൭. വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൫. സത്തമേ ഏവംനാമകേ നഗരേതി കോസമ്ബീനാമകേ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാവ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ കോസമ്ബീതി സങ്ഖ്യം അഗമാസി. കുസുമ്ബസ്സ നാമ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താതി ഏകേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കുസുമ്ബസ്സ ഇസിനോ നിവാസഭൂമി കോസമ്ബീ, തസ്സ ച അവിദൂരേ ഭവത്താ നഗരം കോസമ്ബീതി സങ്ഖ്യം ഗതന്തി. ഘോസിതനാമകേന കിര സേട്ഠിനാ സോ കാരിതോതി ഏത്ഥ കോ ഘോസിതസേട്ഠി, കഥഞ്ചാനേന സോ ആരാമോ കാരിതോതി? പുബ്ബേ കിര അദ്ദിലരട്ഠം നാമ അഹോസി. തതോ കോതൂഹലകോ നാമ ദലിദ്ദോ ഛാതകഭയേന സപുത്തദാരോ സുഭിക്ഖം രട്ഠം ഗച്ഛന്തോ പുത്തം വഹിതും അസക്കോന്തോ ഛഡ്ഡേത്വാ അഗമാസി. മാതാ നിവത്തിത്വാ തം ഗഹേത്വാ ഗതാ. തേ ഏകം ഗോപാലകഗാമം പവിസിംസു. ഗോപാലകാനഞ്ച തദാ ബഹുപായാസോ പടിയത്തോ ഹോതി, തതോ പായാസം ലഭിത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. അഥ സോ പുരിസോ ബഹുതരം പായാസം ഭുത്തോ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ രത്തിഭാഗേ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ സുനഖിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ കുക്കുരോ ജാതോ, സോ ഗോപാലകസ്സ പിയോ അഹോസി. ഗോപാലകോ ച പച്ചേകബുദ്ധം ഉപട്ഠാതി. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഭത്തകിച്ചകാലേ കുക്കുരസ്സ ഏകം പിണ്ഡം ദേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ഗോപാലകേന സദ്ധിം പണ്ണസാലമ്പി ഗച്ഛതി, ഗോപാലകേ അസന്നിഹിതേ ഭത്തവേലായം സയമേവ ഗന്ത്വാ കാലാരോചനത്ഥം പണ്ണസാലദ്വാരേ ഭുസ്സതി, അന്തരാമഗ്ഗേപി ചണ്ഡമിഗേ ദിസ്വാ ഭുസ്സിത്വാ പലാപേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ മുദുകേന ചിത്തേന കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തത്രാസ്സ ‘‘ഘോസകദേവപുത്തോ’’ത്വേവ നാമം അഹോസി.

സോ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ കോസമ്ബിയം ഏകസ്മിം കുലഘരേ നിബ്ബത്തി. തം അപുത്തകോ കിര സേട്ഠി തസ്സ മാതാപിതൂനം ധനം ദത്വാ പുത്തം കത്വാ അഗ്ഗഹേസി. അഥ അത്തനോ പുത്തേ ജാതേ സത്തക്ഖത്തും ഘാതാപേതും ഉപക്കമി. സോ പുഞ്ഞവന്തതായ സത്തസുപി ഠാനേസു മരണം അപ്പത്വാ അവസാനേ ഏകായ സേട്ഠിധീതായ വേയ്യത്തിയേന ലദ്ധജീവികോ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം പത്വാ ഘോസിതസേട്ഠി നാമ ജാതോ. അഞ്ഞേപി കോസമ്ബിയം കുക്കുടസേട്ഠി, പാവാരിയസേട്ഠീതി ദ്വേ സേട്ഠിനോ അത്ഥി, ഇമിനാ സദ്ധിം തയോ അഹേസും.

തേന ച സമയേന തേസം സഹായകാനം സേട്ഠീനം കുലൂപകാ പഞ്ചസതാ ഇസയോ പബ്ബതപാദേ വസിംസു. തേ കാലേന കാലം ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥം മനുസ്സപഥം ആഗച്ഛന്തി. അഥേകസ്മിം വാരേ ഗിമ്ഹസമയേ മനുസ്സപഥം ആഗച്ഛന്താ നിരുദകം മഹാകന്താരം അതിക്കമിത്വാ കന്താരപരിയോസാനേ മഹന്തം നിഗ്രോധരുക്ഖം ദിസ്വാ ചിന്തേസും ‘‘യാദിസോ അയം രുക്ഖോ, അദ്ധാ ഏത്ഥ മഹേസക്ഖായ ദേവതായ ഭവിതബ്ബം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ പാനീയം വാ പരിഭോജനീയം വാ ദദേയ്യാ’’തി. ദേവതാ ഇസീനം അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘ഇമേസം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ആനുഭാവേന വിടപന്തരതോ നങ്ഗലസീസമത്തം ഉദകധാരം പവത്തേസി. ഇസിഗണോ രജതക്ഖന്ധസദിസം ഉദകവട്ടിം ദിസ്വാ അത്തനോ ഭാജനേഹി ഉദകം ഗഹേത്വാ പരിഭോഗം കത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ദേവതായ അമ്ഹാകം പരിഭോഗുദകം ദിന്നം, ഇദം പന അഗാമകം മഹാരഞ്ഞം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ ആഹാരമ്പി ദദേയ്യാ’’തി. ദേവതാ ഇസീനം ഉപകപ്പനവസേന ദിബ്ബാനി യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദത്വാ സന്തപ്പേസി.

