൩. പത്തവഗ്ഗോ

൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൯൮-൬൦൨. പത്തവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭണ്ഡന്തി വിക്കേതബ്ബഭണ്ഡം. യസ്മാ വണ്ണസദ്ദോ സണ്ഠാനജാതിരൂപായതനകാരണപമാണഗുണപസംസാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘മഹന്തം സപ്പരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൪൨) ഹി സണ്ഠാനം വുച്ചതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൦൨) ജാതി. ‘‘പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൦൩) രൂപായതനം.

‘‘ന ഹരാമി ന ഭഞ്ജാമി, ആരാ സിങ്ഘാമി വാരിജം;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധത്ഥേനോതി വുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൪; ജാ. ൧.൬.൧൧൬) –

ആദീസു കാരണം. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണം. ‘‘കദാ സഞ്ഞുള്ഹാ പന തേ ഗഹപതി ഇമേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഗുണോ. ‘‘വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩) പസംസാ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാതി തീണി പത്തസ്സ പമാണാനീ’’തി.

അഡ്ഢതേരസപലാ ഹോതീതി ഏത്ഥ ‘‘മാസാനം അഡ്ഢതേരസപലാനി ഗണ്ഹാതീ’’തി വദന്തി. ‘‘മഗധനാളി നാമ ഛപസതാ നാളീ’’തി കേചി. ‘‘അട്ഠപസതാ’’തി അപരേ. തത്ഥ പുരിമാനം മതേന തിപസതായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ ഏകാ മഗധനാളി ഹോതി, പച്ഛിമാനം ചതുപസതായ നാളിയാ ദ്വേ നാളിയോ ഏകാ മഗധനാളി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന ‘‘പകതിയാ ചതുമുട്ഠികം കുഡുവം, ചതുകുഡുവം നാളികം, തായ നാളിയാ സോളസ നാളിയോ ദോണം, തം പന മഗധനാളിയാ ദ്വാദസ നാളിയോ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ തേന നയേന ‘‘മഗധനാളി നാമ പഞ്ച കുഡുവാനി ഏകഞ്ച മുട്ഠിം ഏകായ മുട്ഠിയാ തതിയഞ്ച ഭാഗം ഗണ്ഹാതീ’’തി വേദിതബ്ബം.

സബ്ബസമ്ഭാരസങ്ഖതോതി ജീരകാദിസബ്ബസമ്ഭാരേഹി സങ്ഖതോ. ആലോപസ്സ ആലോപസ്സ അനുരൂപന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബ്യഞ്ജനസ്സ മത്താ നാമ ഓദനചതുത്ഥോ ഭാഗോ’’തി ബ്രഹ്മായുസുത്തസ്സ അട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൮൭) വുത്തത്താ ആലോപസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം ബ്യഞ്ജനം ആലോപസ്സ അനുരൂപന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഇധ പന സൂപസ്സേവ ഓദനചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണതം ദസ്സേത്വാ ഏതസ്സ ലക്ഖണേ ദസ്സിതേ ഇതരസ്സപി ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി ബ്യഞ്ജനസ്സ തഥാ വിസേസേത്വാ പമാണം ന ദസ്സിതം.

മഗധനാളിയാ ഉപഡ്ഢപ്പമാണോ ഇധ പത്ഥോതി ആഹ ‘‘പത്ഥോദനന്തി മഗധനാളിയാ ഉപഡ്ഢനാളികോദന’’ന്തി. ഇമിനാ ച ‘‘പത്ഥദ്വയം മഗധനാളീ’’തി ദസ്സിതം ഹോതി. പത്ഥോ ച ‘‘ചതുപലോ കുഡുവോ, ചതുകുഡുവോ പത്ഥോ’’തി ഇമിനാ ലോകിയവോഹാരേന വേദിതബ്ബോ. ഭാജനപരിഭോഗേനാതി ഉദകാഹരണാദിനാ ഭാജനപരിഭോഗേന.

൬൦൭. ധോതേതി പരിഭോഗാവസാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന ധോതേയേവ ദുക്കടം ആപജ്ജതി തതോ പുരേതരം പരിഭോഗകാലേയേവ ആപജ്ജനതോ.

൬൦൮. പഞ്ചഹി ദ്വീഹീതി ഇദം ‘‘ഏത്താവതാ കാളവണ്ണതാ സമ്പജ്ജതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘യദി പന ഏകേനപി പാകേന കാളവണ്ണോ ഹോതി, അധിട്ഠാനുപഗോയേവാ’’തി വദന്തി. ഹത്ഥാനാഗതസ്സപി അധിട്ഠാതബ്ബഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘യദിഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ച ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതും വികപ്പേതുഞ്ച ലഭതി, ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണഞ്ച ന പമാണന്തി വേദിതബ്ബം. സുത്വാ വാതി പത്തകാരകേന പേസിതഭിക്ഖുനാ അനാണത്തോ കേവലം തസ്സ കഥേന്തസ്സ വചനമത്തം സുത്വാ. ന പമാണന്തി തേന അപേസിതത്താ. സാമന്തവിഹാരേതി ഇദം ഉപചാരമത്തം, തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി അധിട്ഠാതും വട്ടതിയേവ. ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാതി ഇദമ്പി ഉപചാരമത്തം, പത്തസല്ലക്ഖണമേവേത്ഥ പമാണം. പത്തേ വാ ഛിദ്ദം ഹോതീതി മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലമത്തോകാസതോ പട്ഠായ യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം ഹോതി. സേസമേത്ഥ പഠമകഥിനേ വുത്തനയമേവ.

പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൧൦. ദുതിയസിക്ഖാപദേ ഹത്ഥേസു പിണ്ഡായ ചരതീതി പാളിപദസ്സ ഹത്ഥേസു ലഭിതബ്ബപിണ്ഡത്ഥായ ചരതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൬൧൨-൬൧൩. ‘‘തസ്സ സോ അപത്തോതി വചനതോ സോ പത്തോ അധിട്ഠാനമ്പി വിജഹതി അപത്തത്താ. അപത്തഭാവതോയേവ ഹി ‘പഞ്ചബന്ധനം പത്തം ചേതാപേതീ’തി പാളിയം ന വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘അപത്തോതി ഇദം ‘അഞ്ഞം പത്തം വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതീ’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, സോ പന പത്തോ അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’’തി വദന്തി, തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി ‘‘യസ്സ പഞ്ച ഏകായേവ വാ ദസങ്ഗുലാ, സോ ബദ്ധോപി അബദ്ധോപി അപത്തോയേവാ’’തി വക്ഖമാനത്താ. ന ഹി മുഖവട്ടിയാ പഞ്ചസു ഠാനേസു ദ്വങ്ഗുലമത്താഹി രാജീഹി അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി സക്കാ വത്തും, ഏകായ പന രാജിയാ ദസങ്ഗുലായ സചേ തത്ഥ വുത്തപ്പമാണോ ഛിദ്ദോ പഞ്ഞായതി, ഛിദ്ദേനേവ അധിട്ഠാനവിജഹനം സിയാതി യുത്തം വത്തും. ബന്ധനോകാസേ സതി അസതി വാ ബന്ധനവിരഹിതോ പത്തോ അബന്ധനോതി വുത്തോ, ബന്ധനോകാസവിരഹിതോയേവ പന അബന്ധനോകാസോതി വുത്തോ.

തിപുസുത്തകേന വാ ബന്ധിത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ബന്ധിതബ്ബോ’’തി പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. പുരാണപോത്ഥകേപി ഹി അയമേവ പാഠോ ദിസ്സതി. സുദ്ധേഹി…പേ… ന വട്ടതീതി ഇദം ഉണ്ഹഭോജനേ പക്ഖിത്തേ വിലീയമാനത്താ വുത്തം. ഫാണിതം ഝാപേത്വാ പാസാണചുണ്ണേന ബന്ധിതും വട്ടതീതി പാസാണചുണ്ണേന സദ്ധിം ഫാണിതം പചിത്വാ തഥാപക്കേന പാസാണചുണ്ണേന ബന്ധിതും വട്ടതി.

൬൧൫. അനുകമ്പായ ന ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തത്താ യസ്സ സോ പത്തോ ന രുച്ചതി, തസ്സപി അഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഊനപഞ്ചബന്ധനസീക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘സചേ ഥേരസ്സ പത്തോ ന രുച്ചതി, അപ്പിച്ഛതായ വാ ന ഗണ്ഹാതി, വട്ടതീ’’തി. പത്തപരിയന്തോതി പരിയന്തപത്തോ, അവസാനപത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ പത്തം ഗാഹാപേന്തേന അലജ്ജിം അഗാഹാപേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ആധാരകന്തി വുത്തത്താ പീഠാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി ആധാരം ഠപേത്വാ തത്ഥ പത്തം ഠപേതും വട്ടതി ആധാരഠപനോകാസസ്സ അനിയമിതത്താ’’തി വദന്തി. അപരിഭോഗേനാതി അയുത്തപരിഭോഗേന.

