൮. പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൦. അട്ഠമേ പാകാരേന പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗോപുരട്ടാലകയുത്തന്തി ദ്വാരപാസാദേന ച തത്ഥ തത്ഥ പാകാരമത്ഥകേ പതിട്ഠാപിതഅട്ടാലകേഹി ച യുത്തം. വേളൂഹി പരിക്ഖിത്തത്താ അബ്ഭന്തരേ പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖസഞ്ഛന്നത്താ ച നീലോഭാസം. ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ ച മനോരമം. കാളകവേസേനാതി കലന്ദകരൂപേന. നിവാപന്തി ഭോജനം. തന്തി ഉയ്യാനം. ദബ്ബോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമന്തി ദബ്ബത്ഥമ്ഭേ പതിതത്താ ദബ്ബോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം അഹോസി.

കസ്സപദസബലസ്സ സാസനോസക്കനകാലേ കിര സത്ത ഭിക്ഖൂ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ അഞ്ഞേ സാസനേ അഗാരവം കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇധ കിം കരോമ, ഏകമന്തേ സമണധമ്മം കത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമാ’’തി നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ ഉച്ചം പബ്ബതസിഖരം അഭിരുഹിത്വാ അത്തനോ ചിത്തബലം ജാനന്താ ‘‘നിസ്സേണിം പാതേന്തു, ജീവിതേ സാലയാ ഓതരന്തു, മാ പച്ഛാനുതപ്പിനോ അഹുവത്ഥാ’’തി വത്വാ സബ്ബേ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ ‘‘അപ്പമത്താ ഹോഥ, ആവുസോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓവദിത്വാ ചിത്തരുചിയേസു ഠാനേസു നിസീദിത്വാ സമണധമ്മം കാതും ആരഭിംസു.

തത്രേകോ ഥേരോ പഞ്ചമേ ദിവസേ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘മമ കിച്ചം നിപ്ഫന്നം, അഹം ഇമസ്മിം ഠാനേ കിം കരിസ്സാമീ’’തി ഇദ്ധിയാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥ, ഭിക്ഖാചാരകിച്ചം മമായത്തം ഹോതു, തുമ്ഹേ അത്തനോ കമ്മം കരോഥാ’’തി. കിം നു മയം, ആവുസോ, നിസ്സേണിം പാതേന്താ ഏവം അവചുമ്ഹ ‘‘യോ പഠമം ധമ്മം സച്ഛികരോതി, സോ ഭിക്ഖം ആഹരതു, തേനാഭതം സേസാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സന്തീ’’തി. നത്ഥി, ആവുസോതി. തുമ്ഹേ അത്തനോ പുബ്ബഹേതുനാവ ലഭിത്ഥ, മയമ്പി സക്കോന്താ വട്ടസ്സന്തം കരിസ്സാമ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേതി. ഥേരോ തേ സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തോ ഫാസുകട്ഠാനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഗതോ. അപരോപി ഥേരോ സത്തമേ ദിവസേ അനാഗാമിഫലം പത്വാ തതോ ചുതോ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, ഇതരേ ഥേരാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ തേസു തേസു കുലേസു നിബ്ബത്താ. ഏകോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലനഗരേ രാജഗേഹേ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ പച്ചന്തിമരട്ഠേ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ, ഏകോ ബാഹിയരട്ഠേ കുടുമ്ബിയഗേഹേ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ രാജഗഹേ കുടുമ്ബിയഗേഹേ നിബ്ബത്തോ.

അയം പന ദബ്ബത്ഥേരോ മല്ലരട്ഠേ അനുപിയനഗരേ ഏകസ്സ മല്ലരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ ഉപവിജഞ്ഞാ കാലമകാസി. മതസരീരം സുസാനം നേത്വാ ദാരുചിതകം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം അദംസു. അഗ്ഗിവേഗസന്തത്തം ഉദരപടലം ദ്വേധാ അഹോസി. ദാരകോ അത്തനോ പുഞ്ഞബലേന ഉപ്പതിത്വാ ഏകസ്മിം ദബ്ബത്ഥമ്ഭേ നിപതി, തം ദാരകം ഗഹേത്വാ അയ്യികായ അദംസു. സാ തസ്സ നാമം ഗണ്ഹന്തീ ദബ്ബത്ഥമ്ഭേ പതിത്വാ ലദ്ധജീവികത്താ ‘‘ദബ്ബോ’’തി തസ്സ നാമം അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘ദബ്ബോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമ’’ന്തി.

