൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം

൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി പാരാജികസംവണ്ണനാസമനന്തരാ യാ തേരസകാദിസംവണ്ണനാ സമാരദ്ധാ, തസ്സാപി –

അനാകുലാ അസന്ദേഹാ, പരിപുണ്ണവിനിച്ഛയാ;

അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നാ, ഹോതി സാരത്ഥദീപനീ.

തേരസകസ്സാതി തേരസ സിക്ഖാപദാനി പരിമാണാനി അസ്സ കണ്ഡസ്സാതി തേരസകം, തസ്സ തേരസകസ്സ കണ്ഡസ്സാതി അത്ഥോ.

൨൩൪. അനഭിരതോതി അഞ്ഞത്ഥ ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോ വുച്ചതി, ഇധ പന കാമരാഗവസേന ഉക്കണ്ഠിതതായ വിക്ഖിത്തചിത്തതായ സമന്നാഗതോ അധിപ്പേതോതി ആഹ വിക്ഖിത്തചിത്തോതിആദി.

൨൩൬-൨൩൭. സഞ്ചേതനികാതി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ വിജ്ജമാനത്ഥതായ സാത്ഥകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി. തത്ഥ ചേതനാതി വീതിക്കമവസപ്പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ. അസ്സാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ. ഇമസ്മിം വികപ്പേ ഇക-സദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥോ നത്ഥീതി ആഹ സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാതി. ഇദാനി സം-സദ്ദസ്സ അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഇക-സദ്ദോവ അസ്സത്ഥിഅത്ഥം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ സഞ്ചേതനാ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികാതി ദുതിയവികപ്പമാഹ. സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി പദഭാജനേ വത്തബ്ബേ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ ജാനന്തോതിആദി വുത്തം. ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോതി മോചനത്ഥം ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോ.

ആസയഭേദതോതി പിത്താദിആസയഭേദതോ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി ഹി രഞ്ഞോപി ചക്കവത്തിസ്സ പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാസയേസു ചതൂസു അഞ്ഞതരോ ആസയോ ഹോതിയേവ, മന്ദപഞ്ഞാനം പന ചത്താരോപി ആസയാ ഹോന്തി. ധാതുനാനത്തതോതി പഥവീധാതുആദീനം ചതുന്നം ധാതൂനം, ചക്ഖാദീനം വാ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം, രസസോണിതാദീനം വാ ധാതൂനം നാനത്തതോ.

വത്ഥിസീസന്തി വത്ഥിപുടസ്സ അബ്ഭന്തരേ മത്ഥകപസ്സം. ‘‘രാഗ…പേ… അസക്കോന്തോ’’തി രാഗപരിയുട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. രാജാ പന ‘‘സമ്ഭവസ്സ സകലകായോ ഠാന’’ന്തി സുതപുബ്ബത്താ വീമംസനത്ഥം ഏവമകാസീതി വദന്തി. ദകസോതന്തി മുത്തമഗ്ഗം, അങ്ഗജാതപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. ദകസോതോരോഹണതോ പട്ഠായ പന ഉപാദിന്നതോ വിനിമുത്തതായ സമ്ഭവേ ഉതുസമുട്ഠാനമേവ രൂപം അവസിസ്സതി, സേസം തിസമുട്ഠാനം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. ആപോധാതുയാ സന്താനവസേന പവത്തമാനായ അവത്ഥാവിസേസോ സമ്ഭവോ, സോ ചതുസമുട്ഠാനികോ അട്ഠകഥായം ചതുസമുട്ഠാനികേസു സമ്ഭവസ്സ വുത്തത്താ. സോ പന സോളസവസ്സകാലേ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രാഗവസേന ഠാനാചാവനം ഹോതീതി വദന്തി, തസ്മാ യം വുത്തം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി, തം സമ്ഭവസ്സ ഠാനാചാവനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ന പന സമ്ഭവോ ചിത്തസമുട്ഠാനോയേവാതി ദീപേതും, തേനേവ തത്ഥ വിസ്സട്ഠിഗ്ഗഹണം കതം. ‘‘ഖീണാസവാനം പന ബ്രഹ്മാനഞ്ച സമ്ഭവോ നത്ഥീ’’തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം, തസ്മാ യം വുത്തം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭) ‘‘താസം ദേവതാനം സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ നത്ഥീ’’തി, തമ്പി ഠാനാചാവനം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന പന ദേവതാനം സബ്ബസോ സമ്ഭവസ്സ അഭാവം സന്ധായ. ഛന്നമ്പി പന കാമാവചരദേവതാനം കാമാ പാകതികായേവ. മനുസ്സാ വിയ ഹി തേ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിവസേനേവ മേഥുനം പടിസേവന്തി, കേവലം പന നിസ്സന്ദാഭാവോ തേസം വത്തബ്ബോ. തങ്ഖണികപരിളാഹവൂപസമാവഹം സമ്ഫസ്സസുഖമേവ ഹി തേസം കാമകിച്ചം. കേചി പന ‘‘ചാതുമഹാരാജികതാവതിംസാനംയേവ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയാ കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതി, യാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗനമത്തേന, തുസിതാനം ഹത്ഥാമസനമത്തേന, നിമ്മാനരതീനം ഹസിതമത്തേന, പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ഓലോകിതമത്തേന കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തം താദിസസ്സ കാമേസു വിരജ്ജനസ്സ തേസു അഭാവതോ കാമാനഞ്ച ഉത്തരുത്തരി പണീതതരപണീതതമഭാവതോ.

തഥേവാതി ‘‘മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ’’തിആദിം അതിദിസതി. ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോ ചാവനാ വുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേതി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദി. ഏത്ഥാതി തീസുപി വാദേസു. അധിവാസേത്വാതി നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ പുന വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേ അധിവാസേത്വാ. അന്തരാ നിവാരേതുന്തി ഠാനതോ ചുതം ദകസോതം ഓതരിതും അദത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും. തേനാഹ – ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി. ഠാനാചാവനമത്തേനേവാതി ദകസോതം അനോതിണ്ണേപീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സകലോ കായോ ഠാന’’ന്തി വാദേ ഠാനാചാവനം വദന്തേന സകലസരീരതോ ചുതസ്സപി ദകസോതോരോഹണതോ പുബ്ബേ അപ്പമത്തകസ്സ അന്തരാളസ്സ സമ്ഭവതോ വുത്തം. സകലസരീരേ വാ തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ ഠിതസ്സ ഠാനാ ചുതം സന്ധായ ‘‘ഠാനാചാവനമത്തേനേവാ’’തി വുത്തം. നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവാതി മോചനസ്സാദേന ഉപക്കമന്തസ്സ. ഹത്ഥപരികമ്മാദീസു സതിപി മോചനസ്സാദേ നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ നത്ഥി ആപത്തീതി ആഹ ‘‘ഹത്തപരികമ്മ…പേ… അനാപത്തീ’’തി. അയം സബ്ബാചരിയസാധാരണവിനിച്ഛയോതി ‘‘ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിനാ വുത്തോ തിണ്ണമ്പി ആചരിയാനം സാധാരണോ വിനിച്ഛയോ.

ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ വിസഭാഗഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാതി പസന്നാ അത്ഥകാമതായ, കുദ്ധാ അനത്ഥകാമതായ. അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാതി സഭാവതോ ഭവിതബ്ബായ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ. ഉപസംഹരന്തീതി അത്തനോ ദേവാനുഭാവേന ഉപനേന്തി. ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തന്തി തദാ കിര പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ വിഗതസുരാപാനം മാലാഗന്ധാദിവിഭൂതിസമ്പന്നം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനാ ബോധിസത്തമാതാ സത്തമേ ദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സിരിസയനേ നിപന്നാ നിദ്ദം ഓക്കമമാനാ ഇമം സുപിനം അദ്ദസ – ചത്താരോ കിര നം മഹാരാജാനോ സയനേനേവ സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ അനോതത്തദഹം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ദിബ്ബഗന്ധേഹി വിലിമ്പേത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ തതോ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതോ, തസ്സ അന്തോ കനകവിമാനം അത്ഥി, തസ്മിം പാചീനതോ സീസം കത്വാ നിപജ്ജാപേസും. അഥ ബോധിസത്തോ സേതവരവാരണോ ഹുത്വാ തതോ അവിദൂരേ ഏകോ സുവണ്ണപബ്ബതോ, തത്ഥ ചരിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ രജതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ കനകവിമാനം പവിസിത്വാ മാതരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണപസ്സം ഫാലേത്വാ കുച്ഛിം പവിട്ഠസദിസോ അഹോസി. ഇമം സുപിനം സന്ധായ ഏതം വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്ത’’ന്തി.

പഞ്ച മഹാസുപിനേതി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൯൬) മഹന്തേഹി പുരിസേഹി പസ്സിതബ്ബതോ മഹന്താനഞ്ച അത്ഥാനം നിമിത്തഭാവതോ മഹാസുപിനേ. തേ പന പഞ്ച മഹാസുപിനേ നേവ ലോകിയമഹാജനോ പസ്സതി, ന മഹാരാജാനോ, ന ചക്കവത്തിരാജാനോ, ന അഗ്ഗസാവകാ, ന പച്ചേകബുദ്ധാ, ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, ഏകോ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തോയേവ പസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ’’തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന ബോധിസത്തോ കദാ തേ സുപിനേ പസ്സീതി? ‘‘സ്വേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചാതുദ്ദസിയം പക്ഖസ്സ രത്തിവിഭായനകാലേ പസ്സി. കാലവസേന ഹി ദിവാ ദിട്ഠോ സുപിനോ ന സമേതി, തഥാ പഠമയാമേ മജ്ഝിമയാമേ ച. പച്ഛിമയാമേ ബലവപച്ചൂസേ പന അസിതപീതസായിതേ സമ്മാപരിണാമഗതേ കായസ്മിം ഓജായ പതിട്ഠിതായ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛമാനേ ദിട്ഠസുപിനോ സമേതി. ഇട്ഠനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ ഇട്ഠം പടിലഭതി, അനിട്ഠനിമിത്തം പസ്സന്തോ അനിട്ഠം, തസ്മാ ബോധിസത്തോപി സുപിനം പസ്സന്തോ രത്തിവിഭായനകാലേ പസ്സി.

കേ പന തേ പഞ്ച മഹാസുപിനാതി? തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ പഞ്ച മഹാസുപിനാ പാതുരഹേസും (അ. നി. ൫.൧൯൬) – അയം മഹാപഥവീ മഹാസയനം അഹോസി, ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ ബിമ്ബോഹനം അഹോസി, പുരത്ഥിമേ സമുദ്ദേ വാമഹത്ഥോ ഓഹിതോ അഹോസി, പച്ഛിമേ സമുദ്ദേ ദക്ഖിണഹത്ഥോ ഓഹിതോ അഹോസി, ദക്ഖിണസമുദ്ദേ ഉഭോ പാദാ ഓഹിതാ അഹേസും, അയം പഠമോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ദബ്ബതിണസങ്ഖാതാ തിരിയാ നാമ തിണജാതി നങ്ഗലമത്തേന രത്തദണ്ഡേന നാഭിതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ വിദത്ഥിമത്തം രതനമത്തം ബ്യാമമത്തം യട്ഠിമത്തം ഗാവുതമത്തം അഡ്ഢയോജനമത്തം യോജനമത്തന്തി ഏവം ഉഗ്ഗന്ത്വാ അനേകയോജനസഹസ്സം നഭം ആഹച്ച ഠിതാ അഹോസി, അയം ദുതിയോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം സേതാ കിമീ കണ്ഹസീസാ പാദേഹി ഉസ്സക്കിത്വാ യാവ ജാണുമണ്ഡലാ പടിച്ഛാദേസും, അയം തതിയോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ചത്താരോ സകുണാ നാനാവണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ സബ്ബസേതാ സമ്പജ്ജിംസു, അയം ചതുത്ഥോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ബോധിസത്തോ മഹതോ മീള്ഹപബ്ബതസ്സ ഉപരൂപരി ചങ്കമതി അലിപ്പമാനോ മീള്ഹേന, അയം പഞ്ചമോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി. ഇമേ പഞ്ച മഹാസുപിനാ.

തത്ഥ പഠമോ അനുത്തരായ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പുബ്ബനിമിത്തം, ദുതിയോ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദേവമനുസ്സേസു സുപ്പകാസിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, തതിയോ ബഹൂനം ഓദാതവസനാനം ഗിഹീനം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ സരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ചതുത്ഥോ ഖത്തിയാദീനം ചതുന്നം വണ്ണാനം തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അനുത്തരവിമുത്തിസച്ഛികിരിയായ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചമോ ചതുന്നം പച്ചയാനം ലാഭിതായ തേസു ച അനുപലിത്തഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

അപിച യം സോ ചക്കവാളമഹാപഥവിം സിരിസയനഭൂതം അദ്ദസ, തം ബുദ്ധഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ബിമ്ബോഹനം അദ്ദസ, തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണബിമ്ബോഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ചത്താരോ ഹത്ഥപാദേ സമുദ്ദസ്സ ഉപരൂപരിഭാഗേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളമത്ഥകേ ഠിതേ അദ്ദസ, തം ധമ്മചക്കസ്സ അപ്പടിവത്തിയഭാവേ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അത്താനം ഉത്താനകം നിപന്നം അദ്ദസ, തം തീസു ഭവേസു അവകുജ്ജാനം സത്താനം ഉത്താനമുഖഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ പസ്സന്തോ വിയ അഹോസി, തം ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം യാവ ഭവഗ്ഗാ ഏകാലോകം അഹോസി, തം അനാവരണഞാണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതി തംതംവിസേസാധിഗമനിമിത്തഭൂതേ പഞ്ച മഹാസുപിനേ പസ്സി. തേന വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ’’തി.

കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേതി –

‘‘ഉസഭാ രുക്ഖാ ഗാവിയോ ഗവാ ച,

അസ്സോ കംസോ സിങ്ഗാലീ ച കുമ്ഭോ;

പോക്ഖരണീ ച അപാകചന്ദനം,

ലാബൂനി സീദന്തി സിലാ പ്ലവന്തി.

‘‘മണ്ഡൂകിയോ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലന്തി,

കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തി;

തസാ വകാ ഏളകാനം ഭയാ ഹീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൭൭) –

ഇമേ സോളസ സുപിനേ പസ്സന്തോ കോസലരാജാ വിയ.

൧. ഏകദിവസം കിര കോസലരാജാ രത്തിം നിദ്ദൂപഗതോ പച്ഛിമയാമേ സോളസ സുപിനേ പസ്സി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.മഹാസുപിനജാതകവണ്ണനാ). തത്ഥ ചത്താരോ അഞ്ജനവണ്ണാ കാളഉസഭാ ‘‘യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ചതൂഹി ദിസാഹി രാജങ്ഗണം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഉസഭയുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മഹാജനേ സന്നിപതിതേ യുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേത്വാ നദിത്വാ ഗജ്ജിത്വാ അയുജ്ഝിത്വാവ പടിക്കന്താ. ഇമം പഠമം സുപിനം അദ്ദസ.

൨. ഖുദ്ദകാ രുക്ഖാ ചേവ ഗച്ഛാ ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വിദത്ഥിമത്തമ്പി രതനമത്തമ്പി അനുഗ്ഗന്ത്വാവ പുപ്ഫന്തി ചേവ ഫലന്തി ച. ഇമം ദുതിയം അദ്ദസ.

൩. ഗാവിയോ തദഹുജാതാനം വച്ഛാനം ഖീരം പിവന്തിയോ അദ്ദസ. അയം തതിയോ സുപിനോ.

൪. ധുരവാഹേ ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നേ മഹാഗോണേ യുഗപരമ്പരായ അയോജേത്വാ തരുണേ ഗോദമ്മേ ധുരേ യോജേന്തേ അദ്ദസ, തേ ധുരം വഹിതും അസക്കോന്താ ഛഡ്ഡേത്വാ അട്ഠംസു, സകടാനി നപ്പവത്തിംസു. അയം ചതുത്ഥോ സുപിനോ.

൫. ഏകം ഉഭതോമുഖം അസ്സം അദ്ദസ, തസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു യവസീസം ദേന്തി, സോ ദ്വീഹിപി മുഖേഹി ഖാദതി. അയം പഞ്ചമോ സുപിനോ.