൬൧൬. പാളിയം ‘‘അബന്ധനേന പത്തേന അബന്ധനം പത്തം. ഏകബന്ധനം പത്തം… ദ്വിബന്ധനം പത്തം… തിബന്ധനം… ചതുബന്ധനം… അബന്ധനോകാസം… ഏക… ദ്വി… തി… ചതുബന്ധനോകാസം പത്തം ചേതാപേതീ’’തി ഏവം ഏകേകേന പത്തേന ദസധാ ദസവിധം പത്തം ചേതാപനവസേന ഏകനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയസതം വുത്തം. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ പമാണയുത്തം അഗ്ഗഹിതകാളവണ്ണമ്പി പത്തം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ ആപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അധിട്ഠാനുപഗപത്തസ്സ ഊനപഞ്ചബന്ധനതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, അകതവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൨. തതിയസിക്ഖാപദേ യേസം മംസം കപ്പതീതി ഇദം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന യേസം മംസം ന കപ്പതി, തേസം സപ്പിആദീനി ന കപ്പന്തീതി ദസ്സനത്ഥം. മനുസ്സഖീരാദീനിപി ഹി നോ ന കപ്പന്തി, കുതോ സസസ്സ സപ്പീതി ആഹ ‘‘യേസഞ്ഹി ഖീരം അത്ഥി, സപ്പിപി തേസം അത്ഥിയേവാ’’തി. ‘‘ഇദഞ്ച യേഭുയ്യേന വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ നിക്ഖിത്തന്തി അപ്പടിഗ്ഗഹിതം സയമേവ ഗഹേത്വാ നിക്ഖിത്തം. സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതീതി തദഹുപുരേഭത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. അഥ സയംകതം നിരാമിസം ഭുഞ്ജന്തസ്സ കസ്മാ സാമംപാകോ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘നവനീതം താപേന്തസ്സ ഹി സാമംപാകോ ന ഹോതീ’’തി. സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതസ്സ വത്ഥുഗതികത്താ ആഹ – ‘‘സവത്ഥുകസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ’’തി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹീതി പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതഖീരദധീഹി. പുരേഭത്തമ്പി ച ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭയേസമ്പീതി പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതഖീരദധീഹി ച പുരേഭത്തം ഉഗ്ഗഹിതകേഹി ച കതാനം. ഏസേവ നയോതി നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി അത്ഥോ. അകപ്പിയമംസസപ്പിമ്ഹീതി അകപ്പിയമംസസത്താനം സപ്പിമ്ഹി. കാരണപതിരൂപകം വത്വാതി സജാതിയാനം സപ്പിഭാവതോതി കാരണപതിരൂപകം വത്വാ.

സപ്പിനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി നിരാമിസമേവ സത്താഹം വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി നവനീതേ. ധോതം വട്ടതീതി അധോതം ചേ, സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം ഹോതി, തസ്മാ ധോതം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം നിക്ഖിപിതും വട്ടതീതി ഥേരാനം അധിപ്പായോ. തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തമേവ ഖാദിംസൂതി ഏത്ഥ തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തം അധോതമ്പി പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്താ ധോവിത്വാ പചിത്വാ വാ പരിഭുഞ്ജിംസൂതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഥേരസ്സ ഹി ദധിഗുളികാദിസഹിതമ്പി പടിഗ്ഗഹിതം പച്ഛാ ധോവിത്വാ പചിത്വാ വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ, തേനേവ ഥേരസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേന്തേന ‘‘തസ്മാ നവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേന…പേ… അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. കേചി പന ‘‘തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തമേവ ഖാദിംസൂ’’തി വചനസ്സ അധിപ്പായം അജാനന്താ ‘‘തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തം അധോതമ്പി ദധിഗുളികാദിസഹിതം വികാലേപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി ദധിഗുളികാദിആമിസേന സംസട്ഠരസം നവനീതം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി സക്കാ വത്തും. നവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേനാതി അധോവിത്വാ പടിഗ്ഗഹിതനവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേന. ദധി ഏവ ദധിഗതം യഥാ ‘‘ഗൂഥഗതം മുത്തഗത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൧൯). ഖയം ഗമിസ്സതീതി വചനതോ ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ പക്കസപ്പിആദിപി വികാലേ കപ്പതീതി വേദിതബ്ബം. കുക്കുച്ചായന്തി കുക്കുച്ചകാതി ഇമിനാ അത്തനാപി തത്ഥ കുക്കുച്ചസബ്ഭാവം ദീപേതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘നിബ്ബട്ടിതസപ്പി വാ നവനീതം വാ പചിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാതി താനി ഖീരദധീനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ.

പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതഭേസജ്ജേഹീതി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതയാവജീവികഭേസജ്ജേഹി. വുത്തനയേന യഥാ തണ്ഡുലാദീനി ന പച്ചന്തി, തഥാ ലജ്ജീയേവ സമ്പാദേത്വാ ദേതീതി ലജ്ജീസാമണേരഗ്ഗഹണം, അപിച അലജ്ജിനാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബം യം കിഞ്ചി അഭിസങ്ഖരാപേതും ന വട്ടതി, തസ്മാപി ഏവമാഹ. തിലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതതേലന്തി അത്തനാ ഭജ്ജനാദീനി അകത്വാ ഗഹിതതേലം. തേനേവ ‘‘സാമിസമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. നിബ്ബട്ടിതത്താതി യാവകാലികവത്ഥുതോ വിവേചിതത്താ. ഉഭയമ്പീതി അത്തനാ ച പരേന ച കതം. യാവ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗമനാ തിട്ഠതി, നിസ്സഗ്ഗിയന്തി സത്തമദിവസേ കതതേലം സചേ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ തിട്ഠതി, നിസ്സഗ്ഗിയം.

൬൨൩. അച്ഛവസന്തി ദുക്കടവത്ഥുനോ വസായ അനുഞ്ഞാതത്താ തംസദിസാനം ദുക്കടവത്ഥൂനംയേവ അകപ്പിയമംസസത്താനം വസാ അനുഞ്ഞാതാ, ന ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂനം മനുസ്സാനം വസാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ മനുസ്സവസ’’ന്തി. സംസട്ഠന്തി പരിസ്സാവിതം. ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ അനുപസമ്പന്നേനപി നിപ്പക്കം സംസട്ഠഞ്ച പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദ്വേപി ദുക്കടാനി ഹോന്തിയേവാ’’തി വദന്തി. യസ്മാ ഖീരദധിആദീനി പക്ഖിപിത്വാ തേലം പചന്തി, തസ്മാ കസടം ന വട്ടതി, തേലമേവ വട്ടതി. തേന വുത്തം ‘‘പക്കതേലകസടേ വിയ കുക്കുച്ചായതീ’’തി. ‘‘സചേ വസായ സദ്ധിം പക്കത്താ ന വട്ടതി, ഇദം കസ്മാ വട്ടതീ’’തി പുച്ഛന്താ ‘‘ഭന്തേ’’തിആദിമാഹംസു. ഏതം വട്ടതീതി നനു ഏതം ദധിഗുളികാദീഹി പക്കം നവനീതം വട്ടതീതി അത്ഥോ.

‘‘മധുകരീഹി നാമ മധുമക്ഖികാഹീതി അയം ഖുദ്ദകമക്ഖികാനം ഭമരമക്ഖികാനഞ്ച സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘ദണ്ഡകേസു മധുകരാ മധുകരീ മക്ഖികാ നാമാ’’തി വത്വാ ‘‘താഹി മധുകരീആദീഹി തീഹി മക്ഖികാഹി കതം മധു നാമാ’’തി വദന്തി. ഭമരമക്ഖികാഹീതി മഹാഭമരമക്ഖികാഹി. സിലേസസദിസന്തി ഘനപക്കം വുത്തം. ഇതരന്തി തനുകമധു. മധുപടലന്തി മധുരഹിതം കേവലം മധുപടലം. ‘‘സചേ മധുസഹിതം പടലം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിക്ഖിപന്തി, പടലസ്സ ഭാജനട്ഠാനിയത്താ മധുനോ വസേന സത്താഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി വദന്തി, ‘‘മധുമക്ഖിതം പന മധുഗതികമേവാ’’തി ഇമിനാ തം ന സമേതി.

