നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിനയപിടകേ

സാരത്ഥദീപനീ-ടീകാ (പഠമോ ഭാഗോ)

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

മഹാകാരുണികം ബുദ്ധം, ധമ്മഞ്ച വിമലം വരം;

വന്ദേ അരിയസങ്ഘഞ്ച, ദക്ഖിണേയ്യം നിരങ്ഗണം.

ഉളാരപുഞ്ഞതേജേന, കത്വാ സത്തുവിമദ്ദനം;

പത്തരജ്ജാഭിസേകേന, സാസനുജ്ജോതനത്ഥിനാ.

നിസ്സായ സീഹളിന്ദേന, യം പരക്കമബാഹുനാ;

കത്വാ നികായസാമഗ്ഗിം, സാസനം സുവിസോധിതം.

കസ്സപം തം മഹാഥേരം, സങ്ഘസ്സ പരിണായകം;

ദീപസ്മിം തമ്ബപണ്ണിമ്ഹി, സാസനോദയകാരകം.

പടിപത്തിപരാധീനം, സദാരഞ്ഞനിവാസിനം;

പാകടം ഗഗനേ ചന്ദ-മണ്ഡലം വിയ സാസനേ.

സങ്ഘസ്സ പിതരം വന്ദേ, വിനയേ സുവിസാരദം;

യം നിസ്സായ വസന്തോഹം, വുദ്ധിപ്പത്തോസ്മി സാസനേ.

അനുഥേരം മഹാപുഞ്ഞം, സുമേധം സുതിവിസ്സുതം;

അവിഖണ്ഡിതസീലാദി-പരിസുദ്ധഗുണോദയം.

ബഹുസ്സുതം സതിമന്തം, ദന്തം സന്തം സമാഹിതം;

നമാമി സിരസാ ധീരം, ഗരും മേ ഗണവാചകം.

ആഗതാഗമതക്കേസു, സദ്ദസത്ഥനയഞ്ഞുസു;

യസ്സന്തേവാസിഭിക്ഖൂസു, സാസനം സുപ്പതിട്ഠിതം.

വിനയട്ഠകഥായാഹം, ലീനസാരത്ഥദീപനിം;

കരിസ്സാമി സുവിഞ്ഞേയ്യം, പരിപുണ്ണമനാകുലം.

പോരാണേഹി കതം യം തു, ലീനത്ഥസ്സ പകാസനം;

ന തം സബ്ബത്ഥ ഭിക്ഖൂനം, അത്ഥം സാധേതി സബ്ബസോ.

ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവായ, സീഹളായ നിരുത്തിയാ;

ഗണ്ഠിപദേസ്വനേകേസു, ലിഖിതം കിഞ്ചി കത്ഥചി.

മാഗധികായ ഭാസായ, ആരഭിത്വാപി കേനചി;

ഭാസന്തരേഹി സമ്മിസ്സം, ലിഖിതം കിഞ്ചിദേവ ച.

അസാരഗന്ഥഭാരോപി, തത്ഥേവ ബഹു ദിസ്സതി;

ആകുലഞ്ച കതം യത്ഥ, സുവിഞ്ഞേയ്യമ്പി അത്ഥതോ.

തതോ അപരിപുണ്ണേന, താദിസേനേത്ഥ സബ്ബസോ;

കഥമത്ഥം വിജാനന്തി, നാനാദേസനിവാസിനോ.

ഭാസന്തരം തതോ ഹിത്വാ, സാരമാദായ സബ്ബസോ;

അനാകുലം കരിസ്സാമി, പരിപുണ്ണവിനിച്ഛയന്തി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

വിനയസംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയം നമസ്സിതുകാമോ തസ്സ വിസിട്ഠഗുണയോഗസന്ദസ്സനത്ഥം ‘‘യോ കപ്പകോടീഹിപീ’’തിആദിമാഹ. വിസിട്ഠഗുണയോഗേന ഹി വന്ദനാരഹഭാവോ, വന്ദനാരഹേ ച കതാ വന്ദനാ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം സാധേതി. ഏത്ഥ ച സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണപ്പയോജനം തത്ഥ തത്ഥ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി ആചരിയാ. തഥാ ഹി വണ്ണയന്തി –

‘‘സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയവന്ദനാ സംവണ്ണേതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ പഭവനിസ്സയവിസുദ്ധിപടിവേദനത്ഥം, തം പന ധമ്മസംവണ്ണനാസു വിഞ്ഞൂനം ബഹുമാനുപ്പാദനത്ഥം, തം സമ്മദേവ തേസം ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിക്കമലദ്ധബ്ബായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സബ്ബഹിതസുഖനിപ്ഫാദനത്ഥം. അഥ വാ മങ്ഗലഭാവതോ, സബ്ബകിരിയാസു പുബ്ബകിച്ചഭാവതോ, പണ്ഡിതേഹി സമാചരിതഭാവതോ, ആയതിം പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനതോ ച സംവണ്ണനായം രതനത്തയപണാമകിരിയാ’’തി.

മയം പന ഇധാധിപ്പേതമേവ പയോജനം ദസ്സയിസ്സാമ. തസ്മാ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണം യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദമേവ ഹി പയോജനം ആചരിയേന ഇധാധിപ്പേതം. തഥാ ഹി വക്ഖതി –

‘‘ഇച്ചേവമച്ചന്തനമസ്സനേയ്യം,

നമസ്സമാനോ രതനത്തയം യം;

പുഞ്ഞാഭിസന്ദം വിപുലം അലത്ഥം,

തസ്സാനുഭാവേന ഹതന്തരായോ’’തി.

രതനത്തയപണാമകരണേന ചേത്ഥ യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനം രതനത്തയപൂജായ പഞ്ഞാപാടവഭാവതോ, തായ പഞ്ഞാപാടവഞ്ച രാഗാദിമലവിധമനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൧.൧൧).

തസ്മാ രതനത്തയപൂജനേന വിക്ഖാലിതമലായ പഞ്ഞായ പാടവസിദ്ധി.

അഥ വാ രതനത്തയപൂജനസ്സ പഞ്ഞാപദട്ഠാനസമാധിഹേതുത്താ പഞ്ഞാപാടവം. വുത്തഞ്ഹി തസ്സ സമാധിഹേതുത്തം –

‘‘ഏവം ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദിയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (അ. നി. ൧൧.൧൧.).

സമാധിസ്സ ച പഞ്ഞായ പദട്ഠാനഭാവോ വുത്തോയേവ ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൯; മി. പ. ൨.൧.൧൪). തതോ ഏവം പടുഭൂതായ പഞ്ഞായ പടിഞ്ഞാമഹത്തകതം ഖേദമഭിഭുയ്യ അനന്തരായേന സംവണ്ണനം സമാപയിസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥ’’ന്തി.

അഥ വാ രതനത്തയപൂജായ ആയുവണ്ണസുഖബലവഡ്ഢനതോ അനന്തരായേന പരിസമാപനം വേദിതബ്ബം. രതനത്തയപണാമേന ഹി ആയുവണ്ണസുഖബലാനി വഡ്ഢന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഭിവാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുഡ്ഢാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയു വണ്ണോ സുഖം ബല’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൦൯);

തതോ ആയുവണ്ണസുഖബലവുഡ്ഢിയാ ഹോതേവ കാരിയനിട്ഠാനമിതി വുത്തം ‘‘അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥ’’ന്തി.

അഥ വാ രതനത്തയഗാരവസ്സ പടിഭാനാപരിഹാനാവഹത്താ. അപരിഹാനാവഹഞ്ഹി തീസുപി രതനേസു ഗാരവം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സത്തിമേ, ഭിക്ഖവേ, അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ. കതമേ സത്ത? സത്ഥുഗാരവതാ ധമ്മഗാരവതാ സങ്ഘഗാരവതാ സിക്ഖാഗാരവതാ സമാധിഗാരവതാ കല്യാണമിത്തതാ സോവചസ്സതാ’’തി (അ. നി. ൭.൩൪).

ഹോതേവ ച തതോ പടിഭാനാപരിഹാനേന യഥാപടിഞ്ഞാതപരിസമാപനം.

അഥ വാ പസാദവത്ഥൂസു പൂജായ പുഞ്ഞാതിസയഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി തസ്സ പുഞ്ഞാതിസയത്തം –

‘‘പൂജാരഹേ പൂജയതോ, ബുദ്ധേ യദിവ സാവകേ;

പപഞ്ചസമതിക്കന്തേ, തിണ്ണസോകപരിദ്ദവേ.

‘‘തേ താദിസേ പൂജയതോ, നിബ്ബുതേ അകുതോഭയേ;

ന സക്കാ പുഞ്ഞം സങ്ഖാതും, ഇമേത്തമപി കേനചീ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൫-൧൯൬; അപ. ഥേര ൧.൧൦.൧-൨);

പുഞ്ഞാതിസയോ ച യഥാധിപ്പേതപരിസമാപനുപായോ. യഥാഹ –

‘‘ഏസ ദേവമനുസ്സാനം, സബ്ബകാമദദോ നിധി;

യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി. (ഖു. പാ. ൮.൧൦);

ഉപായേസു ച പടിപന്നസ്സ ഹോതേവ കാരിയനിട്ഠാനം. രതനത്തയപൂജാ ഹി നിരതിസയപുഞ്ഞക്ഖേത്തസംബുദ്ധിയാ അപരിമേയ്യപ്പഭവോ പുഞ്ഞാതിസയോതി ബഹുവിധന്തരായേപി ലോകസന്നിവാസേ അന്തരായനിബന്ധനസകലസംകിലേസവിദ്ധംസനായ പഹോതി, ഭയാദിഉപദ്ദവഞ്ച നിവാരേതി. തസ്മാ സുവുത്തം ‘‘സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണം യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം പന സപ്പയോജനം രതനത്തയവന്ദനം കത്തുകാമോ പഠമം താവ ഭഗവതോ വന്ദനം കാതും തമ്മൂലകത്താ സേസരതനാനം ‘‘യോ കപ്പ…പേ… മഹാകാരുണികസ്സ തസ്സാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ പന യസ്സാ ദേസനായ സംവണ്ണനം കത്തുകാമോ, സാ യസ്മാ കരുണാപ്പധാനാ, ന സുത്തന്തദേസനാ വിയ കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനാ, നാപി അഭിധമ്മദേസനാ വിയ പഞ്ഞാപ്പധാനാ, തസ്മാ കരുണാപ്പധാനമേവ ഭഗവതോ ഥോമനം ആരദ്ധം. ഏസാ ഹി ആചരിയസ്സ പകതി, യദിദം ആരമ്ഭാനുരൂപഥോമനാ. തേനേവ സുത്തന്തദേസനായ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ ‘‘കരുണാസീതലഹദയം, പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമ’’ന്തി കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനം, അഭിധമ്മദേസനായ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ ‘‘കരുണാ വിയ സത്തേസു, പഞ്ഞാ യസ്സ മഹേസിനോ’’തി പഞ്ഞാപ്പധാനഞ്ച ഥോമനം ആരദ്ധം. കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനാ ഹി സുത്തന്തദേസനാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയാധിമുത്തിചരിയാദിഭേദപരിച്ഛിന്ദനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സത്തേസു ച മഹാകരുണായ തത്ഥ സാതിസയപ്പവത്തിതോ. സുത്തന്തദേസനായ ഹി മഹാകരുണാസമാപത്തിബഹുലോ വേനേയ്യസന്താനേസു തദജ്ഝാസയാനുലോമേന ഗമ്ഭീരമത്ഥപദം പതിട്ഠാപേസി. അഭിധമ്മദേസനാ ച കേവലം പഞ്ഞാപ്പധാനാ പരമത്ഥധമ്മാനം യഥാസഭാവപടിവേധസമത്ഥായ പഞ്ഞായ തത്ഥ സാതിസയപ്പവത്തിതോ.