തസ്സ സത്തവസ്സികകാലേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ മല്ലരട്ഠേ ചാരികം ചരമാനോ അനുപിയനിഗമം പത്വാ അനുപിയമ്ബവനേ വിഹരതി. ദബ്ബകുമാരോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ സഹ ദസ്സനേനേവ പസീദിത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘അഹം ദസബലസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി അയ്യികം ആപുച്ഛി. സാ ‘‘സാധു താതാ’’തി ദബ്ബകുമാരം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം കുമാരം പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘ഭിക്ഖു ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഹീ’’തി. സോ ഥേരോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ ദബ്ബകുമാരം പബ്ബാജേന്തോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നോ കതാഭിനീഹാരോ പഠമകേസവട്ടിയാ വോരോപനക്ഖണേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ദുതിയായ കേസവട്ടിയാ ഓരോപിയമാനായ സകദാഗാമിഫലേ, തതിയായ അനാഗാമിഫലേ, സബ്ബകേസാനം പന ഓരോപനഞ്ച അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയാ ച അപച്ഛാ അപുരേ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഥേരോ കിര സത്തവസ്സികോവ സംവേഗം ലഭിത്വാ പബ്ബജിതോ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണീതി വേദിതബ്ബോ’’തി.

സാവകേന പത്തബ്ബന്തി യഥുപനിസ്സയം തേന തേന സാവകേന പത്തബ്ബം. തിസ്സോ വിജ്ജാതിആദി യഥാസമ്ഭവവസേന വുത്തം. ഗുണജാതന്തി ‘‘യഞ്ച കിഞ്ചി സാവകേന പത്തബ്ബ’’ന്തി നപുംസകലിങ്ഗസമ്ബന്ധദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ചതൂസു സച്ചേസു ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ കതത്താതി ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗസങ്ഖാതേസു ചതൂസു സച്ചേസു ദുക്ഖപരിഞ്ഞാ സമുദയപ്പഹാനം നിരോധസച്ഛികിരിയാ മഗ്ഗഭാവനാതി ഏകേകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ചതുന്നം ചതുന്നം കിച്ചാനം വസേന സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ കതത്താ. തതോ തതോ പടിക്കമിത്വാതി തതോ തതോ കിച്ചതോ ആരമ്മണതോ ച പടിവത്തിത്വാ. സിലാപട്ടകേതി പാസാണഫലകേ. തേരസാപീതി ഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനഗ്ഗാഹാപകഭണ്ഡാഗാരികചീവരപടിഗ്ഗാഹകചീവരഭാജനകയാഗുഭാജനകഫലഭാജനകഖജ്ജഭാജനകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാടിയഗ്ഗാഹാപകപത്തഗ്ഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീനം വസേന തേരസാപി സമ്മുതിയോ ദാതും വട്ടന്തി.

൩൮൨. അപിസൂതി ഏത്ഥ സൂതി നിപാതമത്തം, അപി-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ‘‘വികാലേ’’തി ഇമസ്സ അനന്തരം ദട്ഠബ്ബോ, വികാലേപി ആഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ജാനന്താതി ദൂരഭാവം ജാനന്താ. ഏവം സബ്ബപദേസൂതി ഏത്ഥ കതികസണ്ഠാനാദീനം നാനപ്പകാരത്താ തസ്മിം തസ്മിം വിഹാരേ കതികവത്താദീനി വിസും വിസും കഥാപേതീതി വേദിതബ്ബം. സബ്ബവിഹാരേസു ച ഗമനമഗ്ഗേ സമപ്പമാണേ കത്വാ അധിട്ഠാതീതി വദന്തി. അയഞ്ഹി നിമ്മിതാനം ധമ്മതാതി അനിയമേത്വാ നിമ്മിതാനം അയം ‘‘ഏകസ്മിം ഭാസമാനസ്മി’’ന്തിആദി ധമ്മതാ. തഥാ ഹി യേ വണ്ണവയസരീരാവയവപരിക്ഖാരകിരിയാവിസേസാദീഹി നിയമം അകത്വാ നിമ്മിതാ ഹോന്തി, തേ അനിയമേത്വാ നിമ്മിതത്താ ഇദ്ധിമതാ സദിസാവ ഹോന്തി. ഠാനനിസജ്ജാദീസു ഭാസിതതുണ്ഹീഭാവാദീസു വാ യം യം ഇദ്ധിമാ കരോതി, തം തദേവ കരോന്തി. സചേ പന നാനപ്പകാരേ കാതുകാമോ ഹോതി, കേചി പഠമവയേ, കേചി മജ്ഝിമവയേ, കേചി പച്ഛിമവയേ, തഥാ ദീഘകേസേ, ഉപഡ്ഢമുണ്ഡേ, മിസ്സകകേസേ, ഉപഡ്ഢരത്തചീവരേ, പണ്ഡുകചീവരേ, പദഭാണധമ്മകഥാസരഭഞ്ഞപഞ്ഹപുച്ഛനപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനചീവരസിബ്ബനധോവനാദീനി കരോന്തേ, അപരേപി വാ നാനപ്പകാരകേ കാതുകാമോ ഹോതി, തേന പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകാ ഭിക്ഖൂ പഠമവയാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നയേന പരികമ്മം കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠിതേ അധിട്ഠാനചിത്തേന സദ്ധിം ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരായേവ ഹോന്തി. അവത്ഥുകവചനം ന ഹോതീതി നിമ്മിതാനം ‘‘അയം മഞ്ചോ’’തിആദിവചനം അവത്ഥുകം ന ഹോതി സബ്ബത്ഥ മഞ്ചപീഠാനം സമ്ഭവതോ.

