൨. കോസിയവഗ്ഗോ

൧. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൪൨. പാളിയം ‘‘കോസിയകാരകേ’’തി ഏത്ഥ കോസം കരോന്തീതി കോസകാരകാതി ലദ്ധവോഹാരാനം പാണകാനം കോസതോ നിബ്ബത്തം കോസിയം, തം കരോന്തീതി കോസിയകാരകാ, തന്തവായാ. സംഹനനം സങ്ഘാതോ, വിനാസോതി അത്ഥോ. കോസിയമിസ്സകന്തി കോസിയതന്തുനാ മിസ്സം. ‘‘അവായിമ’’ന്തി വുത്തത്താ വായിത്വാ ചേ കരോന്തി, അനാപത്തി. അനാപത്തി വിതാനം വാതിആദിനാ വിതാനാദീനം അത്ഥായ കരണേപി തേനാകാരേന പരിഭോഗേപി അനാപത്തി വുത്താ.

ഏവമ്പി മിസ്സേത്വാ കതമേവ ഹോതീതി ഇമിനാ വാതേന ആഹരിത്വാ പാതിതേപി അചിത്തകത്താ ആപത്തിയേവാതി ദസ്സേതി. കോസിയമിസ്സകതാ, അത്തനോ അത്ഥായ സന്ഥതസ്സ കരണം കാരാപനം, പടിലാഭോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൪൭. സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫൨. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദേ പന ദ്വേ ഭാഗാതി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ കാളകാനം അധികഗ്ഗഹണസ്സ പടിക്ഖേപവസേന സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ. തതിയം ഓദാതാനം ചതുത്ഥം ഗോചരിയാനന്തി അയം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദോ തേസം അധികഗ്ഗഹണേ പടിക്ഖേപാഭാവതോ, തസ്മാ കാളകാനം ഭാഗദ്വയതോ അധികം ന വട്ടതി, സേസാനം പന വുത്തപ്പമാണതോ അധികമ്പി വട്ടതി. ‘‘കാളകാനംയേവ ച അധികഗ്ഗഹണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ കാളകാനം ഉപഡ്ഢം ഓദാതാനം വാ ഗോചരിയാനം വാ ഉപഡ്ഢം ഗഹേത്വാപി കാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, ‘‘അനാപത്തി ബഹുതരം ഓദാതാനം ബഹുതരം ഗോചരിയാനം ആദിയിത്വാ കരോതി, സുദ്ധം ഓദാതാനം സുദ്ധം ഗോചരിയാനം ആദിയിത്വാ കരോതീ’’തി ഇമിനാ തം സമേതി. ‘‘കാളകേ ഓദാതേ ച ഠപേത്വാ സേസാ ഗോചരിയേസുയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തി വദന്തി. ദ്വേ കോട്ഠാസാ കാളകാനന്തി ഏത്ഥ പന ‘‘ഏകസ്സപി കാളകലോമസ്സ അതിരേകഭാവേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ത്തം, തം ‘‘ധാരയിത്വാ ദ്വേ തുലാ ആദാതബ്ബാ’’തി വചനതോ തുലാധാരണായ ന സമേതി. ന ഹി ലോമേ ഗണേത്വാ തുലാധാരണാ കരീയതി, അഥ ഗണേത്വാവ ധാരയിതബ്ബം സിയാ, കിം തുലാധാരണായ, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാ – അചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ പുബ്ബേ തുലായ ധാരയിത്വാ ഠപിതേസു ഏകമ്പി ലോമം തത്ഥ പതേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയന്തി. അഞ്ഞഥാ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ ദ്വേ തുലാ നാദാതബ്ബാ, ഊനകതരാവ ആദാതബ്ബാ സിയും.

ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫൭. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദേ പന ‘‘യേസം നോ സന്ഥതേ ദാരകാ ഉഹദന്തിപി ഉമ്മിഹന്തിപി, യേസം നോ സന്ഥതാ ഉന്ദൂരേഹിപി ഖജ്ജന്തീ’’തി ഏവം പാളിപദാനം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഹദ കരീസോസ്സഗ്ഗേ, മിഹ സേചനേതി പനിമസ്സത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘വച്ചമ്പി പസ്സാവമ്പി കരോന്തീ’’തി. പവാരണാഉപോസഥപാടിപദദിവസേസു സന്ഥതം കരിത്വാ പുന ഛട്ഠേ വസ്സേ പരിപുണ്ണേ പവാരണാഉപോസഥപാടിപദദിവസേസു കരോന്തോ ‘‘ഛബ്ബസ്സാനി കരോതീ’’തി വുച്ചതി. ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ കരോന്തോ പന അതിരേകഛബ്ബസ്സാനി കരോതി നാമ.

ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൬൫-൬. നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദേ പന പഞ്ഞായിസ്സതീതി സചേ സാ കതികാ മനാപാ ഭവിസ്സതി, മനാപതായ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്ദിസ്സിസ്സതി. സചേ അമനാപാ, അമനാപതായ സന്ദിസ്സിസ്സതീതി അധിപ്പായോ, ആരഞ്ഞകങ്ഗാദീനി തീണി പാളിയം പധാനങ്ഗവസേന വുത്താനി, സേസാനിപി തേ സമാദിയിംസുയേവാതി വേദിതബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘സന്ഥതേ ചതുത്ഥചീവരസഞ്ഞിതായാ’’തി. ഉജ്ഝിത്വാതി വിസ്സജ്ജേത്വാ.