൬. മഹാജനോ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം സുവണ്ണപാതിം സമ്മജ്ജിത്വാ ‘‘ഇധ പസ്സാവം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ഉപനാമേസി, തം തത്ഥ പസ്സാവം കരോന്തം അദ്ദസ. അയം ഛട്ഠോ സുപിനോ.

൭. ഏകോ പുരിസോ രജ്ജും വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിപതി, തേന നിസിന്നപീഠസ്സ ഹേട്ഠാ സയിതാ ഛാതസിങ്ഗാലീ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ തം ഖാദതി. ഇമം സത്തമം സുപിനം അദ്ദസ.

൮. രാജദ്വാരേ ബഹൂഹി തുച്ഛകുമ്ഭേഹി പരിവാരേത്വാ ഠപിതം ഏകം മഹന്തം പൂരിതകുമ്ഭം അദ്ദസ, ചത്താരോപി പന വണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ചതൂഹി അനുദിസാഹി ച ഘടേഹി ഉദകം ആഹരിത്വാ പൂരിതകുമ്ഭമേവ പൂരേന്തി, പൂരിതപൂരിതം ഉദകം ഉത്തരിത്വാ പലായതി, തേപി പുനപ്പുനം തത്ഥേവ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ ഓലോകേന്താപി നത്ഥി. അയം അട്ഠമോ സുപിനോ.

൯. ഏകം പഞ്ചപദുമസഞ്ഛന്നം ഗമ്ഭീരം സബ്ബതോതിത്ഥം പോക്ഖരണിം അദ്ദസ, സമന്തതോ ദ്വിപദചതുപ്പദാ ഓതരിത്വാ തത്ഥ പാനീയം പിവന്തി, തസ്സാ മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരട്ഠാനേ ഉദകം ആവിലം, തീരപ്പദേസേ ദ്വിപദചതുപ്പദാനം അക്കമനട്ഠാനേ അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം. അയം നവമോ സുപിനോ.

൧൦. ഏകിസ്സായേവ ച കുമ്ഭിയാ പച്ചമാനം ഓദനം അപാകം അദ്ദസ, ‘‘അപാക’’ന്തി വിചാരേത്വാ വിഭജിത്വാ ഠപിതം വിയ തീഹാകാരേഹി പച്ചമാനം ഏകസ്മിം പസ്സേ അതികിലിന്നോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഉത്തണ്ഡുലോ, ഏകസ്മിം സുപക്കോതി. അയം ദസമോ സുപിനോ.

൧൧. സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്തേ അദ്ദസ. അയം ഏകാദസമോ സുപിനോ.

൧൨. തുച്ഛലാബൂനി ഉദകേ സീദന്താനി അദ്ദസ. അയം ദ്വാദസമോ സുപിനോ.

൧൩. മഹന്തമഹന്താ കൂടാഗാരപ്പമാണാ ഘനസിലാ നാവാ വിയ ഉദകേ പ്ലവമാനാ അദ്ദസ. അയം തേരസമോ സുപിനോ.

൧൪. ഖുദ്ദകമധുകപുപ്ഫപ്പമാണാ മണ്ഡൂകിയോ മഹന്തേ കണ്ഹസപ്പേ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പലനാളേ വിയ ഛിന്ദിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഗിലന്തിയോ അദ്ദസ. അയം ചുദ്ദസമോ സുപിനോ.

൧൫. ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഗാമഗോചരം കാകം കഞ്ചനവണ്ണവണ്ണതായ ‘‘സുവണ്ണാ’’തി ലദ്ധനാമേ സുവണ്ണരാജഹംസേ പരിവാരേന്തേ അദ്ദസ. അയം പന്നരസമോ സുപിനോ.

൧൬. പുബ്ബേ ദീപിനോ ഏളകേ ഖാദന്തി, തേ പന ഏളകേ ദീപിനോ അനുബന്ധിത്വാ മുരാമുരാതി ഖാദന്തേ അദ്ദസ, അഥഞ്ഞേ തസാ വകാ ഏളകേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ തസിതാ താസപ്പത്താ ഹുത്വാ ഏളകാനം ഭയാ പലായിത്വാ ഗുമ്ബഗഹനാനി പവിസിത്വാ നിലീയിംസു. അയം സോളസമോ സുപിനോ.

൧. തത്ഥ അധമ്മികാനം രാജൂനം അധമ്മികാനഞ്ച മനുസ്സാനം കാലേ ലോകേ വിപരിവത്തമാനേ കുസലേ ഓസന്നേ അകുസലേ ഉസ്സന്നേ ലോകസ്സ പരിഹീനകാലേ ദേവോ ന സമ്മാ വസ്സിസ്സതി, മേഘപാദാ ഛിജ്ജിസ്സന്തി, സസ്സാനി മിലായിസ്സന്തി, ദുബ്ഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, വസ്സിതുകാമാ വിയ ചതൂഹി ദിസാഹി മേഘാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഇത്ഥികാഹി ആതപേ പത്ഥടാനം വീഹിആദീനം തേമനഭയേന അന്തോ പവേസിതകാലേ പുരിസേസു കുദാലപിടകേ ആദായ ആളിബന്ധനത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു വസ്സനാകാരം ദസ്സേത്വാ ഗജ്ജിത്വാ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേത്വാ ഉസഭാ വിയ അയുജ്ഝിത്വാ അവസ്സിത്വാവ പലായിസ്സന്തി. അയം പഠമസ്സ വിപാകോ.

൨. ലോകസ്സ പരിഹീനകാലേ മനുസ്സാനം പരിത്തായുകകാലേ സത്താ തിബ്ബരാഗാ ഭവിസ്സന്തി, അസമ്പത്തവയാവ കുമാരിയോ പുരിസന്തരം ഗന്ത്വാ ഉതുനിയോ ചേവ ഗബ്ഭിനിയോ ച ഹുത്വാ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢിസ്സന്തി. ഖുദ്ദകരുക്ഖാനം പുപ്ഫം വിയ ഹി താസം ഉതുനിഭാവോ, ഫലം വിയ ച പുത്തധീതരോ ഭവിസ്സന്തി. അയം ദുതിയസ്സ വിപാകോ.

൩. മനുസ്സാനം ജേട്ഠാപചായികകമ്മസ്സ നട്ഠകാലേ സത്താ മാതാപിതൂസു വാ സസ്സുസസുരേസു വാ ലജ്ജം അനുപട്ഠപേത്വാ സയമേവ കുടുമ്ബം സംവിദഹന്താവ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മഹല്ലകാനം ദാതുകാമാ ദസ്സന്തി, അദാതുകാമാ ന ദസ്സന്തി, മഹല്ലകാ അനാഥാ ഹുത്വാ അസയംവസീ ദാരകേ ആരാധേത്വാ ജീവിസ്സന്തി തദഹുജാതാനം വച്ഛാനം ഖീരം പിവന്തിയോ മഹാഗാവിയോ വിയ. അയം തതിയസ്സ വിപാകോ.

൪. അധമ്മികരാജൂനം കാലേ അധമ്മികരാജാനോ പണ്ഡിതാനം പവേണികുസലാനം കമ്മനിത്ഥരണസമത്ഥാനം മഹാമത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, ധമ്മസഭായം വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി പണ്ഡിതേ വോഹാരകുസലേ മഹല്ലകേ അമച്ചേ ന ഠപേസ്സന്തി. തബ്ബിപരീതാനം പന തരുണതരുണാനം യസം ദസ്സന്തി, തഥാരൂപേ ഏവ ച വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ഠപേസ്സന്തി, തേ രാജകമ്മാനി ചേവ യുത്തായുത്തഞ്ച അജാനന്താ നേവ തം യസം ഉക്ഖിപിതും സക്ഖിസ്സന്തി, ന രാജകമ്മാനി നിത്ഥരിതും, തേ അസക്കോന്താ കമ്മധുരം ഛഡ്ഡേസ്സന്തി, മഹല്ലകാപി പണ്ഡിതാ അമച്ചാ യസം അലഭന്താ കിച്ചാനി നിത്ഥരിതും സമത്ഥാപി ‘‘കിം അമ്ഹാകം ഏതേഹി, മയം ബാഹിരകാ ജാതാ, അബ്ഭന്തരികാ തരുണദാരകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പന്നാനി കമ്മാനി ന കരിസ്സന്തി, ഏവം സബ്ബഥാപി തേസം രാജൂനം ഹാനിയേവ ഭവിസ്സതി, ധുരം വഹിതും അസമത്ഥാനം വച്ഛദമ്മാനം ധുരേ യോജിതകാലോ വിയ, ധുരവാഹാനഞ്ച മഹാഗോണാനം യുഗപരമ്പരായ അയോജിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചതുത്ഥസ്സ വിപാകോ.

൫. അധമ്മികരാജകാലേയേവ അധമ്മികബാലരാജാനോ അധമ്മികേ ലോലമനുസ്സേ വിനിച്ഛയേ ഠപേസ്സന്തി, തേ പാപപുഞ്ഞേസു അനാദരാ ബാലാ സഭായം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛയം ദേന്താ ഉഭിന്നമ്പി അത്ഥപച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ഖാദിസ്സന്തി അസ്സോ വിയ ദ്വീഹി മുഖേഹി യവസീസം. അയം പഞ്ചമസ്സ വിപാകോ.

൬. അധമ്മികായേവ വിജാതിരാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം ആസങ്കായ യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനേ വഡ്ഢേസ്സന്തി, ഏവം മഹാകുലാനി ദുഗ്ഗതാനി ഭവിസ്സന്തി, ലാമകകുലാനി ഇസ്സരാനി. തേ ച കുലീനാ പുരിസാ ജീവിതും അസക്കോന്താ ‘‘ഇമേ നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാ’’തി അകുലീനാനം ധീതരോ ദസ്സന്തി, ഇതി താസം കുലധീതാനം അകുലീനേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ജരസിങ്ഗാലസ്സ സുവണ്ണപാതിയം പസ്സാവകരണസദിസോ ഭവിസ്സതി. അയം ഛട്ഠസ്സ വിപാകോ.

൭. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഇത്ഥിയോ പുരിസലോലാ സുരാലോലാ അലങ്കാരലോലാ വിസിഖാലോലാ ആമിസലോലാ ഭവിസ്സന്തി ദുസ്സീലാ ദുരാചാരാ. താ സാമികേഹി കസിഗോരക്ഖാദീനി കമ്മാനി കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന സമ്ഭതം ധനം ജാരേഹി സദ്ധിം സുരം പിവന്തിയോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയമാനാ അന്തോഗേഹേ അച്ചായികമ്പി കിച്ചം അനോലോകേത്വാ ഗേഹപരിക്ഖേപസ്സ ഉപരിഭാഗേനപി ഛിദ്ദട്ഠാനേഹിപി ജാരേ ഉപധാരയമാനാ സ്വേ വപിതബ്ബയുത്തകം ബീജമ്പി കോട്ടേത്വാ യാഗുഭത്തഖജ്ജകാനി സജ്ജേത്വാ ഖാദമാനാ വിലുമ്പിസ്സന്തി ഹേട്ഠാപീഠകനിപന്നകഛാതകസിങ്ഗാലീ വിയ വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിത്തരജ്ജും. അയം സത്തമസ്സ വിപാകോ.

൮. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ലോകോ പരിഹായിസ്സതി, രട്ഠം നിരോജം ഭവിസ്സതി, രാജാനോ ദുഗ്ഗതാ കപണാ ഭവിസ്സന്തി. യോ ഇസ്സരോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ സതസഹസ്സമത്താ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തി, തേ ഏവം ദുഗ്ഗതാ സബ്ബേ ജനപദേ അത്തനോ കമ്മം കാരയിസ്സന്തി, ഉപദ്ദുതാ മനുസ്സാ സകേ കമ്മന്തേ ഛഡ്ഡേത്വാ രാജൂനംയേവ അത്ഥായ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാനി വപന്താ രക്ഖന്താ ലായന്താ മദ്ദന്താ പവേസേന്താ ഉച്ഛുഖേത്താനി കരോന്താ യന്താനി വാഹേന്താ ഫാണിതാദീനി പചന്താ പുപ്ഫാരാമേ ഫലാരാമേ ച കരോന്താ തത്ഥ തത്ഥ നിപ്ഫന്നാനി പുപ്ഫഫലാദീനി ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ കോട്ഠാഗാരമേവ പൂരേസ്സന്തി, അത്തനോ ഗേഹേസു തുച്ഛകോട്ഠേ ഓലോകേന്താപി ന ഭവിസ്സന്തി, തുച്ഛതുച്ഛകുമ്ഭേ അനോലോകേത്വാ പൂരിതകുമ്ഭപൂരണസദിസമേവ ഭവിസ്സതി. അയം അട്ഠമസ്സ വിപാകോ.

൯. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, ഛന്ദാദിവസേന അഗതിം ഗച്ഛന്താ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ധമ്മേന വിനിച്ഛയം നാമ ന ദസ്സന്തി, ലഞ്ജവിത്തകാ ഭവിസ്സന്തി ധനലോലാ, രട്ഠവാസികേസു തേസം ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയം നാമ ന ഭവിസ്സതി, കക്ഖളാ ഫരുസാ ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛുഗണ്ഠികാ വിയ മനുസ്സേ പീളേന്താ നാനപ്പകാരം ബലിം ഉപ്പാദേത്വാ ധനം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, മനുസ്സാ ബലിപീളിതാ കിഞ്ചി ദാതും അസക്കോന്താ ഗാമനിഗമാദയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസ്സന്തി, മജ്ഝിമജനപദോ സുഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി, പച്ചന്തോ ഘനവാസോ സേയ്യഥാപി പോക്ഖരണിയാ മജ്ഝേ ഉദകം ആവിലം പരിയന്തേ വിപ്പസന്നം. അയം നവമസ്സ വിപാകോ.

൧൦. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസു അധമ്മികേസു രാജയുത്താപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി നേഗമജാനപദാപീതി സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപാദായ സബ്ബേ മനുസ്സാ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തതോ തേസം ആരക്ഖദേവതാ ബലിപടിഗ്ഗാഹികദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ആകാസട്ഠകദേവതാതി ഏവം ദേവതാപി അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, അധമ്മികരാജൂനം രജ്ജേ വാതാ വിസമാ ഖരാ വായിസ്സന്തി, തേ ആകാസട്ഠകവിമാനാനി കമ്പേസ്സന്തി, തേസു കമ്പിതേസു ദേവതാ കുപിതാ ദേവം വസ്സിതും ന ദസ്സന്തി, വസ്സമാനോപി സകലരട്ഠേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, വസ്സമാനോപി സബ്ബത്ഥ കസികമ്മസ്സ വാ വപ്പകമ്മസ്സ വാ ഉപകാരോ ഹുത്വാ ന വസ്സിസ്സതി. യഥാ ച രട്ഠേ, ഏവം ജനപദേപി ഗാമേപി ഏകതളാകസ്സരേപി ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, തളാകസ്സ ഉപരിഭാഗേ വസ്സന്തോ ഹേട്ഠാഭാഗേ ന വസ്സിസ്സതി, ഹേട്ഠാ വസ്സന്തോ ഉപരി ന വസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം ഭാഗേ സസ്സം അതിവസ്സേന നസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം അവസ്സന്തോ മിലായിസ്സതി, ഏകസ്മിം സമ്മാ വസ്സമാനോ സമ്പാദേസ്സതി, ഏവം ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജേ വുത്താ സസ്സാ തിപ്പകാരാ ഭവിസ്സന്തി ഏകകുമ്ഭിയാ ഓദനോ വിയ. അയം ദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൧. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സാസനേ പരിഹായന്തേ പച്ചയലോലാ അലജ്ജികാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി, തേ ഭഗവതാ പച്ചയലോലുപ്പം നിമ്മഥേത്വാ കഥിതധമ്മദേസനം ചീവരാദിചതുപച്ചയഹേതു പരേസം ദേസേസ്സന്തി, പച്ചയേഹി മുച്ഛിത്വാ നിരത്ഥകപക്ഖേ ഠിതാ നിബ്ബാനാഭിമുഖം കത്വാ ദേസേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, കേവലം ‘‘പദബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിഞ്ചേവ മധുരസദ്ദഞ്ച സുത്വാ മഹഗ്ഘാനി ചീവരാനി ദസ്സന്തി’’ഇച്ചേവം ദേസേസ്സന്തി. അപരേ അന്തരവീഥിചതുക്കരാജദ്വാരാദീസു നിസീദിത്വാ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണപാദമാസകരൂപാദീനിപി നിസ്സായ ദേസേസ്സന്തി. ഇതി ഭഗവതാ നിബ്ബാനഗ്ഘനകം കത്വാ ദേസിതം ധമ്മം ചതുപച്ചയത്ഥായ ചേവ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണാദിഅത്ഥായ ച വിക്കിണിത്വാ ദേസേന്താ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്താ വിയ ഭവിസ്സന്തി. അയം ഏകാദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൨. അധമ്മികരാജകാലേ ലോകേ വിപരിവത്തന്തേയേവ രാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനഞ്ഞേവ ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, ഇതരേ ദലിദ്ദാ. രാജസമ്മുഖേപി രാജദ്വാരേപി അമച്ചസമ്മുഖേപി വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി തുച്ഛലാബുസദിസാനം അകുലീനാനംയേവ കഥാ ഓസീദിത്വാ ഠിതാ വിയ നിച്ചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഭവിസ്സതി, സങ്ഘസന്നിപാതേപി സങ്ഘകമ്മഗണകമ്മട്ഠാനേസു ചേവ പത്തചീവരപരിവേണാദിവിനിച്ഛയട്ഠാനേസു ച ദുസ്സീലാനം പാപപുഗ്ഗലാനംയേവ കഥാ നിയ്യാനികാ ഭവിസ്സതി, ന ലജ്ജിഭിക്ഖൂനന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി തുച്ഛലാബൂനം സീദനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ദ്വാദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൩. താദിസേയേവ കാലേ അധമ്മികരാജാനോ അകുലീനാനം യസം ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ ദുഗ്ഗതാ. തേസു ന കേചി ഗാരവം കരിസ്സന്തി, ഇതരേസുയേവ കരിസ്സന്തി, രാജസമ്മുഖേ വാ അമച്ചസമ്മുഖേ വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ വാ വിനിച്ഛയകുസലാനം ഘനസിലാസദിസാനം കുലപുത്താനം കഥാ ന ഓഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി. തേസു കഥേന്തേസു ‘‘കിം ഇമേ കഥേന്തീ’’തി ഇതരേ പരിഹാസമേവ കരിസ്സന്തി, ഭിക്ഖുസന്നിപാതേപി വുത്തപ്പകാരേസു ഠാനേസു നേവ പേസലേ ഭിക്ഖൂ ഗരുകാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തി, നാപി നേസം കഥാ പരിയോഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി, സിലാനം പ്ലവകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം തേരസമസ്സ വിപാകോ.