൩൮൩. ഏകചാരികഭത്തന്തി അതിമനാപത്താ വിസും ഠിതികായ പാപേതബ്ബം ഭത്തം. തദ്ധിതവോഹാരേനാതി ചത്താരി പരിമാണമസ്സ ചതുക്കന്തി ഏവം തദ്ധിതവോഹാരേന. ഓദനസ്സ പുച്ഛായ സാധകതമത്താ ആഹ – ‘‘കരണത്ഥേയേവ കരണവചന’’ന്തി, ഓദനേന കരണഭൂതേന പുച്ഛന്തീതി വുത്തം ഹോതി. യേ ച ഓദനേന കരണഭൂതേന പുച്ഛന്തി, തേസം പുച്ഛനാകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഓദനം ദേമാതി പുച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം.

ഭവോതി ഭവിതബ്ബോ. അസമന്നാഹരിത്വാതി ആഭോഗം അകത്വാ. രത്തിം സമ്മന്തയമാനാതി കഞ്ചി കാലം സുപിത്വാ വുട്ഠായ സമ്മന്തയമാനാ. രത്തിയഞ്ഹി പഠമയാമമജ്ഝിമയാമേസു സുപിത്വാ പബുദ്ധാനം അജ്ജതനകാലേപി അനജ്ജതനാഭിമാനോ ഹോതി, തസ്മാ തേ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി ആഹംസു. യേ പന രത്തിയം കമ്മപ്പസുതാ ജാഗരിയമനുയുത്താ ഹോന്തി, തേസം അജ്ജതനാഭിമാനോയേവ, തസ്മാ തേ ‘‘അജ്ജ’’ഇച്ചേവ വോഹരന്തി, ന ‘‘ഹിയ്യോ’’തി. പധൂപായന്താതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനകകോധവസേന പധൂപായന്താ.

൩൮൪. ദബ്ബ ദബ്ബാതി ദുതിയോ ദബ്ബ-സദ്ദോ പണ്ഡിതാധിവചനോതി ആഹ ‘‘ദബ്ബാ പണ്ഡിതാ’’തി. ഏവം ന നിബ്ബേഠേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നിബ്ബേഠേന്തീതി അത്താനം ദോസതോ മോചേന്തി. വുട്ഠാനലക്ഖണം മഞ്ഞമാനാതി വുട്ഠാനലക്ഖണന്തി മഞ്ഞമാനാ. ന ഘടിയതീതി ഥേരസ്സ സുസീലപടിഞ്ഞായ തസ്സാ ദുസ്സീലപടിഞ്ഞാവചനം ന ഘടിയതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. നാസേഥാതി സേതകം ദത്വാ ഗിഹിഭാവം പാപേഥാതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗനാസനാ ഹേത്ഥ അധിപ്പേതാ. ഇമമേവ ച ദസ്സേതും ‘‘തിസ്സോ നാസനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകകമ്മാദിസംവാസസ്സ അകരണം സംവാസനാസനാ. ദണ്ഡകമ്മനാസനാ നാമ വാലുകാദീനി ഓകിരിത്വാ യാവ ഖമാപേതി, താവ ദണ്ഡകമ്മവസേന നിക്കഡ്ഢനം. ചര പിരേ വിനസ്സാതി നിക്കഡ്ഢനാകാരദസ്സനം. തത്ഥ ചരാതി ഗച്ഛ, അപേഹീതി വുത്തം ഹോതി. പിരേതി പര അമാമക, അമ്ഹാകം അനജ്ഝത്തികഭൂതാതി അത്ഥോ. പിരേതി ഹി പര-സദ്ദേന സമാനത്ഥം സമ്ബോധനവചനം. അഥ വാ പിരേതി ‘‘പരതോ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥം നിപാതപദം, തസ്മാ ചര പിരേതി പരതോ ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠാതി അത്ഥോ. വിനസ്സാതി അദസ്സനം ഗച്ഛ.

യസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ അത്താനം അപ്പകാസേത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ അനുയുഞ്ജഥാതി ഇമസ്സ ഗവേസഥ ജാനാഥാതി അത്ഥോ വുത്തോ. കാരകോ ഹോതീതി ‘‘അയ്യേനമ്ഹി ദൂസിതാ’’തി പടിഞ്ഞാതത്താ തായ പടിഞ്ഞായ യദി നാസിതാ, ഥേരോ കാരകോ ഹോതി, സദോസോതി അത്ഥോ. അകാരകോ ഹോതീതി തായ കതപടിഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ യദി ഭഗവതാ പകതിദുസ്സീലഭാവംയേവ സന്ധായ സാ നാസിതാ, ഥേരോ അകാരകോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘അയ്യേനമ്ഹി ദൂസിതാ’’തി തായ കതപടിഞ്ഞായ ഭൂതതാ ആപജ്ജതീതി ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതി സദോസോ’’തി. ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേതി, ദുക്കടന്തി ഇമിനാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദോ ദസ്സിതോ. മുസാവാദേ പാചിത്തിയന്തി വുത്തന്തി ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേന്തസ്സ മുസാവാദേ പാചിത്തിയന്തി വുത്തം.