൫൬൭. നിസീദനസന്ഥതത്താ നിവാസനപാരുപനകിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സകിം നിസിന്നഞ്ചേവ നിപന്നഞ്ചാ’’തി. വിദത്ഥിമത്തന്തി സുഗതവിദത്ഥിം സന്ധായ വദതി. ഇദഞ്ച ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘വിതാനാദീനംയേവ അത്ഥായ കരണേ അനാപത്തിവചനതോ സചേ നിപജ്ജനത്ഥായ കരോന്തി, ആപത്തിയേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അകപ്പിയത്താ പന ‘‘പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഇദഞ്ച നിസീദനസന്ഥതം നാമ നിസീദനചീവരമേവ, നാഞ്ഞന്തി വദന്തി. നിസീദനസിക്ഖാപദേപി നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതീതി ച അട്ഠകഥായഞ്ചസ്സ ‘‘സന്ഥതസദിസം സന്ഥരിത്വാ ഏകസ്മിം അന്തേ സുഗതവിദത്ഥിയാ വിദത്ഥിമത്തേ പദേസേ ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലേത്വാ തിസ്സോ ദസാ കരീയന്തി, താഹി ദസാഹി സദസം നാമ വുച്ചതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩൧) വചനതോ ഇധാപി ‘‘നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതീ’’തി ച ‘‘സന്ഥതേ ചതുത്ഥചീവരസഞ്ഞിതായാ’’തി ച വചനതോ തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. കേചി പന ‘‘നിസീദനസന്ഥതം ഏളകലോമാനി സന്ഥരിത്വാ സന്ഥതം വിയ കരോന്തി, തം അവായിമം അനധിട്ഠാനുപഗം, നിസീദനചീവരം പന ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരേന കരോതി അധിട്ഠാനുപഗം, തം കരോന്താ ച നന്തകാനി സന്ഥരിത്വാ സന്ഥതസദിസം കരോന്തീ’’തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൭൧. ഏളലോമസിക്ഖാപദേ പന ആസുമ്ഭീതി ഏത്ഥ ‘‘അസുമ്ഭീ’’തി പഠന്തി. കിലന്താതി ഇമിനാ കിലന്തതായ തേ ഓനമിത്വാ പാതേതും ന സക്കോന്തീതി ദസ്സേതി. അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സാതി ഇദം വത്ഥുമത്തദീപനവസേന പാളിയം വുത്തം. യത്ഥ കത്ഥചി പന ധമ്മേന ലഭിത്വാ ഗണ്ഹിതും വട്ടതിയേവ. തിയോജനപരമന്തി ച ഗഹിതട്ഠാനതോ തിയോജനപ്പമാണം ദേസന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൫൭൨. സഹത്ഥാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘സഹത്ഥേനാ’’തി. അസന്തേ ഹാരകേതി പാളിയം ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപതാദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന ഹാരകേ വിജ്ജമാനേ തിയോജനബ്ഭന്തരേ സഹത്ഥാ ഹരന്തസ്സ ആപത്തിദസ്സനത്ഥം. തിയോജനതോ ബഹി ബഹിതിയോജനന്തി ആഹ ‘‘തിയോജനതോ ബഹി പാതേതീ’’തി. തേന ഹരിതേപി ആപത്തിയേവാതി സഉസ്സാഹത്താ അനാണത്തിയാ ഹടത്താ ച. സതിപി ഹി സഉസ്സാഹഭാവേ ആണത്തിയാ ചേ ഹരതി, അനാപത്തി ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി വചനതോ. അഞ്ഞോ ഹരിസ്സതീതി അധിപ്പായാഭാവതോ ‘‘സുദ്ധചിത്തേന ഠപിത’’ന്തി വുത്തം. സഉസ്സാഹത്താതി തിയോജനാതിക്കമനേ സഉസ്സാഹത്താ. ഇദഞ്ച ‘‘അഞ്ഞോ ഹരിസ്സതീ’’തി അസുദ്ധചിത്തേന ഠപിതം സന്ധായ വുത്തം, അചിത്തകത്താതി ഇദം പന സുദ്ധചിത്തേന ഠപിതം സന്ധായ. അനാപത്തി പാളിയാ ന സമേതീതി ‘‘തിയോജനം ഹരതീ’’തിആദിപാളിയാ, വിസേസതോ ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി പാളിയാ ച ന സമേതി.

സചേ സാമികം ജാനാപേത്വാ ഠപേതി, ആണത്തിയാ ഹരാപേതി നാമാതി ആഹ ‘‘സാമികസ്സ അജാനന്തസ്സേവാ’’തി. അഗച്ഛന്തേപീതി ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഠിതയാനേപി. ഹേട്ഠാ വാ ഗച്ഛന്തോതി ഭൂമിയം ഗച്ഛന്തോ. അഞ്ഞം ഹരാപേതീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞ-ഗ്ഗഹണേന സാമഞ്ഞതോ തിരച്ഛാനഗതാപി സങ്ഗഹിതാതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീതി വചനതോ അനാപത്തീ’’തി. സുങ്കഘാതേ ആപത്തി ഹോതീതി അഞ്ഞം ഹരാപേന്തസ്സ ആപത്തി. തത്ഥ അനാപത്തീതി അഞ്ഞവിഹിതസ്സ ഥേയ്യചിത്താഭാവതോ അനാപത്തി.

