദസ്സേതി ‘‘സയം ആഹരിത്വാപീ’’തി. ദദന്തേസൂതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായാതി ഇമിനാ പന ‘‘ചീവരചേതാപന്ന’’ന്തി ഇമസ്സ ബ്യഭിചാരം ദസ്സേതി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തത്താ പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ദിന്നേപി ഠാനചോദനാദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കാതബ്ബം.

പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി ആപത്തീതി പടിഗ്ഗഹണേ പാചിത്തിയം, പരിഭോഗേ ദുക്കടം. സ്വേവ സാപത്തികോതി ദുക്കടാപത്തിം സന്ധായ വദതി. ഇദഞ്ച അട്ഠകഥാപമാണേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘പരസ്സ നിദ്ദോസഭാവദസ്സനത്ഥം സ്വേവ സാപത്തികോ സദോസോതി വുത്തം ഹോതീ’’തിപി വദന്തി. ‘‘ചോദേതീതി വുത്തത്താ പന ആപത്തിയാ ചോദേതീതി കത്വാ സ്വേവ സാപത്തികോതി ഇദം ദുക്കടംയേവ സന്ധായ വത്തും യുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി ആപത്തിയേവാതി ദുക്കടമേവ സന്ധായ വുത്തം. തളാകസ്സപി ഖേത്തസങ്ഗഹിതത്താ തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേപി ആപത്തി വുത്താ. ചത്താരോ പച്ചയേ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂതി ദേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ചതു, തളാകം ദമ്മീ’’തി വാ ‘‘ചതുപച്ചയപരിഭോഗത്ഥം തളാകം ദമ്മീ’’തി വാ വദതി, വട്ടതിയേവ. ‘‘ഇതോ തളാകതോ ഉപ്പന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

അമ്ഹാകം ഏകം കപ്പിയകാരകം ഠപേഥാതി വുത്തേതി ഇദം ഈദിസംയേവ സന്ധായ വുത്തം. കപ്പിയക്കമേന സമ്പടിച്ഛിതേസു ഖേത്തതളാകാദീസു പന അവുത്തേപി കപ്പിയകാരകം ഠപേതും ലബ്ഭതിയേവ. യസ്മാ പരസന്തകം നാസേതും ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി, തസ്മാ ‘‘ന സസ്സകാലേ’’തി വുത്തം. ‘‘ജനപദസ്സ സാമികോതി ഇമിനാവ യോ തം ജനപദം വിചാരേതി, തേനപി അച്ഛിന്ദിത്വാ ദിന്നം വട്ടതിയേവാ’’തി വദന്തി. ഉദകവാഹകന്തി ഉദകമാതികം. കപ്പിയവോഹാരേപീതി ഏത്ഥ ‘‘വിധാനം വക്ഖാമാ’’തി പാഠസേസോ. ഉദകവസേനാതി ഉദകപരിഭോഗത്ഥം. സുദ്ധചിത്താനന്തി കേവലം ഉദകപരിഭോഗത്ഥമേവാതി അധിപ്പായോ. അലജ്ജിനാ കാരാപിതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ലജ്ജീഭിക്ഖുനാ’’തി. പകതിഭാഗോ നാമ ഇമസ്മിം രട്ഠേ ചതുഅമ്ബണമത്തം. അകട്ഠപുബ്ബം നവസസ്സം നാമ. അപരിച്ഛിന്നഭാഗേതി ‘‘ഏത്തകേ ഭൂമിഭാഗേ ഏത്തകോ ഭാഗോ ദാതബ്ബോ’’തി ഏവം അപരിച്ഛിന്നഭാഗേ.