വിനയദേസനാ പന ആസയാദിനിരപേക്ഖം കേവലം കരുണായ പാകതികസത്തേനപി അസോതബ്ബാരഹം സുണന്തോ അപുച്ഛിതബ്ബാരഹം പുച്ഛന്തോ അവത്തബ്ബാരഹഞ്ച വദന്തോ ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീതി കരുണാപ്പധാനാ. തഥാ ഹി ഉക്കംസപരിയന്തഗതഹിരോത്തപ്പോപി ഭഗവാ ലോകിയസാധുജനേഹിപി പരിഹരിതബ്ബാനി ‘‘സിഖരണീസീ’’തിആദീനി വചനാനി യഥാപരാധഞ്ച ഗരഹവചനാനി വിനയപിടകദേസനായ മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ മഹാപരിസമജ്ഝേ അഭാസി, തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാരണാപേക്ഖായ വേരഞ്ജാദീസു സാരീരികഞ്ച ഖേദമനുഭോസി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി ഭൂമന്തരപച്ചയാകാരസമയന്തരകഥാനം വിയ വിനയപഞ്ഞത്തിയാപി സമുട്ഠാപികാ പഞ്ഞാ അനഞ്ഞസാധാരണതായ അതിസയകിച്ചവതീ, കരുണായ കിച്ചം പന തതോപി അധികന്തി കരുണാപ്പധാനാ വിനയദേസനാ. കരുണാബ്യാപാരാധികതായ ഹി ദേസനായ കരുണാപ്പധാനതാ. തസ്മാ ആരമ്ഭാനുരൂപം കരുണാപ്പധാനമേവ ഏത്ഥ ഥോമനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

കരുണാഗ്ഗഹണേന ച അപരിമേയ്യപ്പഭാവാ സബ്ബേപി ബുദ്ധഗുണാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ തംമൂലകത്താ സേസബുദ്ധഗുണാനം. മഹാകരുണായ വാ ഛസു അസാധാരണഞാണേസു അഞ്ഞതരത്താ തംസഹചരിതസേസാസാധാരണഞാണാനമ്പി ഗഹണസബ്ഭാവതോ സബ്ബേപി ബുദ്ധഗുണാ നയതോ ദസ്സിതാവ ഹോന്തി. ഏസോയേവ ഹി നിരവസേസതോ ബുദ്ധഗുണാനം ദസ്സനുപായോ യദിദം നയഗ്ഗാഹോ. അഞ്ഞഥാ കോ നാമ സമത്ഥോ ഭഗവതോ ഗുണേ അനുപദം നിരവസേസതോ ദസ്സേതും. തേനേവാഹ –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫);

തേനേവ ച ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേനപി ബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദനം പതിഅനുയുത്തേന ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അപിച മേ, ഭന്തേ, ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬) വുത്തം. തസ്മാ ‘‘യോ കപ്പകോടീഹിപീ’’തിആദിനാ കരുണാമുഖേന സങ്ഖേപതോ സകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണേഹി ഭഗവന്തം അഭിത്ഥവീതി ദട്ഠബ്ബം. അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ.

അയം പന അവയവത്ഥോ – യോതി അനിയമവചനം. തസ്സ ‘‘നാഥോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘കപ്പകോടീഹിപീ’’തിആദിനാ പന യായ കരുണായ സോ ‘‘മഹാകാരുണികോ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ വസേന കപ്പകോടിഗണനായപി അപ്പമേയ്യം കാലം ലോകഹിതത്ഥായ അതിദുക്കരം കരോന്തസ്സ ഭഗവതോ ദുക്ഖാനുഭവനം ദസ്സേതി. കരുണായ ബലേനേവ ഹി സോ ഭഗവാ ഹത്ഥഗതമ്പി നിബ്ബാനം പഹായ സംസാരപങ്കേ നിമുഗ്ഗം സത്തനികായം തതോ സമുദ്ധരണത്ഥം ചിന്തേതുമ്പി അസക്കുണേയ്യം നയനജീവിതപുത്തഭരിയദാനാദികം അതിദുക്കരമകാസി. കപ്പകോടീഹിപി അപ്പമേയ്യം കാലന്തി കപ്പകോടിഗണനായപി ‘‘ഏത്തകാ കപ്പകോടിയോ’’തി പമേതും അസക്കുണേയ്യം കാലം, കപ്പകോടിഗണനവസേനപി പരിച്ഛിന്ദിതുമസക്കുണേയ്യത്താ അപരിച്ഛിന്നാനി കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനീതി വുത്തം ഹോതി. കപ്പകോടിവസേനേവ ഹി സോ കാലോ അപ്പമേയ്യോ, അസങ്ഖ്യേയ്യവസേന പന പരിച്ഛിന്നോയേവ. ‘‘കപ്പകോടീഹിപീ’’തി അപിസദ്ദോ കപ്പകോടിവസേനപി താവ പമേതും ന സക്കാ, പഗേവ വസ്സഗണനായാതി ദസ്സേതി. ‘‘അപ്പമേയ്യം കാല’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം ‘‘മാസമധീതേ, ദിവസം ചരതീ’’തിആദീസു വിയ. കരോന്തോ അതിദുക്കരാനീതി പഞ്ചമഹാപരിച്ചാഗാദീനി അതിദുക്കരാനി കരോന്തോ. ഏവമതിദുക്കരാനി കരോന്തോ കിം വിന്ദീതി ചേ? ഖേദം ഗതോ, കായികം ഖേദമുപഗതോ, പരിസ്സമം പത്തോതി അത്ഥോ, ദുക്ഖമനുഭവീതി വുത്തം ഹോതി. ദുക്ഖഞ്ഹി ഖിജ്ജതി സഹിതുമസക്കുണേയ്യന്തി ‘‘ഖേദോ’’തി വുച്ചതി. ലോകഹിതായാതി ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ വട്ടദുക്ഖേന അച്ചന്തപീളിതം സത്തലോകം തമ്ഹാ ദുക്ഖതോ മോചേത്വാ നിബ്ബാനസുഖഭാഗിയം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം സത്തലോകസ്സ ഹിതകരണത്ഥായാതി അത്ഥോ. അസ്സ ച ‘‘അതിദുക്കരാനി കരോന്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ലോകഹിതായ ഖേദം ഗതോതി യോജനായപി നത്ഥി ദോസോ. മഹാഗണ്ഠിപദേപി ഹി ‘‘അതിദുക്കരാനി കരോന്തോ ഖേദം ഗതോ, കിമത്ഥന്തി ചേ? ലോകഹിതായാ’’തി വുത്തം.

യം പന ഏവം യോജനം അസമ്ഭാവേന്തേന കേനചി വുത്തം ‘‘ന ഹി ഭഗവാ ലോകഹിതായ സംസാരദുക്ഖമനുഭവതി. ന ഹി കസ്സചി ദുക്ഖാനുഭവനം ലോകസ്സ ഉപകാരം ആവഹതീ’’തി, തം തസ്സ മതിമത്തം. ഏവം യോജനായപി അതിദുക്കരാനി കരോന്തസ്സ ഭഗവതോ ദുക്ഖാനുഭവനം ലോകഹിതകരണത്ഥായാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ന തു ദുക്ഖാനുഭവനേനേവ ലോകഹിതസിദ്ധീതി. പഠമം വുത്തയോജനായപി ഹി ന ദുക്കരകരണമത്തേന ലോകഹിതസിദ്ധി. ന ഹി ദുക്കരം കരോന്തോ കഞ്ചി സത്തം മഗ്ഗഫലാദീസു പതിട്ഠാപേതി, അഥ ഖോ താദിസം അതിദുക്കരം കത്വാ സബ്ബഞ്ഞുഭാവം സച്ഛികത്വാ നിയ്യാനികധമ്മദേസനായ മഗ്ഗഫലാദീസു സത്തേ പതിട്ഠാപേന്തോ ലോകസ്സ ഹിതം സാധേതി.

കാമഞ്ചേത്ഥ സത്തസങ്ഖാരഭാജനവസേന തിവിധോ ലോകോ, ഹിതകരണസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ തംവിസയസ്സേവ സത്തലോകസ്സ വസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി ലോകീയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപാനി തംവിപാകോ ചാതി ‘‘ലോകോ’’തി വുച്ചതി. കത്ഥചി പന ‘‘സനരാമരലോകഗരു’’ന്തിആദീസു സമൂഹത്ഥോപി ലോകസദ്ദോ സമുദായവസേന ലോകീയതി പഞ്ഞാപീയതീതി. യം പനേത്ഥ കേനചി വുത്തം ‘‘ഇമിനാ സത്തലോകഞ്ച ജാതിലോകഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ തസ്സ സത്തലോകസ്സ ഇധലോകപരലോകഹിതം, അതിക്കന്തപരലോകാനം വാ ഉച്ഛിന്നലോകസമുദയാനം ഇധ ജാതിലോകേ ഓകാസലോകേ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസങ്ഖാതഞ്ച ഹിതം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ലോകസ്സ, ലോകാനം, ലോകേ വാ ഹിതന്തി സരൂപേകസേസം കത്വാ ലോകഹിതമിച്ചേവാഹാ’’തി, ന തം സാരതോ പച്ചേതബ്ബം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസങ്ഖആതഹിതസ്സപി സത്തലോകവിസയത്താ, സത്തലോകഗ്ഗഹണേനേവ ഉച്ഛിന്നമൂലാനം ഖീണാസവാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ.

സബ്ബത്ഥ ‘‘കേനചീ’’തി വുത്തേ ‘‘വജിരബുദ്ധിടീകാകാരേനാ’’തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘മഹാഗണ്ഠിപദേ’’തി വാ ‘‘മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ’’തി വാ ‘‘ചൂളഗണ്ഠിപദേ’’തി വാ വുത്തേ ‘‘സീഹളഗണ്ഠിപദേസൂ’’തി ഗഹേതബ്ബം. കേവലം ‘‘ഗണ്ഠിപദേ’’തി വുത്തേ ‘‘മാഗധഭാസായ ലിഖിതേ ഗണ്ഠിപദേ’’തി ഗഹേതബ്ബം.

നാഥോതി ലോകപടിസരണോ, ലോകസാമീ ലോകനായകോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി സബ്ബാനത്ഥപഅഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തുപകാരിതായ അപരിമിതനിരുപമപ്പഭാവഗുണവിസേസസമങ്ഗിതായ ച സബ്ബസത്തുത്തമോ ഭഗവാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഏകപടിസരണോ പതിട്ഠാ. അഥ വാ നാഥതീതി നാഥോ, വേനേയ്യാനം ഹിതസുഖം മേത്തായനവസേന ആസീസതി പത്ഥേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ നാഥതി വേനേയ്യഗതേ കിലേസേ ഉപതാപേതീതി അത്ഥോ, നാഥതീതി വാ യാചതീതി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഹി ‘‘സാധു, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കാലേന കാലം അത്തസമ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖേയ്യാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൭) സത്താനം തം തം ഹിതപടിപത്തിം യാചിത്വാപി കരുണായ സമുസ്സാഹിതോ തേ തത്ഥ നിയോജേതി. പരമേന വാ ചിത്തിസ്സരിയേന സമന്നാഗതോ സബ്ബസത്തേ ഈസതി അഭിഭവതീതി പരമിസ്സരോ ഭഗവാ ‘‘നാഥോ’’തി വുച്ചതി. സബ്ബോപി ചായമത്ഥോ സദ്ദസത്ഥാനുസാരതോ വേദിതബ്ബോ.

മഹാകാരുണികസ്സാതി യോ കരുണായ കമ്പിതഹദയത്താ ലോകഹിതത്ഥം അതിദുക്കരകിരിയായ അനേകപ്പകാരം താദിസം സംസാരദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ആഗതോ, തസ്സ മഹാകാരുണികസ്സാതി അത്ഥോ. തത്ഥ കിരതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി അപനേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖിതേസു വാ കിരീയതി പസാരീയതീതി കരുണാ. അഥ വാ കിണാതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖേ സതി കാരുണികം ഹിംസതി വിബാധേതി, വിനാസേതി വാ പരസ്സ ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം കമ്പനം ഹദയഖേദം കരോതീതി വാ കരുണാ. അഥ വാ കമിതി സുഖം, തം രുന്ധതീതി കരുണാ. ഏസാ ഹി പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ അത്തസുഖനിരപേക്ഖതായ കാരുണികാനം സുഖം രുന്ധതി വിബാധേതീതി. കരുണായ നിയുത്തോതി കാരുണികോ യഥാ ‘‘ദോവാരികോ’’തി. യഥാ ഹി ദ്വാരട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ വത്തമാനോപി ദ്വാരപടിബദ്ധജീവികോ പുരിസോ ദ്വാരാനതിവത്തവുത്തിതായ ദ്വാരേ നിയുത്തോതി ‘‘ദോവാരികോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ഭഗവാ മേത്താദിവസേന കരുണാവിഹാരതോ അഞ്ഞത്ഥ വത്തമാനോപി കരുണാനതിവത്തവുത്തിതായ കരുണായ നിയുത്തോതി ‘‘കാരുണികോ’’തി വുച്ചതി. മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ഹി യാവ മഹാപരിനിബ്ബാനാ ലോകഹിതത്ഥമേവ ലോകനാഥാ തിട്ഠന്തി. മഹന്തോ കാരുണികോതി മഹാകാരുണികോ. സതിപി ഭഗവതോ തദഞ്ഞഗുണാനമ്പി വസേന മഹന്തഭാവേ കാരുണികസദ്ദസന്നിധാനേന വുത്തത്താ കരുണാവസേനേത്ഥ മഹന്തഭാവോ വേദിതബ്ബോ യഥാ ‘‘മഹാവേയ്യാകരണോ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘മഹാകാരുണികസ്സാ’’തി ഇമിനാ പദേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന സത്ഥു മഹാകരുണാ വുത്താ ഹോതി.