൫൭൫. ‘‘തം ഹരന്തസ്സാതി പുന തിയോജനം ഹരന്തസ്സാ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തം പന മാതികാട്ഠകഥായം അങ്ഗേസു ‘‘പഠമപ്പടിലാഭോ സതി ഇമിനാ വചനേന ന സമേതി. ‘‘പഠമപ്പടിലാഭോ’’തി ഹി ഇദം ദുതിയപ്പടിലാഭോ ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതീതി ദീപേതി, തസ്മാ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച വിസേസാഭാവതോ അച്ഛിന്നം പടിലഭിത്വാ ഹരന്തസ്സ പുന തിയോജനാതിക്കമേപി അനാപത്തി വുത്താതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. അഞ്ഞഥാ അച്ഛിന്നം പടിലഭിത്വാ പുന തിയോജനം ഹരതീതി വദേയ്യ. വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. അനാപത്തി കതഭണ്ഡന്തി ഏത്ഥ ‘‘കമ്ബലകോജവാദികതഭണ്ഡമ്പി. പകതിചീവരേ ലഗ്ഗലോമാനി ആപത്തിം ജനേന്തിയേവാ’’തി വദന്തി. തനുകപത്തത്ഥവികന്തരേ അഘട്ടനത്ഥം പക്ഖിപന്തി. പക്ഖിത്തന്തി കണ്ണച്ഛിദ്ദേ പക്ഖിത്തം. നിധാനമുഖം നാമാതി ഇമിനാ കതഭണ്ഡസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. ഏളകലോമാനം അകതഭണ്ഡതാ, പഠമപ്പടിലാഭോ, അത്തനാ ആദായ വാ അഞ്ഞസ്സ അജാനന്തസ്സ യാനേ പക്ഖിപിത്വാ വാ തിയോജനാതിക്കമനം, ആഹരണപച്ചാഹരണം, അവാസാധിപ്പായതാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൭൬. ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൮. രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൮൩-൫൮൪. രൂപിയസിക്ഖാപദേ പന സത്ഥുവണ്ണോതി സത്ഥുനാ സമാനവണ്ണോ. സത്ഥുനോ വണ്ണോ സത്ഥുവണ്ണോ, സത്ഥുവണ്ണോ വിയ വണ്ണോ അസ്സാതി സത്ഥുവണ്ണോതി മജ്ഝപദലോപീസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. പാകതികോ നാമ ഏതരഹി പകതികഹാപണോ. രുക്ഖഫലബീജമയോതി തിന്തിണികാദിരുക്ഖാനം ഫലബീജേന കതോ. ഇച്ചേതം സബ്ബമ്പീതി യഥാവുത്തഭേദം സബ്ബമ്പി ചതുബ്ബിധം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥു ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ജാതരൂപമാസകോതി സുവണ്ണകഹാപണോ.

ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്തനോ അത്ഥായ ദീയമാനം വാ കത്ഥചി ഠിതം വാ നിപ്പരിഗ്ഗഹം ദിസ്വാ സയം ഗണ്ഹേയ്യ. ‘‘ഇദം അയ്യസ്സ ഹോതൂ’’തി ഏവം സമ്മുഖാ വാ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ മമ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം അത്ഥി, തം തുയ്ഹം ഹോതൂ’’തി ഏവം പരമ്മുഖാ ഠിതം വാ കേവലം വാചായ വാ ഹത്ഥമുദ്ദായ വാ ‘‘തുയ്ഹ’’ന്തി വത്വാ പരിച്ചത്തസ്സ കായവാചാഹി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേന സാദിയനം ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനം നാമ. ‘‘സാദിയതീ’’തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതി ‘‘ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ഇദം ഗുത്തട്ഠാന’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി പച്ചയപരിഭോഗംയേവ സന്ധായ ആചിക്ഖിതബ്ബം. ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യ വാ’’തി വുത്തലക്ഖണേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീതി ന വത്തബ്ബ’’ന്തി. പരതോ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച നിസ്സായ ഠിതമേവ ഹോതീതി യസ്മാ തതോ ഉപ്പന്നപച്ചയപരിഭോഗോ കപ്പതി, തസ്മാ കപ്പിയം നിസ്സായ ഠിതം. യസ്മാ പന ദുബ്ബിചാരണായ തതോ ഉപ്പന്നപച്ചയപരിഭോഗോപി ന കപ്പതി, തസ്മാ അകപ്പിയം നിസ്സായ ഠിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ന തേന കിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡം ചേതാപിതന്തി ഏത്ഥ ചേതാപിതം ചേ, നത്ഥി പരിഭോഗുപായോ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. അകപ്പിയഞ്ഹി നിസ്സഗ്ഗിയം വത്ഥും ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തം അനിസ്സജ്ജിത്വാവ ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠമ്പി സബ്ബേസം ന കപ്പതി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ നിസ്സഗ്ഗിയം വത്ഥും പടിഗ്ഗഹേത്വാ ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീതി നിസ്സട്ഠം വിനാവ ഉപായം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, തസ്മാ ‘ന തേന കിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡം ചേതാപിത’ന്തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ‘‘ആരാമികാനം വാ പത്തഭാഗന്തി ഇദം ഗിഹീനം ഹത്ഥഗതോപി സോയേവ ഭാഗോതി കത്വാ വുത്തം. സചേ പന തേന അഞ്ഞം പരിവത്തേത്വാ ആരാമികാ ദേന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ചൂളഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം. തതോ ഹരിത്വാതി അഞ്ഞേസം പത്തഭാഗതോ ഹരിത്വാ. കസിണപരികമ്മന്തി ആലോകകസിണപരികമ്മം. മഞ്ചപീഠാദീനി വാതി ഏത്ഥ ‘‘തതോ ഗഹിതമഞ്ചപീഠാദീനി പരിവത്തേത്വാ അഞ്ഞം ചേ ഗഹിതം, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഛായാപീതി ഭോജനസാലാദീനം ഛായാപി. പരിച്ഛേദാതിക്കന്താതി ഗേഹപരിച്ഛേദം അതിക്കന്താ, ഛായായ ഗതഗതട്ഠാനം ഗേഹം നാമ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. മഗ്ഗേനപീതി ഏത്ഥ ‘‘സചേ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നത്ഥി, മഗ്ഗം അധിട്ഠഹിത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. കീതായാതി തേന വത്ഥുനാ കീതായ. ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാ സങ്ഘോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതീതി സചേ ഉപാസകോ ‘‘അതിബഹു ഏതം ഹിരഞ്ഞം, ഇദം, ഭന്തേ, അജ്ജേവ ന വിനാസേതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ സയം ഉപനിക്ഖേപം ഠപേതി, അഞ്ഞേന വാ ഠപാപേതി, ഏതം ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാ തതോ ഉദയം പരിഭുഞ്ജന്തോ സങ്ഘോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതി, തേന വത്ഥുനാ ഗഹിതത്താ ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി വുത്തം.