തത്രാതി തേസു ദുക്കടപാചിത്തിയേസു. ഇതോ പട്ഠായ ‘‘തസ്മാ പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതീ’’തി വചനപരിയന്തം ദ്വീസുപി അട്ഠകഥാസു അധിപ്പായവിഭാവനം. തത്ഥ പുരിമനയേതി ‘‘ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേതി, ദുക്കട’’ന്തി വുത്തഅട്ഠകഥാനയേ. ദുക്കടമേവ യുജ്ജതീതി കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുസ്മിം സങ്ഘാദിസേസോതി ഭിക്ഖും അമൂലകേന അന്തിമവത്ഥുനാ അനുദ്ധംസേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഘാദിസേസോതി അത്ഥോ. പച്ഛിമനയേപി ‘‘ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേന്തസ്സ മുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. കുരുന്ദീനയേപി മുസാവാദത്താ പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതീതി വിസംവാദപുരേക്ഖതായ പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം ഭിക്ഖും അമൂലകേന അന്തിമവത്ഥുനാ അനുദ്ധംസേന്തസ്സ അക്കോസന്തസ്സ ച മുസാവാദത്താ പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ചേ? തത്ഥ സതിപി മുസാവാദേ വചനപ്പമാണതോ സങ്ഘാദിസേസഓമസവാദപാചിത്തിയേഹേവ ഭവിതബ്ബം, ന സമ്പജാനമുസാവാദപാചിത്തിയേനാതി ദസ്സേതും ‘‘വചനപ്പമാണതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വചനപ്പമാണതോതി ഭഗവതാ വുത്തപാളിവചനപ്പമാണതോ. ഇദാനി തം വചനം ദസ്സേതും ‘‘അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഭിക്ഖുസ്സ പന ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടന്തി വചനം നത്ഥീതി ഭിക്ഖുനിയാ അനുദ്ധംസനേ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടന്തി വചനം നത്ഥി തഥാ പാളിയം അനാഗതത്താ. സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയന്തി വചനമത്ഥീതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം സമ്പജാനമുസാവാദസിക്ഖാപദം ദസ്സേതി.

ഇദാനി ദ്വീസുപി അട്ഠകഥാവാദേസു അധിപ്പായം വിഭാവേത്വാ തേസു പച്ഛിമവാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ പുരിമവാദം പതിട്ഠപേതുകാമോ ആചരിയോ ‘‘തത്ര പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്രാതി ‘‘പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതീ’’തി വുത്തവാദേ. അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ അസതി പാചിത്തിയന്തി ഇമിനാ സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയസ്സ ഓകാസം ദസ്സേതി. വിസും പാചിത്തിയം വുത്തന്തി സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയതോ വിസും അഞ്ഞമേവ പാചിത്തിയം വുത്തം. ഏതേഹി നാസനാ നത്ഥീതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം, ഇമിസ്സാ പന ദുക്കടേന നാസനാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. യദി ഏവം കസ്മാ നം ഭഗവാ നാസേതീതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി.

൩൮൫-൩൮൬. ദൂസിതോതി ദുട്ഠസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതം ദസ്സേതി. ദൂസയതി പരം വിനാസേതീതി ദൂസകോ. ഇമിനാ ‘‘ദൂസയതീതി ദോസോ’’തി ദോസസദ്ദസ്സ കത്തുസാധനതാ വുത്താ. പകതിഭാവം ജഹാപിതോതി ദുസസദ്ദസ്സ വികതിയം പഠിതത്താ വുത്തം, പകതിയാ സോമ്മഭാവം ജഹാപിതോതി അത്ഥോ, വികാരമാപാദിതോതി വുത്തം ഹോതി. ആകാരനാനത്തേനാതി ദൂസിതാകാരസ്സ ദൂസകാകാരസ്സ ച നാനത്തേന. അനഭിരദ്ധോതി അതുട്ഠോ. യോ പന അതുട്ഠോ, സോ സുഖിതോ നാമ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന സുഖിതോ’’തി. ‘‘ആരാധിതോ രാജാ’’തിആദീസു പസാദിതോതി അത്ഥസമ്ഭവതോ ‘‘ന വാ പസാദിതോ’’തി വുത്തം. ഖീലസദ്ദോ ഥദ്ധഭാവവചനോ കചവരപരിയായോ ച ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ചിത്തഥദ്ധഭാവചിത്തകചവരസങ്ഖാതം പടിഘഖീല’’ന്തി. ഖീലയതി തേന ചിത്തം ഥദ്ധഭാവം ആപജ്ജതീതി ഖീലം, ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവോ. സോ ച അത്ഥതോ പടിഘോയേവ. ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവലക്ഖണോ ഹി പടിഘോ, തസ്മിഞ്ച ഉപ്പന്നേ ചിത്തം ഉക്ലാപജാതട്ഠാനം വിയ അമനുഞ്ഞം ഹോതി, തസ്മാ കചവരസദിസത്താപി പടിഘോവ ‘‘ഖീല’’ന്തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘പടിഘഖീല’’ന്തി. ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവത്താ കചവരസദിസത്താ ച പടിഘോയേവ ഖീലം പടിഘഖീലം. നപ്പതീതോതി പീതിസുഖാദീഹി ന അഭിഗതോ ന അനുഗതോ, ന ഉപേതോതി അത്ഥോ. യോ ച പീതിസുഖാദീഹി അനുപഗതോ, സോ തേഹി വജ്ജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പീതിസുഖാദീഹി വജ്ജിതോ’’തി. യോ ച തേഹി വജ്ജിതോ, ന സോ തേന അഭിസടോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന അഭിസടോ’’തി, പീതിസുഖാദീഹി ന പത്ഥടോതി അത്ഥോ.