രജ്ജുയാ വാ ദണ്ഡേന വാതി ഏത്ഥ ‘‘പാദേഹിപി മിനിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഖലേ വാ ഠത്വാ രക്ഖതീതി ഏത്ഥ പന ഥേനേത്വാ ഗണ്ഹന്തേ ദിസ്വാ ‘‘മാ ഗണ്ഹഥാ’’തി നിവാരേന്തോ രക്ഖതി നാമ. സചേ പന അവിചാരേത്വാ കേവലം തുണ്ഹീഭൂതോവ രക്ഖണത്ഥായ ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതി, വട്ടതി. സചേപി തസ്മിം തുണ്ഹീഭൂതേ ചോരികായ ഹരന്തി, ‘‘മയം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരോചേസ്സാമാ’’തി ഏവം വത്തും വട്ടതീതി വദന്തി. നീഹരാപേതി പടിസാമേതീതി ഏത്ഥാപി ‘‘സചേ പരിയായേന വദതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. അപുബ്ബസ്സ അനുപ്പാദിതത്താ അഞ്ഞേസം വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തസ്സേവ തം അകപ്പിയ’’ന്തി.

നനു ച ദുബ്ബിചാരിതമത്തേന തസ്സേവ തം അകപ്പിയം, ന സബ്ബേസം രൂപിയസംവോഹാരേ ചതുത്ഥപത്തോ വിയ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൯) ‘‘യോ പന രൂപിയം അസമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘ഥേരസ്സ പത്തം കിണിത്വാ ദേഹീ’തി പഹിതകപ്പിയകാരകേന സദ്ധിം കമ്മാരകുലം ഗന്ത്വാ പത്തം ദിസ്വാ ‘ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ഇമം ദേഹീ’തി കഹാപണേ ദാപേത്വാ ഗഹിതോ, അയം പത്തോ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതി ദുബ്ബിചാരിതത്താ, അഞ്ഞേസം പന വട്ടതി മൂലസ്സ അസമ്പടിച്ഛിതത്താ’’തി. തസ്മാ യം തേ ആഹരന്തി, സബ്ബേസം അകപ്പിയം. കസ്മാ? കഹാപണാനം വിചാരിതത്താതി ഇദം കസ്മാ വുത്തന്തി? ഏത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘കഹാപണേ സാദിയിത്വാ വിചാരിതം സന്ധായ ഏവം വുത്ത’’ന്തി. സങ്ഘികത്താ ച നിസ്സജ്ജിതും ന സക്കാ, തസ്മാ സബ്ബേസം ന കപ്പതീതി തേസം അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘അസാദിയിത്വാപി കഹാപണാനം വിചാരിതത്താ രൂപിയസംവോഹാരോ കതോ ഹോതി, സങ്ഘികത്താ ച നിസ്സജ്ജിതും ന സക്കാ, തസ്മാ സബ്ബേസം ന കപ്പതീ’’തി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ഇദം വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥപത്തോ ഗിഹിസന്തകാനംയേവ കഹാപണാനം വിചാരിതത്താ അഞ്ഞേസം കപ്പതി, ഇധ പന സങ്ഘികാനം വിചാരിതത്താ സബ്ബേസം ന കപ്പതീ’’തി. സബ്ബേസമ്പി വാദോ തേന തേന പരിയായേന യുജ്ജതിയേവ.

ചതുസാലദ്വാരേതി ഭോജനസാലം സന്ധായ വുത്തം. പരിയായേന കഥിതത്താതി ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി അവത്വാ ‘‘സീമാ ഗതാ’’തി പരിയായേന കഥിതത്താ. പകതിഭൂമികരണത്ഥം ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതം പംസു’’ന്തിആദി വുത്തം. ദാസം ദമ്മീതി ഏത്ഥ ‘‘മനുസ്സം ദമ്മീതി വുത്തേ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. കുക്കുടസൂകരാ…പേ… വട്ടതീതി ഏത്ഥ കുക്കുടസൂകരേസു ദീയമാനേസു ‘‘ഇമേഹി അമ്ഹാകം അത്ഥോ നത്ഥി, സുഖം ജീവന്തു, അരഞ്ഞേ വിസ്സജ്ജേഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തിആദിവചനതോ (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) ഖേത്താദീനം പടിഗ്ഗഹണേ അയം സബ്ബോ വിനിച്ഛയോ വുത്തോ. കപ്പിയകാരകസ്സ ഭിക്ഖുനാ നിദ്ദിട്ഠഭാവോ, ദൂതേന അപ്പിതതാ, തതുത്തരി വായാമോ, തേന വായാമേന പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ചീവരവഗ്ഗോ പഠമോ.