൫൮൫. പതിതോകാസം അസമന്നാഹരന്തേന പാതേതബ്ബന്തി ഇദം നിരപേക്ഖഭാവദസ്സനപരന്തി വേദിതബ്ബം, തസ്മാ പതിതട്ഠാനേ ഞാതേപിസ്സ ഗൂഥം ഛഡ്ഡേന്തസ്സ വിയ നിരപേക്ഖഭാവോയേവേത്ഥ പമാണന്തി വേദിതബ്ബം. അസന്തസമ്ഭാവനായാതി അത്തനി അവിജ്ജമാനഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനം സന്ധായ വുത്തം. ഥേയ്യപരിഭോഗോ നാമ അനരഹസ്സ പരിഭോഗോ. ഭഗവതാ ഹി അത്തനോ സാസനേ സീലവതോ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ദുസ്സീലസ്സ. ദായകാനമ്പി സീലവതോ ഏവ പരിച്ചാഗോ, ന ദുസ്സീലസ്സ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലഭാവസ്സ പച്ചാസീസനതോ. ഇതി സത്ഥാരാ അനനുഞ്ഞാതത്താ ദായകേഹി ച അപരിച്ചത്തത്താ ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ഥേയ്യപരിഭോഗോ. ഇണവസേന പരിഭോഗോ ഇണപരിഭോഗോ, പടിഗ്ഗാഹകതോ ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിയാ അഭാവതോ ഇണം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ വിയാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി ‘‘സീലവതോ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം കാരണഭാവേന പച്ചാമസതി. ചീവരം പരിഭോഗേ പരിഭോഗേതി കായതോ മോചേത്വാ മോചേത്വാ പരിഭോഗേ. പുരേഭത്ത…പേ… പച്ഛിമയാമേസു പച്ചവേക്ഖിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തഥാ അസക്കോന്തേന യഥാവുത്തകാലവിസേസവസേന ഏകസ്മിം ദിവസേ ചതുക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും ദ്വിക്ഖത്തും സകിംയേവ വാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം.

സചസ്സ അപച്ചവേക്ഖതോവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഇണപരിഭോഗട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഹിയ്യോ യം മയാ ചീവരം പരിഭുത്തം, തം യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായ…പേ… ഹിരികോപീനപ്പടിച്ഛാദനത്ഥം, ഹിയ്യോ യോ മയാ പിണ്ഡപാതോ പരിഭുത്തോ, സോ നേവ ദവായാതിആദിനാ സചേ അതീതപരിഭോഗപച്ചവേക്ഖണം ന കരേയ്യ, ഇണപരിഭോഗട്ഠാനേ തിട്ഠതീ’’തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. സേനാസനമ്പി പരിഭോഗേ പരിഭോഗേതി പവേസേ പവേസേ. ഏവം പന അസക്കോന്തേന പുരേഭത്താദീസു പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി ഇധ വിസും ന വുത്തം. സതിപച്ചയതാതി സതിയാ പച്ചയഭാവോ, പടിഗ്ഗഹണസ്സ പരിഭോഗസ്സ ച പച്ചവേക്ഖണസതിയാ പച്ചയഭാവോ യുജ്ജതി, പച്ചവേക്ഖിത്വാവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഞ്ചാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘സതിം കത്വാ’’തിആദി. ഏവം സന്തേപീതി യദിപി ദ്വീസുപി ഠാനേസു പച്ചവേക്ഖണാ യുത്താ, ഏവം സന്തേപി. അപരേ പനാഹു ‘‘സതിപച്ചയതാതി സതിഭേസജ്ജപരിഭോഗസ്സ പച്ചയഭാവേ പച്ചയേതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേപീതി പച്ചയേ സതിപീ’’തി, തം തേസം മതിമത്തം. തഥാ ഹി പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം പച്ചവേക്ഖണായ വിസുജ്ഝതി, ന പച്ചയസബ്ഭാവമത്തേന.

നനു ച ‘‘പരിഭോഗേ കരോന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വുത്തം, തസ്മാ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ ച കോ വിസേസോതി? വുച്ചതേ – പുരിമേസു താവ തീസു പച്ചയേസു വിസേസോ പാകടോയേവ, ഗിലാനപച്ചയേ പന യഥാ വതിം കത്വാ രുക്ഖമൂലേ ഗോപിതേ തസ്സ ഫലാനിപി രക്ഖിതാനിയേവ ഹോന്തി, ഏവമേവ പച്ചവേക്ഖണായ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലേ രക്ഖിതേ തപ്പടിബദ്ധം പാതിമോക്ഖസംവരസീലമ്പി നിപ്ഫന്നം നാമ ഹോതി. ഗിലാനപച്ചയം അപച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ സീലം ഭിജ്ജമാനം പാതിമോക്ഖസംവരസീലമേവ ഭിജ്ജതി, പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം പന പച്ഛാഭത്തപുരിമയാമാദീസു യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ അപച്ചവേക്ഖന്തസ്സേവ ഭിജ്ജതി. പുരേഭത്തഞ്ഹി അപച്ചവേക്ഖിത്വാപി ഗിലാനപച്ചയം പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി, ഇദമേതേസം നാനാകരണം.