൧൪. ലോകേ പരിഹായന്തേയേവ മനുസ്സാ തിബ്ബരാഗാദിജാതികാ കിലേസാനുവത്തകാ ഹുത്വാ തരുണതരുണാനം അത്തനോ ഭരിയാനം വസേ വത്തിസ്സന്തി, ഗേഹേ ദാസകമ്മകരാദയോപി ഗോമഹിംസാദയോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമ്പി സബ്ബം താസംയേവ ആയത്തം ഭവിസ്സതി, ‘‘അസുകഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാ പരിച്ഛേദാദിജാതം വാ കഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഹോതു, കിം തുയ്ഹിമിനാ ബ്യാപാരേന, ത്വം മയ്ഹം ഘരേ സന്തം വാ അസന്തം വാ ജാനിതുകാമോ ജാതോ’’തി വത്വാ നാനപ്പകാരേഹി അക്കോസിത്വാ മുഖസത്തീഹി കോട്ടേത്വാ ദാസചേടകം വിയ വസേ കത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയം പവത്തേസ്സന്തി, ഏവം മധുകപുപ്ഫപ്പമാണമണ്ഡൂകപോതികാനം ആസീവിസേ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചുദ്ദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൫. ദുബ്ബലരാജകാലേ രാജാനോ ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു അകുസലാ യുദ്ധേസു അവിസാരദാ ഭവിസ്സന്തി, തേ അത്തനോ രാജാധിപച്ചം ആസങ്കമാനാ സമാനജാതികാനം കുലപുത്താനം ഇസ്സരിയം അദത്വാ അത്തനോ പാദമൂലികന്ഹാപകകപ്പകാദീനം ദസ്സന്തി, ജാതിഗോത്തസമ്പന്നാ കുലപുത്താ രാജകുലേ പതിട്ഠം അലഭമാനാ ജീവികം കപ്പേതും അസമത്ഥാ ഹുത്വാ ഇസ്സരിയട്ഠാനേ ജാതിഗോത്തഹീനേ അകുലീനേ ഉപട്ഠഹന്താ വിചരിസ്സന്തി, സുവണ്ണരാജഹംസേഹി കാകസ്സ പരിവാരിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം പന്നരസമസ്സ വിപാകോ.

൧൬. അധമ്മികരാജകാലേയേവ ച അകുലീനാവ രാജവല്ലഭാ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ അപ്പഞ്ഞാതാ ദുഗ്ഗതാ. തേ രാജവല്ലഭാ രാജാനം അത്തനോ കഥം ഗാഹാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു ബലവന്തോ ഹുത്വാ ദുബ്ബലാനം പവേണിആഗതാനി ഖേത്തവത്ഥുആദീനി ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകാനി ഏതാനീ’’തി അഭിയുഞ്ജിത്വാ തേ ‘‘ന തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാക’’ന്തി ആഗന്ത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു വിവദന്തേ വേത്തലതാദീഹി പഹാരാപേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ അപകഡ്ഢാപേത്വാ ‘‘അത്തനോ പമാണം ന ജാനാഥ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിവദഥ, ഇദാനി വോ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദാദീനി കാരേസ്സാമാ’’തി സന്തജ്ജേസ്സന്തി, തേ തേസം ഭയേന അത്തനോ സന്തകാനി ഖേത്തവത്ഥൂനി ‘‘തുമ്ഹാകംയേവ താനി, ഗണ്ഹഥാ’’തി നിയ്യാതേത്വാ അത്തനോ ഗേഹാനി പവിസിത്വാ ഭീതാ നിപജ്ജിസ്സന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി പേസലേ ഭിക്ഖൂ യഥാരുചി വിഹേഠേസ്സന്തി, പേസലാ ഭിക്ഖൂ പടിസരണം അലഭമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗഹനട്ഠാനേസു നിലീയിസ്സന്തി, ഏവം ഹീനജച്ചേഹി ചേവ പാപഭിക്ഖൂഹി ച ഉപദ്ദുതാനം ജാതിമന്തകുലപുത്താനഞ്ചേവ പേസലഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏളകാനം ഭയേന തസവകാനം പലായനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം സോളസമസ്സ വിപാകോ. ഏവം തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതേ സോളസ സുപിനേ പസ്സി. തേന വുത്തം – ‘‘കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേ’’തി. ഏത്ഥ ച പുബ്ബനിമിത്തതോ അത്തനോ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ അത്തനോ കമ്മാനുഭാവേന പസ്സതി, കോസലരാജാ വിയ ലോകസ്സ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ പന സബ്ബസത്തസാധാരണകമ്മാനുഭാവേന പസ്സതീതി വേദിതബ്ബം.

കുദ്ധാ ഹി ദേവതാതി നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരസ്സ കുദ്ധാ ദേവതാ വിയ. രോഹണേ കിര നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ ഏകം നാഗരുക്ഖം ഛിന്ദാപേസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഥേരസ്സ കുദ്ധാ പഠമമേവ നം സച്ചസുപിനേന പലോഭേത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഇതോ തേ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഉപട്ഠാകോ രാജാ മരിസ്സതീ’’തി സുപിനേ ആരോചേസി. ഥേരോ തം കഥം ആഹരിത്വാ രാജോരോധാനം ആചിക്ഖി. താ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. താ ‘ഏവം ഥേരേന വുത്ത’’ന്തി ആരോചയിംസു. രാജാ ദിവസേ ഗണാപേത്വാ സത്താഹേ വീതിവത്തേ ഥേരസ്സ ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദാപേസി. ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതീതി ഫലസ്സ സച്ചഭാവതോ വുത്തം, ദസ്സനം പന വിപല്ലത്ഥമേവ. തേനേവ പഹീനവിപല്ലാസാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതമ്പി സുപിനം ന പസ്സന്തി, ദ്വീഹി തീഹി വാ കാരണേഹി കദാചി സുപിനം പസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘സംസഗ്ഗഭേദതോ’’തി. ‘‘അസേക്ഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ’’തി വചനതോ ചതുന്നമ്പി കാരണാനം വിപല്ലാസോ ഏവ മൂലകാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തന്തി സുപിനകാലേ പവത്തം ഭവങ്ഗചിത്തം. രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണന്തി കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തതോ അഞ്ഞം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം ന ഹോതി. ഈദിസാനീതി പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബപരികപ്പിതരൂപാദിആരമ്മണാനി ചേവ രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ച. സബ്ബോഹാരികചിത്തേനാതി പകതിചിത്തേന. ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോതി കുസലാകുസലസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ. ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേതി ഇദം യാവ തദാരമ്മണുപ്പത്തി, താവ പവത്തം ചിത്തവാരം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സുപിനേനേവ ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേതി കഥനകാലേ പന അബ്യാകതോയേവ ആവജ്ജനമത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വദന്തി. ഏവം വദന്തേഹി പഞ്ചദ്വാരേ ദുതിയമോഘവാരേ വിയ മനോദ്വാരേപി ആവജ്ജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി അധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയം ‘‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’’തി കപ്പനായ അസമ്ഭവതോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുപിനന്തേപി തദാരമ്മണവചനതോ പച്ചുപ്പന്നവസേന വാ അതീതവസേന വാ സഭാവധമ്മാപി സുപിനന്തേ ആരമ്മണം ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘യദിപി സുപിനന്തേ വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠിതേ രൂപാദിവത്ഥുമ്ഹി തദാരമ്മണം വുത്തം, തഥാപി സുപിനന്തേ ഉപട്ഠിതനിമിത്തസ്സ പരികപ്പവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ദുബ്ബലഭാവതോ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവപ്പത്തിതോ തന്നിസ്സിതം ഹദയവത്ഥു ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തതോ തന്നിസ്സിതാപി ചിത്തുപ്പത്തി ന സുപ്പസന്നാ അസുപ്പസന്നവട്ടിനിസ്സിതദീപപ്പഭാ വിയ, തസ്മാ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലഹദയവത്ഥുകത്താ’’തി അത്ഥം വദന്തി, വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

സുപിനന്തചേതനാതി മനോദ്വാരികജവനവസേന പവത്താ സുപിനന്തേ ചേതനാ. സുപിനഞ്ഹി പസ്സന്തോ മനോദ്വാരികേനേവ ജവനേന പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. പടിബുജ്ഝന്തോ ച മനോദ്വാരികേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. നിദ്ദായന്തസ്സ ഹി മഹാവട്ടിം ജാലേത്വാ ദീപേ ചക്ഖുസമീപം ഉപനീതേ പഠമം ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേതി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി, അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി, തേന ചിത്തേന ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ആലോകോ’’തി ജാനാതി. തഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ കണ്ണസമീപേ തൂരിയേസു പഗ്ഗഹിതേസു ഘാനസമീപേ സുഗന്ധേസു വാ ദുഗ്ഗന്ധേസു വാ പുപ്ഫേസു ഉപനീതേസു മുഖേ സപ്പിമ്ഹി വാ ഫാണിതേ വാ പക്ഖിത്തേ പിട്ഠിയം പാണിനാ പഹാരേ ദിന്നേ പഠമം സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേന്തി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി, അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തി, തതോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി, തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ സദ്ദോ, സങ്ഖസദ്ദോ ഭേരിസദ്ദോ’’തി വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധോ, മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ’’തി വാ ‘‘കിം ഇദം മയ്ഹം മുഖേ പക്ഖിത്തം, സപ്പി ഫാണിത’’ന്തി വാ ‘‘കേനമ്ഹി പിട്ഠിയം പഹടോ, അതിഥദ്ധോ മേ പഹാരോ’’തി വാ വത്താ ഹോതി, ഏവം മനോദ്വാരികജവനേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സുപിനമ്പി തേനേവ പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന.

അസ്സാതി അസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ. നനു ച അയുത്തോയം നിദ്ദേസോ ‘‘സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാ’’തി. ന ഹി ആപത്തിനികായസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച സങ്ഘോ ഇച്ഛിതോ, കിഞ്ചരഹി വുട്ഠാനസ്സാതി ഇമം ചോദനം മനസി സന്നിധായ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാനസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതോ സങ്ഘോ ആപത്തിയാവ ഇച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം, അനാപത്തികഭാവൂപഗമനന്തി അത്ഥോ. വചനകാരണന്തി ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഏവം വചനേ കാരണം. സമുദായേ നിരുള്ഹോ നികായ-സദ്ദോ തദേകദേസേ പവത്തമാനോപി തായ ഏവ രുള്ഹിയാ പവത്തതീതി ആഹ രുളീസദ്ദേനാതി. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തംനിമിത്തയുത്തേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതാവസേന നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തനിരുള്ഹോ രുള്ഹീ നാമ. യഥാ മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, ഗച്ഛതീതി ഗോതി, ഏവം നികായ-സദ്ദസ്സപി രുള്ഹിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏകസ്മിമ്പി വിസിട്ഠേ സതിപി സാമഞ്ഞാ വിയ സമുദായേ പവത്തവോഹാരോ അവയവേപി പവത്തതീതി ആഹ അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാതി. നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സാതി വീമംസാധിപ്പായസ്സ.

൨൩൮-൨൩൯. ലോമാ ഏതേസം സന്തീതി ലോമസാ, ബഹുലോമാതി വുത്തം ഹോതി. അരോഗോ ഭവിസ്സാമീതി രാഗപരിളാഹവൂപസമതോ നിരോഗോ ഭവിസ്സാമി. മോചനേനാതി മോചനത്ഥായ ഉപക്കമകരണേന. ഉപക്കമകരണഞ്ഹേത്ഥ മോചനന്തി അധിപ്പേതം മോചേതി ഏതേനാതി കത്വാ. ബീജം ഭവിസ്സതീതി ചോളഗ്ഗഹണാദികമ്മം സന്ധായ വുത്തം.

൨൪൦. ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനീതി ഖണ്ഡചക്കാദിഭേദം അനാമസിത്വാ വുത്തം, ഇച്ഛന്തേന പന ഖണ്ഡചക്കാദിഭേദേനപി ആപത്തിഗണനാ കാതബ്ബാ. മിസ്സകചക്കന്തി ഉഭതോവഡ്ഢനകം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച നീലഞ്ച പീതകഞ്ചാതിആദിനാ ഏകക്ഖണേ അനേകവണ്ണാനം മോചനാധിപ്പായവചനം യഥാധിപ്പായേന മോചനം ഭവതു വാ മാ വാ, ഇമിനാപി അധിപ്പായേന ഉപക്കമിത്വാ മോചേന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ന ഹി ഏകസ്മിം ഖണേ നീലാദീനം സബ്ബേസമ്പി മുത്തി സമ്ഭവതി. അഞ്ഞം വദതീതി അത്തനോ ദോസം ഉജും വത്തും അസക്കോന്തോ പുന പുട്ഠോ അഞ്ഞം ഭണതി.

മോചനസ്സാദോതി മോചനസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തഅസ്സാദോ. തേനേവ ‘‘മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ’’തി വുത്തം. ഗേഹസ്സിതപേമന്തി ഏത്ഥ ഗേഹ-സദ്ദേന ഗേഹേ ഠിതാ മാതുഭഗിനീആദയോ അജ്ഝത്തികഞാതകാ ഗഹിതാ. തേസു മാതുപേമാദിവസേന ഉപ്പന്നോ സിനേഹോ ഗേഹസ്സിതപേമം, അഞ്ഞത്ഥ പന ഗേഹസ്സിതപേമന്തി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ വുച്ചതി. സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേനാതി രാഗസമ്പയുത്തസുഖവേദനാമുഖേന. ഏകേന പദേനാതി ഗേഹസ്സിതപേമ-പദേന.

തഥേവാതി മോചനസ്സാദചേതനായ ഏവ. പുബ്ബഭാഗേ മോചനസ്സാദവസേന കതപ്പയോഗം അവിജഹിത്വാവ സയിതത്താ ‘‘സചേ പന…പേ… സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വുത്തം. പുന സുദ്ധചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തസ്സ പയോഗസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ‘‘സുദ്ധചിത്തോ…പേ… അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. ജഗ്ഗനത്ഥായാതി ധോവനത്ഥായ. അനോകാസന്തി അങ്ഗജാതപ്പദേസം.