‘‘ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്ത’’ന്തി പാളിയം അവിസേസേന വുത്തത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ…പേ… അവത്ഥുകാ ഉച്ഛുവികതി ‘ഫാണിത’ന്തി വേദിതബ്ബാ’’തി വചനതോ ഉച്ഛുരസോപി നിക്കസടോ സത്താഹകാലികോതി വേദിതബ്ബോ. കേനചി പന ‘‘മധുമ്ഹി ചത്താരോ കാലികാ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബാ, ഉച്ഛുമ്ഹി ചാ’’തി വത്വാ ‘‘സമക്ഖികണ്ഡസേളകം യാവകാലികം, അനേളകം ഉദകസമ്ഭിന്നം യാമകാലികം, അസമ്ഭിന്നം സത്താഹകാലികം, മധുസിത്ഥം പരിസുദ്ധം യാവജീവികം, തഥാ ഉച്ഛു വാ രസോ വാ സകസടോ യാവകാലികോ, നിക്കസടോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ യാമകാലികോ, അസമ്ഭിന്നോ സത്താഹകാലികോ, സുദ്ധകസടം യാവജീവിക’’ന്തി ച വത്വാ ഉത്തരിപി ബഹുധാ പപഞ്ചിതം. തത്ഥ ‘‘ഉദകസമ്ഭിന്നം മധു വാ ഉച്ഛുരസോ വാ ഉദകസമ്ഭിന്നോ യാമകാലികോ’’തി ഇദം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം ദിസ്സതി. ‘‘യാവകാലികം സമാനം ഗരുതരമ്പി മുദ്ദികാജാതിരസം അത്തനാ സംസട്ഠം ലഹുകം യാമകാലികഭാവം ഉപനേന്തം ഉദകം ലഹുതരം സത്താഹകാലികം അത്തനാ സംസട്ഠം ഗരുതരം യാമകാലികഭാവം ഉപനേതീ’’തി ഏത്ഥ കാരണം സോയേവ പുച്ഛിതബ്ബോ, സബ്ബത്ഥ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച ഉദകസമ്ഭേദേന ഗരുതരസ്സപി ലഹുഭാവോപഗമനംയേവ ദസ്സിതം. പാളിയമ്പി ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗിലാനസ്സ ഗുളം, അഗിലാനസ്സ ഗുളോദക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൮൪) വദന്തേന അഗിലാനേന പരിഭുഞ്ജിതും അയുത്തോപി ഗുളോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ അഗിലാനസ്സപി വട്ടതീതി അനുഞ്ഞാതോ.

യമ്പി ച ‘‘ഉച്ഛു ചേ യാവകാലികോ, ഉച്ഛുരസോ ചേ യാമകാലികോ, ഫാണിതം ചേ സത്താഹകാലികം, തചോ ചേ യാവജീവികോ’’തി അട്ഠകഥാവചനം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഉച്ഛുരസോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ യാമകാലികോ’’തി അഞ്ഞേന കേനചി വുത്തം, തമ്പി തഥാവിധസ്സ അട്ഠകഥാവചനസ്സ ഇമിസ്സാ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ അഭാവതോ ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. തതോയേവ ച ‘‘ഉച്ഛുരസോ ഉദകേന സമ്ഭിന്നോപി അസമ്ഭിന്നോപി സത്താഹകാലികോയേവാ’’തി കേചി ആചരിയാ വദന്തി. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ഛുരസ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൦) ഏത്ഥ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു അവിസേസേന വുത്തം ‘‘ഉച്ഛുരസോ സത്താഹകാലികോ’’തി.

സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതീതി ഏത്ഥ അപരിസ്സാവിതം പടിഗ്ഗഹിതമ്പി കരണസമയേ പരിസ്സാവേത്വാ കസടം അപനേത്വാവ അത്തനാ കതന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഝാമഉച്ഛുഫാണിതന്തി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢേ ഉച്ഛുഖേത്തേ ഝാമഉച്ഛുനാ കതഫാണിതം. കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതന്തി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകം ഛിന്ദിത്വാ കോട്ടേത്വാ നിപ്പീളേത്വാ പക്കം യേഭുയ്യേന ച സകസടം ഫാണിതം. താദിസസ്സ ച കസടസ്സ അബ്ബോഹാരികത്താ ‘‘തം യുത്ത’’ന്തി വുത്തം. സീതുദകേന കതന്തി മധുകപുപ്ഫാനി സീതോദകേ പക്ഖിപിത്വാ മദ്ദിത്വാ പുപ്ഫരസേ ഉദകഗതേ സതി തം ഉദകം ഗഹേത്വാ പചിത്വാ കതഫാണിതം. ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കതം മധുകഫാണിതം യാവകാലികന്തി ഏത്ഥ ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ പക്കതേലം കസ്മാ വികാലേ വട്ടതീതി ചേ? തേലേ പക്ഖിത്തഖീരം തേലമേവ ഹോതി, അഞ്ഞം പന ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കതം ഖീരഭാവം ഗണ്ഹാതീതി ഇദമേത്ഥ കാരണം. യദി ഏവം ഖണ്ഡസക്ഖരമ്പി ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കരോന്തി, തം കസ്മാ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ഖണ്ഡസക്ഖരം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഖീരജല്ലികന്തി ഖീരഫേണം.

ഭേസജ്ജോദിസ്സം ദസ്സേന്തേന ‘‘സത്തവിധഞ്ഹി ഓദിസ്സം നാമാ’’തിആദിനാ ഇതരാനിപി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താനി. വികടാനീതി അപകതിഭേസജ്ജത്താ വികടാനി, വിരൂപാനീതി അത്ഥോ. ദുക്കടവത്ഥൂനമ്പി അകപ്പിയമംസാനം വസായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വസോദിസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ഓളാരികാനമ്പി ആഹാരത്ഥം ഫരിതും സമത്ഥാനം സപ്പിആദീനം ഭേസജ്ജനാമേന അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ഭേസജ്ജോദിസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സതി പച്ചയേതി വുത്തത്താ പടിഗ്ഗഹിതഭേസജ്ജാനി ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ പുരേഭത്തമ്പി സതി പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി, ന ആഹാരത്ഥം ഭേസജ്ജത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതത്താ’’തി വദന്തി.

൬൨൪. ദ്വാരവാതപാനകവാടേസൂതി മഹാദ്വാരസ്സ വാതപാനാനഞ്ച കവാടഫലകേസു. കസാവേ പക്ഖിത്താനി താനി അത്തനോ സഭാവം പരിച്ചജന്തി, തസ്മാ ‘‘മക്ഖേതബ്ബാനീ’’തി വുത്തം, ഘുണപാണകാദിപരിഹാരത്ഥം മക്ഖേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. അധിട്ഠേതീതി ‘‘ഇദാനി മയ്ഹം അജ്ഝോഹരണീയം ന ഭവിസ്സതി, ബാഹിരപരിഭോഗത്ഥായ ഗമിസ്സതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ – ‘‘സപ്പിഞ്ച തേലഞ്ച വസഞ്ച മുദ്ധനി തേലം വാ അബ്ഭഞ്ജനം വാ’’തിആദി. ‘‘ഏവം അധിട്ഠിതഞ്ച പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതീ’’തി വദന്തി.

൬൨൫. സചേ ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം അവിഭത്തം ഹോതി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ മജ്ഝേ പാഠോ പരിഹീനോ, ഏവം പനേത്ഥ പാഠോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സചേ ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം അവിഭത്തം ഹോതി, സത്താഹാതിക്കമേ ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീ’’തി. അഞ്ഞഥാ പന സദ്ദപ്പയോഗോപി ന സങ്ഗച്ഛതി. ഗണ്ഠിപദേപി ച അയമേവ പാഠോ ദസ്സിതോ. തത്ഥ ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തീതി യഥാ അഞ്ഞസ്സ സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹാതിക്കമേന നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതി പരസന്തകഭാവതോ, ഏവമിദമ്പി അവിഭത്തത്താ ഉഭയസാധാരണമ്പി അവിനിബ്ഭോഗഭാവതോ നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീതി ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹിതത്താ സത്താഹാതിക്കമേ യസ്സ കസ്സചി ഭിക്ഖുനോ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി പടിഗ്ഗഹിതസപ്പിആദീനം പരിഭോഗസ്സ സത്താഹേനേവ പരിച്ഛിന്നത്താ. ‘‘താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹപരമം സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീ’’തി ഹി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ഇധ പാഠസ്സ പരിഹീനഭാവം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതീതി ഇദം അന്തോസത്താഹേ പരിഭോഗം സന്ധായ വുത്തന്തി സഞ്ഞായ വിസ്സാസഗ്ഗാഹാഭാവതോ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി ഏവമത്ഥോ വുത്തോ, സോ ന ഗഹേതബ്ബോ.