ഇസയോ ചിന്തയിംസു ‘‘ദേവതായ അമ്ഹാകം പരിഭോഗുദകമ്പി ഭോജനമ്പി സബ്ബം ദിന്നം, സാധു വതസ്സ, സചേ നോ അത്താനം ദസ്സേയ്യാ’’തി. ദേവതാ തേസം അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ഉപഡ്ഢകായം ദസ്സേസി. ദേവതേ മഹതീ തേ സമ്പത്തി, കിം കമ്മം കത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം അധിഗതാസീതി. നാതിമഹന്തം പരിത്തകം കമ്മം കത്വാതി. ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മം നിസ്സായ ഹി ദേവതായ സമ്പത്തി ലദ്ധാ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഗേഹേ അയം ദേവപുത്തോ കമ്മകാരോ അഹോസി. സേട്ഠിസ്സ ഹി ഗേഹേ ഉപോസഥദിവസേസു അന്തമസോ ദാസകമ്മകാരേ ഉപാദായ സബ്ബോ ജനോ ഉപോസഥികോ ഹോതി. ഏകദിവസം അയം കമ്മകാരോ ഏകകോവ പാതോ ഉട്ഠായ കമ്മന്തം ഗതോ. മഹാസേട്ഠി നിവാപം ലഭമാനമനുസ്സേ സല്ലക്ഖേന്തോ ഏതസ്സേവേകസ്സ അരഞ്ഞം ഗതഭാവം ഞത്വാ അസ്സ സായമാസത്ഥായ നിവാപം അദാസി. ഭത്തകാരദാസീ ഏകസ്സേവ ഭത്തം പചിത്വാ അരഞ്ഞതോ ആഗതസ്സ ഭത്തം വഡ്ഢേത്വാ അദാസി. കമ്മകാരോ ചിന്തയി ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇമസ്മിം കാലേ ഗേഹം ഏകസദ്ദം അഹോസി, അജ്ജ അതിവിയ സന്നിസിന്നം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി. തസ്സ സാ ആചിക്ഖി ‘‘അജ്ജ ഇമസ്മിം ഗേഹേ സബ്ബേ മനുസ്സാ ഉപോസഥികാ, മഹാസേട്ഠി തുയ്ഹേവേകസ്സ നിവാപം അദാസീ’’തി. ഏവം അമ്മാതി. ആമ സാമീതി. ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഉപോസഥം സമാദിന്നസ്സ ഉപോസഥകമ്മം ഹോതി, ന ഹോതീ’’തി മഹാസേട്ഠിം പുച്ഛ അമ്മാതി. തായ ഗന്ത്വാ പുച്ഛിതോ മഹാസേട്ഠി ആഹ – ‘‘സകലഉപോസഥകമ്മം ന ഹോതി, ഉപഡ്ഢകമ്മം പന ഹോതി, ഉപോസഥികോ ഹോതീ’’തി. കമ്മകാരോ ഭത്തം അഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വസനട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിപജ്ജി. തസ്സ ആഹാരപരിക്ഖീണകായസ്സ രത്തിം വാതോ കുപ്പി. സോ പച്ചൂസസമയേ കാലം കത്വാ ഉപഡ്ഢുപോസഥകമ്മനിസ്സന്ദേന മഹാവത്തനിഅടവിദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