അഥ വാ കരുണാ കരുണായനം സീലം പകതി ഏതസ്സാതി കാരുണികോ, പഥവീഫസ്സാദയോ വിയ കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവാ കരുണായനസഭാവോ സഭാവഭൂതകരുണോതി അത്ഥോ. സേസം പുരിമസദിസമേവ. അഥ വാ മഹാവിസയതായ മഹാനുഭാവതായ മഹാബലതായ ച മഹതീ കരുണാതി മഹാകരുണാ. ഭഗവതോ ഹി കരുണാ നിരവസേസേസു സത്തേസു പവത്തതി, പവത്തമാനാ ച അനഞ്ഞസാധാരണാ പവത്തതി, ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദഞ്ച മഹന്തമേവ സത്താനം ഹിതസുഖം ഏകന്തതോ നിപ്ഫാദേതി, മഹാകരുണായ നിയുത്തോതി മഹാകാരുണികോതി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അഥ വാ മഹതീ പസത്ഥാ കരുണാ അസ്സ അത്ഥീതി മഹാകാരുണികോ. പൂജാവചനോ ഹേത്ഥ മഹന്തസദ്ദോ ‘‘മഹാപുരിസോ’’തിആദീസു വിയ. പസത്ഥാ ച ഭഗവതോ കരുണാ മഹാകരുണാസമാപത്തിവസേനപി പവത്തിതോ അനഞ്ഞസാധാരണത്താതി.

ഏവം കരുണാമുഖേന സങ്ഖേപതോ സകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണേഹി ഭഗവന്തം ഥോമേത്വാ ഇദാനി സദ്ധമ്മം ഥോമേതും ‘‘അസമ്ബുധ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസമ്ബുധന്തി പുബ്ബകാലകിരിയാനിദ്ദേസോ, തസ്സ അസമ്ബുജ്ഝന്തോ അപ്പടിവിജ്ഝന്തോതി അത്ഥോ, യഥാസഭാവം അപ്പടിവിജ്ഝനതോതി വുത്തം ഹോതി. ഹേതുഅത്ഥോ ഹേത്ഥ അന്തസദ്ദോ ‘‘പഠന്തോ നിസീദതീ’’തിആദീസു വിയ. യന്തി പുബ്ബകാലകിരിയായ അനിയമതോ കമ്മനിദ്ദേസോ. ബുദ്ധനിസേവിതന്തി തസ്സ വിസേസനം. തത്ഥ ബുദ്ധസദ്ദസ്സ താവ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൧൯൨) നിദ്ദേസനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ സവാസനായ അഞ്ഞാണനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമതോ, ബുദ്ധിയാ വാ വികസിതഭാവതോ ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ ജാഗരണവികസനത്ഥവസേന. അഥ വാ കസ്സചിപി ഞേയ്യധമ്മസ്സ അനവബുദ്ധസ്സ അഭാവേന ഞേയ്യവിസേസസ്സ കമ്മഭാവേന അഗ്ഗഹണതോ കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവേന അവഗമനത്ഥവസേനേവ കത്തുനിദ്ദേസോ ലബ്ഭതീതി ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ. അത്ഥതോ പന പാരമിതാപരിഭാവിതോ സയമ്ഭൂഞാണേന സഹ വാസനായ വിഹതവിദ്ധംസിതനിരവസേസകിലേസോ മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരോ ഖന്ധസന്താനോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ ‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧). തേന ഏവം നിരുപമപ്പഭാവേന ബുദ്ധേന നിസേവിതം ഗോചരാസേവനാഭാവനാസേവനാഹി യഥാരഹം നിസേവിതം അനുഭൂതന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ നിബ്ബാനം ഗോചരാസേവനാവസേനേവ നിസേവിതം, മഗ്ഗോ പന അത്തനാ ഭാവിതോ ച ഭാവനാസേവനാവസേന സേവിതോ, പരേഹി ഉപ്പാദിതാനി പന മഗ്ഗഫലാനി ചേതോപരിയഞാണാദിനാ യദാ പരിജാനാതി, അത്തനാ ഉപ്പാദിതാനി വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പരിച്ഛിന്ദതി, തദാ ഗോചരാസേവനാവസേനപി സേവിതാനി ഹോന്തിയേവ. ഏത്ഥ ച പരിയത്തിധമ്മസ്സപി പരിയായതോ ധമ്മഗ്ഗഹണേന ഗഹണേ സതി സോപി ദേസനാസമ്മസനഞാണഗോചരതായ ഗോചരാസേവനായ സേവിതോതി സക്കാ ഗഹേതും. ‘‘അഭിധമ്മനയസമുദ്ദം അധിഗച്ഛതി, തീണി പിടകാനി സമ്മസീ’’തി ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ പരിയത്തിധമ്മസ്സപി സച്ഛികിരിയായ സമ്മസനപരിയായോ ലബ്ഭതീതി യം അസമ്ബുധം അസമ്ബുജ്ഝന്തോ അസച്ഛികരോന്തോതി അത്ഥസമ്ഭവതോ സോപി ഇധ വുത്തോ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. തമ്പി ച അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ ഭവാഭവം ഗച്ഛതി, പരിഞ്ഞാതധമ്മവിനയോ പന തദത്ഥപടിപത്തിയാ സമ്മാപടിപന്നോ ന ചിരസ്സേവ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, അപ്പമത്തോ വിഹസ്സതി;

പഹായ ജാതിസംസാരം, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൧൮൫; സം. നി. ൧.൧൮൫);

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകേഹിപി ഗോചരാസേവനാദിനാ സേവിതാനി ഹോന്തി, തഥാപി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ‘‘ബുദ്ധനിസേവിത’’ന്തി വുത്തം. കേനചി പന ബുദ്ധസദ്ദസ്സ സാമഞ്ഞതോ ബുദ്ധാനുബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ വുത്തോ.

ഭവാഭവന്തി അപരകാലകിരിയായ കമ്മനിദ്ദേസോ, ഭവതോ ഭവന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭവാഭവന്തി സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന ഹീനപണീതവസേന ച ഖുദ്ദകം മഹന്തഞ്ച ഭവന്തി അത്ഥോ. വുദ്ധത്ഥോപി ഹി അ-കാരോ ദിസ്സതി ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തിആദീസു വിയ. തസ്മാ അഭവോതി മഹാഭവോ വുച്ചതി. അഥ വാ ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി വാ സസ്സതദിട്ഠി, അഭവോതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. വുത്തപ്പകാരോ ഭവോ ച അഭവോ ച ഭവാഭവോ. തം ഭവാഭവം. ഗച്ഛതീതി അപരകാലകിരിയാനിദ്ദേസോ. ജീവലോകോതി സത്തലോകോ. ജീവഗ്ഗഹണേന ഹി സങ്ഖാരഭാജനലോകം നിവത്തേതി തസ്സ ഭവാഭവഗമനാസമ്ഭവതോ. നമോ അത്ഥൂതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസിനോതി ധമ്മവിസേസനം. തത്ഥ അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ, അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. തബ്ബിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ, തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി വാ അവിജ്ജാ, ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞതട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം അധിപതിയട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം അവിദിതം കരോതീതി വാ അവിജ്ജാ, ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ, അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സബ്ബയോനിഗതിഭവവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തേ ജവാപേതീതി വാ അവിജ്ജാ, പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേസുപി ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസുപി ഖന്ധാദീസു ന ജവതീതി വാ അവിജ്ജാ. സാ ആദി യേസം തണ്ഹാദീനം തേ അവിജ്ജാദയോ, തേയേവ കിലിസ്സന്തി ഏതേഹി സത്താതി കിലേസാ, തേയേവ ച സത്താനം ബന്ധനട്ഠേന ജാലസദിസാതി ജാലം, തം വിദ്ധംസേതി സബ്ബസോ വിനാസേതി സീലേനാതി അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസീ. നനു ചേത്ഥ സപരിയത്തികോ നവലോകുത്തരധമ്മോ അധിപ്പേതോ, തത്ഥ ച മഗ്ഗോയേവ കിലേസേ വിദ്ധംസേതി, നേതരേതി ചേ? വുച്ചതേ. മഗ്ഗസ്സപി നിബ്ബാനമാഗമ്മ കിലേസവിദ്ധംസനതോ നിബ്ബാനമ്പി കിലേസേ വിദ്ധംസേതി നാമ, മഗ്ഗസ്സ കിലേസവിദ്ധംസനകിച്ചം ഫലേന നിപ്ഫന്നന്തി ഫലമ്പി ‘‘കിലേസവിദ്ധംസീ’’തി വുച്ചതി. പരിയത്തിധമ്മോപി കിലേസവിദ്ധംസനസ്സ പച്ചയത്താ ‘‘കിലേസവിദ്ധംസീ’’തി വത്തുമരഹതീതി ന കോചി ദോസോ.

ധമ്മവരസ്സ തസ്സാതി പുബ്ബേ അനിയമിതസ്സ നിയമവചനം. തത്ഥ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ.

‘‘യേ കേചി ധമ്മം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭) –

ഹി വുത്തം. സംസാരദുക്ഖേ വാ അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിയാ സത്തക്ഖത്തുപരമതാദിവസേന സംസാരസ്സ പരിച്ഛിന്നത്താ. അപായാദിനിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനഞ്ചേത്ഥ ധാരണം. ഏവഞ്ച കത്വാ അരിയമഗ്ഗോ തസ്സ തദത്ഥസിദ്ധിഹേതുതായ നിബ്ബാനഞ്ചാതി ഉഭയമേവ നിപ്പരിയായതോ ധാരേതി, അരിയഫലം പന തംസമുച്ഛിന്നകിലേസപടിപ്പസ്സമ്ഭനേന തദനുഗുണതായ, പരിയത്തിധമ്മോ തദധിഗമഹേതുതായാതി ഉഭയം പരിയായതോ ധാരേതീതി വേദിതബ്ബം. വുത്തപ്പകാരോ ധമ്മോയേവ അത്തനോ ഉത്തരിതരാഭാവേന വരോ പവരോ അനുത്തരോതി ധമ്മവരോ, തസ്സ ധമ്മവരസ്സ നമോ അത്ഥൂതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാ ചേത്ഥ അമ്ഹേഹി സാരത്ഥോ പകാസിതോ. യം പനേത്ഥ കേനചി പപഞ്ചിതം, അമ്ഹേഹി ച ഇധ ന ദസ്സിതം, ന തം സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. ഇതോ പരേസുപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബം. തസ്മാ ഇതോ പട്ഠായ ഏത്തകമ്പി അവത്വാ സാരത്ഥമേവ ദസ്സയിസ്സാമ. യത്ഥ പന കേനചി അച്ചന്തവിരുദ്ധം ലിഖിതം, തമ്പി കത്ഥചി ദസ്സയിസ്സാമ. ഏത്ഥ ച ‘‘അവിജ്ജാദികിലേസജാലവിദ്ധംസിനോ’’തി ഏതേന സ്വാക്ഖാതതാദീഹി ധമ്മം ഥോമേതി, ‘‘ധമ്മവരസ്സാ’’തി ഏതേന അഞ്ഞസ്സ വിസിട്ഠസ്സ അഭാവദീപനതോ പരിപുണ്ണതായ. പഠമേന വാ പഹാനസമ്പദം ധമ്മസ്സ ദസ്സേതി, ദുതിയേന പഭാവസമ്പദം.

ഏവം സങ്ഖേപേനേവ സബ്ബധമ്മഗുണേഹി സദ്ധമ്മം ഥോമേത്വാ ഇദാനി അരിയസങ്ഘം ഥോമേതും ‘‘ഗുണേഹീ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഗുണേഹീ’’തി പദസ്സ ‘‘യുത്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇദാനി യേഹി ഗുണേഹി യുത്തോ, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘സീലസമാധീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദി ‘‘സീല’’ന്തി വുച്ചതി. സമാധീതി പഠമജ്ഝാനാദി. സമാധിസീസേന ഹി പഠമജ്ഝാനാദയോ വുത്താ. പഞ്ഞാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ. വിമുത്തി ച വിമുത്തിഞാണഞ്ച വിമുത്തിവിമുത്തിഞാണന്തി വത്തബ്ബേ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന ‘‘വിമുത്തിഞാണ’’ന്തി വുത്തം. ആദിസദ്ദപരിയായേന പഭുതിസദ്ദേന വാ വിമുത്തിഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ വിമുത്തീതി ഫലം. വിമുത്തിഞാണന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണം. പഭുതി-സദ്ദേന ഛളഭിഞ്ഞാചതുപടിസമ്ഭിദാദയോ ഗുണാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച സീലാദയോ ഗുണാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച യഥാസമ്ഭവം നിദ്ദിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ. യം പനേത്ഥ കേനചി വുത്തം ‘‘സീലാദയോ കിഞ്ചാപി ലോകിയലോകുത്തരാ യഥാസമ്ഭവം ലബ്ഭന്തി, തഥാപി അന്തേ ‘അരിയസങ്ഘ’ന്തി വചനതോ സീലാദയോ ചത്താരോ ധമ്മക്ഖന്ധാ ലോകുത്തരാവാ’’തി, തം തസ്സ മതിമത്തം. ന ഹി അരിയസങ്ഘസ്സ ലോകിയഗുണേഹിപി ഥോമനായ കോചി ദോസോ ദിസ്സതി, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സപി താവ ലോകിയലോകുത്തരഗുണേഹി ഥോമനാ ഹോതി, കിമങ്ഗം പന അരിയസങ്ഘസ്സാതി.