ആവുസോ, ഇമം തേലം സത്താഹമത്തം പരിഭുഞ്ജ ത്വന്തി ഇമിനാ യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തേന അന്തോസത്താഹേയേവ പരസ്സ വിസ്സജ്ജിതഭാവം ദസ്സേതി. കസ്സ ആപത്തീതി പഠമം താവ ഉഭിന്നം സാധാരണത്താ അനാപത്തി വുത്താ. ഇദാനി പന ഏകേന ഇതരസ്സ വിസ്സട്ഠഭാവതോ ഉഭയസാധാരണതാ നത്ഥീതി വിഭത്തസദിസം ഹുത്വാ ഠിതം, തസ്മാ ഏത്ഥ പടിഗ്ഗഹിതസ്സ സത്താഹാതിക്കമേ ഏകസ്സ ആപത്തിയാ ഭവിതബ്ബന്തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘കിം പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ആപത്തി, ഉദാഹു യസ്സ സന്തകം ജാതം, തസ്സാ’’തി പുച്ഛതി. നിസ്സട്ഠഭാവതോയേവ ച ഇധ ‘‘അവിഭത്തഭാവതോ’’തി കാരണം അവത്വാ ‘‘യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തേന വിസ്സജ്ജിതത്താ’’തി വുത്തം. ഇദഞ്ച വിസ്സട്ഠഭാവതോ ഉഭയസാധാരണതം പഹായ ഏകസ്സ സന്തകം ഹോന്തമ്പി യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തതോ അഞ്ഞസ്സ സന്തകം ജാതം, തസ്മാ പരസന്തകപടിഗ്ഗഹണേ വിയ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ നത്ഥി ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന ‘‘യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തേന വിസ്സജ്ജിതത്താ’’തി വചനതോ അവിസ്സജ്ജിതേ സതി അവിഭത്തേപി സത്താഹാതിക്കമേ ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം അവിസ്സജ്ജിതേ അവിഭത്തഭാവതോയേവ അനാപത്തിയാ സിദ്ധത്താ. സചേ പന ഇതരോ യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സേവ അന്തോസത്താഹേ അത്തനോ ഭാഗമ്പി വിസ്സജ്ജേതി, സത്താഹാതിക്കമേ സിയാ ആപത്തി യേന പടിഗ്ഗഹിതം, തസ്സേവ സന്തകഭാവമാപന്നത്താ ഇതരസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ. ഇമിനാ തസ്സ സന്തകഭാവേപി അഞ്ഞേന പടിഗ്ഗഹിതസകസന്തകേ വിയ തേന അപ്പടിഗ്ഗഹിതഭാവതോ അനാപത്തീതി ദീപേതി. ഇദം പന അധിപ്പായം അജാനിത്വാ ഇതോ അഞ്ഞഥാ ഗണ്ഠിപദകാരാദീഹി പപഞ്ചിതം, ന തം സാരതോ പച്ചേതബ്ബം.

അപരിഭോഗം ഹോതീതി കസ്സചി അമനുഞ്ഞസ്സ പതിതത്താ പരിഭോഗാരഹം ന ഹോതി. യേന ചിത്തേനാതി യേന പരിച്ചജിതുകാമതാചിത്തേന. ‘‘അന്തോസത്താഹേ’’തി അധികാരത്താ ‘‘അന്തോസത്താഹേ അനപേക്ഖോ ദത്വാ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ഇമം സമ്ബന്ധം സന്ധായ മഹാസുമത്ഥേരേന ‘‘ഏവം അന്തോസത്താഹേ ദത്വാ’’തിആദി വുത്തം. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന യദി ഏവം ‘‘വിസ്സജ്ജേതീ’’തി ഇമിനാവ തം സിദ്ധം, സത്താഹാതിക്കന്തം പന നിസ്സട്ഠം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, തസ്മാ തസ്സ പരിഭോഗമുഖദസ്സനമിദന്തി ആഹ – ‘‘നയിദം യാചിതബ്ബ’’ന്തിആദി. അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാതി ഏത്ഥ സുദ്ധചിത്തേന ദിന്നത്താ സയമ്പി ആഹരാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതിയേവ. സപ്പിആദീനം പടിഗ്ഗഹിതഭാവോ, അത്തനോ സന്തകതാ, സത്താഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൭. ചതുത്ഥേ സിബ്ബനരജനകപ്പപരിയോസാനേന നിട്ഠാപേത്വാതി സൂചികമ്മനിട്ഠാനേന സകിമ്പി വണ്ണഭേദമത്തരജനേന കപ്പബിന്ദുകരണേന ച നിട്ഠാപേത്വാ. സമയേതി വസ്സാനസമയേ.

൬൨൮. കുച്ഛിസമയോതി അന്തോസമയോ. ‘‘അയമേകോ അഡ്ഢമാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തഞ്ചേവ കരണക്ഖേത്തഞ്ച. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും ലദ്ധം കാതുഞ്ച വട്ടതി, നിവാസേതും അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതീ’’തി പോത്ഥകേസു പാഠോ ദിസ്സതി, സോ അപാഠോ. ഏവം പനേത്ഥ പാഠേന ഭവിതബ്ബം ‘‘അയമേകോ അഡ്ഢമാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും വട്ടതി, ലദ്ധം കാതും നിവാസേതും അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതീ’’തി. ന ഹി ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസസ്സ പഠമോ അഡ്ഢമാസോ കരണക്ഖേത്തം ഹോതി. ‘‘അഡ്ഢമാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി കത്വാ നിവാസേതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ പന ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസസ്സ പച്ഛിമോ അഡ്ഢമാസോ കരണക്ഖേത്തഞ്ചേവ നിവാസനക്ഖേത്തഞ്ച ഹോതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വഹിസകസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമോ മാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തം, പച്ഛിമോ അഡ്ഢമാസോ കരണനിവാസനക്ഖേത്തമ്പീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ പാളിയാ മാതികാട്ഠകഥായ ച അവിരോധം ഇച്ഛന്തേന വുത്തനയേനേവ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തീ’’തി വദന്തേന ‘‘പിട്ഠിസമയത്താ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തീ’’തി ദീപിതാ ഹോതി. ന ഹി ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ പിട്ഠിസമയേ സതുപ്പാദകരണമത്തേനപി സമ്ഭവന്തീ ആപത്തി തതോ ഗരുകതരായ വിഞ്ഞത്തിയാ ന ഹോതീതി സക്കാ വത്തും. തേനേവ ഭദന്തബുദ്ധദത്താചരിയേന വുത്തം –

‘‘കത്വാ പന സതുപ്പാദം, വസ്സികസാടിചീവരം;

നിപ്ഫാദേന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ, സമയേ പിട്ഠിസമ്മതേ.

‘‘ഹോതി നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തി, ഞാതകാഞാതകാദിനോ;

തേസുയേവ ച വിഞ്ഞത്തിം, കത്വാ നിപ്ഫാദനേ തഥാ’’തി.

കേനസ്സ ഹോതി ആപത്തീതി അസ്സ മാതരം ചീവരം യാചന്തസ്സ കേന സിക്ഖാപദേന ആപത്തീതി പുച്ഛതി. ‘‘പരിണതം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ പരിണാമനസിക്ഖാപദേന ആപത്തീ’’തി ചോദനാഭാവം ദസ്സേതി നോ ച സങ്ഘേ പരിണതന്തി. അഥ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേനാതി ചേ, ഏതമ്പി നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനാപത്തി ച ഞാതകേ’’തി. ‘‘ഞാതകേ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാ’’തി പാഠസേസോ. ഇമമത്ഥം സന്ധായാതി പിട്ഠിസമയേ വസ്സികസാടികത്ഥം ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേ സതുപ്പാദകരണേന ആപത്തിം, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തിഞ്ച സന്ധായ.

അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ…പേ… ദുക്കടന്തി ഇദം വസ്സികസാടികം അദിന്നപുബ്ബേ സന്ധായ വുത്തം. തേനേവേത്ഥ വത്തഭേദേ ദുക്കടം വുത്തം, ദിന്നപുബ്ബേസു പന വത്തഭേദോ നത്ഥി. തേനേവാഹ – ‘‘യേ മനുസ്സാ…പേ… വത്തഭേദോ നത്ഥീ’’തി. ഇദന്തി യഥാവുത്തനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയം. വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സാതി അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ. പകതിയാ വസ്സികസാടികദായകാ നാമ സങ്ഘവസേന വാ പുഗ്ഗലവസേന വാ അപവാരേത്വാ അനുസംവച്ഛരം വസ്സികസാടികാനം ദായകാ. അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തീതി ഏത്ഥ ഇമിനാപി സിക്ഖാപദേന അനാപത്തീതി വേദിതബ്ബം. കുച്ഛിസമയേ ഹി അത്തനോ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ ‘‘ദേഥ മേ വസ്സികസാടിക’’ന്തിആദിനാ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സപി അനാപത്തി. തേനേവാഹ – ‘‘ന വത്തബ്ബാ ദേഥ മേതി ഇദഞ്ഹി പരിയേസനകാലേ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ ഏവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. മാതികാട്ഠകഥായഞ്ഹി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘അത്തനോ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ പന ‘ദേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവര’ന്തിആദികായ വിഞ്ഞത്തിയാപി പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി.