൨൬൩-൨൬൪. ഗേഹസ്സിതകാമവിതക്കന്തി പഞ്ചകാമഗുണസന്നിസ്സിതം കാമവിതക്കം. വത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാതി അങ്ഗജാതസ്സ അഗ്ഗേ പസ്സാവനിഗ്ഗമനട്ഠാനേ ചമ്മം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ. നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ ‘‘മോചനസ്സാദാധിപ്പായസ്സപി മുത്തേ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം.

൨൬൫. ‘‘ഏഹി മേ ത്വം, ആവുസോ, സാമണേരാതി ആണത്തിയാ അഞ്ഞേന കതോപി പയോഗോ അത്തനാവ കതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ ആപത്തി വുത്താ. യദി പന അനാണത്തോ സയമേവ കരോതി, അങ്ഗപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ അനാപത്തീ’’തി വദന്തി. സുത്തസാമണേരവത്ഥുസ്മിം അസുചിമ്ഹി മുത്തേപി അങ്ഗജാതസ്സ ഗഹണപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, ന പന മുത്തപച്ചയാ.

൨൬൬. കായത്ഥമ്ഭനവത്ഥുസ്മിം ചലനവസേന യഥാ അങ്ഗജാതേപി ഉപക്കമോ സമ്ഭവതി, തഥാപി വിജമ്ഭിതത്താ ആപത്തി വുത്താ. ‘‘പച്ഛതോ വാ’’തി വചനതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കടിയം ഊരുപ്പദേസോപി ഗഹിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം, തസ്മാ ഉഭോസുപി പസ്സേസു ഠത്വാ ഇമസ്മിം ഓകാസേ നിമിത്തന്തി ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സപി ആപത്തിയേവ. ‘‘അങ്ഗജാത’’ന്തി വചനതോ നിമിത്തന്തി പസ്സാവമഗ്ഗോവ വുത്തോ. ഉമ്മീലനനിമീലനവസേന പന ന കാരേതബ്ബോതി ഉമ്മീലനനിമീലനപ്പയോഗവസഏന ആപത്തിഭേദോ ന കാരേതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനേകക്ഖത്തുമ്പി ഉമ്മീലേത്വാ നിമീലേത്വാ ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ഏകമേവ ദുക്കടന്തി വുത്തം ഹോതി. അക്ഖീനി അവിപ്ഫന്ദേത്വാ അഭിമുഖം സമ്പത്തസ്സ മാതുഗാമസ്സ നിമിത്തോലോകനേപി ആപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ദാരുധീതലികലേപചിത്താനം അങ്ഗജാതുപനിജ്ഝാനേപി ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി.

൨൬൭. പുപ്ഫാവലീതി കീളാവിസേസസ്സാധിവചനം. തം കീളന്താ നദീആദീസു ഛിന്നതടം ഉദകേന ചിക്ഖല്ലം കത്വാ തത്ഥ ഉഭോ പാദേ പസാരേത്വാ നിസിന്നാ പപതന്തി. ‘‘പുപ്ഫാവലിയ’’ന്തിപി പാഠോ. പവേസേന്തസ്സാതി ദ്വികമ്മകത്താ വാലികം അങ്ഗജാതന്തി ഉഭയത്ഥാപി ഉപയോഗവചനം കതം. വാലികന്തി വാലികായാതി അത്ഥോ. ചേതനാ, ഉപക്കമോ, മുച്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൯. ദുതിയേ യേസു വിവടേസു അന്ധകാരോ ഹോതി, താനി വിവരന്തോതി ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജിതുകാമോ ഏവമകാസി. തേന കതസ്സപി വിപ്പകാരസ്സ അത്തനി കതത്താ ‘‘അത്തനോ വിപ്പകാര’’ന്തി വുത്തം. ഉളാരത്തതാതി ഉളാരചിത്തതാ, പണീതാധിമുത്തതാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൭൦. ഓതിണ്ണോതി ഇദം കമ്മസാധനം കത്തുസാധനം വാ ഹോതീതി തദുഭയവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യക്ഖാദീഹി വിയ സത്താ’’തിആദിമാഹ. അസമപേക്ഖിത്വാതി യഥാസഭാവം അനുപപരിക്ഖിത്വാ, യഥാ തേ രതിജനകാ രൂപാദയോ വിസയാ അനിച്ചദുക്ഖാസുഭാനത്താകാരേന അവത്ഥിതാ, തഥാ അപസ്സിത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൭൧. സഞ്ഞമവേലന്തി സീലമരിയാദം. ആചാരോതി ആചരണം ഹത്ഥഗഹണാദികിരിയാ. അസ്സാതി ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദസ്സ.

൨൭൩. ഏതേസം പദാനം വസേനാതി ആമസനാദിപദാനം വസേന. ഇതോ ചിതോ ച…പേ… സഞ്ചോപേതീതി അത്തനോ ഹത്ഥം വാ കായം വാ തിരിയം ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചാരേതി. ‘‘കായതോ അമോചേത്വാവാതി വചനതോ മത്ഥകതോ പട്ഠായ ഹത്ഥം ഓതാരേന്തസ്സ കായതോ മോചേത്വാ നിവത്ഥസാടകൂപരി ഓമസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, സാടകതോ ഓതാരേത്വാ ജങ്ഘതോ പട്ഠായ കായം ഓമസന്തസ്സ പുന സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വദന്തി.

ദ്വാദസസുപി ആമസനാദിപ്പയോഗേസു ഏകേകസ്മിം പയോഗേ കായതോ അമോചിതേ ഏകേകാവ ആപത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘മൂലഗ്ഗഹണമേവ പമാണ’’ന്തി. ഇദഞ്ച ഏകേന ഹത്ഥേന കായം ഗഹേത്വാ ഇതരേന ഹത്ഥേന കായപരാമസനം സന്ധായ വുത്തം. ഏകേന പന ഹത്ഥേന കായപടിബദ്ധം ഗഹേത്വാ ഇതരേന തത്ഥ തത്ഥ കായം പരാമസതോ പയോഗഗണനായ ആപത്തി. അയം പന സങ്ഘാദിസേസോ ന കേവലം വത്ഥുവസേനേവ, അപിച സഞ്ഞാവസേനപീതി ആഹ ‘‘ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി. പാളിയം തിരച്ഛാനഗതോ ച ഹോതീതി ഏത്ഥ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ തിരച്ഛാനഗതപുരിസസ്സ ച ഗഹണം വേദിതബ്ബം.

സമസാരാഗോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഏകസദിസരാഗോ. പുരിമനയേനേവാതി രജ്ജുവത്ഥാദീഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗഹണേ വുത്തനയേന. പുന പുരിമനയേനേവാതി സമസാരാഗോ വുത്തോ. അനന്തരനയേനേവാതി കായപടിബദ്ധആമസനനയേന. വേണിഗ്ഗഹണേന ലോമാനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ ലോമാനം ഫുസനേപി സങ്ഘാദിസേസോ വുത്തോ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പകാസേതുകാമോ ‘‘ഉപാദിന്നകേന ഹീ’’തിആദിമാഹ.

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേതി യഥാവുത്തകായസംസഗ്ഗനിദ്ദേസേ. തേനാതി തേന യഥാവുത്തകാരണേന. സഞ്ഞായ വിരാഗിതമ്ഹീതി സഞ്ഞായ വിരദ്ധായ. ലിങ്ഗബ്യത്തയേന ‘‘വിരാഗിതമ്ഹീ’’തി വുത്തം. ഇമം നാമ വത്ഥുന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആഗതം സന്ധായ വദതി. അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി വത്ഥും സന്ധായ വദതീതിപി കേചി. സാരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗേന സാരത്തം. വിരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗരഹിതം മാതുഭഗിനീആദിം സന്ധായ വദതി. ‘‘വിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വിരത്തം ഗണ്ഹി, ദുക്കടന്തി മാതുപേമാദിവസേന ഗഹണേ ദുക്കടം വുത്തം.

ഇമായ പാളിയാ സമേതീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം സമേതീതി ചേ? യദി ഹി ‘‘ഇത്ഥിയാ കായപടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ വിരാഗിതാ ഭവേയ്യ, കായപടിബദ്ധഗ്ഗഹണേ ഥുല്ലച്ചയം വദന്തേന ഭഗവതാ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ചാ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ, വുത്തഞ്ച, തസ്മാ ‘‘ഇത്ഥിയാ കായപടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി കായം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ വിരാഗിതാ നാമ ന ഹോതീതി ‘‘കായപടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി കായം ഗണ്ഹന്തോ യഥാവത്ഥുകമേവ ആപജ്ജതീ’’തി മഹാസുമത്ഥേരേന വുത്തവാദോ ഇമായ പാളിയാ സമേതി. യോ പനേത്ഥ ‘‘സതിപി ഇത്ഥിസഞ്ഞായ കായപടിബദ്ധം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗഹണസമയേ ‘കായപടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി സഞ്ഞം ഠപേത്വാ ‘ഇത്ഥിം ഗണ്ഹാമീ’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ വത്ഥുസഞ്ഞാനം ഭിന്നത്താ അയുത്ത’’ന്തി വദേയ്യ, സോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘കിം കായപടിബദ്ധം വത്ഥാദിം ഗണ്ഹന്തോ ഇത്ഥിയാ രാഗേന ഗണ്ഹാതി, ഉദാഹു വത്ഥാദീസു രാഗേനാ’’തി. യദി ‘‘വത്ഥാദീസു രാഗേന ഗണ്ഹാതീ’’തി വദേയ്യ, ഇത്ഥിയാ കായപടിബദ്ധം അഹുത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഠിതം വത്ഥാദിം ഗണ്ഹന്തസ്സപി ഥുല്ലച്ചയം സിയാ, തസ്മാ ഇത്ഥീ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ സാരത്തഭാവോ ഗഹണഞ്ചാതി അങ്ഗപാരിപൂരിസബ്ഭാവതോ മഹാസുമത്ഥേരവാദോവ യുത്തവാദോ. അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയേഹി ച സമേതീതി ഏത്ഥാപി അയമധിപ്പായോ – യദി സഞ്ഞാവിരാഗേന വിരാഗിതം നാമ സിയാ, ‘‘സമ്ബഹുലാ ഇത്ഥിയോ ബാഹാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാമീ’’തി ഏവംസഞ്ഞിസ്സ ‘‘മജ്ഝഗതിത്ഥിയോ കായപടിബദ്ധേന ഗണ്ഹാമീ’’തി ഏവരൂപായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ മജ്ഝഗതാനം വസേന ഥുല്ലച്ചയം ന സിയാ, ഏവം സന്തേപി അട്ഠകഥായ ഥുല്ലച്ചയസ്സ വുത്തത്താ സഞ്ഞാവിരാഗേന വിരാഗിതം നാമ ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോയേവാതി. നീലേന ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവതോ കാളിത്ഥീ വുത്താ.

൨൭൯. സേവനാധിപ്പായോതി ഫസ്സസുഖസേവനാധിപ്പായോ. ഇത്ഥിയാ കായേന ഭിക്ഖുസ്സ കായപടിബദ്ധാമസനവാരേപി ഫസ്സം പടിവിജാനാതീതി ഇദം അത്തനോ കായപടിബദ്ധാമസനേപി കായസമ്ബന്ധസഭാവതോ വുത്തം. ഏത്ഥാതി നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയവാരേ. മോക്ഖാധിപ്പായോതി ഏത്ഥ പഠമം കായസംസഗ്ഗരാഗേ സതിപി പച്ഛാ മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ അനാപത്തി.

൨൮൧. പാരിപന്ഥികാതി വിലുമ്പനികാ, അന്തരായികാതി വുത്തം ഹോതി. നദീസോതേന വുയ്ഹമാനം മാതരന്തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അഞ്ഞാസുപി പന ഇത്ഥീസു കാരുഞ്ഞാധിപ്പായേന മാതരി വുത്തനയേന പടിപജ്ജന്തസ്സ നേവത്ഥി ദോസോതി വദന്തി. ‘‘മാതര’’ന്തി വുത്തത്താ അഞ്ഞാസം ന വട്ടതീതി വദന്താപി അത്ഥി. തിണണ്ഡുപകന്തി ഹിരീവേരാദിമൂലേഹി കതചുമ്ബടകം. താലപണ്ണമുദ്ദികന്തി താലപണ്ണേഹി കതഅങ്ഗുലിമുദ്ദികം. പരിവത്തേത്വാതി അത്തനോ നിവാസനപാരുപനഭാവതോ അപനേത്വാ, ചീവരത്ഥായ അപനാമേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ചീവരത്ഥായ പാദമൂലേ ഠപേതി, വട്ടതീതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, പച്ചത്ഥരണവിതാനാദിഅത്ഥമ്പി വട്ടതിയേവ, പൂജാദിഅത്ഥം താവകാലികമ്പി ഗഹേതും വട്ടതി.

ഇത്ഥിസണ്ഠാനേന കതന്തി ഏത്ഥ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ പാരാജികവത്ഥുഭൂതതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനമ്പി അനാമാസഭാവതോ താദിസം ഇത്ഥിസണ്ഠാനേന കതം തിരച്ഛാനഗതരൂപമ്പി അനാമാസന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഭിക്ഖുനീഹി പടിമാരൂപം ആമസിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി ആചരിയാ. ഇത്ഥിരൂപാനി ദസ്സേത്വാ കതം വത്ഥഞ്ച പച്ചത്ഥരണഞ്ച ഭിത്തിഞ്ച ഇത്ഥിരൂപം അനാമസിത്വാ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. ഭിന്ദിത്വാതി ഏത്ഥ ഹത്ഥേന അഗ്ഗഹേത്വാവ കേനചിദേവ ദണ്ഡാദിനാ ഭിന്ദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ‘‘അനാമാസമ്പി ഹത്ഥേന അപരാമസിത്വാ ദണ്ഡാദിനാ കേനചി ഭിന്ദിതും വട്ടതീ’’തി ഇധ വുത്തത്താ ‘‘പംസുകൂലം ഗണ്ഹന്തേന മാതുഗാമസരീരേപി സത്ഥാദീഹി വണം കത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ ച ഗഹിതമണ്ഡൂകസപ്പിനിം ദണ്ഡാദീഹി നിപ്പീളേത്വാ മണ്ഡൂകം വിസ്സജ്ജാപേതും വട്ടതി.

മഗ്ഗം അധിട്ഠായാതി മഗ്ഗേ ഗച്ഛാമീതി ഏവം മഗ്ഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. കീളന്തേനാതി ഇദം ഗിഹിസന്തകം സന്ധായ വുത്തം, ഭിക്ഖുസന്തകം പന യേന കേനചി അധിപ്പായേന അനാമസിതബ്ബമേവ ദുരുപചിണ്ണഭാവതോ. താലപനസാദീനീതി ചേത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നാളികേരലബുജതിപുസഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡപുസ്സഫലഏളാലുകഫലാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘യഥാവുത്തഫലാനംയേവ ചേത്ഥ കീളാധിപ്പായേന ആമസനം ന വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ പാസാണസക്ഖരാദീനി കീളാധിപ്പായേനപി ആമസിതും വട്ടതി.

മുത്താതി ഹത്ഥികുമ്ഭജാദികാ അട്ഠവിധാ മുത്താ. തഥാ ഹി ഹത്ഥികുമ്ഭം, വരാഹദാഠം, ഭുജങ്ഗസീസം, വലാഹകം, വേളു, മച്ഛസിരോ, സങ്ഖോ, സിപ്പീതി അട്ഠ മുത്തായോനിയോ. തത്ഥ ഹത്ഥികുമ്ഭജാ പീതവണ്ണാ പഭാവിഹീനാ. വരാഹദാഠജാ വരാഹദാഠവണ്ണാവ. ഭുജങ്ഗസീസജാ നീലാദിവണ്ണാ സുവിസുദ്ധാ വട്ടലാ. വലാഹകജാ ആഭാസൂരാ ദുബ്ബിഭാഗരൂപാ രത്തിഭാഗേ അന്ധകാരം വിദ്ധമന്തിയോ തിട്ഠന്തി, ദേവൂപഭോഗാ ഏവ ച ഹോന്തി. വേളുജാ കരകഫലസമാനവണ്ണാ ന ആഭാസൂരാ, തേ ച വേളൂ അമനുസ്സഗോചരേ ഏവ പദേസേ ജായന്തി. മച്ഛസിരജാ പാഠീനപിട്ഠിസമആനവണ്ണാ വട്ടലാ ലഘവോ ച ഹോന്തി പഭാവിഹീനാ ച, തേ ച മച്ഛാ സമുദ്ദമജ്ഝേയേവ ജായന്തി. സങ്ഖജാ സങ്ഖഉദരച്ഛവിവണ്ണാ കോലഫലപ്പമാണാപി ഹോന്തി പഭാവിഹീനാവ. സിപ്പിജാ പഭാവിസേസയുത്താ ഹോന്തി നാനാസണ്ഠാനാ. ഏവം ജാതിതോ അട്ഠവിധാസു മുത്താസു യാ മച്ഛസങ്ഖസിപ്പിജാ, താ സാമുദ്ദികാ. ഭുജങ്ഗജാപി കാചി സാമുദ്ദികാ ഹോന്തി, ഇതരാ അസാമുദ്ദികാ. യസ്മാ ബഹുലം സാമുദ്ദികാവ മുത്താ ലോകേ ദിസ്സന്തി, തത്ഥാപി സപ്പിജാവ, ഇതരാ കദാചി കാചി, തസ്മാ സമ്മോഹവിനോദനിയം ‘‘മുത്താതി സാമുദ്ദികാ മുത്താ’’തി വുത്തം.