സോ തം പവത്തിം ഇസീനം ആരോചേസി. ഇസയോ പുച്ഛിംസു ‘‘തുമ്ഹേഹി മയം ‘ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോ’തി അസ്സുതപുബ്ബം സാവിതാ, ഉപ്പന്നോ നു ഖോ ലോകേ ബുദ്ധോ’’തി. ആമ, ഭന്തേ, ഉപ്പന്നോതി. ഇദാനി കുഹിം വസതീതി. സാവത്ഥിയം നിസ്സായ ജേതവനേ, ഭന്തേതി. ഇസയോ ‘‘തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, മയം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബീനഗരം സമ്പാപുണിംസു. മഹാസേട്ഠിനോ ‘‘ഇസയോ ആഗതാ’’തി പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ‘‘സ്വേ അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ഇസിഗണസ്സ മഹാദാനം അദംസു. ഇസയോ ‘‘ഭുത്വാവ ഗച്ഛാമാ’’തി ആപുച്ഛിംസു. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ ഏകമ്പി മാസം ദ്വേപി തയോപി ചത്താരോപി മാസേ വസിത്വാ ഗച്ഛഥ, ഇമസ്മിം പന വാരേ ഹിയ്യോ ആഗന്ത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഗച്ഛാമാ’’തി വദഥ, കിം ഇദന്തി. ആമ ഗഹപതയോ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ന ഖോ പന സക്കാ ജീവിതന്തരായോ ജാനിതും, തേന മയം തുരിതാ ഗച്ഛാമാതി. തേന ഹി, ഭന്തേ, മയമ്പി ആഗച്ഛാമ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിംയേവ ഗച്ഛഥാതി. ‘‘തുമ്ഹേ അഗാരിയാ നാമ മഹാജടാ, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, മയം പുരേതരം ഗമിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ഏകട്ഠാനേ ദ്വേ ദിവസാനി അവസിത്വാ തുരിതഗമനേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനവിഹാരേ സത്ഥു സന്തികമേവ അഗമംസു. തത്ഥ മധുരധമ്മകഥം സുത്വാ സബ്ബേവ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

തേപി തയോ സേട്ഠിനോ പഞ്ചഹി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി സപ്പിമധുഫാണിതാദീനി ചേവ പട്ടുണ്ണദുകൂലാദീനി ച ആദായ കോസമ്ബിതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനസാമന്തേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തിണ്ണമ്പി സഹായാനം മധുരധമ്മകഥം കഥേസി. തേ ബലവസോമനസ്സജാതാ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ മഹാദാനം അദംസു, പുന നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേതി ഏവം അഡ്ഢമാസം ദാനം ദത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ജനപദം ആഗമനായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി പാദമൂലേ നിപജ്ജിംസു. ഭഗവാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ ഗഹപതയോ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏത്താവതാ പടിഞ്ഞാ ദിന്നാ നാമ ഹോതീ’’തി ഗഹപതയോ സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ദിന്നാ നോ ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ’’തി പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം കാരേത്വാ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിം പത്വാ ‘‘ലോകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി കഥയിംസു. തയോ ജനാ അത്തനോ അത്തനോ ആരാമേ മഹന്തം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ ഭഗവതോ വിഹാരേ കാരാപേസും. തത്ഥ കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ കുക്കുടാരാമോ നാമ അഹോസി. പാവാരികസേട്ഠിനാ അമ്ബവനേ കാരിതോ പാവാരികമ്ബവനം നാമ. ഘോസിതേന കാരിതോ ഘോസിതാരാമോ നാമ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഘോസിതനാമകേന കിര സേട്ഠിനാ സോ കാരിതോ’’തി.

യോ അഭിനിക്ഖമനകാലേ സദ്ധിം നിക്ഖന്തോ, യസ്സ ച സത്ഥാരാ പരിനിബ്ബാനകാലേ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ ആണത്തോ, തം സന്ധായാഹ ‘‘ബോധിസത്തകാലേ ഉപട്ഠാകഛന്നസ്സാ’’തി. ഇമിനാ ച യോ മജ്ഝിമനികായേ ഛന്നോവാദസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൮൯ ആദയോ) ഗിലാനോ ഹുത്വാ ധമ്മസേനാപതിനാ ഓവദിയമാനോപി മാരണന്തികവേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ തിണ്ഹേന സത്ഥേന കണ്ഠനാളിം ഛിന്ദിത്വാ മരണഭയേ ഉപ്പന്നേ ഗതിനിമിത്തേ ച ഉപട്ഠിതേ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ സംവിഗ്ഗോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അരഹത്തം പത്വാ സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായി, അയം സോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. പൂജാവചനപ്പയോഗേ കത്തരി സാമിവചനസ്സപി ഇച്ഛിതത്താ ആഹ ‘‘ഗാമസ്സ വാ പൂജിത’’ന്തി. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥാനുസാരതോ വേദിതബ്ബം. ഏകേകോ കോട്ഠാസോതി ഏകേകോ ഭാഗോ.

൩൬൬. കിരിയതോ സമുട്ഠാനഭാവോതി കേവലം കിരിയാമത്തതോ സമുട്ഠാനഭാവം പടിക്ഖിപതി, വത്ഥുനോ പന അദേസനായ കുടികരണകിരിയായ ച സമുട്ഠാനതോ കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഭിക്ഖൂ വാ അനഭിനേയ്യാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ ‘‘അയം വാ സോ മഹാനാഗോ’’തിആദീസു വിയ അവധാരണത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.