൬൨൯. ‘‘ആകാസതോ പതിതഉദകേനേവാതി വചനതോ ഛദനകോടിയാ പതിതഉദകേന നഹായന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

൬൩൦. ഛ മാസേ പരിഹാരം ലഭതീതി ഏതേന അന്തോവസ്സേപി യാവ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമദിവസാ അകതാ പരിഹാരം ലഭതീതി ദീപിതം ഹോതി. യസ്മാ മൂലചീവരം കരോന്തേന ഹേമന്തസ്സ പച്ഛിമുപോസഥദിവസേയേവ കാതബ്ബം, തസ്മാ ഗിമ്ഹാനതോ ഏകൂനതിംസദിവസേ പരിഹാരം ലഭതി, ഏവം സന്തേപി അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി കത്വാ ‘‘തതോ പരമ്പി…പേ… ഏകമാസ’’ന്തി വുത്തം. ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന…പേ… ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാതി ഇമിനാ ഏകാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച, ദ്വീഹാനാഗതായ…പേ… ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച, അന്തോവസ്സേ വാ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. തത്ഥ ആസാള്ഹിമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപുണ്ണമിയം ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച വസ്സികസാടികാ ‘‘ഏകാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. ഏതേനേവ നയേന ജുണ്ഹപക്ഖസ്സ ഛട്ഠിയം ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച ‘‘ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. യാവ പഠമകത്തികതേമാസപുണ്ണമീ, താവ അന്തോതേമാസേ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച ‘‘അന്തോവസ്സേ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ചാ’’തി വുച്ചതി. പഠമകത്തികതേമാസപുണ്ണമിതോ പരഞ്ഹി ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച യാവ ചീവരകാലോ നാതിക്കമതി, താവ അനധിട്ഠഹിത്വാ ഠപേതും വട്ടതീതി ന തത്രായം വിചാരണാ സമ്ഭവതി.

തസ്മിംയേവ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാതി അവിസേസേന വുത്തേപി വസ്സാനതോ പുബ്ബേ ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന അനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ലദ്ധാ തേഹി ദിവസേഹി സദ്ധിം ദസാഹം അനതിക്കമന്തേന വസ്സൂപനായികദിവസതോ പട്ഠായ അധിട്ഠാനക്ഖേത്തം സമ്പത്തായേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ന തതോ പുബ്ബേ അധിട്ഠാനസ്സ അഖേത്തത്താ. അന്തോവസ്സേ പന ലദ്ധാ തസ്മിംയേവ അന്തോവസ്സേ ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം അനതിക്കാമേത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബാ.

നനു ച വസ്സാനതോ പുബ്ബേ അനധിട്ഠഹിത്വാ ദസാഹം അതിക്കാമേതും വട്ടതിയേവ, തസ്മാ അധിട്ഠാനസ്സ അഖേത്തഭൂതേപി ദിവസേ ഗഹേത്വാ ‘‘അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം? യഥാ ‘‘അന്തോവസ്സേ ലദ്ധാപി യാവ ന നിട്ഠാതി, താവ അനധിട്ഠഹിത്വാ ദസാഹം അതിക്കാമേതും വട്ടതീ’’തി അകതായ അനധിട്ഠാനക്ഖേത്തസദിസാപി അതിക്കന്തദിവസാ ദസാഹം അതിക്കാമേത്വാ നിട്ഠിതായ ഗണനൂപഗാ ഹോന്തീതി നിട്ഠിതദിവസേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ഏവമിധാപി വസ്സാനതോ പുബ്ബേ അനധിട്ഠാനക്ഖേത്തഭൂതാപി ദിവസാ ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ഗണനൂപഗാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യദി ഏവം ‘‘തസ്മിംയേവ അന്തോദസാഹേ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ ഛട്ഠിയം ലദ്ധാ പുണ്ണമിയം അധിട്ഠാതബ്ബാതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി വചനേനേവ പടിക്ഖിത്തത്താ. ഏവം സന്തേ ‘‘ദസാഹാനാഗതായാ’’തി ഇമിനാ കിം പയോജനന്തി ചേ? വസ്സാനതോ പുബ്ബേയേവ ദസാഹേ അതിക്കന്തേ വസ്സൂപനായികദിവസേ നിട്ഠിതാ തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ഇദമേത്ഥ പയോജനം. തേനേവാഹ – ‘‘ദസാഹാതിക്കമേ നിട്ഠിതാ തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി.

ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാതി തേമാസബ്ഭന്തരേ ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘പഠമകത്തികതേമാസപുണ്ണമിതോ പുബ്ബേ സത്തമിതോ പട്ഠായ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച വസ്സികസാടികാ ദസാഹേ അനതിക്കന്തേയേവ ചീവരകാലം ഓതിണ്ണത്താ തത്ഥ അനധിട്ഠഹിത്വാപി ഠപേതും വട്ടതീ’’തി. ഇമിനാ ച ഇമം ദീപേതി – അകതാ ചേ വസ്സികസാടികാ, വസ്സാനം ചാതുമാസം അകതത്തായേവ പരിഹാരം ലഭതി, കതായ പന ദസാഹപരമസിക്ഖാപദം അവികോപേത്വാ പരിഹാരോ വത്തബ്ബോതി.

യദാ വാ തദാ വാ അധിട്ഠാതും വട്ടതീതി ചാതുമാസബ്ഭന്തരേ ദസാഹേ അതിക്കന്തേപി നത്ഥി ദോസോതി അധിപ്പായോ. ‘‘കദാ അധിട്ഠാതബ്ബാ…പേ… യദി നപ്പഹോതി, യാവ കത്തികപുണ്ണമാ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി ഇമിനാപി കുരുന്ദിവചനേന അകതായ വസ്സികസാടികായ ചാതുമാസം പരിഹാരോ, കതായ ദസാഹമേവ പരിഹാരോതി അയമത്ഥോ ദീപിതോയേവാതി ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി.

പാളിയം അച്ഛിന്നചീവരസ്സ നട്ഠചീവരസ്സാതിആദിനാ നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തി വുത്താ, ഉദാഹു നഗ്ഗസ്സ നഹായതോ ദുക്കടേന അനാപത്തി വുത്താതി? കിമേത്ഥ പുച്ഛിതബ്ബം. സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ഹി യത്ഥ യത്ഥ മൂലസിക്ഖാപദേന ആപത്തിപ്പസങ്ഗോ, തത്ഥ തത്ഥ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം അനാപത്തിവാരോ ആരഭീയതീതി ഇധാപി നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി യുത്തം വത്തും. ന ഹി മൂലാപത്തിയാ അനാപത്തിം അദസ്സേത്വാ അന്തരാ വുത്തായ ഏവ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം അനാപത്തിവാരോ ആരഭീയതീതി. തേനേവ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ഇദം വുത്തം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സ നട്ഠചീവരസ്സ ചാതി ഏത്ഥ അച്ഛിന്നസേസചീവരസ്സ നട്ഠസേസചീവരസ്സ ച അസമയേ നിവാസേന്തസ്സ പരിയേസന്തസ്സ ച അനാപത്തി. ആപദാസൂതി ഏത്ഥ അനിവത്ഥം ചോരാ ഹരന്തീതി അസമയേ നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സ വാ നട്ഠചീവരസ്സ വാ അനിവത്ഥം ചോരാ ഹരന്തീതി ഏവം ആപദാസു വാ നിവാസയതോ ഉമ്മത്തകാദീനഞ്ച അനാപത്തീ’’തി. അട്ഠകഥായം പന നഗ്ഗസ്സ നഹായതോ ദുക്കടേനേവ അനാപത്തിം സന്ധായ ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി ഏതം വസ്സികസാടികമേവ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി നഗ്ഗാനം കായോവസ്സാപനേ അനാപത്തി. ഏത്ഥ ച മഹഗ്ഘവസ്സികസാടികം നിവാസേത്വാ നഹായന്തസ്സ ചോരുപദ്ദവോ ആപദാ നാമാ’’തി യം വുത്തം, തത്ഥ കാരണം പരിയേസിതബ്ബം.