കുസലത്ഥികാനം ജനാനം പുഞ്ഞസ്സ വുദ്ധിയാ ഖേത്തസദിസത്താ ഖേത്തന്തി ആഹ ‘‘ഖേത്തം ജനാനം കുസലത്ഥികാന’’ന്തി. ഖിത്തം ബീജം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന തായതീതി ഹി ഖേത്തം, പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണവിരുഹനഭൂമി, തംസദിസത്താ അരിയസങ്ഘോപി ‘‘ഖേത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. ഇമിനാ അരിയസങ്ഘസ്സ അനുത്തരപുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവം ദീപേതി. ‘‘അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി ഹി വുത്തം. തന്തി പുബ്ബേ ‘‘യോ’’തി അനിയമേന വുത്തസ്സ നിയമവചനം. അരിയസങ്ഘന്തി ഏത്ഥ ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ അരിയാ നിരുത്തിനയേന. അഥ വാ സദേവകേന ലോകേന സരണന്തി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ ഉപഗതാനഞ്ച തദത്ഥസിദ്ധിതോ അരിയാ. അരിയാനം സങ്ഘോ സമൂഹോതി അരിയസങ്ഘോ. അഥ വാ അരിയോ ച സോ യഥാവുത്തനയേന സങ്ഘോ ച ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവതോതി അരിയസങ്ഘോ, അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലാ. തം അരിയസങ്ഘം. ഭഗവതോ അപരഭാഗേ ബുദ്ധധമ്മരതനാനമ്പി സമധിഗമോ സങ്ഘരതനാധീനോതി അരിയസങ്ഘസ്സ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേതും ഇധേവ ‘‘സിരസാ നമാമീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ഗാഥാത്തയേന സങ്ഖേപതോ സകലഗുണസംകിത്തനമുഖേന രതനത്തയസ്സ പണാമം കത്വാ ഇദാനി തം നിപച്ചകാരം യഥാധിപ്പേതേ പയോജനേ പരിണാമേന്തോ ആഹ ‘‘ഇച്ചേവ’’മിച്ചാദി. ഇച്ചേവം യഥാവുത്തനയേന അച്ചന്തം ഏകന്തേന നമസ്സനേയ്യം നമസ്സിതബ്ബം രതനത്തയം നമസ്സമാനോ കായവാചാചിത്തേഹി വന്ദമാനോ അഹം വിപുലം യം പുഞ്ഞാഭിസന്ദം അലത്ഥന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ബുദ്ധാദയോ രതിജനനട്ഠേന രതനം. തേസഞ്ഹി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ യഥാഭൂതഗുണേ ആവജ്ജേന്തസ്സ അമതാധിഗമഹേതുഭൂതം അനപ്പകം പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാഹ –

‘‘യസ്മിം, മഹാനാമ, സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന, മഹാനാമ, അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൧.൧൧).

ചിത്തീകതാദിഭാവോ വാ രതനട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩);

ചിത്തീകതഭാവാദയോ ച അനഞ്ഞസാധാരണാ ബുദ്ധാദീസുയേവ ലബ്ഭന്തീതി.

‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദന്തി പുഞ്ഞരാസിം പുഞ്ഞപ്പവത്തം വാ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ പന ചൂളഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദന്തി പുഞ്ഞാഭിനിസംസ’’ന്തിപി അത്ഥോ വുത്തോ. പുഞ്ഞാഭിസന്ദന്തി പുഞ്ഞനദിം, പുഞ്ഞപ്പവാഹന്തി ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അവിച്ഛേദേന പവത്തിയമാനഞ്ഹി പുഞ്ഞം അഭിസന്ദനട്ഠേന ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ’’തി വുച്ചതി. തേനേവ സാരത്ഥപകാസിനിയാ സംയുത്തനികായട്ഠകഥായ (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൦൨൭) –

‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി, അയം പഠമോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൨൭) –

ഏവമാദികായ പാളിയാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാതി പുഞ്ഞനദിയോ കുസലനദിയോ’’തി വുത്തം. യം പന ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞാഭിസന്ദന്തി പുഞ്ഞഫല’’ന്തി, തം ന സുന്ദരം. ന ഹി രതനത്തയം നമസ്സമാനോ തസ്മിം ഖണേ പുഞ്ഞഫലം അലത്ഥ, കിന്തു അനപ്പകം പുഞ്ഞരാസിം തദാ അലഭി, തസ്സ ച ഫലം പരലോകഭാഗീ, ദിട്ഠധമ്മേ തു അന്തരായവിഘാതോ തസ്സ ച പുഞ്ഞസ്സ ആനിസംസമത്തകം, ‘‘തസ്സാനുഭാവേന ഹതന്തരായോ’’തി ച വുത്തം, ന ച പുഞ്ഞഫലേ അനുപ്പന്നേ തസ്സാനുഭാവേന ഹതന്തരായഭാവോ ന സിജ്ഝതി, ന ചേതം തസ്മിംയേവ ഖണേ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം അഹോസി. തസ്മാ തസ്സ മഹതോ പുഞ്ഞപ്പവാഹസ്സ ആനുഭാവേന ഹതന്തരായോതി അയമേവ അത്ഥോ യുജ്ജതി. അഥാപി പണാമകിരിയായ ജനിതത്താ പുഞ്ഞമേവ പുഞ്ഞഫലന്തി തസ്സാധിപ്പായോ സിയാ, ഏവം സതി യുജ്ജേയ്യ. സോ ച പുഞ്ഞപ്പവാഹോ ന അപ്പമത്തകോ, അഥ ഖോ മഹന്തോയേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിപുല’’ന്തി, മഹന്തം അനപ്പകന്തി വുത്തം ഹോതി. അലത്ഥന്തി അലഭിം, പാപുണിന്തി അത്ഥോ.

തസ്സാനുഭാവേനാതി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ പുഞ്ഞപ്പവാഹസ്സ ആനുഭാവേന ബലേന. ഹതന്തരായോതി തംതംസമ്പത്തിയാ വിബന്ധനവസേന സത്തസന്താനസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ. പണാമപയോജനേ വുത്തവിധിനാ ഹതോ വിദ്ധസ്തോ അന്തരായോ ഉപദ്ദവോ അസ്സാതി ഹതന്തരായോ. അസ്സ ‘‘വണ്ണയിസ്സം വിനയ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ഹതന്തരായോ ഹുത്വാ വിനയം വണ്ണയിസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന തസ്സ പുഞ്ഞപ്പവാഹസ്സ അത്തനോ പസാദസമ്പത്തിയാ രതനത്തയസ്സ ച ഖേത്തഭാവസമ്പത്തിയാ അത്ഥസംവണ്ണനായ ഉപഘാതകഉപദ്ദവാനം ഹനനേ സമത്ഥതം ദീപേതി.

ഏവം രതനത്തയസ്സ നിപച്ചകാരകരണേ പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്സ വിനയപിടകസ്സ അത്ഥം സംവണ്ണേതുകാമോ, തസ്സ താവ ഭഗവതോ സാസനസ്സ മൂലപതിട്ഠാനഭാവം ദസ്സേത്വാ തമ്പി ഥോമേന്തോ ആഹ ‘‘യസ്മിം ഠിതേ’’തിആദി. അട്ഠിതസ്സ സുസണ്ഠിതസ്സ ഭഗവതോ സാസനം യസ്മിം ഠിതേ പതിട്ഠിതം ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥ യസ്മിന്തി യസ്മിം വിനയപിടകേ. ഠിതേതി പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച അനൂനം ഹുത്വാ ലജ്ജീപുഗ്ഗലേസു പവത്തനട്ഠേന ഠിതേതി അത്ഥോ. സാസനന്തി അധിസീലഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സാസനം. അട്ഠിതസ്സാതി കാമസുഖല്ലികത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതേ അന്തദ്വയേ അട്ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പതിട്ഠം ഖ്വാഹം, ആവുസോ, അനായൂഹം ഓഘമതരി’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧) ഹി വുത്തം. അയഞ്ചത്ഥോ തീസുപി സീഹളഗണ്ഠിപദേസു വുത്തോയേവ. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അട്ഠിതസ്സാതി പരിനിബ്ബുതസ്സപി ഭഗവതോ’’തി വുത്തം.

പതിട്ഠിതം ഹോതീതി തേസുയേവ ലജ്ജീപുഗ്ഗലേസു പവത്തനട്ഠേന പതിട്ഠിതം ഹോതി. സുസണ്ഠിതസ്സാതി ഏത്ഥ താവ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ഇദം വുത്തം ‘‘ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗമനവസേന സുസണ്ഠാനസ്സാതി അത്ഥോ. അനേന അസ്സ രൂപകായസമ്പത്തിം നിദസ്സേതീ’’തി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘യഥാഠാനേ പതിട്ഠിതേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതത്താ രൂപകായേന സുസണ്ഠിതോ, കായവങ്കാദിരഹിതത്താ താദിലക്ഖണസമന്നാഗതത്താ ച നാമകായേനപീ’’തി വുത്തം. കേനചി പന ‘‘ചതുബ്രഹ്മവിഹാരവസേന സത്തേസു സുട്ഠു സമ്മാ ച ഠിതസ്സാതി അത്ഥവസേന വാ സുസണ്ഠിതസ്സ. സുസണ്ഠിതത്താ ഹേസ കേവലം സത്താനം ദുക്ഖം അപനേതുകാമോ ഹിതം ഉപസംഹരിതുകാമോ സമ്പത്തിയാ ച പമുദിതോ അപക്ഖപതിതോ ച ഹുത്വാ വിനയം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമസ്മിം വിനയസംവണ്ണനാധികാരേ സാരുപ്പായ ഥുതിയാ ഥോമേന്തോ ആഹ ‘സുസണ്ഠിതസ്സാ’’’തി വത്വാ ‘‘ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തത്ഥോ അധിപ്പേതാധികാരാനുരൂപോ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. അയം പനേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തി – യഥാവുത്തകാമസുഖല്ലികാദിഅന്തദ്വയേ അട്ഠിതത്തായേവ മജ്ഝിമായ പടിപദായ സമ്മാ ഠിതത്താ സുസണ്ഠിതസ്സാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി. ഏവഞ്ഹി സതി ആരമ്ഭാനുരൂപഥോമനാ കതാ ഹോതി യഥാവുത്തഅന്തദ്വയം വിവജ്ജേത്വാ മജ്ഝിമായ പടിപദായ വിനയപഞ്ഞത്തിയായേവ യേഭുയ്യേന പകാസനതോ.

തന്തി പുബ്ബേ ‘‘യസ്മി’’ന്തി അനിയമേത്വാ വുത്തസ്സ നിയമവചനം, തസ്സ ‘‘വിനയ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അസമ്മിസ്സന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, നികായന്തരലദ്ധീഹി അസമ്മിസ്സം കത്വാ അനാകുലം കത്വാ വണ്ണയിസ്സന്തി വുത്തം ഹോതി. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ അനുരൂപസ്സ കാലമത്തസ്സപി ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസദിസേനപി ദുവിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ കേവലം ബുദ്ധവിസയം വിനയപിടകം അത്തനോ ബലേന വണ്ണയിസ്സാമീതി വചനമത്തമ്പി അഞ്ഞേഹി വത്തുമസക്കുണേയ്യത്താ ‘‘നിസ്സായ പുബ്ബാചരിയാനുഭാവ’’ന്തി ആഹ. പുബ്ബാചരിയാനുഭാവോ നാമ അത്ഥതോ പുബ്ബാചരിയേഹി സംവണ്ണിതാ അട്ഠകഥാ, തതോയേവ ച ‘‘പുബ്ബാചരിയാനുഭാവോ അട്ഠകഥാ’’തി സബ്ബത്ഥ ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. തസ്മാ പുബ്ബാചരിയേഹി സംവണ്ണിതം അട്ഠകഥം നിസ്സായ വണ്ണയിസ്സം, ന അത്തനോയേവ ബലം നിസ്സായാതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ ‘‘പോരാണട്ഠകഥാസു വിജ്ജമാനാസു പുന വിനയസംവണ്ണനായ കിം പയോജന’’ന്തി യോ വദേയ്യ, തസ്സ പോരാണട്ഠകഥായ അനൂനഭാവം അത്തനോ ച സംവണ്ണനായ പയോജനം ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. കാമന്തി ഏകന്തേന, യഥിച്ഛകം വാ, സബ്ബസോതി വുത്തം ഹോതി, തസ്സ ‘‘സംവണ്ണിതോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കാമം സംവണ്ണിതോയേവ, നോ ന സംവണ്ണിതോതി അത്ഥോ. കേഹി പന സോ വിനയോ സംവണ്ണിതോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബാചരിയാസഭേഹീ’’തി. മഹാകസ്സപത്ഥേരാദയോ പുബ്ബാചരിയാ ഏവ അകമ്പിയട്ഠേന ഉത്തമട്ഠേന ച ആസഭാ, തേഹി പുബ്ബാചരിയാസഭേഹീതി വുത്തം ഹോതി. കീദിസാ പനേതേ പുബ്ബാചരിയാതി ആഹ ‘‘ഞാണമ്ബൂ’’തിആദി. അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേന അമ്ബുനാ സലിലേന നിദ്ധോതാനി നിസ്സേസതോ ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന ധോതാനി വിക്ഖാലിതാനി വിസോധിതാനി രാഗാദീനി തീണി മലാനി കാമാസവാദയോ ച ചത്താരോ ആസവാ യേഹി തേ ഞാണമ്ബുനിദ്ധാതമലാസവാ, തേഹീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ച ന കേവലം ഏതേസു ആചരിയഭാവോയേവ, അഥ ഖോ രാഗാദിമലരഹിതാ ഖീണാസവാ വിസുദ്ധസത്താ ഏതേതി ദസ്സേതി.