യേനാതി യേന കോപേന. ദുട്ഠോതി മാതികായ ആഗതപദം ദസ്സേതി, കുപിതോതി പദഭാജനേ ആഗതപദം. അത്ഥതോ ഏകത്തേപി ഉഭിന്നം പദാനം വസേന ‘‘ഉഭയമ്പീ’’തി വുത്തം. ഏവം ‘‘തേന ച കോപേന തേന ച ദോസേനാ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേന ‘‘ദ്വീഹീ’’തി വുത്തം, അത്ഥതോ പന ദോസോയേവ. സോ ച സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോതി ആഹ ‘‘ഇമേഹി ദ്വീഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധമേവ ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘അനത്തമനതാ അനഭിരദ്ധീ’’തി വചനേഹി ദോമനസ്സവേദനാവ വുത്താതി ആഹ ‘‘ഇമേഹി ദ്വീഹി വേദനാക്ഖന്ധം ദസ്സേതീ’’തി.

യദാ പന ചോദകേന അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിതം വാ ഹോതി, തദാ അമൂലകം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തം പനസ്സ…പേ… ചോദകവസേന അധിപ്പേത’’ന്തി. യദി ചുദിതകവസേന അധിപ്പേതം സിയാ, അമൂലകം നാമ അനജ്ഝാപന്നന്തി പദഭാജനം വദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യം പാരാജികന്തി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരം. പദഭാജനേ പന പാളിയം ആഗതാനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. ഏതന്തി ചുദിതകസ്സ ആപന്നാനാപന്നത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

തഥേവാതി പസാദസോതേന ദിബ്ബസോതേന വാതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. സുത്വാവ ജാനിതബ്ബതോ ‘‘സുതട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതീ’’തി വുത്തം. പരിസങ്കനം പരിസങ്കിതം, ദിട്ഠാനുഗതം പരിസങ്കിതം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം. ഏവം സേസേസുപി. ഇമേസന്തി കത്തുഅത്ഥേ സാമിവചനം, ഇമേഹീതി അത്ഥോ. കരിസ്സന്തി വാതി ഏത്ഥ വിഭത്തിപരിണാമം കത്വാ ഇമേതി യോജേതബ്ബം. ദിട്ഠം അത്ഥി സമൂലകം, അത്ഥി അമൂലകന്തി ഇദം അജ്ഝാചാരസ്സ സബ്ഭാവാസബ്ഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അത്ഥി സഞ്ഞാസമൂലകം, അത്ഥി സഞ്ഞാഅമൂലകന്തി ഇദം പന ദിട്ഠസഞ്ഞായ സബ്ഭാവാസബ്ഭാവം സന്ധായ.

സമീപേ ഠത്വാതി ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ സമീപേ ഠത്വാതി വദന്തീതി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. പരതോ പന ‘‘ദൂതം വാ പണ്ണം വാ സാസനം പേസേത്വാ ചോദേന്തസ്സ സീസം ന ഏതീ’’തി പരമ്മുഖാചോദനായ ഏവ അനാപത്തിയാ വുത്തത്താ ‘‘സമീപേ ഠത്വാ’’തി ഇദം സമ്മുഖഭാവമത്തദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) അങ്ഗം ദസ്സേന്തേന ‘‘ചാവനാധിപ്പായേന സമ്മുഖാചോദനാ’’തി വുത്തം, ന ച സമ്മുഖഭാവോ ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേയേവാതി നിയമോ സക്കാ വത്ഥും. വിനയവിനിച്ഛയഞ്ച പത്വാ ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബന്തി വുത്തം, തസ്മാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. ചോദാപകസ്സേവ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോതി ആണത്തസ്സ വാചായ വാചായ ചോദാപകസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ. മയാപി ദിട്ഠം സുതം അത്ഥീതി ഇദം ആണത്തസ്സപി ചോദകഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഏവം പന അവത്വാപി ‘‘പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി ഇദമേവ വചനം പരസ്സ വചനം വിയ അകത്വാ അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോയേവ. സതിപി പന അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ ‘‘അസുകേന ഏവം വുത്ത’’ന്തി ദസ്സേത്വാ വദന്തസ്സ നത്ഥി സങ്ഘാദിസേസോതി വദന്തി.