അഥ ഉഭയേനപി അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധന്തി ഏവമധിപ്പായോ സിയാ, ഏവമ്പി ‘‘അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി ഏതം വസ്സികസാടികമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തിആദിനാ വിസേസേത്വാ ന വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി വത്തബ്ബം സിയാ ‘‘അച്ഛിന്നസേസചീവരസ്സ നട്ഠസേസചീവരസ്സ വാ അസമയേ നിവാസേന്തസ്സ പരിയേസന്തസ്സ ച നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തി, അച്ഛിന്നവസ്സികസാടികസ്സ നട്ഠവസ്സികസാടികസ്സ വാ നഗ്ഗസ്സ നഹായതോ ദുക്കടേന അനാപത്തി, ആപദാസു അനിവത്ഥം ചോരാ ഹരന്തീതി അസമയേ നിവാസയതോ നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തി, മഹഗ്ഘവസ്സികസാടികം നിവാസേത്വാ നഹായന്തസ്സ ചോരാ ഹരന്തി, നഗ്ഗസ്സ നഹായതോ ദുക്കടേന അനാപത്തീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

അങ്ഗേസു പന വസ്സികസാടികായ അത്തുദ്ദേസികതാ, അസമയേ പരിയേസനതാ, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനി താവ പരിയേസനാപത്തിയാ തീണി അങ്ഗാനി. സചീവരതാ, ആപദാഭാവോ, വസ്സികസാടികായ സകഭാവോ, അസമയേ നിവാസനന്തി ഇമാനി നിവാസനാപത്തിയാ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൧. പഞ്ചമേ യമ്പി ത്യാഹന്തി ഏത്ഥ യന്തി കാരണവചനം, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ – മയാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം പക്കമിസ്സതീതി യം കാരണം നിസ്സായ അഹം തേ, ആവുസോ, ചീവരം അദാസിം, തം ന കരോസീതി കുപിതോ അനത്തമനോ അച്ഛിന്ദീതി. യന്തി വാ ചീവരം പരാമസതി, തത്ഥ ‘‘മയാ സദ്ധിം ജനപദചാരികം പക്കമിസ്സതീതി യമ്പി തേ അഹം ചീവരം അദാസിം, തം ചീവരം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി കുപിതോ അനത്തമനോ അച്ഛിന്ദീ’’തി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൬൩൩. ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയന്തി ‘‘ചീവരം ഗണ്ഹാ’’തി ആണത്തിയാ ഏകചീവരവിസയത്താ ഏകമേവ പാചിത്തിയം. വാചായ വാചായ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ പാചിത്തിയാനി. ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോതി ഇദം അച്ഛിന്നേസു വത്ഥുഗണനായ ആപജ്ജിതബ്ബം പാചിത്തിയാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ആണത്തിയാ ആപജ്ജിതബ്ബം പന ദുക്കടം ഏകമേവ.

൬൩൪. ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടാനീ’’തി ഇദം പരാമസതി. ഏസേവ നയോതി സിഥിലം ഗാള്ഹഞ്ച പക്ഖിത്താസു ആപത്തിയാ ബഹുത്തം ഏകത്തഞ്ച അതിദിസ്സതി.

൬൩൫. ആവുസോ, മയന്തിആദീസു ഗണ്ഹിതുകാമതായ ഏവം വുത്തേപി തേനേവ ദിന്നത്താ അനാപത്തി. അമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതീതി ഇദം സാമണേരസ്സപി ദാനം ദീപേതി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സാമം ചീവരം ദത്വാ’’തി വുത്തം, തഥാപി അനുപസമ്പന്നകാലേ ദത്വാപി ഉപസമ്പന്നകാലേ അച്ഛിന്ദന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവാതി വേദിതബ്ബം. അച്ഛിന്ദനസമയേ ഉപസമ്പന്നഭാവോയേവ ഹേത്ഥ പമാണം. ദേതീതി തുട്ഠോ വാ കുപിതോ വാ ദേതി. രുന്ധഥാതി നിവാരേഥ. ഏവം പന ദാതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏവം ദിന്നം ന താവ തസ്സ സന്തകന്തി അനധിട്ഠഹിത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ആഹരാപേതും പന വട്ടതീതി ഏവം ദിന്നം ഭതിസദിസത്താ ആഹരാപേതും വട്ടതി. ചജിത്വാ ദിന്നന്തി വുത്തനയേന അദത്വാ അനപേക്ഖേന ഹുത്വാ തസ്സേവ ദിന്നം. ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോതി സകസഞ്ഞായ വിനാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരതാ, സാമം ദിന്നതാ, സകസഞ്ഞിതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, കോധവസേന അച്ഛിന്ദനം അച്ഛിന്ദാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൬. ഛട്ഠേ പാളിയം ചീവരകാരസമയേതി ഇമിനാ വസ്സംവുത്ഥഭിക്ഖൂനം ചീവരകമ്മസമയത്താ ചീവരമാസോ വുത്തോ, അഥഞ്ഞോപി പന ചീവരകമ്മകാലോ ചീവരകാരസമയോതി വത്തും വട്ടതി.

൬൩൮. പഞ്ചഹിപി മിസ്സേത്വാതി ഖോമാദീഹി പഞ്ചഹി മിസ്സേത്വാ. വീതവീതട്ഠാനം യത്ഥ സംഹരിത്വാ ഠപേന്തി, തസ്സ തുരീതി അധിവചനം. സുത്തം പവേസേത്വാ യേന ആകോടേന്താ ഘനഭാവം സമ്പാദേന്തി, തം വേമന്തി വുച്ചതി. യം യന്തി യം യം പയോഗം. തന്തൂനം അത്തനോ സന്തകത്താ വീതവീതട്ഠാനം പടിലദ്ധമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദീഘതോ…പേ… വീതേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി. പാളിയമ്പി ഹി ഇമിനാവ അധിപ്പായേന ‘‘പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ യാവ ചീവരം വഡ്ഢതി, താവ ഇമിനാ പമാണേന ആപത്തിയോ വഡ്ഢന്തി.

സേസോ കപ്പിയോതി ഏത്ഥ ഹത്ഥകമ്മയാചനവസേന. പുബ്ബേ വുത്തനയേന നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ദീഘസോ വിദത്ഥിമത്തേ തിരിയം ഹത്ഥമത്തേ ച വീതേ നിസ്സഗ്ഗിയം. തേനേവാതി അകപ്പിയതന്തവായേന. തഥേവ ദുക്കടന്തി പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം. കേദാരബദ്ധാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന അച്ഛിമണ്ഡലബദ്ധാദി ഗഹിതം. തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാ വീതട്ഠാനം അധിട്ഠിതഗതികമേവ ഹോതി, പുന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ പന പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ അന്തരന്തരാ അവീതം ഹോതി, പുന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ഏസേവ നയോതി വികപ്പനുപഗപ്പമാണമത്തേ വീതേ തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ചീവരത്ഥായ വിഞ്ഞാപിതസുത്തം, അത്തുദ്ദേസികതാ, അകപ്പിയതന്തവായേന വായാപനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന വായാപേയ്യാതി ഏത്ഥ ‘‘ചീവരം മേ, ആവുസോ, വായഥാതി അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപേയ്യാ’’തി അത്ഥം വത്വാ അങ്ഗേസുപി ‘‘അകപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപന’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം, തഥാവിധം പന വിസേസവചനം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം ഉപലബ്ഭതി. പാളിയമ്പി ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഏത്തകമേവ അനാപത്തിവാരേ വുത്തം, അട്ഠകഥായഞ്ച സുത്തതന്തവായാനമേവ കപ്പിയാകപ്പിയഭാവേന ബഹുധാ നയോ ദസ്സിതോ, ന കപ്പിയാകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിവസേനാതി. ‘‘അകപ്പിയവിഞ്ഞത്തിയാ വായാപേയ്യാ’’തി ച വിസേസേത്വാ വദന്തേന അയം നാമ കപ്പിയവിഞ്ഞത്തീതി വിസും ന ദസ്സിതം, തസ്മാ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൨. സത്തമേ കിഞ്ചിമത്തം അനുപദജ്ജേയ്യാതി ഇദം തസ്സ കത്തബ്ബാകാരമത്തദസ്സനം, ദാനം പനേത്ഥ അങ്ഗം ന ഹോതി സുത്തവഡ്ഢനവസേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ. തേനേവ പദഭാജനേപി ‘‘തസ്സ വചനേന ആയതം വാ വിത്ഥതം വാ അപ്പിതം വാ കരോതി, പയോഗേ ദുക്കടം, പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി സുത്തവഡ്ഢനാകാരമേവ ദസ്സേത്വാ ആപത്തി വുത്താ. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘ന ഭിക്ഖുനോ പിണ്ഡപാതദാനമത്തേന തം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. സചേ പന തേ തസ്സ വചനേന ചീവരസാമികാനം ഹത്ഥതോ സുത്തം ഗഹേത്വാ ഈസകമ്പി ആയതം വാ വിത്ഥതം വാ അപ്പിതം വാ കരോന്തി, അഥ തേസം പയോഗേ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം, പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി. ആയതാദീസു സത്തസു ആകാരേസു ആദിമ്ഹി തയോ ആകാരേ സുത്തവഡ്ഢനേന വിനാ ന സക്കാ കാതുന്തി ആഹ ‘‘സുത്തവഡ്ഢനആകാരമേവ ദസ്സേതീ’’തി. സുവീതാദയോ ഹി ആകാരേ വിനാപി സുത്തവഡ്ഢനേന സക്കാ കാതും. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതാനം തന്തവായേ ഉപസങ്കമിത്വാ വികപ്പമാപജ്ജനതാ, ചീവരസ്സ അത്തുദ്ദേസികതാ, തസ്സ വചനേന സുത്തവഡ്ഢനം, ചീവരസ്സ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൬. അട്ഠമേ അസമ്മോഹത്ഥന്തി ദസാഹാനാഗതപദേ അസമ്മോഹത്ഥം. പഠമപദസ്സാതി ദസാഹാനാഗതപദസ്സ. താനി ദിവസാനീതി തേസു ദിവസേസു. ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഉജുകം അത്തനോയേവ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. പഞ്ചമിതോതി ഏത്ഥ വസ്സം വസന്തസ്സ സങ്ഘസ്സ പഞ്ചമിതോ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നം അച്ചേകചീവരം പഞ്ചമിയം വിഭജിത്വാ ഗഹിതം അച്ചേകചീവരപരിഹാരമേവ ലഭതി. ഉജുകം അത്തനോയേവ ഉപ്പന്നം ചേ, പഞ്ചമിയം ഉപ്പന്നമേവ അച്ചേകചീവരപരിഹാരം ലഭതി, ന തതോ പുബ്ബേതി ദട്ഠബ്ബം.