ഖീണാസവഭാവേപി ന ഏതേ സുക്ഖവിപസ്സകാ, അഥ ഖോ ഏവരൂപേഹിപി ആനുഭാവേഹി സമന്നാഗതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിസുദ്ധവിജ്ജാപടിസമ്ഭിദേഹീ’’തി. വിസുദ്ധാ അച്ചന്തപരിസുദ്ധാ വിജ്ജാ ചതസ്സോ ച പടിസമ്ഭിദാ യേസം തേ വിസുദ്ധവിജ്ജാപടിസമ്ഭിദാ, തേഹി. ഏകദേസേന പടിസമ്ഭിദം അപ്പത്താനം അരിയാനമേവ അഭാവതോ ഏതേഹി അധിഗതപടിസമ്ഭിദാ പടുതരലദ്ധപ്പഭേദാതി ദസ്സേതും വിസുദ്ധഗ്ഗഹണം കതം. വിജ്ജാതി തിസ്സോ വിജ്ജാ, അട്ഠ വിജ്ജാ വാ. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം പുബ്ബേനിവാസഞാണം ആസവക്ഖയഞാണഞ്ചാതി ഇമാ തിസ്സോ വിജ്ജാ. അട്ഠ വിജ്ജാ പന –

‘‘വിപസ്സനാഞാണമനോമയിദ്ധി,

ഇദ്ധിപ്പഭേദോപി ച ദിബ്ബസോതം;

പരസ്സ ചേതോപരിയായഞാണം,

പുബ്ബേനിവാസാനുഗതഞ്ച ഞാണം;

ദിബ്ബഞ്ച ചക്ഖാസവസങ്ഖയോ ച,

ഏതാനി ഞാണാനി ഇധട്ഠ വിജ്ജാ’’തി. –

ഏവം വിപസ്സനാഞാണമനോമയിദ്ധീഹി സദ്ധിം പരിഗ്ഗഹിതാ ഛ അഭിഞ്ഞായേവ. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാതി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ. തത്ഥ സങ്ഖേപതോ ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, ഹേതുഹേതുഫലാനുരൂപം വോഹാരേസു ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, ഇദം ഞാണം ഇമമത്ഥം ജോതയതീതി ഇമിനാ ആകാരേന ഹേട്ഠാ വുത്തേസു തീസു ഞാണേസു പവത്തഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. ഏതാസം പന വിത്ഥാരകഥാ അതിപപഞ്ചഭാവതോ ഇധ ന വുച്ചതി. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനം സദ്ധമ്മേസു ഛേകഭാവതോ ആഹ ‘‘സദ്ധമ്മസംവണ്ണനകോവിദേഹീ’’തി. ‘‘പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താനമ്പി ധമ്മേസു അഭിയോഗവസേന വിസേസോ ഹോതീതി ലദ്ധപടിസമ്ഭിദാസു സാതിസയതം ദസ്സേതും ആഹാ’’തിപി വദന്തി. സദ്ധമ്മസംവണ്ണനകോവിദേഹീതി പിടകത്തയസങ്ഖാതസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ സംവണ്ണനേ സബ്ബസോ അത്ഥപ്പകാസനേ കോവിദേഹി ഛേകേഹി, കുസലേഹീതി അത്ഥോ.

കിലേസജാലം പരിക്ഖാരബാഹുല്ലം വാ സംലിഖതി തനും കരോതീതി സല്ലേഖോ. ഇധ പന ഖീണാസവാധികാരത്താ പരിക്ഖാരബാഹുല്ലസ്സ സല്ലിഖനവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, തതോയേവ ച ഗണ്ഠിപദേ ‘‘സല്ലേഖിയേ പരിമിതപരിക്ഖാരവുത്തിയാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. സല്ലേഖസ്സ ഭാവോ സല്ലേഖിയം, തസ്മിം സല്ലേഖിയേ, സല്ലേഖപടിപത്തിയന്തി വുത്തം ഹോതി. നോസുലഭൂപമേഹീതി അസുലഭൂപമേഹി സല്ലേഖപടിപത്തിയാ അസുകസദിസാതി തേസം ഉപമായ അനുച്ഛവികപുഗ്ഗലാനം ദുല്ലഭത്താ നത്ഥി സുലഭാ ഉപമാ ഏതേസന്തി നോസുലഭൂപമാ. മഹാവിഹാരസ്സാതി ചിത്തലപബ്ബതഅഭയഗിരിസേസനികായദ്വയം പടിക്ഖിപതി. ധജൂപമേഹീതി രഥസ്സ സഞ്ജാനനഹേതുകം രഥേ ബദ്ധധജം വിയ അജാനന്താനം ‘‘അസുകേഹി ച അസുകേഹി ച ഥേരേഹി നിവാസിതോ മഹാവിഹാരോ നാമാ’’തി ഏവം മഹാവിഹാരസ്സ സഞ്ജാനനഹേതുത്താ മഹാവിഹാരസ്സ ധജൂപമേഹി. സംവണ്ണിതോതി സമ്മാ അനൂനം കത്വാ വണ്ണിതോ. സംവണ്ണിതോ അയം വിനയോതി പദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ചിത്തേഹി നയേഹീതി അനേകപ്പഭേദനയത്താ വിചിത്തേഹി നയേഹി. സമ്ബുദ്ധവരന്വയേഹീതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധവരം അനുഗതേഹി, ഭഗവതോ അധിപ്പായാനുഗതേഹി നയേഹീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ ബുദ്ധവരം അനുഗതേഹി പുബ്ബാചരിയാസഭേഹീതി സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ.

ഏവം പോരാണട്ഠകഥായ അനൂനഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ സംവണ്ണനായ പയോജനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘സംവണ്ണനാ’’തിആദിമാഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിഞ്ചാപി പുബ്ബാചരിയാസഭേഹി യഥാവുത്തഗുണവിസിട്ഠേഹി അയം വിനയോ സബ്ബസോ വണ്ണിതോ, തഥാപി തേസം ഏസാ സംവണ്ണനാ സീഹളദീപവാസീനം ഭാസായ സങ്ഖതത്താ രചിതത്താ ദീപന്തരേ ഭിക്ഖുജനസ്സ സീഹളദീപതോ അഞ്ഞദീപവാസിനോ ഭിക്ഖുഗണസ്സ കിഞ്ചി അത്ഥം പയോജനം യസ്മാ നാഭിസമ്ഭുണാതി ന സമ്പാദേതി ന സാധേതി, തസ്മാ ഇമം സംവണ്ണനം പാളിനയാനുരൂപം കത്വാ ബുദ്ധസിരിത്ഥേരേന അജ്ഝിട്ഠോ ഇദാനി സമാരഭിസ്സന്തി. തത്ഥ സംവണ്ണിയതി അത്ഥോ ഏതായാതി സംവണ്ണനാ, അട്ഠകഥാ. സാ പന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി പഠമം തീണി പിടകാനി സങ്ഗായിത്വാ തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാനുരൂപേനേവ വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതത്താ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹോയേവ ബുദ്ധവചനസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭൂതോ കഥാമഗ്ഗോ. സോയേവ ച മഹാമഹിന്ദത്ഥേരേന തമ്ബപണ്ണിദീപം ആഭതോ, പച്ഛാ തമ്ബപണ്ണിയേഹി മഹാഥേരേഹി നികായന്തരലദ്ധീഹി സങ്കരപരിഹരണത്ഥം സീഹളഭാസായ ഠപിതോ. തേനാഹ ‘‘സീഹളദീപകേനാ’’തിആദി. സീഹസ്സ ലാനതോ ഗഹണതോ സീഹളോ, സീഹകുമാരോ. തംവംസജാതതായ തമ്ബപണ്ണിദീപേ ഖത്തിയാനം തേസം നിവാസതായ തമ്ബപണ്ണിദീപസ്സപി സീഹളഭാവോ വേദിതബ്ബോ, തസ്മിം സീഹളദീപേ ഭൂതത്താ സീഹളദീപകേന വാക്യേന വചനേന, സീഹളഭാസായാതി വുത്തം ഹോതി.

പാളിനയാനുരൂപന്തി പാളിനയസ്സ അനുരൂപം കത്വാ, മാഗധഭാസായ പരിവത്തിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അജ്ഝേസനന്തി ഗരുട്ഠാനിയം പയിരുപാസിത്വാ ഗരുതരം പയോജനം ഉദ്ദിസ്സ അഭിപത്ഥനാ അജ്ഝേസനാ, തം അജ്ഝേസനം, ആയാചനന്തി അത്ഥോ. തസ്സ ‘‘സമനുസ്സരന്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കസ്സ അജ്ഝേസനന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധസിരിവ്ഹയസ്സ ഥേരസ്സാ’’തി. ബുദ്ധസിരീതി അവ്ഹയോ നാമം യസ്സ സോയം ബുദ്ധസിരിവ്ഹയോ, തസ്സ, ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഥേരസ്സ അജ്ഝേസനം സമ്മാ ആദരേന സമനുസ്സരന്തോ ഹദയേ ഠപേന്തോതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അത്തനോ സംവണ്ണനായ കരണപ്പകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘സംവണ്ണനം തഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തഞ്ച ഇദാനി വുച്ചമാനം സംവണ്ണനം സമാരഭന്തോ സകലായപി മഹാഅട്ഠകഥായ ഇധ ഗഹേതബ്ബതോ മഹാഅട്ഠകഥം തസ്സാ ഇദാനി വുച്ചമാനായ സംവണ്ണനായ സരീരം കത്വാ മഹാപച്ചരിയം യോ വിനിച്ഛയോ വുത്തോ, തഥേവ കുരുന്ദീനാമാദീസു വിസ്സുതാസു അട്ഠകഥാസു യോ വിനിച്ഛയോ വുത്തോ, തതോപി വിനിച്ഛയതോ യുത്തമത്ഥം അപരിച്ചജന്തോ അന്തോഗധത്ഥേരവാദം കത്വാ സംവണ്ണനം സമാരഭിസ്സന്തി പദത്ഥസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അത്ഥോ കഥിയതി ഏതായാതി അത്ഥകഥാ, സായേവ അട്ഠകഥാ ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൧.൧൭; ൨.൮) വിയ. മഹാപച്ചരിയന്തി ഏത്ഥ പച്ചരീതി ഉളുമ്പം വുച്ചതി, തസ്മിം നിസീദിത്വാ കതത്താ തമേവ നാമം ജാതം. കുരുന്ദിവല്ലിവിഹാരോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ കതത്താ കുരുന്ദീതി നാമം ജാതന്തി വദന്തി. ആദിസദ്ദേന അന്ധകട്ഠകഥം സങ്ഖേപട്ഠകഥഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. വിസ്സുതാസൂതി സബ്ബത്ഥ പത്ഥടാസു, പാകടാസൂതി വുത്തം ഹോതി.