സമ്ബഹുലാ സമ്ബഹുലേ സമ്ബഹുലേഹി വത്ഥൂഹി ചോദേന്തീതി ഏത്ഥ സമ്ബഹുലേതി ബഹുത്തനിദ്ദേസേ കാരണം ന ദിസ്സതി. വത്ഥുചോദകാനംയേവ ഹി ഏകാനേകവസേന ഇദം ചതുക്കമാഗതം, ന ചുദിതകസ്സപി ഏകാനേകവസേന. തഥാ ഹി ഏകസ്സേവ ചുദിതകസ്സ വസേന ഏകവത്ഥുഏകചോദകഏകവത്ഥുനാനാചോദകനാനാവത്ഥുഏകചോദകനാനാവത്ഥുനാനാചോദകപ്പഭേദം ഇദം ചതുക്കമാഗതം, തേനേവ ചതുത്ഥചോദനം ദസ്സേന്തേനപി ‘‘ഇമിസ്സാ ചോദനായ നാനാവത്ഥൂനി നാനാചോദകാ’’തി വുത്തം, ന പന ‘‘നാനാചുദിതകാ’’തി, തസ്മാ ‘‘സമ്ബഹുലേ’’തി ബഹുത്തനിദ്ദേസേ കാരണം ന ദിസ്സതി. അഥ വാ പഠമം തീസുപി ചോദനാസു ഏകത്തേന ചുദിതകം നിദ്ദിസിത്വാപി ഇധ ബഹുത്തേന നിദ്ദേസോ ‘‘ന കേവലം ഏകസ്മിംയേവ ചുദിതകേ ചോദനാ സമ്ഭവതി, അഥ ഖോ സമ്ബഹുലേസുപീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും കതോ.

ചോദേതും പന കോ ലഭതി, കോ ന ലഭതീതിആദി അനുദ്ധംസനാധിപ്പായം വിനാപി ചോദനാലക്ഖണം ദസ്സേതും വുത്തം. സീലസമ്പന്നോതി ഇദം ദുസ്സീലസ്സ വചനം അപ്പമാണന്തി അധിപ്പായേന വുത്തം. ഭിക്ഖുനീനം പന ഭിക്ഖും ചോദേതും അനിസ്സരത്താ ‘‘ഭിക്ഖുനിമേവാ’’തി വുത്തം. സതിപി ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു അനിസ്സരഭാവേ താഹി കതചോദനാപി ചോദനാരുഹത്താ ചോദനായേവാതി അധിപ്പായേന ‘‘പഞ്ചപി സഹധമ്മികാ ലഭന്തീ’’തി വുത്തം. ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ ചോദേതീതിആദിനാ ചോദകോ യേസം സുത്വാ ചോദേതി, തേസമ്പി വചനം പമാണമേവാതി സമ്പടിച്ഛിതത്താ തേസം ചോദനാപി രുഹതേവാതി ദസ്സേതും ഥേരോ സുത്തം നിദസ്സേസി.

ദൂതം വാ പണ്ണം വാ സാസനം വാ പേസേത്വാതി ‘‘ത്വംയേവ ഗന്ത്വാ ചോദേഹീ’’തി ദൂതം വാ പേസേത്വാ യോ തം ചോദേതും സക്കോതി, തസ്സ മുഖസാസനം വാ പണ്ണം വാ പേസേത്വാ. സീസം ന ഏതീതി സങ്ഘാദിസേസോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. കിഞ്ചാപി പാളിയം ‘‘ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ദൂതസാസനാദീഹി ചോദാപേന്തസ്സപി ആപത്തിയേവാതി പഞ്ഞായതി, ‘‘സീസം ന ഏതീ’’തി ഇദം പന അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബം. സമയേനാതി പകതിയാ സദ്ദം സുത്വാ അത്ഥവിജാനനസമയേന.

ഗരുകാനം ദ്വിന്നന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാനം. അവസേസാനം വസേനാതി പഞ്ചലഹുകാപത്തീനം വസേന. ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ‘‘അന്തവാ ലോകോ, അനന്തവാ ലോകോ’’തിആദിനയപ്പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതം അന്തം ഗണ്ഹാതീതി അന്തഗ്ഗാഹികാ. ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വസേനാതി ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ, ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ ഭിക്ഖു അരഹാതി ഭണതി, പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ, ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖു പണീതഭോജനാനി അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖുനീ പണീതഭോജനാനി അഗിലാനാ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാടിദേസനീയസ്സ, ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖു സൂപം വാ ഓദനം വാ അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ, ആജീവവിപത്തിപച്ചയാ ഇമാ ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീതി ഏവം പരിവാരപാളിയം (പരി. ൨൮൭) ദസ്സിതാനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വസേന. ദിട്ഠിവിപത്തിആജീവവിപത്തീഹി ചോദേന്തോപി തമ്മൂലികായ ആപത്തിയാ ഏവ ചോദേതി.