മണീതി ഠപേത്വാ വേളുരിയാദികേ സേസോ ജോതിരസാദിഭേദോ സബ്ബോപി മണി. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണമണി. സങ്ഖോതി സാമുദ്ദികസങ്ഖോ. സിലാതി കാളസിലാപണ്ഡുസിലാസേതസിലാദിഭേദാ സബ്ബാപി സിലാ. രജതന്തി കഹാപണാദികം വുത്താവസേസം രതനസമ്മതം. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. ലോഹിതങ്കോതി രത്തമണി. മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി. ഭണ്ഡമൂലത്ഥായാതി പത്തചീവരാദിഭണ്ഡമൂലത്ഥായ. കുട്ഠരോഗസ്സാതി നിദസ്സനമത്തം, തായ വൂപസമേതബ്ബസ്സ യസ്സ കസ്സചി രോഗസ്സത്ഥായപി വട്ടതിയേവ. ‘‘ഭേസജ്ജത്ഥഞ്ച അധിട്ഠായേവ മുത്താ വട്ടതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ആകരമുത്തോതി ആകരതോ മുത്തമത്തോ. ‘‘ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ച ആമസിതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. പചിത്വാ കതോതി കാചകാരേഹി പചിത്വാ കതോ.

ധോതവിദ്ധോ ച രതനമിസ്സോതി അലങ്കാരത്ഥം കഞ്ചനലതാദിം ദസ്സേത്വാ കതോ രതനഖചിതോ ധോതവിദ്ധോ അനാമാസോ. ധോതവിദ്ധോ ച രതനമിസ്സോ ചാതി വിസും വാ പദം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. പാനീയസങ്ഖോതി ഇമിനാ ച സങ്ഖേന കതപാനീയഭാജനപിധാനാദിസമണപരിക്ഖാരോപി ആമസിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. സേസന്തി രതനമിസ്സം ഠപേത്വാ അവസേസം. മുഗ്ഗവണ്ണംയേവ രതനസമ്മിസ്സം കരോന്തി, ന അഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘മുഗ്ഗവണ്ണാവാ’’തി, മുഗ്ഗവണ്ണാ രതനമിസ്സാവ ന വട്ടതീതി വുത്തം ഹോതി. സേസാതി രതനസമ്മിസ്സം ഠപേത്വാ അവസേസാ മുഗ്ഗവണ്ണാ നീലസിലാ.

ബീജതോ പട്ഠായാതി ധാതുപാസാണതോ പട്ഠായ. സുവണ്ണചേതിയന്തി ധാതുകരണ്ഡകം. പടിക്ഖിപീതി ‘‘ധാതുട്ഠപനത്ഥായ ഗണ്ഹഥാ’’തി അവത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഗണ്ഹഥാ’’തി പേസിതത്താ പടിക്ഖിപി. സുവണ്ണബുബ്ബുളകന്തി സുവണ്ണതാരകം. ‘‘കേളാപയിതുന്തി ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചാരന്തേഹി ആമസിതും വട്ടതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. കചവരമേവ ഹരിതും വട്ടതീതി ചേതിയഗോപകാ വാ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തു അഞ്ഞേ വാ, ഹത്ഥേനപി പുഞ്ഛിത്വാ കചവരം അപനേതും വട്ടതി, മലമ്പി പമജ്ജിതും വട്ടതിയേവ.

ആരകൂടലോഹന്തി കിത്തിമലോഹം. തീണി ഹി കിത്തിമലോഹാനി കംസലോഹം, വട്ടലോഹം, ആരകൂടന്തി. തത്ഥ തിപുതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം കംസലോഹം, സീസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം വട്ടലോഹം, പകതിരസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം ആരകൂടം. തേനേവ തംകരണേന നിബ്ബത്തത്താ ‘‘കിത്തിമലോഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘ജാതരൂപഗതികമേവാതി വുത്തത്താ ആരകൂടം സുവണ്ണസദിസമേവ ആമസിതും ന വട്ടതി, അഞ്ഞം പന വട്ടതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘ആരകൂടം അനാമസിതബ്ബതോ ജാതരൂപഗതികമേവാതി വുത്തം, തസ്മാ ഉഭയമ്പി ജാതരൂപം വിയ ആമസിതും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പഠമം വുത്തോയേവ ച അത്ഥോ ഗണ്ഠിപദകാരേഹി അധിപ്പേതോ. പടിജഗ്ഗിതും വട്ടതീതി സേനാസനപടിബദ്ധത്താ വുത്തം.

സാമികാനം പേസേതബ്ബന്തി സാമികാനം സാസനം പേസേതബ്ബം. ഭിന്ദിത്വാതി ഹത്ഥേന അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേന യേന കേനചി ഭിന്ദിത്വാ. ഭേരിസങ്ഘാടോതി സങ്ഘടിതചമ്മഭേരീ. വീണാസങ്ഘാടോതി സങ്ഘടിതചമ്മവീണാ. ചമ്മവിനദ്ധാനം ഭേരിവീണാനമേതം അധിവചനം. തുച്ഛപോക്ഖരന്തി അവിനദ്ധചമ്മം ഭേരിപോക്ഖരം വീണാപോക്ഖരഞ്ച. ആരോപിതചമ്മന്തി ഭേരിആദീനം വിനദ്ധനത്ഥായ മുഖവട്ടിയം ആരോപിതചമ്മം തതോ ഉദ്ധരിത്വാ വിസും ഠപിതചമ്മഞ്ച. ഓനഹിതും വാതി ഭേരിപോക്ഖരാദീനി ചമ്മം ആരോപേത്വാ വിനന്ധിതും. ഓനഹാപേതും വാതി തഥേവ അഞ്ഞേഹി വിനന്ധാപേതും. പാരാജികപ്പഹോനകകാലേതി അകുഥിതകാലേ.

൨൮൨. സങ്കമാദി ഭൂമിഗതികത്താ ന കായപടിബദ്ധട്ഠാനിയന്തി ദുക്കടം വുത്തം. ഏകപദികസങ്കമോതി ഖുദ്ദകസേതു. സകടമഗ്ഗസങ്കമോതി സകടമഗ്ഗഭൂതോ മഹാസേതു. ഠാനാ ചാലേതുന്തി രജ്ജും ഠാനാ ചാലേതും. പടിച്ഛാദേതബ്ബാതി അപനേതബ്ബാ. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, കായസംസഗ്ഗരാഗോ, തേന രാഗേന വായാമോ, ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദിസമാപജ്ജനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൮൩. തതിയേ ഉത്തരപദലോപേന ഛിന്നഓത്തപ്പാ ‘‘ഛിന്നികാ’’തി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഛിന്നികാതി ഛിന്നഓതപ്പാ’’തി.

൨൮൫. യഥാ യുവാ യുവതിന്തി ഏതേന ഓഭാസനേ നിരാസങ്കഭാവം ദസ്സേതി. മേഥുനുപസഞ്ഹിതാഹീതി ഇദം ദുട്ഠുല്ലവാചായ സിഖാപ്പത്തലക്ഖണദസ്സനം. ഇത്ഥിലക്ഖണേനാതി വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘സുഭലക്ഖണേനാ’’തി വുത്തം. ന താവ സീസം ഏതീതി ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തിആദിനാ വണ്ണഭണനം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിജനകം ഹുത്വാ മത്ഥകം ന പാപുണാതി. വണ്ണഭണനഞ്ഹി യേനാകാരേന ഭണന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി, തേനാകാരേന ഭണന്തസ്സ സിഖാപ്പത്തം നാമ ഹോതി. ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീതിആദികം പന ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗവസേന ഭണന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

ഏകാദസഹി പദേഹി അഘടിതേ സീസം ന ഏതീതി ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീഹി ഏകാദസഹി പദേഹി അഘടിതേ അവണ്ണഭണനം സീസം ന ഏതി, അവണ്ണഭണനം നാമ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. ഘടിതേപീതി ഏകാദസഹി പദേഹി അവണ്ണഭണനേ ഘടിതേപി. ഇമേഹി തീഹി ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോതി ‘‘സിഖരണീ’’തിആദീഹി തീഹിയേവ പദേഹി അവണ്ണഭണനേ ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ പസ്സാവമഗ്ഗസ്സ നിയതവചനത്താ അച്ചോളാരികത്താ ച. അനിമിത്താസീതിആദീഹി പന അട്ഠഹി പദേഹി ഘടിതേ കേവലം അവണ്ണഭണനമേവ സമ്പജ്ജതി, ന സങ്ഘാദിസേസോ, തസ്മാ താനി ഥുല്ലച്ചയവത്ഥൂനീതി കേചി. അക്കോസനമത്തത്താ ദുക്കടവത്ഥൂനീതി അപരേ. പരിബ്ബാജികാവത്ഥുസ്മിം വിയ ഥുല്ലച്ചയമേവേത്ഥ യുത്തതരം ദിസ്സതി. കുഞ്ചികപണാലിമത്തന്തി കുഞ്ചികാഛിദ്ദമത്തം.

൨൮൬-൨൮൭. ഗരുകാപത്തിന്തി ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗേ പാരാജികാപത്തിം സന്ധായ വദതി. ഹസന്തോ ഹസന്തോതി സഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അഹസന്തോപി വാചസ്സാദരാഗേന പുനപ്പുനം വദതി, ആപത്തിയേവ. കായചിത്തതോതി ഹത്ഥമുദ്ദായ ഓഭാസന്തസ്സ കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി.

൨൮൮. തസ്മാ ദുക്കടന്തി അപ്പടിവിജാനനഹേതു ദുക്കടം, പടിവിജാനന്തിയാ പന അഖേത്തപദത്താ ഥുല്ലച്ചയേന ഭവിതബ്ബം. തേനേവ പരിബ്ബാജികാവത്ഥുസ്മിം പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം വക്ഖതി.

൨൮൯. അസദ്ധമ്മം സന്ധായാഹാതി ‘‘വാപിത’’ന്തി ഇമസ്സ ബീജനിക്ഖേപവചനത്താ വുത്തം. സംസീദതീതി വഹതി പവത്തതി. അഥ വാ സംസീദതീതി സംസീദിസ്സതി. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗോ, തേന രാഗേന ഓഭാസനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൦. ചതുത്ഥേ ചീവരന്തി നിവാസനാദി യം കിഞ്ചി ചീവരം. പിണ്ഡപാതന്തി യോ കോചി ആഹാരോ. സോ ഹി പിണ്ഡോല്യേന ഭിക്ഖുനോ പത്തേ പതനതോ തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധഭിക്ഖാനം പിണ്ഡാനം പാതോ സന്നിപാതോതി വാ പിണ്ഡപാതോതി വുച്ചതി. സേനാസനന്തി സയനഞ്ച ആസനഞ്ച. യത്ഥ ഹി വിഹാരാദികേ സേതി നിപജ്ജതി ആസതി നിസീദതി, തം സേനാസനം. പതി ഏതി ഏതസ്മാതി പച്ചയോതി ആഹ ‘‘പതികരണട്ഠേന പച്ചയോ’’തി. രോഗസ്സ പതിഅയനട്ഠേന വാ പച്ചയോ, പച്ചനീകഗമനട്ഠേനാതി അത്ഥോ, വൂപസമനത്ഥേനാതി വുത്തം ഹോതി. ധാതുക്ഖോഭലക്ഖണസ്സ ഹി തംഹേതുകദുക്ഖവേദനാലക്ഖണസ്സ വാ രോഗസ്സ പടിപക്ഖഭാവോ പതിഅയനട്ഠോ. യസ്സ കസ്സചീതി സപ്പിആദീസു യസ്സ കസ്സചി. സപ്പായസ്സാതി ഹിതസ്സ വികാരവൂപസമേനാതി അധിപ്പായോ. ഭിസക്കസ്സ കമ്മം തേന വിധാതബ്ബതോ, തേനാഹ ‘‘അനുഞ്ഞാതത്താ’’തി. നഗരപരിക്ഖാരേഹീതി നഗരം പരിവാരേത്വാ രക്ഖണകേഹി. ആവാടപരിക്ഖേപോ പരിഖാ ഉദ്ദാപോ പാകാരോ ഏസികാ പലിഘോ പാകാരമത്ഥകമണ്ഡലന്തി സത്ത നഗരപരിക്ഖാരാതി വദന്തി. സേതപരിക്ഖാരോതി സുവിസുദ്ധസീലാലങ്കാരോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഇധ ‘‘രഥോ’’തി അധിപ്പേതോ. തസ്സ ച സമ്മാവാചാദയോ അലങ്കാരട്ഠേന ‘‘പരിക്ഖാരോ’’തി വുത്താ. ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ. ജീവിതപരിക്ഖാരാതി ജീവിതസ്സ പവത്തികാരണാനി. സമുദാനേതബ്ബാതി സമ്മാ ഉദ്ധം ഉദ്ധം ആനേതബ്ബാ പരിയേസിതബ്ബാ. പരിവാരോപി ഹോതി അന്തരായാനം പരിതോ വാരണതോ, തേനാഹ – ‘‘ജീവിത…പേ… രക്ഖണതോ’’തി. തത്ഥ അന്തരന്തി വിവരം, ഓകാസോതി അത്ഥോ. രക്ഖണതോതി വേരികാനം അന്തരം അദത്വാ അത്തനോ സാമീനം പരിവാരേത്വാ ഠിതസേവകാ വിയ രക്ഖണതോ. അസ്സാതി ജീവിതസ്സ. കാരണഭാവതോതി ചിരപ്പവത്തിയാ കാരണഭാവതോ. രസായനഭൂതഞ്ഹി ഭേസജ്ജം സുചിരമ്പി കാലം ജീവിതം പവത്തേതിയേവ.