യുത്തമത്ഥന്തി ഏത്ഥ താവ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ചൂളഗണ്ഠിപദേ ച ഇദം വുത്തം ‘‘യുത്തമത്ഥന്തി സംവണ്ണേതബ്ബട്ഠാനസ്സ യുത്തമത്ഥം, ന പന തത്ഥ അയുത്തമ്പി അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. മഹാഗണ്ഠിപദേ പനേത്ഥ ന കിഞ്ചി വുത്തം. കേനചി പന ‘‘മഹാഅട്ഠകഥാനയേന വിനയയുത്തിയാ വാ യുത്തമത്ഥ’’ന്തി വുത്തം, തം യുത്തം വിയ ദിസ്സതി മഹാപച്ചരിആദീസുപി കത്ഥചി അയുത്തസ്സാപി അത്ഥസ്സ ഉപരി വിഭാവനതോ. ‘‘അട്ഠകഥംയേവ ഗഹേത്വാ സംവണ്ണനം കരിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ അട്ഠകഥാസു വുത്തത്ഥേരവാദാനം ബാഹിരഭാവോ സിയാതി തേപി അന്തോകത്തുകാമോ ‘‘അന്തോഗധഥേരവാദ’’ന്തി ആഹ, ഥേരവാദേപി അന്തോകത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സംവണ്ണനന്തി അപരകാലകിരിയായ കമ്മനിദ്ദേസോ. പുബ്ബേ വുത്തം തു ‘‘സംവണ്ണന’’ന്തി വചനം തത്ഥേവ ‘‘സമാരഭന്തോ’’തി പുബ്ബകാലകിരിയായ കമ്മഭാവേന യോജേതബ്ബം. സമ്മാതി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സഭാവോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവം കരണപ്പകാരം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സോതൂഹി പടിപജ്ജിതബ്ബവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘തം മേ’’തിആദിമാഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇദാനി വുച്ചമാനം തം മമ സംവണ്ണനം ധമ്മപദീപസ്സ തഥാഗതസ്സ ധമ്മം സാസനധമ്മം പാളിധമ്മം വാ സക്കച്ചം പടിമാനയന്താ പൂജേന്താ ഥിരേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരാ, അചിരപബ്ബജിതത്താ നവാ, തേസം മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമാ ച ഭിക്ഖൂ പസന്നചിത്താ യഥാവുത്തനയേന സപ്പയോജനത്താ ഉപരി വക്ഖമാനവിധിനാ പമാണത്താ ച സദ്ദഹിത്വാ പീതിസോമനസ്സയുത്തചിത്താ ഇസ്സാപകതാ അഹുത്വാ നിസാമേന്തു സുണന്തൂതി. തത്ഥ ധമ്മപ്പദീപസ്സാതി ധമ്മോയേവ സത്തസന്താനേസു മോഹന്ധകാരവിധമനതോ പദീപസദിസത്താ പദീപോ അസ്സാതി ധമ്മപദീപോ, ഭഗവാ. തസ്സ ധമ്മപദീപസ്സ.

ഇദാനി അത്തനോ സംവണ്ണനായ ആഗമവിസുദ്ധിം ദസ്സേത്വാ പമാണഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധേനാ’’തിആദിമാഹ. യഥേവ ബുദ്ധേന യോ ധമ്മോ ച വിനയോ ച വുത്തോ, സോ തസ്സ ബുദ്ധസ്സ യേഹി പുത്തേഹി ധമ്മസേനാപതിആദീഹി തഥേവ ഞാതോ, തേസം ബുദ്ധപുത്താനം മതിമച്ചജന്താ സീഹളട്ഠകഥാചരിയാ യസ്മാ പുരേ അട്ഠകഥാ അകംസൂതി അയമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ധമ്മോതി സുത്താഭിധമ്മേ സങ്ഗണ്ഹാതി, വിനയോതി സകലം വിനയപിടകം. ഏത്താവതാ ച സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം നിദ്ദിട്ഠം ഹോതി. സകലഞ്ഹി ബുദ്ധവചനം ധമ്മവിനയവസേന ദുവിധം ഹോതി. വുത്തോതി പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച ബുദ്ധേന ഭഗവതാ വുത്തോ. ന ഹി ഭഗവതാ അബ്യാകതം നാമ തന്തിപദം അത്ഥി, സബ്ബേസംയേവ അത്ഥോ കഥിതോ, തസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനേവ തിണ്ണം പിടകാനം അത്ഥവണ്ണനാക്കമോപി ഭാസിതോതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ ഭഗവതാ പവത്തിതാ പകിണ്ണകദേസനായേവ ഹി അട്ഠകഥാ. തഥേവ ഞാതോതി യഥേവ ബുദ്ധേന വുത്തോ, തഥേവ ഏകപദമ്പി ഏകക്ഖരമ്പി അവിനാസേത്വാ അധിപ്പായഞ്ച അവികോപേത്വാ ഞാതോ വിദിതോതി അത്ഥോ. തേസം മതിമച്ചജന്താതി തേസം ബുദ്ധപുത്താനം അധിപ്പായം അപരിച്ചജന്താ. അട്ഠകഥാ അകംസൂതി അട്ഠകഥായോ അകംസു. കത്ഥചി ‘‘അട്ഠകഥാമകംസൂ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, തത്ഥാപി സോയേവത്ഥോ, മ-കാരോ പന പദസന്ധിവസേന ആഗതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘അട്ഠകഥാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസേന മഹാപച്ചരിയാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി.

തസ്മാതി യസ്മാ തേസം ബുദ്ധപുത്താനം അധിപ്പായം അവികോപേത്വാ പുരേ അട്ഠകഥാ അകംസു, തസ്മാതി അത്ഥോ. ഹീതി നിപാതമത്തം ഹേതുഅത്ഥസ്സ ‘‘തസ്മാ’’തി ഇമിനായേവ പകാസിതത്താ. യദി അട്ഠകഥാസു വുത്തം സബ്ബമ്പി പമാണം, ഏവം സതി തത്ഥ പമാദലേഖാപി പമാണം സിയാതി ആഹ ‘‘വജ്ജയിത്വാന പമാദലേഖ’’ന്തി. തത്ഥ പമാദലേഖന്തി അപരഭാഗേ പോത്ഥകാരുള്ഹകാലേ പമജ്ജിത്വാ ലിഖനവസേന പവത്തം പമാദപാഠം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പമാദേന സതിം അപച്ചുപട്ഠപേത്വാ അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗേ ‘‘സച്ചേപി അലികേപി ദുക്കട’’ന്തി വുത്തവചനസദിസം യം ലിഖിതം, തം വജ്ജയിത്വാ അപനേത്വാ സബ്ബം പമാണന്തി. വക്ഖതി ഹി തത്ഥ –

‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പന സച്ചേപി അലികേപി ദുക്കടമേവ വുത്തം, തം പമാദലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗേ പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടം നാമ അത്ഥീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪).

കേസം പമാണന്തി ആഹ ‘‘സിക്ഖാസു സഗാരവാനം ഇധ പണ്ഡിതാന’’ന്തി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. പുന ‘‘യസ്മാ’’തി വചനസ്സ കോ സമ്ബന്ധോതി ചേ? ഏത്ഥ താവ മഹാഗണ്ഠിപദേ ഗണ്ഠിപദേ ച ന കിഞ്ചി വുത്തം, മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ പന ചൂളഗണ്ഠിപദേ ച ഇദം വുത്തം ‘‘യസ്മാ പമാണം, തസ്മാ നിസാമേന്തു പസന്നചിത്താ’’തി. ഏവമസ്സ സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. യസ്മാ അട്ഠകഥാസു വുത്തം പമാണം, തസ്മാ ഇധ വുത്തമ്പി പമാണമേവാതി പാഠസേസം കത്വാ വജിരബുദ്ധിത്ഥേരോ വദതി. തത്ഥ ഇധാതി ഇമിസ്സാ സമന്തപാസാദികായാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘‘യസ്മാ’’തി വചനസ്സ പഠമം വുത്തസമ്ബന്ധവസേന അട്ഠകഥാസു വുത്തം സബ്ബമ്പി പമാണന്തി സാധിതത്താ ഇദാനി വുച്ചമാനാപി സംവണ്ണനാ കേവലം വചനമത്തേനേവ ഭിന്നാ, അത്ഥതോ പന അട്ഠകഥായേവാതി ദസ്സേതും ‘‘തതോ ച ഭാസന്തരമേവാ’’തിആദിമാഹ. പച്ഛാ വുത്തസമ്ബന്ധവസേന പന ഇധ വുത്തമ്പി കസ്മാ പമാണന്തി ചേ? യസ്മാ വചനമത്തം ഠപേത്വാ ഏസാപി അട്ഠകഥായേവ, തസ്മാ പമാണന്തി ദസ്സേതും ‘‘തതോ ച ഭാസന്തരമേവാ’’തിആദിമാഹ. ഏവമാകുലം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യസഭാവഞ്ച കത്വാ ഗണ്ഠിപദേസു സമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ, അനാകുലവചനോ ച ഭദന്തബുദ്ധഘോസാചരിയോ. ന ഹി സോ ഏവമാകുലം കത്വാ വത്തുമരഹതി, തസ്മാ യഥാധിപ്പേതമത്ഥമനാകുലം സുവിഞ്ഞേയ്യഞ്ച കത്വാ യഥാഠിതസ്സ സമ്ബന്ധവസേനേവ ദസ്സയിസ്സാമ. കഥം? യസ്മാ അട്ഠകഥാസു വുത്തം പമാണം, തസ്മാ സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. യദി നാമ അട്ഠകഥാസു വുത്തം പമാണം, അയം പന ഇദാനി വുച്ചമാനാ കസ്മാ സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘തതോ ച ഭാസന്തരമേവ ഹിത്വാ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ അട്ഠകഥാസു വുത്തം പമാണം, യസ്മാ ച അയം സംവണ്ണനാപി ഭാസന്തരപരിച്ചാഗാദിമത്തവിസിട്ഠാ, അത്ഥതോ പന അഭിന്നാവ, തതോയേവ ച പമാണഭൂതാ ഹേസ്സതി, തസ്മാ സക്കച്ചം ആദരം കത്വാ അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി. തഥാ ഹി പോരാണട്ഠകഥാനം പമാണഭാവോ, ഇമിസ്സാ ച സംവണ്ണനായ ഭാസന്തരപരിച്ചാഗാദിമത്തവിസിട്ഠായ അത്ഥതോ തതോ അഭിന്നഭാവോതി ഉഭയമ്പേതം സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബഭാവഹേതൂതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി കേവലം പോരാണട്ഠകഥാനം സതിപി പമാണഭാവേ അയം സംവണ്ണനാ തതോ ഭിന്നാ അത്ഥതോ അഞ്ഞായേവ ച സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി വത്തുമരഹതി, നാപി ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ തതോഅഭിന്നഭാവേപി പോരാണട്ഠകഥാനം അസതി പമാണഭാവേ അയം സംവണ്ണനാ സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി വത്തും യുത്തരൂപാ ഹോതി, തസ്മാ യഥാവുത്തനയേന ഉഭയമ്പേതം സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബഭാവഹേതൂതി ദട്ഠബ്ബം.

തതോതി അട്ഠകഥാതോ. ഭാസന്തരമേവ ഹിത്വാതി കഞ്ചുകസദിസം സീഹളഭാസം അപനേത്വാ. വിത്ഥാരമഗ്ഗഞ്ച സമാസയിത്വാതി പോരാണട്ഠകഥാസു ഉപരി വുച്ചമാനമ്പി ആനേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ പപഞ്ചിതം ‘‘ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോതി ഭിക്ഖൂ’’തി (പാരാ. ൪൫) ഏത്ഥ അപലോകനാദീനം ചതുന്നമ്പി കമ്മാനം വിത്ഥാരകഥാ വിയ താദിസം വിത്ഥാരമഗ്ഗം സങ്ഖിപിത്വാ വണ്ണയിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി –

‘‘ഏത്ഥ ച ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം ഏകമേവ ആഗതം, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ ചത്താരി സങ്ഘകമ്മാനി നീഹരിത്വാ വിത്ഥാരതോ കഥേതബ്ബാനീതി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തം, താനി ച ‘അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മ’ന്തി പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ വിത്ഥാരേന ഖന്ധകതോ പരിവാരാവസാനേ കമ്മവിഭങ്ഗതോ ച പാളിം ആഹരിത്വാ കഥിതാനി. താനി മയം പരിവാരാവസാനേ കമ്മവിഭങ്ഗേയേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ഏവഞ്ഹി സതി പഠമപാരാജികവണ്ണനാ ച ന ഭാരിയാ ഭവിസ്സതി, യഥാഠിതായ ച പാളിയാ വണ്ണനാ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഭവിസ്സതി, താനി ച ഠാനാനി അസുഞ്ഞാനി ഭവിസ്സന്തി, തസ്മാ അനുപദവണ്ണനമേവ കരോമാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫ ഭിക്ഖുപദഭാജനീയവണ്ണനാ).

വിനിച്ഛയം സബ്ബമസേസയിത്വാതി തംതംഅട്ഠകഥാസു വുത്തം സബ്ബമ്പി വിനിച്ഛയം അസേസയിത്വാ സേസം അകത്വാ, കിഞ്ചിമത്തമ്പി അപരിച്ചജിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വണ്ണിതും യുത്തരൂപം ഹുത്വാ അനുക്കമേന ആഗതം പാളിം അപരിച്ചജിത്വാ സംവണ്ണനതോ സീഹളട്ഠകഥാസു അയുത്തട്ഠാനേ വണ്ണിതം യഥാഠാനേയേവ സംവണ്ണനതോ ച വുത്തം ‘‘തന്തിക്കമം കിഞ്ചി അവോക്കമിത്വാ’’തി, കിഞ്ചി പാളിക്കമം അനതിക്കമിത്വാ അനുക്കമേനേവ വണ്ണയിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ.

സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥന്തി സുത്തന്തപാളിയം ആഗതാനമ്പി വചനാനമത്ഥം. സീഹളട്ഠകഥാസു ‘‘സുത്തന്തികാനം ഭാരോ’’തി വത്വാ അവുത്താനമ്പി വേരഞ്ജകണ്ഡാദീസു ഝാനകഥാആനാപാനസ്സതിസമആധിആദീനം സുത്തന്തവചനാനമത്ഥം തംതംസുത്താനുരൂപം സബ്ബസോ പരിദീപയിസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. ഹേസ്സതീതി ഭവിസ്സതി, കരിയിസ്സതീതി വാ അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പഠമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ ഭാസന്തരപരിച്ചാഗാദികം ചതുബ്ബിധം കിച്ചം നിപ്ഫാദേത്വാ സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം പരിദീപയന്തീ അയം വണ്ണനാ ഭവിസ്സതീതി വണ്ണനായ വസേന സമാനകത്തുകതാ വേദിതബ്ബാ. പച്ഛിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പന ഹേട്ഠാവുത്തഭാസന്തരപരിച്ചാഗാദിം കത്വാ സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം പരിദീപയന്തീ അയം വണ്ണനാ അമ്ഹേഹി കരിയിസ്സതീതി ഏവം ആചരിയവസേന സമാനകത്തുകതാ വേദിതബ്ബാ. വണ്ണനാപീതി ഏത്ഥ അപിസദ്ദം ഗഹേത്വാ ‘‘തസ്മാപി സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി യോജേതബ്ബ’’ന്തി ചൂളഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തപ്പയോജനവിസേസം പമാണഭാവഞ്ച സമ്പിണ്ഡേതീതി അധിപ്പായോ. മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തസ്മാ സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാപീ’’തി സമ്ബന്ധോ വുത്തോ. ഏത്ഥ പന ന കേവലം അയം വണ്ണനാ ഹേസ്സതി, അഥ ഖോ അനുസിക്ഖിതബ്ബാപീതി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാപി യഥാഠിതവസേനേവ അപിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യസ്മാ അട്ഠകഥാസു വുത്തം പമാണം, യസ്മാ ച അയം വണ്ണനാപി തതോ അഭിന്നത്താ പമാണഭൂതായേവ ഹേസ്സതി, തസ്മാ സക്കച്ചം അനുസിക്ഖിതബ്ബാതി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബാഹിരനിദാനകഥാ

ഇദാനി ‘‘തം വണ്ണയിസ്സം വിനയ’’ന്തി പടിഞ്ഞാതത്താ യഥാപടിഞ്ഞാതവിനയസംവണ്ണനം കത്തുകാമോ സംവരവിനയപഹാനവിനയാദിവസേന വിനയസ്സ ബഹുവിധത്താ ഇധ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന അധിപ്പേതോ താവ വിനയോ വവത്ഥപേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി താസു ഗാഥാസു. താവ-സദ്ദോ പഠമന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ. തേന പഠമം വിനയം വവത്ഥപേത്വാ പച്ഛാ തസ്സ വണ്ണനം കരിസ്സാമീതി ദീപേതി. വവത്ഥപേതബ്ബോതി നിയമേതബ്ബോ. തേനേതം വുച്ചതീതി യസ്മാ വവത്ഥപേതബ്ബോ, തേന ഹേതുനാ ഏതം ‘‘വിനയോ നാമാ’’തിആദികം നിയാമകവചനം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. അസ്സാതി വിനയസ്സ. മാതികാതി ഉദ്ദേസോ. സോ ഹി നിദ്ദേസപദാനം ജനനീഠാനേ ഠിതത്താ മാതാ വിയാതി മാതികാതി വുച്ചതി.

ഇദാനി വണ്ണേതബ്ബമത്ഥം മാതികം ഠപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തം യേനാ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതം ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തിആദിനിദാനവചനപടിമണ്ഡിതം വിനയപിടകം യേന പുഗ്ഗലേന വുത്തം, യസ്മിം കാലേ വുത്തം, യസ്മാ കാരണാ വുത്തം, യേന ധാരിതം, യേന ച ആഭതം, യേസു പതിട്ഠിതം, ഏതം യഥാവുത്തവിധാനം വത്വാ തതോ ‘‘തേന സമയേനാ’’തിആദിപാഠസ്സ അത്ഥം അനേകപ്പകാരതോ ദസ്സയന്തോ വിനയസ്സ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘വുത്തം യേന യദാ യസ്മാ’’തി ഇദം വചനം ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനിദാനവചനമത്തം അപേക്ഖിത്വാ വത്തുകാമോപി വിസും അവത്വാ ‘‘നിദാനേന ആദികല്യാണം, ‘ഇദമവോചാ’തി നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി ച വചനതോ നിദാനനിഗമനാനിപി സത്ഥുദേസനായ അനുവിധാനത്താ തദന്തോഗധാനേവാതി നിദാനസ്സപി വിനയപാളിയംയേവ അന്തോഗധത്താ ‘‘വുത്തം യേന യദാ യസ്മാ’’തി ഇദമ്പി വിനയപിടകസമ്ബന്ധംയേവ കത്വാ മാതികം ഠപേസി. മാതികായ ഹി ‘‘ഏത’’ന്തി വുത്തം വിനയപിടകംയേവ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതി.

ഇദാനി പന തം വിസും നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ വുത്തം യേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു മാതികാപദേസു. അഥ കസ്മാ ഇദമേവ വചനം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദഞ്ഹീ’’തിആദി. ഇദന്തി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിവചനം. ഹി-സദ്ദോ യസ്മാതി അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ, യസ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി അത്തനോ പച്ചക്ഖം കത്വാ വുത്തവചനം ന ഹോതി, ഭഗവതാ വുത്തവചനം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി ആഹച്ച ഭാസിതം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ’’തി കേനചി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി അത്തനോ ധരമാനകാലേ വുത്തവചനം ന ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. തദുഭയമ്പി അത്ഥതോ സമാനമേവ. ഇദാനി പഞ്ഹകരണം വത്വാ അനുക്കമേന യഥാവുത്തപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം കരോന്തോ ‘‘ആയസ്മതാ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനാ പുഗ്ഗലം നിയമേതി, ‘‘തഞ്ചാ’’തിആദിനാ കാലം നിയമേതി. തഞ്ച ഉപാലിത്ഥേരേന വുത്തവചനം കാലതോ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തന്തി അത്ഥോ.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി തം പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേതുകാമോ തസ്സാ തന്തിആരുള്ഹായ ഇധ വചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചേസാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ. പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചേസാതി ച-സദ്ദോ ഈദിസേസു ഠാനേസു വത്തബ്ബസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തഞ്ച പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം, ഏസാ ച പഠമമഹാസങ്ഗീതി ഏവം വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപഞ്ഞാസത്ഥോ വാ ച-സദ്ദോ. ഉപഞ്ഞാസോതി ച വാക്യാരമ്ഭോ വുച്ചതി. ഏസാ ഹി ഗന്ഥകാരാനം പകതി, യദിദം കിഞ്ചി വത്വാ പുന പരം വത്തുമാരഭന്താനം ചസദ്ദപ്പയോഗോ. യം പന കേനചി വുത്തം ‘‘പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അതിരേകത്ഥോ, തേന അഞ്ഞാപി അത്ഥീതി ദീപേതീ’’തി. തദേവ തസ്സ ഗന്ഥക്കമേ അകോവിദതം ദസ്സേതി. ന ഹേത്ഥ ചസദ്ദേന അതിരേകത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. യദി ചേത്ഥ ഏതദത്ഥോയേവ ച-കാരോ അധിപ്പേതോ സിയാ, ഏവം സതി ന കത്തബ്ബോയേവ പഠമസദ്ദേനേവ അഞ്ഞാസം ദുതിയാദിസങ്ഗീതീനമ്പി അത്ഥിഭാവസ്സ ദീപിതത്താ. ദുതിയാദിം ഉപാദായ ഹി പഠമസദ്ദപ്പയോഗോ ദീഘാദിം ഉപാദായ രസ്സാദിസദ്ദപ്പയോഗോ വിയ. യഥാപച്ചയം തത്ഥ തത്ഥ ദേസിതത്താ പഞ്ഞത്തത്താ ച വിപ്പകിണ്ണാനം ധമ്മവിനയാനം സങ്ഗഹേത്വാ ഗായനം കഥനം സങ്ഗീതി. ഏതേന തംതംസിക്ഖാപദാനം സുത്താനഞ്ച ആദിപരിയോസാനേസു അന്തരന്തരാ ച സമ്ബന്ധവസേന ഠപിതം സങ്ഗീതികാരവചനം സങ്ഗഹിതം ഹോതി. മഹാവിസയത്താ പൂജനീയത്താ ച മഹതീ സങ്ഗീതി മഹാസങ്ഗീതി, പഠമാ മഹാസങ്ഗീതി പഠമമഹാസങ്ഗീതി. നിദാനകോസല്ലത്ഥന്തി നിദദാതി ദേസനം ദേസകാലാദിവസേന അവിദിതം വിദിതം കത്വാ നിദസ്സേതീതി നിദാനം, തത്ഥ കോസല്ലം നിദാനകോസല്ലം, തദത്ഥന്തി അത്ഥോ.

സത്താനം ദസ്സനാനുത്തരിയസരണാദിപടിലാഭഹേതുഭൂതാസു വിജ്ജമാനാസുപി അഞ്ഞാസു ഭഗവതോ കിരിയാസു ‘‘ബുദ്ധോ ബോധേയ്യ’’ന്തി പടിഞ്ഞായ അനുലോമനതോ വേനേയ്യാനം മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ കിരിയാ നിപ്പരിയായേന ബുദ്ധകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മചക്കപ്പവത്തനഞ്ഹി ആദിം കത്വാ’’തി. തത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയാദിധമ്മോയേവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ –

‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦).

കതബുദ്ധകിച്ചേതി കതം പരിനിട്ഠാപിതം ബുദ്ധകിച്ചം യേന, തസ്മിം കതബുദ്ധകിച്ചേ ഭഗവതി ലോകനാഥേതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേന ബുദ്ധകത്തബ്ബസ്സ കസ്സചിപി അസേസിതഭാവം ദസ്സേതി. തതോയേവ ഹി സോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോതി. നനു ച സാവകേഹി വിനീതാപി വിനേയ്യാ ഭഗവതായേവ വിനീതാ ഹോന്തി, തഥാ ഹി സാവകഭാസിതം സുത്തം ബുദ്ധവചനന്തി വുച്ചതി, സാവകവിനേയ്യാ ച ന താവ വിനീതാതി? നായം ദോസോ തേസം വിനയനൂപായസ്സ സാവകേസു ഠപിതത്താ. തേനേവാഹ –

‘‘ന താവാഹം പാപിമ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, യാവ ന ഭിക്ഖൂ വിയത്താ വിനീതാ വിസാരദാ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ ഉപ്പന്നം പരപ്പവാദം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൬൮).

‘‘കുസിനാരായ’’ന്തിആദിനാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബുതദേസകാലവിസേസദസ്സനം, ‘‘അപരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ’’തി ഗാഹസ്സ മിച്ഛാഭാവദസ്സനത്ഥം ലോകേ ജാതസംവഡ്ഢഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. തഥാ ഹി മനുസ്സഭാവസ്സ സുപാകടകരണത്ഥം മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ ദാരപരിഗ്ഗഹാദീനിപി കരോന്തീതി. കുസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി തസ്സ നഗരസ്സ ഉപവത്തനഭൂതം മല്ലരാജൂനം സാലവനുയ്യാനം ദസ്സേതി. തത്ഥ നഗരം പവിസിതുകാമാ ഉയ്യാനതോ ഉപേച്ച വത്തന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ഉപവത്തനന്തി സാലവനം വുച്ചതി. യഥാ ഹി അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായം, ഏവം തം ഉയ്യാനം കുസിനാരായ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായ ഹോതി. യഥാ ച ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ, തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. യമകസാലാനമന്തരേതി യമകസാലാനം വേമജ്ഝേ. തത്ഥ കിര ഭഗവതോ പഞ്ഞത്തസ്സ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചസ്സ ഏകാ സാലപന്തി സീസഭാഗേ ഹോതി, ഏകാ പാദഭാഗേ, തത്രാപി ഏകോ തരുണസാലോ സീസഭാഗസ്സ ആസന്നോ ഹോതി, ഏകോ പാദഭാഗസ്സ, തസ്മാ ‘‘യമകസാലാനമന്തരേ’’തി വുത്തം. അപി ച ‘‘യമകസാലാ നാമ മൂലക്ഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബേത്വാ ഠിതസാലാ’’തിപി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം.

അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി ഉപാദീയതേ കമ്മകിലേസേഹീതി ഉപാദി, വിപാകക്ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. സോ പന ഉപാദി കിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരനിമ്മഥനേന നിബ്ബാനപ്പത്തിയം അനോസ്സട്ഠോ, ഇധ ഖന്ധമച്ചുമാരനിമ്മഥനേന ഓസ്സട്ഠോ നിസേസിതോതി അയം അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു നത്ഥി ഏതിസ്സാ ഉപാദിസേസോതി കത്വാ. നിബ്ബാനധാതൂതി ചേത്ഥ നിബ്ബുതിമത്തം അധിപ്പേതം, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചായം കരണനിദ്ദേസോ. പരിനിബ്ബാനേതി പരിനിബ്ബാനട്ഠാനേ, നിമിത്തത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനം, പരിനിബ്ബാനഹേതു സന്നിപതിതാനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഘസ്സ ഥേരോ സങ്ഘത്ഥേരോ. സോ പന സങ്ഘോ കിംപരിമാണോതി ആഹ ‘‘സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാന’’ന്തി. നിച്ചസാപേക്ഖത്താ ഹി ഈദിസേസു സമാസോ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ ഗരുകുല’’ന്തി. സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനന്തി ച സങ്ഘത്ഥേരാനംയേവ സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം. തദാ ഹി ‘‘സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ഏത്തകാ’’തി പമാണരഹിതാ. തഥാ ഹി വേളുവഗാമേ വേദനാവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായ ‘‘ന ചിരേന ഭഗവാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി സുത്വാ തതോ തതോ ആഗതേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകഭിക്ഖുപി പക്കന്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഗണനം വീതിവത്തോ സങ്ഘോ അഹോസി. ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ മഹാകസ്സപോതി മഹന്തേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതത്താ മഹന്തോ കസ്സപോതി മഹാകസ്സപോ, അപിച കുമാരകസ്സപത്ഥേരം ഉപാദായ അയം മഹാഥേരോ ‘‘മഹാകസ്സപോ’’തി വുച്ചതി. അഥ കിമത്ഥം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി ആഹ ‘‘സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ’’തിആദി. സത്ത അഹാനി സമാഹടാനി സത്താഹം, സത്താഹം പരിനിബ്ബുതസ്സ അസ്സാതി സത്താഹപരിനിബ്ബുതോ, ഭഗവാ, തസ്മിം സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി, ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനദിവസതോ പട്ഠായ സത്താഹേ വീതിവത്തേതി വുത്തം ഹോതി. സുഭദ്ദേന വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന വുത്തവചനം സമനുസ്സരന്തോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ സുഭദ്ദോതി തസ്സ നാമം, വുഡ്ഢകാലേ പന പബ്ബജിതത്താ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോതി വുച്ചതി. ‘‘അലം ആവുസോ’’തിആദിനാ തേന വുത്തവചനം നിദസ്സേതി. സോ ഹി സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദ്ധിം പാവായ കുസിനാരം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നേസു പഞ്ചമത്തേസു ഭിക്ഖുസതേസു അവീതരാഗേ ഭിക്ഖൂ അന്തരാമഗ്ഗേ ദിട്ഠആജീവകസ്സ സന്തികാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനം സുത്വാ പത്തചീവരാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ നാനപ്പകാരം പരിദേവന്തേ ദിസ്വാ ഏവമാഹ.

കസ്മാ പന സോ ഏവമാഹ? ഭഗവതി ആഘാതേന. അയം കിര സോ ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൩) ആഗതേ ആതുമാവത്ഥുസ്മിം നഹാപിതപുബ്ബകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഭഗവതി കുസിനാരതോ നിക്ഖമിത്വാ അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ആതുമം ഗച്ഛന്തേ ‘‘ഭഗവാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ ആഗതകാലേ ‘‘യാഗുദാനം കരിസ്സാമീ’’തി സാമണേരഭൂമിയം ഠിതേ ദ്വേ പുത്തേ ഏതദവോച ‘‘ഭഗവാ കിര താതാ ആതുമം ആഗച്ഛതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ താതാ ഖുരഭണ്ഡം ആദായ നാളിയാവാപകേന അനുഘരകം അനുഘരകം ആഹിണ്ഡഥ, ലോണമ്പി തേലമ്പി തണ്ഡുലമ്പി ഖാദനീയമ്പി സംഹരഥ, ഭഗവതോ ആഗതസ്സ യാഗുദാനം കരിസ്സാമീ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. അഥ ഭഗവതി ആതുമം ആഗന്ത്വാ ഭുസാഗാരകം പവിട്ഠേ സുഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം ഗാമദ്വാരം ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഹത്ഥകമ്മമത്തം മേ ദേഥാ’’തി ഹത്ഥകമ്മം യാചിത്വാ ‘‘കിം ഭന്തേ കരോമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി സബ്ബൂപകരണാനി ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരേ ഉദ്ധനാനി കാരേത്വാ ഏകം കാളകം കാസാവം നിവാസേത്വാ താദിസമേവ പാരുപിത്വാ ‘‘ഇദം കരോഥ, ഇദം കരോഥാ’’തി സബ്ബരത്തിം വിചാരേന്തോ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭോജ്ജയാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച പടിയാദാപേസി. ഭോജ്ജയാഗു നാമ ഭുഞ്ജിത്വാ പാതബ്ബയാഗു, തത്ഥ സപ്പിമധുഫാണിതമച്ഛമംസപുപ്ഫഫലരസാദി യം കിഞ്ചി ഖാദനീയം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബം പവിസതി, കീളിതുകാമാനം സീസമക്ഖനയോഗ്ഗാ ഹോതി സുഗന്ധഗന്ധാ.

അഥ ഭഗവാ കാലസ്സേവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പിണ്ഡായ ചരിതും ആതുമാഭിമുഖോ പായാസി. മനുസ്സാ തസ്സ ആരോചേസും ‘‘ഭഗവാ പിണ്ഡായ ഗാമം പവിസതി, തയാ കസ്സ യാഗു പടിയാദിതാ’’തി. സോ യഥാനിവത്ഥപാരുതേഹേവ തേഹി കാളകകാസാവേഹി ഏകേന ഹത്ഥേന ദബ്ബിഞ്ച കടച്ഛുഞ്ച ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മാ വിയ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ യാഗു’’ന്തി ആഹ. തതോ ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തീ’’തി ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൩) ആഗതനയേന ഭഗവാ പുച്ഛിത്വാ ച സുത്വാ ച തം വുഡ്ഢപബ്ബജിതം വിഗരഹിത്വാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അകപ്പിയസമാദാപനസിക്ഖാപദം ഖുരഭണ്ഡപരിഹരണസിക്ഖാപദഞ്ചാതി ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ അനേകകപ്പകോടിയോ ഭോജനം പരിയേസന്തേഹേവ വീതിനാമിതാ, ഇദം പന തുമ്ഹാകം അകപ്പിയം, അധമ്മേന ഉപ്പന്നഭോജനം ഇമം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനേകാനി അത്തഭാവസഹസ്സാനി അപായേസ്വേവ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, അപേഥ മാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഭിക്ഖാചാരാഭിമുഖോ അഗമാസി, ഏകഭിക്ഖുനാപി ന കിഞ്ചി ഗഹിതം.

സുഭദ്ദോ അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘അയം ‘സബ്ബം ജാനാമീ’തി ആഹിണ്ഡതി, സചേ ന ഗഹേതുകാമോ പേസേത്വാ ആരോചേതബ്ബം അസ്സ, പക്കാഹാരോ നാമ സബ്ബചിരം തിട്ഠന്തോ സത്താഹമത്തം തിട്ഠേയ്യ, ഇദഞ്ച മമ യാവജീവം പരിയത്തം അസ്സ, സബ്ബം തേന നാസിതം, അഹിതകാമോ അയം മയ്ഹ’’ന്തി ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ദസബലേ ധരമാനേ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘അയം ഉച്ചകുലാ പബ്ബജിതോ മഹാപുരിസോ, സചേ കിഞ്ചി വക്ഖാമി, മമംയേവ സന്തജ്ജേസ്സതീ’’തി. സ്വായം അജ്ജ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തോ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ’’തി സുത്വാ ലദ്ധസ്സാസോ വിയ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഏവമാഹ. ഥേരോ പന തം സുത്വാ ഹദയേ പഹാരം വിയ മത്ഥകേ പതിതസുക്കാസനിം വിയ മഞ്ഞി, ധമ്മസംവേഗോ ചസ്സ ഉപ്പജ്ജി ‘‘സത്താഹമത്തപരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ, അജ്ജാപിസ്സ സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ധരതിയേവ, ദുക്ഖേന ഭഗവതാ ആരാധിതസാസനേ നാമ ഏവം ലഹും മഹന്തം പാപകസടം കണ്ടകോ ഉപ്പന്നോ, അലം ഖോ പനേസ പാപോ വഡ്ഢമാനോ അഞ്ഞേപി ഏവരൂപേ സഹായേ ലഭിത്വാ സാസനം ഓസക്കാപേതു’’ന്തി.

തതോ ഥേരോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ ഖോ പനാഹം ഇമം മഹല്ലകം ഇധേവ പിലോതികം നിവാസേത്വാ ഛാരികായ ഓകിരാപേത്വാ നീഹരാപേസ്സാമി, മനുസ്സാ ‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സരീരേ ധരമാനേയേവ സാവകാ വിവദന്തീ’തി അമ്ഹാകം ദോസം ദസ്സേസ്സന്തി, അധിവാസേമി താവ. ഭഗവതാ ഹി ദേസിതധമ്മോ അസങ്ഗഹിതപുപ്ഫരാസിസദിസോ, തത്ഥ യഥാ വാതേന പഹടപുപ്ഫാനി യതോ വാ തതോ വാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ ഏവരൂപാനം വസേന ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ വിനയേ ഏകം ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി നസ്സിസ്സന്തി വിനസ്സിസ്സന്തി, സുത്തേ ഏകോ ദ്വേ പഞ്ഹവാരാ നസ്സിസ്സന്തി, അഭിധമ്മേ ഏകം ദ്വേ ഭൂമന്തരാനി നസ്സിസ്സന്തി, ഏവം അനുക്കമേന മൂലേ നട്ഠേ പിസാചസദിസാ ഭവിസ്സാമ, തസ്മാ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹം കരിസ്സാമി, ഏവം സതി ദള്ഹസുത്തേന സങ്ഗഹിതപുപ്ഫാനി വിയ അയം ധമ്മവിനയോ നിച്ചലോ ഭവിസ്സതി. ഏതദത്ഥഞ്ഹി ഭഗവാ മയ്ഹം തീണി ഗാവുതാനി പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസി, തീഹി ഓവാദേഹി ഉപസമ്പദം അകാസി, കായതോ ചീവരപരിവത്തനം അകാസി, ആകാസേ പാണിം ചാലേത്വാ ചന്ദോപമപടിപദം കഥേന്തോ മഞ്ഞേവ സക്ഖിം കത്വാ കഥേസി, തിക്ഖത്തും സകലസാസനരതനം പടിച്ഛാപേസി, മാദിസേ ഭിക്ഖുമ്ഹി തിട്ഠമാനേ അയം പാപോ സാസനേ വഡ്ഢിം മാ അലത്ഥു, യാവ അധമ്മോ ന ദിപ്പതി, ധമ്മോ ന പടിബാഹീയതി, അവിനയോ ന ദിപ്പതി, വിനയോ ന പടിബാഹീയതി, അധമ്മവാദിനോ ന ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ന ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, അവിനയവാദിനോ ന ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ന ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, താവ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിസ്സാമി, തതോ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ പഹോനകം ഗഹേത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയേ കഥേസ്സന്തി, അഥായം പാപോ സയമേവ നിഗ്ഗഹം പാപുണിസ്സതി, പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്ഖിസ്സതി, സാസനം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ഭവിസ്സതീ’’തി. ചിന്തേത്വാ സോ ‘‘ഏവം നാമ മയ്ഹം ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തി കസ്സചി അനാരോചേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമസ്സാസേത്വാ അഥ പച്ഛാ ധാതുഭാജനദിവസേ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസി. തേന വുത്തം ‘‘ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ…പേ… ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീ’’തി.

തത്ഥ അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം. ആവുസോതി പരിദേവന്തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി. മാ സോചിത്ഥാതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നബലവസോകേന മാ സോചിത്ഥ. മാ പരിദേവിത്ഥാതി വാചായ മാ പരിദേവിത്ഥ ‘‘പരിദേവനം വിലാപോ’’തി വചനതോ. ഇദാനി അസോചനാദീസു കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുമുത്താ മയ’’ന്തിആദിമാഹ. തേന മഹാസമണേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം, തതോ മഹാസമണതോ സുട്ഠു മുത്താ മയന്തി അത്ഥോ, ഉപദ്ദുതാ ച ഹോമ തദാതി അധിപ്പായോ. ഹോമാതി വാ അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം, അഹുമ്ഹാതി അത്ഥോ, അനുസ്സരന്തോ ധമ്മസംവേഗവസേനാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മസഭാവചിന്താവസേന പവത്തം സഹോത്തപ്പഞാണം ധമ്മസംവേഗോ. വുത്തഞ്ഹേതം –