‘‘കസ്മാ മം ന വന്ദസീ’’തി പുച്ഛിതേ ‘‘അസ്സമണോസി അസക്യപുത്തിയോസീ’’തി അവന്ദനകാരണസ്സ വുത്തത്താ അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നോ ന വന്ദിതബ്ബോതി വദന്തി. ചോദേതുകാമതായ ഏവ അവന്ദിത്വാ അത്തനാ വത്തബ്ബസ്സ വുത്തമത്ഥം ഠപേത്വാ അവന്ദിയഭാവേ തം കാരണം ന ഹോതീതി ചൂളഗണ്ഠിപദേ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം. അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ അവന്ദനീയേസു അവുത്തത്താ തേന സദ്ധിം സയന്തസ്സ സഹസേയ്യാപത്തിയാ അഭാവതോ തസ്സ ച പടിഗ്ഗഹണസ്സ രുഹനതോ തദേവ യുത്തതരന്തി വിഞ്ഞായതി. കിഞ്ചാപി യാവ സോ ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനാതി, താവ വന്ദിതബ്ബോ. യദാ പന ‘‘അസ്സമണോമ്ഹീ’’തി പടിജാനാതി, തദാ ന വന്ദിതബ്ബോതി അയമേത്ഥ വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപന്നസ്സ ഹി ഭിക്ഖുഭാവം പടിജാനന്തസ്സേവ ഭിക്ഖുഭാവോ, ന തതോ പരം. ഭിക്ഖുഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ ഹി അനുപസമ്പന്നപക്ഖം ഭജതി. യസ്മാ ആമിസം ദേന്തോ അത്തനോ ഇച്ഛിതട്ഠാനേയേവ ദേതി, തസ്മാ പടിപാടിയാ നിസിന്നാനം യാഗുഭത്താദീനി ദേന്തേന ഏകസ്സ ചോദേതുകാമതായ അദിന്നേപി ചോദനാ നാമ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന താവതാ ചോദനാ ഹോതീ’’തി.

തിംസാനീതി തിംസ ഏതേസമത്ഥീതി തിംസാനി, തിംസവന്താനീതി അത്ഥോ, തിംസാധികാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഗുണവചനത്താ തദ്ധിതലോപം കത്വാ ‘‘തിംസാനീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ തിംസ ചോദനാ അധികാ ഏതേസൂതി തിംസാനി. തസ്മിം അധികമിതി ഡകാരപച്ചയേ സതി രൂപമിദം ദട്ഠബ്ബം. നവുതാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഉബ്ബാഹികായ തം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബന്തി ഉബ്ബാഹികായ സമ്മതേഹി തം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. അലജ്ജുസ്സന്നായ ഹി പരിസായ ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉബ്ബാഹികായ സമ്മന്നിതബ്ബോ. ‘‘സീലവാ ഹോതി പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തിആദിനാ സമഥക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൩൧) വുത്തദസങ്ഗസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ തത്ഥേവ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവം സമ്മതേഹി പന തേഹി ഭിക്ഖൂഹി വിസും വാ നിസീദിത്വാ തസ്സായേവ വാ പരിസായ ‘‘അഞ്ഞേഹി ന കിഞ്ചി കഥേതബ്ബ’’ന്തി സാവേത്വാ തം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. തുമ്ഹാകന്തി ചുദിതകചോദകേ സന്ധായ വുത്തം.

കിമ്ഹീതി കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം. കിമ്ഹി നമ്പി ന ജാനാസീതി കിമ്ഹി നന്തി വചനമ്പി ന ജാനാസി. നാസ്സ അനുയോഗോ ദാതബ്ബോതി നാസ്സ പുച്ഛാ പടിപുച്ഛാ ദാതബ്ബാ. ‘‘ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തിആദിവചനതോ ‘‘അലജ്ജീനിഗ്ഗഹത്ഥായ…പേ… പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഏഹിതീതി ആഗമിസ്സതി. ദിട്ഠസന്താനേനാതി ദിട്ഠസമ്ബന്ധേന, ദിട്ഠനിയാമേനാതി വുത്തം ഹോതി. വിവാദവത്ഥുസങ്ഖാതേ അത്ഥേ പച്ചത്ഥികാ അത്ഥപ്പച്ചത്ഥികാ. സഞ്ഞം ദത്വാതി തേസം കഥം പച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ വചനം സാധേതും സഞ്ഞം കത്വാ. അസുദ്ധസഞ്ഞായ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘അനനുച്ഛവികോ’’തി ആഹ. ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗാതി ഇദം അത്തനോ സന്തികാ തേസം മോചനത്ഥം വുത്തം, ന പന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ഭോഗേ യോജനത്ഥം. വിനിച്ഛയോ ന കാതബ്ബോതി ‘‘അമ്ഹാകം വചനേ അട്ഠാതബ്ബസഭാവാ ഏതേ അലജ്ജിനോ’’തി ജാനന്തേന വിനിച്ഛയോ ന കാതബ്ബോ.