സദ്ധാമത്തകന്തി ധമ്മസ്സവനാദീഹി തങ്ഖണുപ്പന്നം സദ്ധാമത്തകം. ആരോചിതം ചീവരന്തി ആരോചേത്വാ ദിന്നചീവരം. ഛട്ഠിയം ഉപ്പന്നചീവരസ്സ ഏകാദസമോ അരുണോ ചീവരകാലേ ഉട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. ഠപിതചീവരമ്പീതി പധാനചീവരദസ്സനമുഖേന സബ്ബമ്പി അതിരേകചീവരം വുത്തം. അഥ ‘‘ചീവരമാസേപി അതിരേകചീവരം നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി ഇദം കുതോ ലദ്ധന്തി ചേ? ‘‘വിസും അനനുഞ്ഞാതേപി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ‘ചീവരകാലസമയോ നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ പഞ്ച മാസാ’തി വദന്തേന തതിയകഥിനസിക്ഖാപദേ ‘അകാലചീവരം നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസമാസേ ഉപ്പന്നം, അത്ഥതേ കഥിനേ സത്തമാസേ ഉപ്പന്ന’ന്തി വദന്തേന ച അനുഞ്ഞാതമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അട്ഠകഥാവചനപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ച കേചി.

൬൫൦. ഇദാനി പഠമകഥിനാദിസിക്ഖാപദേഹി തസ്സ തസ്സ ചീവരസ്സ ലബ്ഭമാനം പരിഹാരം ഇധേവ ഉപസംഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതി അതിരേകചീവരസ്സ ദസാഹം പരിഹാരോ’’തിആദിമാഹ. ‘‘അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ’’തി അയമേവ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. കേചി പനേത്ഥ ‘‘കാമഞ്ചേസ ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിത’’ന്തി പാഠം വത്വാ ‘‘ദസദിവസാധികോ മാസോ, ദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാതി പാഠേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം തസ്സ പമാദപാഠത്താ. ന ഹി ദസാഹേന അസമ്പത്തായ കത്തികതേമാസികപുണ്ണമായ ചീവരകാലതോ പുബ്ബേ ദസ ദിവസാ അധികാ ഹോന്തി. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘നവാഹാനാഗതം കത്തികതേമാസികപുണ്ണമ’’ന്തി വത്തബ്ബം.

മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘പവാരണമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നസ്സ ചീവരസ്സ നിധാനകാലോ ദസ്സിതോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘കാമഞ്ചേസ ‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിത’’ന്തി പാഠോ ദസ്സിതോ, സോപി പമാദപാഠോയേവ. ‘‘ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പട്ഠായാ’’തി ച വുത്തത്താ തത്ഥേവ പുബ്ബാപരവിരോധോപി സിയാ, ഛട്ഠിതോ പട്ഠായാതി വത്തബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘ദസാഹപരമസിക്ഖാപദേനേവ സിദ്ധ’’ന്തി സക്കാ വത്തും. ഇമമേവ ച പമാദപാഠം ഗഹേത്വാ ഭദന്തബുദ്ധദത്താചരിയേന ച –

‘‘തസ്സാച്ചായികവത്ഥസ്സ, കഥിനേ തു അനത്ഥതേ;

പരിഹാരേകമാസോവ, ദസാഹപരമോ മതോ.

‘‘അത്ഥതേ കഥിനേ തസ്സ, പഞ്ച മാസാ പകാസിതാ;

പരിഹാരോ മുനിന്ദേന, ദസാഹപരമാ പനാ’’തി. –

വുത്തം.

അച്ചേകചീവരകാലേ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘അച്ചേകചീവരസദിസേ’’തി വുത്തം. ‘‘പഞ്ചമിയം ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരം ദസാഹം അതിക്കാമയതോ ചീവരകാലതോ പുബ്ബേയേവ ആപത്തി ഹോതി, ന ചീവരകാലാതിക്കമേ, തസ്മാ ചീവരകാലാതിക്കമേ പുന ആപജ്ജിതബ്ബായ ആപത്തിയാ അഭാവം സന്ധായ ‘അനച്ചേകചീവരേ അനച്ചേകചീവരസഞ്ഞീ അനാപത്തീ’തി വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണസ്സ അച്ചേകചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ദസാഹാനാഗതായ കത്തികതേമാസികപുണ്ണമായ ഉപ്പന്നഭാവോ, അനധിട്ഠിതഅവികപ്പിതതാ, ചീവരകാലാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൨. നവമേ അന്തരഘരേതി അന്തരേ ഘരാനി ഏത്ഥ, ഏതസ്സാതി വാ അന്തരഘരന്തി ലദ്ധവോഹാരേ ഗോചരഗാമേ. തേനാഹ ‘‘അന്തോഗാമേ’’തി. പാളിയം വിപ്പവസന്തീതി ഇദം യസ്മിം വിഹാരേ വസന്താ അന്തരഘരേ ചീവരം നിക്ഖിപിംസു, തതോ അഞ്ഞത്ഥ വസന്തേ സന്ധായ വുത്തം. തസ്മിഞ്ഹി വിഹാരേ അന്തരഘരേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ വസിതും അനുഞ്ഞാതത്താ തത്ഥ വാസോ വിപ്പവാസോ നാമ ന ഹോതി. ദുബ്ബലചോളാ ദുച്ചോളാ വിരൂപചോളാ വാ, ദുച്ചോളത്താ ഏവ ലൂഖചീവരാ.

൬൫൩. ‘‘പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി ഉദ്ധരിതബ്ബേ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജ’’ന്തി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘യോ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ’’തിആദി വുത്തം, തം സന്ധായാഹ ‘‘ഉപസമ്പജ്ജന്തിആദീസു വിയാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അനാപുച്ഛം വാ പക്കമേയ്യാ’’തിആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപഗന്ത്വാതി ഉപ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. വസിത്വാതി അഖണ്ഡം വസിത്വാ. ‘‘യേന യസ്സ ഹി സമ്ബന്ധോ, ദൂരട്ഠമ്പി ച തസ്സ ത’’ന്തി വചനതോ ‘‘ഇമസ്സ…പേ… ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഇമസ്സാതി ‘‘ഉപവസ്സ’’ന്തി പദസ്സ. നിക്ഖിപേയ്യാതി ഠപേയ്യ.