൨൯൧. ഉപചാരേതി യത്ഥ ഠിതോ വിഞ്ഞാപേതും സക്കോതി, താദിസേ. കാമോ ചേവ ഹേതു ച പാരിചരിയാ ച അത്ഥോ. സേസം ബ്യഞ്ജനന്തിആദീസു പാളിയം ‘‘അത്തകാമ’’ന്തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ അത്തനോ കാമം, അത്തനോ ഹേതും, അത്തനോ അധിപ്പായം, അത്തനോ പാരിചരിയന്തി ചത്താരോ അത്ഥാ പദഭാജനേ വുത്താ. തേസു പഠമേ അത്ഥവികപ്പേ കാമോ ച ഹേതു ച പാരിചരിയാ ച അത്ഥോ, സേസം അധിപ്പായപദമേകം ബ്യഞ്ജനം പഠമവിഗ്ഗഹേ തദത്ഥസ്സ അസമ്ഭവഭാവതോ നിരത്ഥകത്താ. ദുതിയേ പന അത്ഥവികപ്പേ അധിപ്പായോ ച പാരിചരിയാ ച അത്ഥോ, കാമോ ച ഹേതു ചാതി സേസം പദദ്വയം ബ്യഞ്ജനം തേസം തത്ഥ അത്ഥാഭാവതോതി ഏവം ചത്താരി പദാനി ദ്വിന്നം വിഗ്ഗഹാനം വസേന യോജിതാനീതി കേചി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേ ച അയമേവത്ഥോ വുത്തോ. ചൂളമജ്ഝിമമഹാഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘പഠമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ കാമോ ച ഹേതു ച പാരിചരിയാ ച അധിപ്പായത്ഥോ, സേസം മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേനാതിആദി വിഗ്ഗഹവാക്യം അക്ഖരവിവരണമത്തതോ ബ്യഞ്ജനമത്തം. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ അധിപ്പായോ ച പാരിചരിയാ ച അധിപ്പായത്ഥോ, സേസം അത്തനാ കാമിതാ ഇച്ഛിതാതിആദി വിഗ്ഗഹവാക്യം അക്ഖരവിവരണമത്തതോ ബ്യഞ്ജനമത്ത’’ന്തി ഏവമത്ഥോ വുത്തോ. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ’’തി വചനതോ അയമേവത്ഥോ ഇധ യുത്തതരോതി വിഞ്ഞായതി. ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാതി ഇമിനാ ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തവിഗ്ഗഹവസേന ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമേവത്ഥം പദഭാജനേന സംസന്ദിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ ഹേതും അത്തനോ പാരിചരിയന്തി ഹി വുത്തേ ജാനിസ്സന്തി പണ്ഡിതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അത്തനോ ഹേതു’’ന്തി വുത്തേ അത്തനോ അത്ഥായാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി ച വുത്തേ കാമേന പാരിചരിയാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ അത്തനോ കാമം അത്തനോ ഹേതും അത്തനോ പാരിചരിയന്തി ഇമേഹി തീഹി പദേഹി അത്തനോ അത്ഥായ കാമേന പാരിചരിയാ അത്തകാമപാരിചരിയാതി അയമത്ഥവികപ്പോ വുത്തോതി വിഞ്ഞൂ ജാനിസ്സന്തി. ‘‘അത്തനോ അധിപ്പായ’’ന്തി വുത്തേ പന അധിപ്പായസദ്ദസ്സ കാമിതസദ്ദേന സമാനത്ഥഭാവതോ അത്തനോ പാരിചരിയന്തി ഇമസ്സ ച ഉഭയവിഗ്ഗഹസാമഞ്ഞതോ അത്തനോ ഇച്ഛിതകാമിതട്ഠേന അത്തകാമപാരിചരിയാതി അയമത്ഥവികപ്പോ ദ്വീഹി പദേഹി ദസ്സിതോതി വിഞ്ഞൂ ജാനിസ്സന്തീതി.

ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസാ അഗ്ഗാ. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദേ കിഞ്ചാപി മേഥുനയാചനം ആഗതം, തഥാപി തം ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗവസേന വുത്തം, ഇധ പന അത്തനോ മേഥുനസ്സാദരാഗവസേനാതി അയം വിസേസോ. വിനീതവത്ഥൂസു ‘‘തേന ഹി ഭഗിനി അഗ്ഗദാനം ദേഹീ’’തി ഇദം അത്തനോ അത്ഥായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. മനുസ്സിത്ഥീ, ഇത്ഥിസഞ്ഞിതാ, അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗോ, തേന രാഗേന വണ്ണഭണനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൬. പഞ്ചമേ പണ്ഡിതസ്സ ഭാവോ പണ്ഡിച്ചം, ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ഗതിമന്താതി ഞാണഗതിയാ സമന്നാഗതാ. പണ്ഡിതാതി ഇമിനാ സഭാവഞാണേന സമന്നാഗതതാ വുത്താ, ബ്യത്താതി ഇമിനാ ഇത്ഥികത്തബ്ബേസു വിസാരദപഞ്ഞായ. തേനാഹ ‘‘ഉപായഞ്ഞൂ വിസാരദാ’’തി. മേധാവിനീതി ഠാനുപ്പത്തിപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥകിച്ചേ ഉപട്ഠിതേ ഠാനസോ തങ്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനപഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠം ദിട്ഠം കരോതീ’’തി. ഛേകാതി യാഗുഭത്തസമ്പാദനാദീസു നിപുണാ. ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നാതി കായികേന വീരിയേന സമന്നാഗതാ, യഥാ അഞ്ഞാ കുസീതാ നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നാവ ഹോന്തി, ഠിതട്ഠാനേ ഠിതാവ, ഏവം അഹുത്വാ വിപ്ഫാരികേന ചിത്തേന സബ്ബകിച്ചം നിപ്ഫാദേതീതി വുത്തം ഹോതി. കുമാരികായാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, ഹേതുമ്ഹി വാ കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘കുമാരികായ കാരണാ’’തി. ആവഹനം ആവാഹോ, പരിഗ്ഗഹഭാവേന ദാരികായ ഗണ്ഹാപനം, തഥാ ദാപനം വിവാഹോ. തേനാഹ ‘‘ദാരകസ്സാ’’തിആദി.

൨൯൭-൨൯൮. ഭത്തപാചനം സന്ധായ രന്ധാപനം വുത്തം, യസ്സ കസ്സചി പാചനം സന്ധായ പചാപനം വുത്തം. ദുട്ഠും കുലം ഗതാ ദുഗ്ഗതാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്ഥ വാ ഗതാ’’തിആദിമാഹ. ആഹരണം ആഹാരോ. ന ഉപാഹടന്തി ന ദിന്നം. കയോ ഗഹണം, വിക്കയോ ദാനം. തദുഭയം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘വോഹാരോ’’തി വുത്തം. മണ്ഡിതപസാധിതോതി ഏത്ഥ ബാഹിരുപകരണേന അലങ്കരണം മണ്ഡനം, അജ്ഝത്തികാനം കേസാദീനംയേവ സണ്ഠപനം പസാധനം.

൩൦൦. ‘‘അബ്ഭുതം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടം ഹോതീതി ദീപേതി. ‘‘പരാജിതേന ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അദേന്തോ ധുരനിക്ഖേപേന കാരേതബ്ബോ. അചിരകാലേ അധികാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അചിരകാലാധികാരികം, സഞ്ചരിത്തം. ‘‘അചിരകാലാചാരിക’’ന്തി വാ പാഠോ, അചിരകാലേ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ ഏതസ്സാതി അചിരകാലാചാരികം.

കിഞ്ചാപി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പന്നാ ചേവ സരണഗമനൂപസമ്പന്നാ ച സഞ്ചരിത്താദിപണ്ണത്തിവജ്ജം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, തേസം പന ന സബ്ബകാലികത്താ തേ വജ്ജേത്വാ സബ്ബകാലാനുരൂപം തന്തിം ഠപേന്തോ ഭഗവാ ഇധാപി ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ കമ്മേന ഉപസമ്പന്നം ഭിക്ഖും ദസ്സേതും ‘‘തത്ര യ്വായം ഭിക്ഖു…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂ’’തി പദഭാജനം ആഹ, ന പന നേസം സഞ്ചരിത്താദിആപജ്ജനേ അഭബ്ബഭാവതോ. ഖീണാസവാപി ഹി അപ്പസ്സുതാ കിഞ്ചാപി ലോകവജ്ജം നാപജ്ജന്തി, പണ്ണത്തിയം പന അകോവിദത്താ വിഹാരകാരം കുടികാരം സഹാഗാരം സഹസേയ്യന്തി ഏവരൂപാ കായദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തി, സഞ്ചരിത്തം പദസോധമ്മം ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചം ഭൂതാരോചനന്തി ഏവരൂപാ വചീദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തി, ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനവസേന മനോദ്വാരേ രൂപിയപടിഗ്ഗഹണാപത്തിം ആപജ്ജന്തി.

൩൦൧. സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി, ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവന്തി അത്ഥോ. ജായത്തനേ ജാരത്തനേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, ജായഭാവത്ഥം ജാരഭാവത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ജായഭാവേതി ഭരിയഭാവായ. ജാരഭാവേതി സാമികഭാവായ. കിഞ്ചാപി ഇമസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ജാരീ ഭവിസ്സസീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനം വുത്തം, ജാരത്തനേതി പന നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ പുരിസലിങ്ഗവസേനപി യോജേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ജാരോ ഭവിസ്സസീ’’തി ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതി നാമ. പാളിയം പന ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേനേവ യോജനാ കതാ, തദനുസാരേന പുരിസലിങ്ഗവസേനപി സക്കാ യോജേതുന്തി.

ഇദാനി പാളിയം വുത്തനയേനപി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. പതി ഭവിസ്സസീതി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘സാമികോ ഭവിസ്സസീ’’തി പരിയായവചനേന വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച ജാരത്തനേതി നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ വുത്തം. മുഹുത്തികാ ഭവിസ്സസീതി അസാമികം സന്ധായ വുത്തം, ജാരീ ഭവിസ്സസീതി സസാമികം സന്ധായ. അന്തമസോ തങ്ഖണികായപീതി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവുപായേനാ’’തിആദി.

൩൦൩. സേരിവിഹാരന്തി സച്ഛന്ദചാരം. അത്തനോ വസന്തി അത്തനോ ആണം. ഗോത്തന്തി ഗോതമഗോത്താദികം ഗോത്തം. ധമ്മോതി പണ്ഡരങ്ഗപരിബ്ബാജകാദീനം, തേസം തേസം വാ കുലാനം ധമ്മോ. ഗോത്തവന്തേസു ഗോത്തസദ്ദോ, ധമ്മചാരീസു ച ധമ്മസദ്ദോ വത്തതീതി ആഹ ‘‘സഗോത്തേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സഗോത്തേഹീതി സമാനഗോത്തേഹി, ഏകവംസജാതേഹീതി അത്ഥോ. സഹധമ്മികേഹീതി ഏകസ്സ സത്ഥുസാസനേ സഹചരിതബ്ബധമ്മേഹി, സമാനകുലധമ്മേഹി വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകം സത്ഥാര’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഏകം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതേഹീ’’തി ഇമിനാ പണ്ഡരങ്ഗപരിബ്ബാജകാദയോ വുത്താ, ഏകഗണപരിയാപന്നേഹീതി മാലാകാരാദിഏകഗണപരിയാപന്നേഹി.

സസാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നന്തി സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം മിച്ഛാചാരോ ഹോതി താസം സസാമികഭാവതോ. ന ഇതരാസന്തി ഇതരാസം മാതുരക്ഖിതാദീനം അട്ഠന്നം പുരിസന്തരഗമനേ നത്ഥി മിച്ഛാചാരോ താസം അസാമികഭാവതോ. യാ ഹി സാമികസ്സ സന്തകം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ പരേസം അഭിരതിം ഉപ്പാദേന്തി, താസം മിച്ഛാചാരോ, ന ച മാതാദയോ താസം ഫസ്സേ ഇസ്സരാ. മാതാദയോ ഹി ന അത്തനാ ഫസ്സാനുഭവനത്ഥം താ രക്ഖന്തി, കേവലം അനാചാരം നിസേധേന്താ പുരിസന്തരഗമനം താസം വാരേന്തി. പുരിസസ്സ പന ഏതാസു അട്ഠസുപി ഹോതിയേവ മിച്ഛാചാരോ മാതാദീഹി യഥാ പുരിസേന സദ്ധിം സംവാസം ന കപ്പേതി, തഥാ രക്ഖിതത്താ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ ഫുട്ഠഭാവതോ.

ധനേന കീതാതി ഭരിയഭാവത്ഥം ധനേന കീതാ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഭോഗേനാതി ഭോഗഹേതു. ഭോഗത്ഥഞ്ഹി വസന്തീ ‘‘ഭോഗവാസിനീ’’തി വുച്ചതി. ലഭിത്വാതി യോ നം വാസേതി, തസ്സ ഹത്ഥതോ ലഭിത്വാ. ഉദകപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതാ ഓദപത്തകിനീ. തേനാഹ ‘‘ഉഭിന്ന’’ന്തിആദി. ധജേന ആഹടാതി ഏത്ഥ ധജയോഗതോ സേനാവ ധജസദ്ദേന വുത്താ, ഉസ്സിതദ്ധജായ സേനായ ആഹടാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഉസ്സിതദ്ധജായാ’’തിആദി.

൩൦൫. ബഹിദ്ധാ വിമട്ഠം നാമ ഹോതീതി അഞ്ഞത്ഥ ആരോചിതം നാമ ഹോതി. തം കിരിയം സമ്പാദേസ്സതീതി തസ്സാ ആരോചേത്വാ തം കിച്ചം സമ്പാദേതു വാ മാ വാ, തംകിരിയാസമ്പാദനേ യോഗ്യതം സന്ധായ വുത്തം. ദാരകം ദാരികഞ്ച അജാനാപേത്വാ തേസം മാതാപിതുആദീഹി മാതാപിതുആദീനംയേവ സന്തികം സാസനേ പേസിതേപി ഹരണവീമംസനപച്ചാഹരണസങ്ഖാതായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം ഉദ്ദിസ്സ സാസനം പേസിതം, തംയേവ സന്ധായ തസ്സാ മാതുആദീനം ആരോചിതേ വത്ഥുനോ ഏകത്താ മാതുആദയോപി ഖേത്തമേവാതി ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി ഉദാഹടം. ഇമിനാ സമേതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ സയം അനാരോചേത്വാ അഞ്ഞേന അന്തേവാസിആദിനാ ആരോചാപേന്തസ്സ വിസങ്കേതോ നത്ഥി, ഏവം തസ്സാ സയം അനാരോചേത്വാ ആരോചനത്ഥം മാതുആദീനം വദന്തസ്സപി നത്ഥി വിസങ്കേതോതി. ഘരം നയതീതി ഘരണീ. മൂലട്ഠാനഞ്ച വസേനാതി ഏത്ഥ പുരിസസ്സ മാതുആദയോ സാസനപേസനേ മൂലഭൂതത്താ ‘‘മൂലട്ഠാ’’തി വുച്ചന്തി. മാതുരക്ഖിതായ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതീതി ഏത്ഥ അത്തനോ വാ ധീതു സന്തികം ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി ഭിക്ഖും പഹിണതി, പുരിസസ്സ വാ സന്തികം ‘‘മമ ധീതാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി പഹിണതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പുബ്ബേ വുത്തനയത്താതി പഠമസങ്ഘാദിസേസേ വുത്തനയത്താ.

൩൩൮. ഏത്തോവ പക്കമതീതി പുന ആഗന്ത്വാ ആണാപകസ്സ അനാരോചേത്വാ തതോയേവ പക്കമതി. അഞ്ഞേന കരണീയേനാതി ഗമനഹേതുവിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേവ പന കരണീയേന ഗന്ത്വാപി കിഞ്ചി അനാരോചേന്തോ ന വീമംസതി നാമ. അനഭിനന്ദിത്വാതി ഇദം തഥാ പടിപജ്ജമാനം സന്ധായ വുത്തം, സതിപി അഭിനന്ദനേ സാസനം അനാരോചേന്തോ പന ന വീമംസതി നാമ. തതിയപദേ വുത്തനയേനാതി ‘‘സോ തസ്സാ വചനം അനഭിനന്ദിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. വത്ഥുഗണനായാതി സമ്ബഹുലാനം ഇത്ഥിപുരിസാനം സമഭാവേ സതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഇത്ഥിപുരിസവത്ഥൂനം ഗണനായ. സചേ പന ഏകതോ അധികാ ഹോന്തി, അധികാനം ഗണനായ ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

൩൩൯-൩൪൦. പാളിയം ചതുത്ഥവാരേ അസതിപി ‘‘ഗച്ഛന്തോ ന സമ്പാദേതി, ആഗച്ഛന്തോ വിസംവാദേതി, അനാപത്തീ’’തി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ അനാപത്തീ’’തി. കാരുകാനന്തി വഡ്ഢകീആദീനം. തച്ഛകഅയോകാരതന്തവായരജകന്ഹാപിതകാ പഞ്ച കാരവോ ‘‘കാരുകാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവരൂപേന…പേ… അനാപത്തീതി താദിസം ഗിഹിവേയ്യാവച്ചമ്പി ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

കായതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം വാ അലംവചനീയഭാവം വാ അജാനന്തസ്സ കായതോ സമുട്ഠാതി. വാചതോ സമുട്ഠാതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കായവാചതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാ അലംവചനീയഭാവം അജാനന്തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. അലംവചനീയാ ഹോന്തീതി ദേസചാരിത്തവസേന പണ്ണദാനാദിനാ പരിച്ചത്താ ഹോന്തി. പണ്ണത്തിം പന ജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അലംവചനീയഭാവം വാതി ച ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘തദുഭയം പന ജാനിത്വാ ഏതേഹേവ തീഹി നയേഹി സമാപജ്ജന്തസ്സ താനേവ തീണി തദുഭയജാനനചിത്തേന സചിത്തകാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേനാതി ഏത്ഥാപി തദുഭയജാനനം വത്തബ്ബം. ഭിക്ഖും അജാനാപേത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ ദിന്നം ഹരന്തസ്സപി ആപത്തി ഹോതി, ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അചിത്തകത്താതി ന ഗഹേതബ്ബം. പാളിയം പന ‘‘ആരോചേതീ’’തി വുത്തത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ ആരോചനസ്സേവ ദസ്സിതത്താ കായേന വാ വാചായ വാ ആരോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൧. ദുട്ഠുല്ലാദീസുപീതി ആദി-സദ്ദേന സഞ്ചരിത്തമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ, ന പേതീ, ന തിരച്ഛാനഗതാ, പുരിസോ നാമ മനുസ്സപുരിസോ, ന യക്ഖോതിആദി ന വുത്തം, തഥാപി മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധ അധിപ്പേതാ. തസ്മാ യേസു സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, തേസം മനുസ്സജാതികതാ, ന നാലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണാനീതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ചങ്ഗാനി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൨. ഛട്ഠേ ഏത്തകേനാതി ഏത്തകേന ദാരുആദിനാ. അപരിച്ഛിന്നപ്പമാണായോതി അപരിച്ഛിന്നദാരുആദിപ്പമാണായോ. മൂലച്ഛേജ്ജായ പുരിസം യാചിതും ന വട്ടതീതി പരസന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ അത്തനോയേവ സന്തകം കത്വാ യാചിതും ന വട്ടതി. ഏവം മൂലച്ഛേജ്ജായ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ യാചന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടം. ദാസം അത്തനോ അത്ഥായ സാദിയന്തസ്സപി ദുക്കടമേവ ‘‘ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വചനതോ. ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ പന ദാസം മൂലച്ഛേജ്ജായ യാചന്തസ്സ സാദിയനവസേന ദുക്കടം. സകകമ്മം ന യാചിതബ്ബാതി പാണാതിപാതസിക്ഖാപദരക്ഖണത്ഥം വുത്തം. അനിയമേത്വാപി ന യാചിതബ്ബാതി മനുസ്സാനം അഞ്ഞഥാ ഗാഹസ്സപി സമ്ഭവതോ വുത്തം, സുദ്ധചിത്തേന പന ഹത്ഥകമ്മം യാചന്തസ്സ ആപത്തി നാമ നത്ഥി.