ഏവം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ വിസുദ്ധിം ദസ്സേത്വാ തേനേവ പസങ്ഗേന സബ്ബാപി സുദ്ധിയോ ദസ്സേതും ‘‘ചതുബ്ബിധാ ഹി സുദ്ധീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുജ്ഝതി ഏതായാതി സുദ്ധി, യഥാധമ്മം ദേസനാവ സുദ്ധി ദേസനാസുദ്ധി. വുട്ഠാനസ്സപി ചേത്ഥ ദേസനായ ഏവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഛിന്നമൂലാപത്തീനം പന അഭിക്ഖുതാപടിഞ്ഞാവ ദേസനാ. അധിട്ഠാനവിസിട്ഠോ സംവരോവ സുദ്ധി സംവരസുദ്ധി. ധമ്മേന സമേന പച്ചയാനം പരിയേട്ഠി ഏവ സുദ്ധി പരിയേട്ഠിസുദ്ധി. ചതൂസു പച്ചയേസു വുത്തവിധിനാ പച്ചവേക്ഖണാവ സുദ്ധി പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധി. ഏസ താവ സുദ്ധീസു സമാസനയോ. സുദ്ധിമന്തേസു സീലേസു ദേസനാ സുദ്ധി ഏതസ്സാതി ദേസനാസുദ്ധി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ന പുന ഏവം കരിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ഏവന്തി സംവരഭേദം സന്ധായാഹ. പഹായാതി വജ്ജേത്വാ, അകത്വാതി അത്ഥോ. ദാതബ്ബട്ഠേന ദായം, തം ആദിയന്തീതി ദായാദാ, അനനുഞ്ഞാതേസു സബ്ബേന സബ്ബം പരിഭോഗാഭാവതോ അനുഞ്ഞാതേസുയേവ ച പരിഭോഗസബ്ഭാവഭാവതോ ഭിക്ഖൂഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബപച്ചയാ ഭഗവതോ സന്തകാ. ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ സാധകന്തി –

‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ. അത്ഥി മേ തുമ്ഹേസു അനുകമ്പാ, ‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’’’തി (മ. നി. ൧.൨൯) –

ഏവം പവത്തം ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ച ഏത്ഥ ഏതസ്മിം അത്ഥേ സാധകം.

അവീതരാഗാനം തണ്ഹാപരവസതായ പച്ചയപരിഭോഗേ സാമിഭാവോ നത്ഥി, തദഭാവേന വീതരാഗാനം തത്ഥ സാമിഭാവോ യഥാരുചി പരിഭോഗസബ്ഭാവതോ. തഥാ ഹി തേ പടികൂലമ്പി അപ്പടികൂലാകാരേന അപ്പടികൂലമ്പി പടികൂലാകാരേന തദുഭയമ്പി വജ്ജേത്വാ അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരേന പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ദായകാനഞ്ച മനോരഥം പരിപൂരേന്തി. തേനാഹ – ‘‘തേ ഹി തണ്ഹായ ദാസബ്യം അതീതത്താ സാമിനോ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി. യോ പനായം സീലവതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ, സോ ഇണപരിഭോഗസ്സ പച്ചനീകത്താ ആണണ്യപരിഭോഗോ നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി ഇണായികോ അത്തനോ രുചിയാ ഇച്ഛിതദേസം ഗന്തും ന ലഭതി, ഏവം ഇണപരിഭോഗയുത്തോ ലോകതോ നിസ്സരിതും ന ലഭതീതി തപ്പടിപക്ഖത്താ സീലവതോ പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ആണണ്യപരിഭോഗോതി വുച്ചതി, തസ്മാ നിപ്പരിയായതോ ചതുപരിഭോഗവിനിമുത്തോ വിസുംയേവായം പരിഭോഗോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ഇധ വിസും ന വുത്തോ, ദായജ്ജപരിഭോഗേയേവ വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി. സീലവാപി ഹി ഇമായ സിക്ഖായ സമന്നാഗതത്താ സേക്ഖോത്വേവ വുച്ചതി. സബ്ബേസന്തി അരിയാനം പുഥുജ്ജനാനഞ്ച.

കഥം പുഥുജ്ജനാനം ഇമേ പരിഭോഗാ സമ്ഭവന്തീതി? ഉപചാരവസേന. യോ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സപി സല്ലേഖപ്പടിപത്തിയം ഠിതസ്സ പച്ചയഗേധം പഹായ തത്ഥ അനുപലിത്തേന ചിത്തേന പരിഭോഗോ, സോ സാമിപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി. സീലവതോ പന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ വിയ ഹോതി ദായകാനം മനോരഥസ്സ അവിരാധനതോ. തേനേവ വുത്തം ‘‘ദായജ്ജപരിഭോഗേയേവ വാ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. കല്യാണപുഥുജ്ജനസ്സ പരിഭോഗേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി തസ്സ സേക്ഖസങ്ഗഹതോ. സേക്ഖസുത്തഞ്ഹേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം.

ലജ്ജിനാ സദ്ധിം പരിഭോഗോ നാമ ലജ്ജിസ്സ സന്തകം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗോ. അലജ്ജിനാ സദ്ധിന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ആദിതോ പട്ഠായ ഹി അലജ്ജീ നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാ ദിട്ഠദിട്ഠേസുയേവ ആസങ്കാ ന കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. അത്തനോ ഭാരഭൂതാ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ. സോപി നിവാരേതബ്ബോതി യോ പസ്സതി, തേന നിവാരേതബ്ബോ. യസ്മാ അലജ്ജീപരിഭോഗോ നാമ ലജ്ജിനോ വുച്ചതി, തസ്മാ ആപത്തി നാമ നത്ഥി ഉഭിന്നമ്പി അലജ്ജീഭാവതോ, ‘‘അലജ്ജീപരിഭോഗോ’’തി ഇദം നാമമത്തമേവ ന ലബ്ഭതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ആപത്തി പന അത്ഥിയേവാതി വദന്തീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

അധമ്മിയോതി അനേസനാദീഹി ഉപ്പന്നോ. ധമ്മിയോതി ഭിക്ഖാചരിയാദീഹി ഉപ്പന്നോ. സങ്ഘസ്സേവ ദേതീതി ഭത്തം അഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനാ ലദ്ധസലാകംയേവ ദേതി. സചേ പന ലജ്ജീ അലജ്ജിം പഗ്ഗണ്ഹാതി…പേ… അന്തരധാപേതീതി ഏത്ഥ കേവലം പഗ്ഗണ്ഹിതുകാമതായ ഏവം കാതും ന വട്ടതി, ധമ്മസ്സ പന സാസനസ്സ സോതൂനഞ്ച അനുഗ്ഗഹത്ഥായ വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. പുരിമനയേന ‘‘സോ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഇമസ്സ ആപത്തിയേവാതി വദന്തി. ഉദ്ദേസഗ്ഗഹണാദിനാ ധമ്മസ്സ പരിഭോഗോ ധമ്മപരിഭോഗോ. ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ആപത്തിയാ അഭാവേപി ഥേരോ തസ്സ അലജ്ജിഭാവംയേവ സന്ധായ ‘‘പാപോ കിരായ’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സ പന സന്തികേതി മഹാരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ.