ഏത്താവതാ ച പുരിമികായ ഉപഗന്ത്വാ അഖണ്ഡം കത്വാ വുത്ഥവസ്സേന ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തേന സകലം കത്തികമാസം തിചീവരേന വിപ്പവസിതും അനുഞ്ഞാതം ഹോതി. അനത്ഥതകഥിനസ്സ ഹി ചീവരമാസേ വിപ്പവാസോ ന വട്ടതി അത്ഥതകഥിനാനംയേവ അസമാദാനചാരസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. കേചി പന ‘‘അനത്ഥതകഥിനാനം ചീവരമാസേപി അസമാദാനചാരോ ലബ്ഭതീ’’തി വത്വാ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ബ്യഞ്ജനവിചാരണന്തി ‘‘ഉപവസ്സ ഉപവസ്സിത്വാ’’തിആദിവിചാരണം. തസ്സപീതി ‘‘വുത്ഥവസ്സാന’’ന്തി വിഭങ്ഗപദസ്സ. വുത്ഥവസ്സാനന്തി ച നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. തേനാഹ – ‘‘ഏവരൂപാനം ഭിക്ഖൂനം അബ്ഭന്തരേ’’തി. സേനാസനേസൂതി ഏത്ഥ തഥാരൂപേസൂതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോതി ഏത്ഥ ‘‘പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം നാമ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ പരിയന്തേ ഠിതഘരൂപചാരതോ പട്ഠായ ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനന്തി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം. തേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേപി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧) വുത്തം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ പഠമലേഡ്ഡുപാതതോ പട്ഠായാ’’തി. സബ്ബപഠമന്തി ഗാമാഭിമുഖദിസാഭാഗതോ സബ്ബപഠമം. തം പരിച്ഛേദം കത്വാതി തം പഠമസേനാസനാദിം പരിച്ഛേദം കത്വാ. ഇദഞ്ച വിനയധരാനം മതേന വുത്തം, മജ്ഝിമഭാണകാനം മതേന പന ‘‘സേനാസനാദീനം ഉപചാരേ ഠിതസ്സ ഏകലേഡ്ഡുപാതം മുഞ്ചിത്വാ മിനിതബ്ബ’’ന്തി മജ്ഝിമഭാണകാ വദന്തി. തേനേവ മജ്ഝിമനികായട്ഠകഥായം ‘‘വിഹാരസ്സപി ഗാമസ്സേവ ഉപചാരം നീഹരിത്വാ ഉഭിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനം അന്തരാ മിനിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പഞ്ചധനുസതികന്തി ആരോപിതേന ആചരിയധനുനാ പഞ്ചധനുസതപ്പമാണം. തതോ തതോ മഗ്ഗം പിദഹതീതി തത്ഥ തത്ഥ ഖുദ്ദകമഗ്ഗം പിദഹതി. ധുതങ്ഗചോരോതി ഇമിനാ ഇമസ്സപി സിക്ഖാപദസ്സ അങ്ഗസമ്പത്തിയാ അഭാവം ദീപേതി.

‘‘സാസങ്കാനീ’’തി സമ്മതാനീതി ചോരാനം നിവിട്ഠോകാസാദിദസ്സനേന ‘‘സാസങ്കാനീ’’തി സമ്മതാനി. സന്നിഹിതബലവഭയാനീതി ചോരേഹി മനുസ്സാനം ഹതവിലുത്താകോടിതഭാവദസ്സനതോ സന്നിഹിതബലവഭയാനീതി അത്ഥോ. സചേ പച്ഛിമികായാതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം ബ്യതിരേകമുഖേന വിഭാവേതി. യത്ര ഹി പിണ്ഡായാതിആദിനാ വുത്തപ്പമാണമേവ വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി. സാസങ്കസപ്പടിഭയമേവാതി ഏത്ഥ സാസങ്കം വാ സപ്പടിഭയം വാ ഹോതു, വട്ടതിയേവ.

പാളിയം ‘‘സിയാ ച തസ്സ ഭിക്ഖുനോ കോചിദേവ പച്ചയോ തേന ചീവരേന വിപ്പവാസായ, ഛാരത്തപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന വിപ്പവസിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അന്തരഘരേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തസ്സ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനകിച്ചേ സതി വിഹാരതോ ബഹി ഛാരത്തം വിപ്പവാസോ അനുഞ്ഞാതോ. വസനട്ഠാനതോ ഹി അഞ്ഞത്ഥ ഛാരത്തം വിപ്പവാസോ വുത്തോ, ന തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തസ്സ. തേന ച ‘‘പുന ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാതി ഏത്ഥ സചേ ഗോചരഗാമതോ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സേനാസനം, അയഞ്ച പച്ഛിമദിസം ഗതോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തതോയേവ ച മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി വിപ്പവസേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഛാരത്തതോ ഉത്തരി തസ്മിം സേനാസനേ സത്തമം അരുണം ഉട്ഠാപേയ്യാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. ഭദന്തബുദ്ധദത്താചരിയേന പന പാകടതരം കത്വാ അയമേവത്ഥോ വുത്തോ. വുത്തഞ്ഹി തേന –

‘‘യം ഗാമം ഗോചരം കത്വാ, ഭിക്ഖു ആരഞ്ഞകേ വസേ;

തസ്മിം ഗാമേ ഠപേതും തം, മാസമേകന്തു വട്ടതി.

‘‘അഞ്ഞത്ഥേവ വസന്തസ്സ, ഛാരത്തപരമം മതം;

അയമസ്സ അധിപ്പായോ, പടിച്ഛന്നോ പകാസിതോ’’തി.

‘‘കോസമ്ബിയം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഗിലാനോ ഹോതീ’’തി ആഗതത്താ ‘‘കോസമ്ബകസമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ’’തി വുത്തം. കോസമ്ബകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമ്മുതി കോസമ്ബകസമ്മുതി. സേനാസനം ആഗന്ത്വാതി വുസിതവിഹാരസ്സേവ സന്ധായ വുത്തത്താ തസ്മിം ഗാമൂപചാരേപി അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ അരുണം ഉട്ഠാപേതും ന വട്ടതി. വസിത്വാതി അരുണം ഉട്ഠാപേത്വാ. ഗതട്ഠാനസ്സ അതിദൂരത്താ ‘‘ഏവം അസക്കോന്തേനാ’’തി വുത്തം. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ ഗതട്ഠാനേ.

സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൭-൬൫൯. ദസമേ ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതഭാഗേതി അത്തനോ ഘരേപി ഉദ്ദിസിത്വാ വിസും ഠപിതകോട്ഠാസേ. ‘‘ഏകം മയ്ഹം, ഏകം ഇമസ്സ ദേഹീ’’തി ഏവം ഏകവാചായ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ‘‘ആപജ്ജേയ്യ ഏകതോ’’തി വുത്തം. തുമ്ഹാകം സപ്പിആദീനി ആഭതാനീതി തുമ്ഹാകം അത്ഥായ ആഭതാനി സപ്പിആദീനി. പരിണതഭാവം ജാനിത്വാപി വുത്തവിധിനാ വിഞ്ഞാപേന്തേന തേസം സന്തകമേവ വിഞ്ഞാപിതം നാമ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മയ്ഹമ്പി ദേഥാതി വദതി, വട്ടതീ’’തി.

൬൬൦. പുപ്ഫമ്പി ആരോപേതും ന വട്ടതീതി ഇദം പരിണതം സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന ഏകസ്മിം ചേതിയേ പൂജിതം പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ചേതിയേ പൂജേതി, വട്ടതി. ഠിതം ദിസ്വാതി സേസകം ഗഹേത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ. ഇമസ്സ സുനഖസ്സ മാ ദേഹി, ഏതസ്സ ദേഹീതി ഇദം പരിണതേയേവ. തിരച്ഛാനഗതസ്സ പരിച്ചജിത്വാ ദിന്നേ പന തം പലാപേത്വാ അഞ്ഞം ഭുഞ്ജാപേതും വട്ടതി. ‘‘കത്ഥ ദേമാതിആദിനാ ഏകേനാകാരേന പാളിയം അനാപത്തി ദസ്സിതാ, ഏവം പന അപുച്ഛിതേപി അപരിണതം ഇദന്തി ജാനന്തേന അത്തനോ രുചിയാ യത്ഥ ഇച്ഛതി, തത്ഥ ദാപേതും വട്ടതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. യത്ഥ ഇച്ഛഥ, തത്ഥ ദേഥാതി ഏത്ഥാപി ‘‘തുമ്ഹാകം രുചിയാ’’തി വുത്തത്താ യത്ഥ ഇച്ഛതി, തത്ഥ ദാപേതും ലഭതി. പാളിയം ആഗതനയേനേവാതി ‘‘യത്ഥ തുമ്ഹാകം ദേയ്യധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന. സങ്ഘപരിണതഭാവോ, തം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമനം, പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ പത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ സാരത്ഥദീപനിയം

നിസ്സഗ്ഗിയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.