സബ്ബകപ്പിയഭാവദീപനത്ഥന്തി സബ്ബസോ കപ്പിയഭാവദീപനത്ഥം. മൂലം ദേഥാതി വത്തും വട്ടതീതി യസ്മാ മൂലം ദസ്സാമാതി തേഹി പഠമം വുത്തത്താ വിഞ്ഞത്തി ന ഹോതി, യസ്മാ ച മൂലന്തി ഭണിതം സാമഞ്ഞവചനതോ അകപ്പിയവചനം ന ഹോതി, തസ്മാ മൂലം ദേഥാതി വത്തും വട്ടതി. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി അപരിഗ്ഗഹിതം. അകപ്പിയകഹാപണാദി ന ദാതബ്ബന്തി കിഞ്ചാപി അകപ്പിയകഹാപണാദിം അസാദിയന്തേന കപ്പിയവോഹാരതോ ദാതും വട്ടതി, തഥാപി സാരുപ്പം ന ഹോതി. മനുസ്സാ ച ഏതസ്സ സന്തകം കിഞ്ചി അത്ഥീതി വിഹേഠേതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി അകപ്പിയകഹാപണാദിദാനം പടിക്ഖിത്തം. തഥേവ പാചേത്വാതി ഹത്ഥകമ്മവസേനേവ പാചേത്വാ. ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി ഏത്തകേപി പുച്ഛിതേ യദത്ഥായ പവിട്ഠോ, തം കഥേതും വട്ടതി പുച്ഛിതപഞ്ഹത്താ.

വത്തന്തി ചാരിത്തം, ആപത്തി പന ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീതി സാഖായ ലഗ്ഗരജസ്മിം പത്തേ പതിതേപി സാഖം ഛിന്ദിത്വാ ഖാദിതുകാമതായപി സതി സുഖപരിഭോഗത്ഥം വുത്തം. ‘‘നദിം വാ…പേ… ആഹരാ’’തി വത്ഥും വട്ടതീതി അപരിഗ്ഗഹിതത്താ വുത്തം. ഗേഹതോ…പേ… പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി പരിഗ്ഗഹിതഉദകത്താ വിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അലജ്ജീഹി…പേ… ന കാരേതബ്ബന്തി ഇദം ഉത്തരിഭങ്ഗാധികാരത്താ അജ്ഝോഹരണീയം സന്ധായ വുത്തം. ബാഹിരപരിഭോഗേസു പന അലജ്ജീഹിപി ഹത്ഥകമ്മം കാരേതും വട്ടതീതി.

ഗോണം പന…പേ… ആഹരാപേതും ന വട്ടതീതി അത്തനോ അത്ഥായ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ആഹരാപേതും ന വട്ടതി. ആഹരാപേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിയാ ദുക്കടം. അത്തനോ അത്ഥായ സാദിയനേപി ദുക്കടമേവ ‘‘ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വുത്തത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോപി മൂലച്ഛേജ്ജായ യാചിതും ന വട്ടതീ’’തി. രക്ഖിത്വാതി യഥാ ചോരാ ന ഹരന്തി, ഏവം രക്ഖിത്വാ. ജഗ്ഗിത്വാതി തിണദാനാദീഹി ജഗ്ഗിത്വാ. ന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബന്തി അത്തനോ അത്ഥായ ഗോണേ സാദിയനസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ വുത്തം.

സകടം ദേഥാതി…പേ… വട്ടതീതി മൂലച്ഛേജ്ജവസേന സകടം ദേഥാതി വത്തും ന വട്ടതി. താവകാലികം വട്ടതീതി താവകാലികം കത്വാ സബ്ബത്ഥ യാചിതും വട്ടതി. വല്ലിആദീസു ച പരപരിഗ്ഗഹിതേസു ഏസേവ നയോതി യോജേതബ്ബം. ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേസുയേവ ച വല്ലിആദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന വേളുമുഞ്ജപബ്ബജതിണമത്തികാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യം പന വത്ഥുവസേന അപ്പം ഹുത്വാ അഗ്ഘവസേന മഹന്തം ഹരിതാലഹിങ്ഗുലകാദി, തം ഗരുഭണ്ഡം അപ്പഹോന്തമ്പി യാചിതും ന വട്ടതീതി വദന്തി.

സാതി വിഞ്ഞത്തിം പരാമസതി. സാ ച ഇധ പരികഥാദിനാ യേന കേനചി അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനം വിഞ്ഞത്തീതി ഗഹേതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേന സബ്ബ’’ന്തി, സബ്ബപ്പകാരേനാതി അത്ഥോ. തേന ‘‘പരികഥാദിവസേനപി വിഞ്ഞാപനം ന വട്ടതീ’’തി ദീപേതി. പരികഥോഭാസനിമിത്തകമ്മമ്പി ഹി ചീവരപിണ്ഡപാതേസു ദ്വീസു പച്ചയേസു ന വട്ടതി. ഇദാനി സേനാസനപച്ചയേ അധിപ്പേതം വിഞ്ഞത്തിം പരികഥാദീഹി വിസേസേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ആഹര ദേഹീതി വിഞ്ഞത്തിമത്തമേവ ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. പരികഥോഭാസനിമിത്തകമ്മാനി വട്ടന്തീതി ഏത്ഥ പരികഥാ നാമ പരിയായേന കഥനം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സേനാസനം സമ്ബാധന്തിആദിവചനം. ഓഭാസോ നാമ ഉജുകമേവ അകഥേത്വാ യഥാ അധിപ്പായോ വിഭൂതോ ഹോതി, ഏവം ഓഭാസനം, ഉപാസകാ, തുമ്ഹേ കുഹിം വസഥാതി? പാസാദേ, ഭന്തേതി. ഭിക്ഖൂനം പന, ഉപാസകാ, പാസാദോ ന വട്ടതീതിആദിവചനം. നിമിത്തകമ്മം നാമ പച്ചയേ ഉദ്ദിസ്സ യഥാ അധിപ്പായോ വിഞ്ഞായതി, ഏവം നിമിത്തകമ്മം, സേനാസനത്ഥം ഭൂമിപരികമ്മാദീനി കരോന്തസ്സ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കരോസി, കോ കാരാപേതീ’’തി വുത്തേ ‘‘ന കോചീ’’തിആദിവചനം.

ഇദാനി ഗിലാനപച്ചയേ വിഞ്ഞത്തിആദികം സബ്ബമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗിലാനപച്ചയേ പനാ’’തിആദി. തഥാ ഉപ്പന്നം പന ഭേസജ്ജം രോഗേ വൂപസന്തേ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, ന വട്ടതീതി? തത്ഥ വിനയധരാ ‘‘ഭഗവതാ രോഗസീസേന പരിഭോഗസ്സ ദ്വാരം ദിന്നം, തസ്മാ അരോഗകാലേപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, ആപത്തി ന ഹോതീ’’തി വദന്തി. സുത്തന്തികാ പന ‘‘കിഞ്ചാപി ആപത്തി ന ഹോതി, ആജീവം പന കോപേതി, തസ്മാ സല്ലേഖപ്പടിപത്തിയം ഠിതസ്സ ന വട്ടതി, സല്ലേഖം കോപേതീ’’തി വദന്തി. ഉക്കമന്തീതി അപഗച്ഛന്തി.

൩൪൪. മണി കണ്ഠേ അസ്സാതി മണികണ്ഠോ, മണിനാ ഉപലക്ഖിതോ വാ കണ്ഠോ അസ്സാതി മണികണ്ഠോതി മജ്ഝപദലോപീസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. ദേവവണ്ണന്തി ദേവത്തഭാവം. പസന്നാകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബകിച്ചം, കായവേയ്യാവച്ചസങ്ഖാതം ഉപട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. മണിയാചനായ തസ്സ അനാഗമനേന അത്തനോ വഡ്ഢി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘മണിനാ മേ അത്ഥോ’’തി, മന്തപദനീഹാരേന വാ തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩൪൫. വത്തമാനസമീപേതി വത്തമാനസ്സ സമീപേ അതീതേ. ഏവം വത്തും ലബ്ഭതീതി ‘‘ആഗതോസീ’’തി വത്തബ്ബേ വത്തമാനസമീപത്താ ‘‘ആഗച്ഛസീ’’തി ഏവം വത്തമാനവോഹാരേന വത്തും ലബ്ഭതി. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥാനുസാരതോ വേദിതബ്ബം. സോ ഏവ നയോതി ‘‘ആഗതോമ്ഹീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആഗച്ഛാമീ’’തി അയമ്പി വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവോഹാരോതി ദസ്സേതി.

൩൪൮-൩൪൯. യസ്മാ പന ന സക്കാ കേവലം യാചനായ കിഞ്ചി കാതും, തസ്മാ ‘‘സയം യാചിതകേഹി ഉപകരണേഹീ’’തി അധിപ്പായത്ഥോ വുത്തോ. ഉദ്ധംമുഖം ലിത്താ ഉല്ലിത്താ, അധോമുഖം ലിത്താ അവലിത്താ. യസ്മാ പന ഉദ്ധംമുഖം ലിമ്പന്താ യേഭുയ്യേന അന്തോ ലിമ്പന്തി, അധോമുഖം ലിമ്പന്താ ച ബഹി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉല്ലിത്താതി അന്തോലിത്താ, അവലിത്താതി ബഹിലിത്താ’’തി. തത്ഥ ഉല്ലിത്താ നാമ ഠപേത്വാ തുലാപിട്ഠസങ്ഘാതവാതപാനധൂമഛിദ്ദാദിഭേദം അലേപോകാസം അവസേസേ ലേപോകാസേ കുട്ടേഹി സദ്ധിം ഘടേത്വാ ഛദനസ്സ അന്തോ സുധായ വാ മത്തികായ വാ ലിത്താ. അവലിത്താ നാമ വുത്തനയേനേവ ഛദനസ്സ ബഹി ലിത്താ. ഉല്ലിത്താവലിത്താ നാമ തഥേവ ഛദനസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ലിത്താ.

ബ്യഞ്ജനം സമേതീതി ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഹേതുകത്തുവസേന ഉദ്ദിട്ഠപദസ്സ ‘‘കാരാപേന്തേനാ’’തി ഹേതുകത്തുവസേനേവ നിദ്ദേസസ്സ കതത്താ ബ്യഞ്ജനം സമേതി. യദി ഏവം ‘‘കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ’’തി കസ്മാ തസ്സ പദഭാജനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ‘‘അത്തനാ വിപ്പകതം പരേഹി പരിയോസാപേതീ’’തിആദിവചനതോ ‘‘കരോന്തേനപി ഇധ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇധ വുത്തനയേനേവാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ. ഉഭോപേതേതി കാരകകാരാപകാ. കാരയമാനേനാതി ഇമിനാവ പദേന സങ്ഗഹിതാതി കഥം സങ്ഗഹിതാ. ന ഹി കാരയമാനോ കരോന്തോ നാമ ഹോതി, ഏവം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ – യസ്മാ കരോന്തേനപി കാരയമാനേനപി ഇധ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ കാരയമാനേന ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി വുത്തേ പഗേവ കരോന്തേനാതി ഇദം അത്ഥതോ ആഗതമേവാതി ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തം. തതോ ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി വുത്തേ സാമത്ഥിയതോ ലബ്ഭമാനോപി അത്ഥോ തേനേവ സങ്ഗഹിതോ നാമ ഹോതീതി. ബ്യഞ്ജനം വിലോമിതം ഭവേയ്യാതി യസ്മാ ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഇമസ്സ ‘‘കരോന്തേനാ’’തി ഇദം പരിയായവചനം ന ഹോതി, തസ്മാ കരോന്തേന വാ കാരാപേന്തേന വാതി പദത്ഥവസേന നിദ്ദേസേ കതേ ബ്യഞ്ജനം വിരുദ്ധം ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ. അത്ഥമത്തമേവാതി പദത്ഥതോ സാമത്ഥിയതോ ച ലബ്ഭമാനം അത്ഥമത്തമേവ.

ഉദ്ദേസോതി ഉദ്ദിസിതബ്ബോ. അബ്ബോഹാരികന്തി അപ്പമാണം. ‘‘ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാ’’തി അവത്വാ വികപ്പത്ഥസ്സ വാ-സദ്ദസ്സ വുത്തത്താ ഏകതോഭാഗേന വഡ്ഢിതേപി ആപത്തിയേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തിഹത്ഥാതി വഡ്ഢകീഹത്ഥേന തിഹത്ഥാ. പമാണയുത്തോ മഞ്ചോതി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥിപ്പമാണോ മഞ്ചോ. പമാണികാ കാരേതബ്ബാതി ഉക്കട്ഠപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തത്താ ഉക്കട്ഠപ്പമാണയുത്താവ കുടി അദേസിതവത്ഥുകാ ന വട്ടതി, പമാണതോ പന ഊനതരാ അദേസിതവത്ഥുകാപി വട്ടതീതി കസ്സചി സന്ദേഹോ സിയാതി തംനിവത്തനത്ഥം ‘‘പമാണതോ ഊനതരമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പമാണതോ ഊനതരന്തി പാളിയം വുത്തപ്പമാണതോ ഊനതരം. പച്ഛിമേന പമാണേന ചതുഹത്ഥതോ ഊനതരാ കുടി നാമ ന ഹോതീതി ചതുഹത്ഥതോ പട്ഠായ കുടിലക്ഖണപ്പത്തം കുടിം ദസ്സേതും ‘‘ചതുഹത്ഥം പഞ്ചഹത്ഥമ്പീ’’തി വുത്തം. കലലലേപോതി കേനചി സിലേസേന കതലേപോ, തമ്ബമത്തികാദികലലലേപോ വാ. അലേപോ ഏവാതി അബ്ബോഹാരികായേവാതി അധിപ്പായോ. പിട്ഠസങ്ഘാടോ ദ്വാരബാഹാ. ഓലോകേത്വാപീതി അപലോകേത്വാപി, അപലോകനകമ്മവസേനപി കാതും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ.