൫൮൬. രാജോരോധാദയോതിആദി ‘‘ഇദം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചേതനാമത്തസമ്ഭവതോ വുത്തം. അസ്സതിയാ ദിന്നന്തി ഏത്ഥ അസ്സതിയാ ദിന്നം നാമ അപരിച്ചത്തം ഹോതി, തസ്മാ ദസന്തേ ബദ്ധകഹാപണാദി അസ്സതിയാ ദിന്നം ഭിക്ഖുനാ വത്ഥസഞ്ഞായ പടിഗ്ഗഹിതഞ്ച, തതോ നേവ രൂപിയം ദിന്നം, നാപി പടിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീതി ഏത്ഥ ആപത്തിദേസനാകിച്ചം നത്ഥി, തം പന ദായകാനമേവ പടിദാതബ്ബം. തേന അകപ്പിയവത്ഥുനാ തേ ചേ ദായകാ സപ്പിആദീനി കിണിത്വാന സങ്ഘസ്സ തസ്സ ച ഭിക്ഖുനോ ദേന്തി, സബ്ബേസം കപ്പതി ദായകാനംയേവ സന്തകത്താ. അട്ഠകഥായം പന പുഞ്ഞകാമേഹി പരിച്ചജിത്വാ ദിന്നമേവ സന്ധായ ‘‘പുഞ്ഞകാമാ…പേ… രൂപിയേ അരൂപിയസഞ്ഞീ രൂപിയം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ പരിച്ചജിത്വാ ദിന്നം വത്ഥസഞ്ഞായ ഗണ്ഹതോപി നിസ്സഗ്ഗിയമേവ. തേന യദി തേ ദായകാ നോ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തി, ദായകേ പുച്ഛിത്വാ അത്തനോ അത്ഥായ ചേ പരിച്ചത്തം, സങ്ഘേ നിസ്സജ്ജിത്വാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ. തവ ചോളകം പസ്സാഹീഹി ഇമിനാ ഗിഹിസന്തകേപി ‘‘ഇദം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിഅകപ്പിയവോഹാരേന വിധാനം ഭിക്ഖുനോ ന കപ്പതീതി ദീപേതി. ഏകപരിച്ഛേദാനീതി കിരിയാകിരിയഭാവതോ ഏകപരിച്ഛേദാനി. ജാതരൂപരജതഭാവോ, അത്തുദ്ദേസികതാ, കഹാപണാദീസു അഞ്ഞതരഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൮൭. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദേ ജാതരൂപാദിചതുബ്ബിധമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥു ഇധ രൂപിയഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ജാതരൂപരജതപരിവത്തന’’ന്തി. പടിഗ്ഗഹിതപരിവത്തനേതി സാദിതരൂപിയസ്സ പരിവത്തനേ, അസാദിയിത്വാ വാ കപ്പിയേന ഗാഹേന പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയപരിവത്തനേ.

൫൮൯. ഗ-കാരസ്സ ക-കാരം കത്വാ ‘‘സീസൂപക’’ന്തി ലിഖിതം, പദഭാജനേ ഘനകതന്തി പിണ്ഡം കതം. സത്ഥുവണ്ണോതിആദീസു ‘‘സത്ഥുവണ്ണോ ച കഹാപണോ ച…പേ… യേ ച വോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏവം സബ്ബത്ഥ സമുച്ചയോ വേദിതബ്ബോ. രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതി സകസന്തകം വദതി. രൂപിയം ചേതാപേതീതി പരസന്തകം വദതി. ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥും വാ കപ്പിയവത്ഥും വാ ചേതാപേന്തസ്സപി ഏസേവ നയോ’’തി ഇദം കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി ‘‘രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ അരൂപിയം ചേതാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിത്തികോ പാളിയം വുത്തോതി ആഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. തസ്സാനുലോമത്താതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – രൂപിയസംവോഹാരോ നാമ ന കേവലം രൂപിയേന രൂപിയപരിവത്തനമേവ, അഥ ഖോ ‘‘അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ രൂപിയം ചേതാപേതീ’’തി വുത്തത്താ അരൂപിയേന രൂപിയചേതാപനമ്പി രൂപിയസംവോഹാരോ നാമ ഹോതീതി ഏതസ്മിം പക്ഖേപി രൂപിയേ സതി രൂപിയസംവോഹാരോയേവ ഹോതീതി അയമത്ഥോ അവുത്തോപി വിഞ്ഞായതീതി. അരൂപിയം നാമ ദുക്കടവത്ഥുകപ്പിയവത്ഥൂനി. ഏകന്തേന രൂപിയപക്ഖേതി ഏകേന അന്തേന രൂപിയപക്ഖേതി അയം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ഏകതോ രൂപിയപക്ഖേ’’തി വാ പാഠോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഏകരൂപിയപക്ഖേ’’തിപി പഠന്തി, തത്ഥാപി ഏകതോ രൂപിയപക്ഖേതി അയമേവത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

കപ്പിയവത്ഥുനാ കപ്പിയവത്ഥുനോ കയവിക്കയേപി താവ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി, ദുക്കടവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥുനോ കയവിക്കയേ കസ്മാ ന ഹോതീതി അന്ധകട്ഠകഥായ അധിപ്പായോ. ഇദം സിക്ഖാപദം…പേ… അരൂപിയേന ച രൂപിയചേതാപനം സന്ധായ വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദേ. തത്ഥാതി കയവിക്കയസിക്ഖാപദേ. തേനേവാതി കപ്പിയവത്ഥുനായേവ.