൩൫൩. യഥാ സീഹാദീനം ഗോചരായ പക്കമന്താനം നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോ ന വട്ടതി, ഏവം ഹത്ഥീനമ്പി നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോ ന വട്ടതി. ഏതേസന്തി സീഹാദീനം. ചാരിഭൂമീതി ഗോചരഭൂമി. ന ഗഹിതാതി ന വാരിതാതി അധിപ്പായോ. ആരോഗ്യത്ഥായാതി നിരുപദ്ദവത്ഥായ. സേസാനീതി പുബ്ബണ്ണനിസ്സിതാദീനി. പുബ്ബണ്ണനിസ്സിതന്തി ഏത്ഥ പുബ്ബണ്ണവിരുഹനട്ഠാനം പുബ്ബണ്ണ-സദ്ദേന ഗഹിതം. തേനാഹ – ‘‘സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം…പേ… ഠിത’’ന്തി. അഭിഹനന്തി ഏത്ഥാതി അബ്ഭാഘാതം. ‘‘വേരിഘര’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ചോരാനം മാരണത്ഥായ കത’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മഗന്ധികാതി ഹത്ഥപാദാദിഛിന്ദനഗന്ധികാ.

ആവിജ്ജിതും ന സക്കാ ഹോതീതി ഛിന്ദതടാദിസമ്ഭവതോ ന സക്കാ ഹോതി ആവിജ്ജിതും. പാചിനന്തി കുടിവത്ഥുസാമന്താ ചിനിതബ്ബഅധിട്ഠാനം. കിഞ്ചാപി ഇധ പുബ്ബപയോഗസഹപയോഗാനം അദിന്നാദാനേ വിയ വിസേസോ നത്ഥി, തഥാപി തേസം വിഭാഗേന ദസ്സനം ഛിന്ദിത്വാ പുന കാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കുടിയാ ഭേദനപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം കതം. തദത്ഥായാതി തച്ഛനത്ഥായ. ഏവം കതന്തി അദേസിതവത്ഥും പമാണാതിക്കന്തം വാ കതം. ദാരുനാ കതം കുട്ടം ഏത്ഥാതി ദാരുകുട്ടികാ, കുടി. സിലാകുട്ടികന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പണ്ണസാലന്തി ബഹി പണ്ണേഹി ഛാദേതബ്ബം ഉല്ലിത്താവലിത്തം കുടിമേവ വദതി. തേനേവാഹ ‘‘സഭിത്തിച്ഛദനം ലിമ്പിസ്സാമീ’’തി.

അന്തോലേപേനേവ നിട്ഠാപേതുകാമം സന്ധായ ‘‘അന്തോലേപേ വാ’’തിആദി വുത്തം. ബഹിലേപേ വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിം ദ്വാരബദ്ധേ വാ വാതപാനേ വാ ഠപിതേതി യോജേതബ്ബം. തസ്സോകാസന്തി തസ്സ ദ്വാരബദ്ധസ്സ വാ വാതപാനസ്സ വാ ഓകാസം. പുന വഡ്ഢേത്വാ വാതി പുബ്ബേവ ഠപിതോകാസം ഖുദ്ദകം ചേ, ഭേദനേന പുന വഡ്ഢേത്വാ. ലേപോ ന ഘടിയതീതി പുബ്ബേ ദിന്നലേപോ ദ്വാരബദ്ധേന വാ വാതപാനേന വാ സദ്ധിം ന ഘടിയതി, ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ന തിട്ഠതീതി വുത്തം ഹോതി. തന്തി ദ്വാരബദ്ധം വാ വാതപാനം വാ. പഠമമേവ സങ്ഘാദിസേസോതി ലേപകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ ദ്വാരബദ്ധം വാ വാതപാനം വാ ഠപനതോ പുബ്ബേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. അട്ഠങ്ഗുലമത്തേന അപ്പത്തച്ഛദനം കത്വാതി ഏത്ഥ ഏവം മേ ആപത്തി ന സിയാതി ഭിത്തിയം വാ ഛദനേ വാ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഓകാസം ലേപേന അഘടേത്വാ ഠപേതി, വട്ടതീതി വദന്തി. മത്തികാകുട്ടമേവ മത്തികാലേപസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ആഹ – ‘‘സചേ മത്തികായ കുട്ടം കരോതി, ഛദനലേപേന സദ്ധിം ഘടനേ ആപത്തീ’’തി. ഉഭിന്നം അനാപത്തീതി പുരിമസ്സ ലേപസ്സ അഘടിതത്താ ദുതിയസ്സ അത്തുദ്ദേസികതാസമ്ഭവതോ ഉഭിന്നം അനാപത്തി, തസ്മാ വിനാപി വത്തസീസേന തേന അനാണത്തോ തസ്സ കരോമീതി കരോതി, ഉഭിന്നം അനാപത്തിയേവ. സചേ തേന ആണത്തോ കരോതി, മൂലട്ഠസ്സേവ ആപത്തി.

൩൫൪. ഛത്തിംസ ചതുക്കാനി നാമ ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതീ’’തിആദിമ്ഹി പഠമവാരേ അദേസിതവത്ഥുകചതുക്കം ദേസിതവത്ഥുകചതുക്കം പമാണാതിക്കന്തചതുക്കം പമാണികചതുക്കം അദേസിതവത്ഥുകപ്പമാണാതിക്കന്തചതുക്കം ദേസിതവത്ഥുകപ്പമാണികചതുക്കന്തി ഛ ചതുക്കാനി, ഏവം സമാദിസതിവാരാദീസുപി പഞ്ചസൂതി ഛത്തിംസ. ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്താനീതി ‘‘സാരമ്ഭേ ചേ ഭിക്ഖു വത്ഥുസ്മിം അപരിക്കമനേ’’തി അവിസേസേന മാതികായ വുത്തത്താ സാരമ്ഭഅപരിക്കമനേസുപി സങ്ഘാദിസേസോവ സിയാതി മിച്ഛാഗാഹനിവത്തനത്ഥം സാരമ്ഭേ അപരിക്കമനേ ച ദുക്കടം, അദേസിതവത്ഥുകതായ പമാണാതിക്കന്തതായ ച സങ്ഘാദിസേസോതി ഏവം ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്താനി.

൩൫൫-൩൬൧. ‘‘ദ്വീഹി സങ്ഘാദിസേസേഹീ’’തി വത്തബ്ബേ വിഭത്തിബ്യത്തയേന ച വചനബ്യത്തയേന ച ദ്വിന്നം സങ്ഘാദിസേസേനാതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദ്വീഹി സങ്ഘാദിസേസേഹി…പേ… അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ‘‘അഞ്ഞസ്സ വാ ദാതബ്ബാ’’തി വുത്തത്താ വിപ്പകതം കുടിം ലഭിത്വാ അത്തനോ അത്ഥായ കരോന്തസ്സപി ആദിതോ പട്ഠായ അകതത്താ അനാപത്തിയേവാതി വദന്തി. അപചിനിതബ്ബാതി വിദ്ധംസേതബ്ബാ. ഭൂമിസമം കത്വാതി കുടിവത്ഥുസമം കത്വാ.

൩൬൪. ന ഹേത്ഥ ലേപോ ഘടിയതീതി ഛദനലേപസ്സ അഭാവതോ വുത്തം, വിസുംയേവ അനുഞ്ഞാതത്താ പന സചേപി ലേണസ്സ അന്തോ ഉപരിഭാഗേ ചിത്തകമ്മാദികരണത്ഥം ലേപം ദേന്തി, വട്ടതിയേവ. ലേപദാനവസേന അകതാ ഇട്ഠകാദിഗുഹാ ഗുഹാ നാമാതി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. തിണേഹി വാ പണ്ണേഹി വാ ഛാദിതകുടികാവ വുത്താതി ‘‘കുക്കുടച്ഛികഗേഹം വട്ടതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഛദനം ദണ്ഡകേഹീ’’തിആദിനാ പുന തം ദസ്സേന്തേഹി തിണപണ്ണച്ഛദനാ കുടികാവ വുത്താ. ഛദനം ദണ്ഡകേഹി ജാലബന്ധം കത്വാതി ഛദനം ദീഘതോ തിരിയതോ ച ഠപിതദണ്ഡകേഹി ജാലം വിയ ബന്ധിത്വാ. ഓഗുമ്ഫേത്വാതി തിണാദിം വിദ്ധംസേത്വാ. ഭിത്തിലേപേന സദ്ധിം ലേപേ ഘടിതേതി ഏത്ഥ ഉല്ലിത്താവലിത്തഭാവസ്സ ഛദനം സന്ധായ വുത്തത്താ സചേപി ഭിത്തിലേപേന അനത്ഥികോ ഹോതി, ഛദനലേപേ സമന്തതോ ഭിത്തിയാ അപ്പമത്തകേനപി ഘടിതേ ഭിത്തിലേപേന വിനാപി ആപത്തിയേവാതി വദന്തി. ഉപചികാമോചനത്ഥമേവ ഹേട്ഠാ പാസാണകുട്ടം കത്വാ തം അലിമ്പിത്വാ ഉപരി ലിമ്പതി, ലേപോ ന ഘടിയതി നാമ, അനാപത്തിയേവാതി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന തം ന സമേതി. തത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘ഭിത്തിം അലിമ്പിതുകാമതായ അഭാവതോ ഛദനലേപേ പാസാണകുട്ടേന സദ്ധിം ഘടിതേപി തത്ഥ അനാപത്തി വുത്താ’’തി, തമ്പി ന യുത്തം. ‘‘ഉപചികാമോചനത്ഥമേവാ’’തി ഹി വുത്തത്താ പാസാണകുട്ടേ പുന ലിമ്പിതുകാമതായ അഭാവോയേവ വിഞ്ഞായതി, തേനേവ ‘‘തം അലിമ്പിത്വാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘ഉല്ലിത്താദിഭാവോ…പേ… ഛദനമേവ സന്ധായ വുത്തോ’’തി ഇദം സതിപി ഭിത്തിലേപേ ഛദനലേപേന വിനാ ആപത്തി ന ഹോതീതി ഛദനലേപസ്സ പധാനഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന ഭിത്തിലേപേന വിനാപി ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥന്തി വദന്തി, ഇദമേവ ചേത്ഥ യുത്തതരന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഏത്ഥാതി തിണകുടികായ.

ഏത്ഥ ച തിണകുടികായ ഏവ സബ്ബഥാ അനാപത്തിഭാവസ്സ ദസ്സനം പരിവാരപാളിം ആനേത്വാ തിണകുടികായ സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവോ സുഖേന സക്കാ സാധേതുന്തി കതം. തിണകുടികായ ച സബ്ബഥാ അനാപത്തിഭാവേ സാധിതേ തേനേവ നയേന ലേണഗുഹാദീസുപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവോ സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി. തേനേവ ‘‘യം പനാ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി തിണകുടികായ സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവേ സാധിതേ തേനേവ നയേന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവോ അത്ഥതോ ദസ്സിതോയേവ ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി ഭിക്ഖു സമാദിസിത്വാ പക്കമതി ‘‘കുടിം മേ കരോഥാ’’തി, സമാദിസതി ച ദേസിതവത്ഥുകാ ച ഹോതു അനാരമ്ഭാ ച സപരിക്കമനാ ചാതി, തസ്സ കുടിം കരോന്തി അദേസിതവത്ഥുകം സാരമ്ഭം അപരിക്കമനം. ‘‘ആപത്തി കാരുകാനം തിണ്ണം ദുക്കടാന’’ന്തി പാളിയം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി ദുക്കടം കസ്മാ വുത്തന്തി ഇമം ചോദനം മനസി നിധായ ‘‘യം പന…പേ… അകരണപച്ചയാ വുത്ത’’ന്തി ഇദം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിയേവ. ‘‘ആപത്തി കാരുകാനം തിണ്ണം ദുക്കടാന’’ന്തി ഇദം പന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സ ന സാരമ്ഭാദിപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, കിഞ്ചരഹി യഥാസമാദിട്ഠായ അകരണപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി. യസ്മാ ബഹൂസു പോത്ഥകേസു സതസോധിതസമ്മതേ ച പുരാണപോത്ഥകേ അയമേവ പാഠക്കമോ ദിസ്സതി, തസ്മാ യഥാദിട്ഠപാഠാനുക്കമേനേവേത്ഥ അത്ഥോ പകാസിതോ. കത്ഥചി പോത്ഥകേ പന ‘‘കുടിലക്ഖണപ്പത്തമ്പി കുടിം…പേ… അനാപത്തീ’’തി ഇമസ്സാനന്തരം ‘‘യം പനാ’’തിആദിപാഠം ലിഖന്തി, ഏവഞ്ച സതി തത്ഥ അധിപ്പായോ പാകടോയേവ. അനാപത്തീതി വത്വാതി ഉപോസഥാഗാരഞ്ച ഭവിസ്സതി, അഹഞ്ച വസിസ്സാമീതിആദീസു വാസാഗാരത്ഥായ ഏവ അനിയമിതത്താ അനാപത്തീതി വത്വാ.

പമാണാതിക്കന്തകുടികരണലക്ഖണാ കിരിയായേവ, അദേസിതവത്ഥുമൂലികായപി ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതി പമാണാതിക്കന്തമൂലികായപി, തദുഭയം ഏകതോ കത്വാ ‘‘കിരിയാകിരിയതോ’’തി വുത്തം. വത്ഥും അദേസാപേത്വാ പമാണയുത്തം കുടിം കരോന്തസ്സപി വത്ഥും ദേസാപേത്വാ അകിരിയായ കുടികരണകിരിയായ ച സമുട്ഠാനതോ കിരിയാകിരിയതോവ സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. അചിത്തകന്തി പണ്ണത്തിഅജാനനചിത്തേന അചിത്തകം. ഉല്ലിത്താദീനം അഞ്ഞതരതാ, ഹേട്ഠിമപ്പമാണസമ്ഭവോ, അദേസിതവത്ഥുതാ, പമാണാതിക്കന്തതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, വാസാഗാരതാ, ലേപഘട്ടനാതി ഇമാനേത്ഥ ഛ വാ സത്ത വാ അങ്ഗാനി.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൫. സത്തമേ ഏവംനാമകേ നഗരേതി കോസമ്ബീനാമകേ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ ആരാമപോക്ഖരണീആദീസു തേസു തേസു ഠാനേസു കോസമ്ബരുക്ഖാവ ഉസ്സന്നാ അഹേസും, തസ്മാ കോസമ്ബീതി സങ്ഖ്യം അഗമാസി. കുസുമ്ബസ്സ നാമ ഇസിനോ അസ്സമതോ അവിദൂരേ മാപിതത്താതി ഏകേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കുസുമ്ബസ്സ ഇസിനോ നിവാസഭൂമി കോസമ്ബീ, തസ്സ ച അവിദൂരേ ഭവത്താ നഗരം കോസമ്ബീതി സങ്ഖ്യം ഗതന്തി. ഘോസിതനാമകേന കിര സേട്ഠിനാ സോ കാരിതോതി ഏത്ഥ കോ ഘോസിതസേട്ഠി, കഥഞ്ചാനേന സോ ആരാമോ കാരിതോതി? പുബ്ബേ കിര അദ്ദിലരട്ഠം നാമ അഹോസി. തതോ കോതൂഹലകോ നാമ ദലിദ്ദോ ഛാതകഭയേന സപുത്തദാരോ സുഭിക്ഖം രട്ഠം ഗച്ഛന്തോ പുത്തം വഹിതും അസക്കോന്തോ ഛഡ്ഡേത്വാ അഗമാസി. മാതാ നിവത്തിത്വാ തം ഗഹേത്വാ ഗതാ. തേ ഏകം ഗോപാലകഗാമം പവിസിംസു. ഗോപാലകാനഞ്ച തദാ ബഹുപായാസോ പടിയത്തോ ഹോതി, തതോ പായാസം ലഭിത്വാ ഭുഞ്ജിംസു. അഥ സോ പുരിസോ ബഹുതരം പായാസം ഭുത്തോ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ രത്തിഭാഗേ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ സുനഖിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ കുക്കുരോ ജാതോ, സോ ഗോപാലകസ്സ പിയോ അഹോസി. ഗോപാലകോ ച പച്ചേകബുദ്ധം ഉപട്ഠാതി. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഭത്തകിച്ചകാലേ കുക്കുരസ്സ ഏകം പിണ്ഡം ദേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ സിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ഗോപാലകേന സദ്ധിം പണ്ണസാലമ്പി ഗച്ഛതി, ഗോപാലകേ അസന്നിഹിതേ ഭത്തവേലായം സയമേവ ഗന്ത്വാ കാലാരോചനത്ഥം പണ്ണസാലദ്വാരേ ഭുസ്സതി, അന്തരാമഗ്ഗേപി ചണ്ഡമിഗേ ദിസ്വാ ഭുസ്സിത്വാ പലാപേതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധേ മുദുകേന ചിത്തേന കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തത്രാസ്സ ‘‘ഘോസകദേവപുത്തോ’’ത്വേവ നാമം അഹോസി.