പുന കപ്പിയഭാവം നേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ‘‘മഹാഅകപ്പിയോ നാമാ’’തി വുത്തം. ‘‘ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയോ കാതുന്തി ഇദം പഞ്ചന്നംയേവ സഹധമ്മികാനം അന്തരേ പരിവത്തനം സന്ധായ വുത്തം, ഗിഹീഹി പന ഗഹേത്വാ അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ദിന്നം സബ്ബേസം കപ്പതീ’’തി വദന്തി. ‘‘ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയോ കാതു’’ന്തി പന ഇമിനാവ പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയം അനിസ്സജ്ജിത്വാവ തേന ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡമ്പി സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി സിദ്ധം.

യേ പന ‘‘പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയം അനിസ്സജ്ജിത്വാപി തേന പരിവത്തിതം കപ്പിയഭണ്ഡം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തേസം ‘‘ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയോ കാതു’’ന്തി ഇദം ന യുജ്ജതി. തേ പനേത്ഥ ഏവം വദന്തി ‘‘യസ്മാ നിസ്സജ്ജിതബ്ബവത്ഥും അനിസ്സജ്ജിത്വാവ ഉപരൂപരി അഞ്ഞം അഞ്ഞംയേവ കതം, തസ്മാ പരിച്ഛേദാഭാവതോ ഇധ നിസ്സജ്ജിതും അവത്വാ ‘ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയോ കാതു’ന്തി വുത്തം, പരിച്ഛേദാഭാവതോയേവ ‘മൂലേ മൂലസാമികാനം, പത്തേ ച പത്തസാമികാനം ദിന്നേ കപ്പിയോ ഹോതീ’തി ച ന വുത്ത’’ന്തി. യദി പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയം അനിസ്സജ്ജിത്വാ ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡമ്പി സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, ഏവം സന്തേ ഇധാപി അവസാനവത്ഥും ഗഹേത്വാ സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം കസ്മാ ന വട്ടതി, ‘‘യോ പന രൂപിയം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ…പേ… പത്തേ ച പത്തസാമികാനം ദിന്നേ കപ്പിയോ ഹോതീ’’തി ഇമിനാപി പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയം അനിസ്സജ്ജിത്വാ ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡമ്പി സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി സിദ്ധം. യദി തം നിസ്സട്ഠം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടേയ്യ, ‘‘മൂലേ മൂലസാമികാനം, പത്തേ ച പത്തസാമികാനം ദിന്നേ കപ്പിയോ ഹോതീ’’തി ന വദേയ്യ. അപരേ പനേത്ഥ ഏവം വദന്തി ‘‘യദി സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം ഹോതി, രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകസ്സ ന വട്ടതി, തസ്മാ തസ്സപി യഥാ വട്ടതി, തഥാ ദസ്സനത്ഥം ‘മൂലേ മൂലസാമികാന’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി.

ദുതിയപത്തസദിസോയേവാതി ഇമിനാ പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാനം ന കപ്പതീതി ദസ്സേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘മൂലസ്സ സമ്പടിച്ഛിതത്താ’’തി. അഥ മൂലസ്സ സമ്പടിച്ഛിതത്താ രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകസ്സ താവ അകപ്പിയോ ഹോതു, സേസാനം പന കസ്മാ ന കപ്പതീതി മഞ്ഞമാനോ പുച്ഛതി ‘‘കസ്മാ സേസാനം ന കപ്പതീ’’തി. കാരണമാഹ ‘‘മൂലസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താ’’തി. പത്തസ്സ കപ്പിയഭാവേപി സമ്പടിച്ഛിതമൂലസ്സ നിസ്സജ്ജിതബ്ബസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താ തേന ഗഹിതപത്തോ സേസാനമ്പി ന കപ്പതി. യദി ഹി തേന സമ്പടിച്ഛിതമൂലം സങ്ഘമജ്ഝേ നിസ്സട്ഠം സിയാ, തേന കപ്പിയേന കമ്മേന ആരാമികാദീഹി ഗഹേത്വാ ദിന്നപത്തോ രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകം ഠപേത്വാ സേസാനം വട്ടതി. അപരേ പന ‘‘മൂലം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗഹിതപത്തോപി യദി സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠോ, സേസാനം കപ്പതീ’’തി വദന്തി. ഏവം സന്തേ ‘‘മൂലസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താ’’തി ന വത്തബ്ബം, ‘‘സങ്ഘസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താ’’തി ഏവമേവ വത്തബ്ബം.

ദുബ്ബിചാരിതത്താതി ഇമിനാ രൂപിയസംവോഹാരോ അനേന കതോതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞേസം പന വട്ടതീതി യസ്മാനേന രൂപിയസംവോഹാരമത്തമേവ കതം, ന മൂലം സമ്പടിച്ഛിതം, തസ്മാ വിനയകമ്മവസേന സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞേസം വട്ടതി. ഇമസ്മിംയേവ ച അത്ഥേ പമാണം ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹാസുമത്ഥേരസ്സ കിരാ’’തിആദിമാഹ. അപരേ പന ‘‘ദുബ്ബിചാരിതത്താതി ഇമിനാ കേവലം ഗിഹിസന്തകഭാവേന ഠിതേ ദുബ്ബിചാരിതമത്തം വുത്തം, ന രൂപിയസംവോഹാരാപജ്ജനം, തസ്മാ രൂപിയസംവോഹാരാഭാവതോ സോ പത്തോ നിസ്സജ്ജിതും ന സക്കാതി തസ്സ ന കപ്പതി, അനിസ്സട്ഠോപി അഞ്ഞേസം കപ്പതി. അനിസ്സട്ഠസ്സേവ ച അഞ്ഞേസം കപ്പിയഭാവദസ്സനത്ഥം ‘മഹാസുമത്ഥേരസ്സ കിരാ’തിആദിവത്ഥൂനി ഉദാഹടാനി. സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജീതി ഇദഞ്ച അഞ്ഞേസം കപ്പിയത്താ കേവലം സങ്ഘസ്സ പരിച്ചത്തഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന പന വിനയകമ്മവസേന സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠഭാവം. ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സ സപ്പിസ്സ പൂരേത്വാതി ഇദം വചനം സാധക’’ന്തി വദന്തി.

൫൯൧. രൂപിയപടിഗ്ഗഹണരൂപിയസംവോഹാരേസു യേന ഏകേകമേവ കതം, തേന തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. യേന പന പടിഗ്ഗഹിതരൂപിയേനേവ സംവോഹാരോ കതോ, തേന കഥം നിസ്സജ്ജിതബ്ബന്തി? നയിദം ദുക്കരം, ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നാനപ്പകാരകം രൂപിയസംവോഹാരം സമാപജ്ജി’’ന്തി ഏവമേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. ‘‘ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേപി ‘അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’തിആദിത്തികസ്സ അവസാനപദേ അനാപത്തിയാ വുത്തത്താ കപ്പിയവത്ഥുവസേനേവ ഇദം തികം വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘അരൂപിയഗ്ഗഹണേന കപ്പിയവത്ഥുദുക്കടവത്ഥൂനം സങ്ഗഹോതി പുരിമപദദ്വയം കപ്പിയവത്ഥുദുക്കടവത്ഥൂനം വസേന വുത്തം, അവസാനപദമേവ കപ്പിയവത്ഥുവസേന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി അനാപത്തിമിസ്സിതേ അവസാനത്തികേ സഞ്ഞാനാനത്തം ഠപേത്വാ വത്ഥുനാനത്തസ്സ അഭാവതോ. ദുക്കടവത്ഥുനാ പന ദുക്കടവത്ഥുനോ ചേതാപനം നേവ ഇധ, ന തത്ഥ പാളിയം വുത്തന്തി വചനമേത്ഥ സാധകം. യം അത്തനോ ധനേന പരിവത്തതി, തസ്സ വാ ധനസ്സ വാ രൂപിയഭാവോ ചേവ, പരിവത്തനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൯൩. കയവിക്കയസിക്ഖാപദേ പാളിയം ജാനാഹീതി ഏത്ഥ ഉപധാരേഹീതി അത്ഥോ, സുട്ഠു ഉപധാരേത്വാ ഗണ്ഹ, ഇദം ന മനാപന്തി പുന ദാതും ന സക്ഖിസ്സസീതി അധിപ്പായോ.

൫൯൪-൫൯൫. കയന്തി പരഭണ്ഡസ്സ ഗഹണം. വിക്കയന്തി അത്തനോ ഭണ്ഡസ്സ ദാനം. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തിആദി. യസ്മാ കയിതം നാമ പരസ്സ ഹത്ഥതോ ഗഹിതം വുച്ചതി, വിക്കീതഞ്ച പരസ്സ ഹത്ഥേ ദിന്നം, തസ്മാ ‘‘കയിതഞ്ച ഹോതി പരഭണ്ഡം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം കരോന്തേന, വിക്കീതഞ്ച അത്തനോ ഭണ്ഡം പരഹത്ഥഗതം കരോന്തേനാ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം പാളിയം പരതോ ‘‘കയിതഞ്ച ഹോതി വിക്കയിതഞ്ചാ’’തി വത്വാ ‘‘അത്തനോ ഭണ്ഡം പരഹത്ഥഗതം പരഭണ്ഡം അത്തനോ ഹത്ഥഗത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇമിനാ ഇമന്തിആദിവചനാനുരൂപതോ പനാ’’തിആദി. ഇമിനാതി ഹി സകസന്തകം വുത്തം. തദനുരൂപതോ പാളിയം പഠമം അത്തനോ ഭണ്ഡം ദസ്സിതം, ന കയവിക്കയപദാനുരൂപതോ. തഞ്ഹി വിപരീതതോ പരസന്തകഗ്ഗഹണം പുരക്ഖത്വാ ഠിതം.

കാമം സേസഞാതകേപി ‘‘ഇമം ദേഹീ’’തി വദതോ വിഞ്ഞത്തി ന ഹോതി, സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനസ്സപി പന അഭാവം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘മാതരം പന പിതരം വാ’’തി ആഹ. വിഞ്ഞത്തി ന ഹോതീതി ഇദം വിസും വിഞ്ഞാപനം സന്ധായ വുത്തം. അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ഏവം വദന്തോ അഞ്ഞാതകം വിഞ്ഞാപേതി നാമാതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞാതകം ‘ഇമം ദേഹീ’തി വദതോ വിഞ്ഞത്തീ’’തി. അഞ്ഞം കിഞ്ചി അവത്വാ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ദിന്നം അഞ്ഞാതകസ്സ ദിന്നം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതന’’ന്തി. തിസ്സോ ആപത്തിയോതി അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനകയവിക്കയാപത്തിസങ്ഖാതാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ.

ഇമം നാമ കരോഹീതി വദതി, വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഭുത്തോസി, ഇദാനി കസ്മാ ന കരോസീതി വത്ഥുമ്പി വട്ടതി. ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി കിഞ്ചാപി സതിയേവ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുമ്ഹി പാചിത്തിയം വുത്തം, അസതിപി പന തസ്മിം പാചിത്തിയന്തി ഇദം അട്ഠകഥാപമാണേന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി വുത്തം. പരിഭുത്തേതി സപ്പിആദിം സന്ധായ വുത്തം. യം അത്തനോ ധനേന പരിവത്തേതി, യേന ച പരിവത്തേതി, തേസം കപ്പിയവത്ഥുതാ, അസഹധമ്മികതാ, കയവിക്കയാപജ്ജനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ കോസിയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.