വിരദ്ധം ഹോതീതി അത്തനാ കതദോസപ്പടിച്ഛാദനത്ഥം കഞ്ചി മുസാവാദം കത്വാ വിരദ്ധം ഹോതി. പടിഞ്ഞം ന ദേതീതി സചേ മയാ കതദോസം വക്ഖാമി, മയ്ഹം അനുവത്തകാ ഭിജ്ജിസ്സന്തീതി ‘‘കതം മയാ’’തി പടിഞ്ഞം ന ദേതി. സുദ്ധോ ഹോതൂതി തേസം വചനേന സുദ്ധോ നാമ ഹോതു, തേസം വചനേന ഏകദ്വേവാരമസ്സ വിനിച്ഛയോ ദാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. ഠാനേ ന തിട്ഠതീതി ലജ്ജിട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി. വിനിച്ഛയോ ന ദാതബ്ബോതി അലജ്ജിഭാവമാപന്നത്താ ന ദാതബ്ബോ.

അമൂലകമ്പി സമൂലകമ്പി മൂലം ഗഹേത്വാ വദന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ മൂലാനീ’’തി. കാലേന വക്ഖാമീതിആദീസു ഏകോ ഏകം ഓകാസം കാരേത്വാ ചോദേന്തോ കാലേന വദതി നാമ. സങ്ഘമജ്ഝേ ഗണമജ്ഝേ സലാകഗ്ഗയാഗുഅഗ്ഗവിതക്കമാളകഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗആസനസാലാദീസു ഉപട്ഠാകേഹി പരിവാരിതക്ഖണേ വാ ചോദേന്തോ അകാലേന വദതി നാമ. തച്ഛേന വദന്തോ ഭൂതേന വദതി നാമ. ‘‘അമ്ഭോ മഹല്ലക-പരിസാവചര-പംസുകൂലിക-ധമ്മകഥിക-പതിരൂപം തവ ഇദ’’ന്തി വദന്തോ ഫരുസേന വദതി നാമ. കാരണനിസ്സിതം പന കത്വാ ‘‘ഭന്തേ മഹല്ലകാത്ഥ, പരിസാവചരാ പംസുകൂലികാ ധമ്മകഥികാത്ഥ, പതിരൂപം തുമ്ഹാകം ഇദ’’ന്തി വദന്തോ സണ്ഹേന വദതി നാമ. കാരണനിസ്സിതം കത്വാ വദന്തോ അത്ഥസഞ്ഹിതേന വദതി നാമ. മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി, നോ ദോസന്തരോതി മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ വക്ഖാമി, ന ദുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ. പന്നരസസു ധമ്മേസൂതി പരിസുദ്ധകായസമാചാരതാ, പരിസുദ്ധവചീസമാചാരതാ, സബ്രഹ്മചാരീസു മേത്തചിത്തതാ, ബഹുസ്സുതതാ, ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം വിത്ഥാരേന സ്വാഗതസുവിഭത്തസുപ്പവത്തസുവിനിച്ഛിതതാ, ‘‘കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദിനാ വുത്തപഞ്ചധമ്മാ, കാരുഞ്ഞതാ, ഹിതേസിതാ, അനുകമ്പതാ, ആപത്തിവുട്ഠാനതാ, വിനയപുരേക്ഖാരതാതി ഇമേസു പന്നരസസു ധമ്മേസു. തത്ഥ കാരുഞ്ഞതാതി കാരുണികഭാവോ. ഇമിനാ കരുണാ ച കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച ദസ്സിതോ. ഹിതേസിതാതി ഹിതഗവേസനതാ. അനുകമ്പതാതി തേന ഹിതേന സംയോജനാ. ദ്വീഹിപി മേത്താ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ച ദസ്സിതോ. ആപത്തിവുട്ഠാനതാതി ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപനാ. വത്ഥും ചോദേത്വാ സാരേത്വാ പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കമ്മകരണം വിനയപുരേക്ഖാരതാ നാമ. സച്ചേ ച അകുപ്പേ ചാതി വചീസച്ചേ ച അകുപ്പതായ ച. ചുദിതകേന ഹി സച്ചഞ്ച വത്തബ്ബം, കോപോ ച ന കാതബ്ബോ, നേവ അത്തനാ കുജ്ഝിതബ്ബോ, ന പരോ ഘട്ടേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

ഭുമ്മപ്പത്തിയാതി ഭുമ്മവചനേ സമ്പത്തേ, ഭുമ്മത്ഥേ ഇദം ഉപയോഗവചനന്തി വുത്തം ഹോതി. അധികരീയന്തി ഏത്ഥാതി അധികരണാനി. കേ അധികരീയന്തി? സമഥാ. കഥം അധികരീയന്തി? സമനവസേന. അധികരണം സമേന്തി വൂപസമേന്തീതി ഹി സമഥാ. അഥ വാ സമനത്ഥായ പവത്തമാനേഹി സമഥേഹി അധികാതബ്ബാനീതി അധികരണാനി. യഥാ ഹി സമനവസേന സമഥാനം വിവാദാദീസു അധികത്തുഭാവോ, ഏവം വിവാദാദീനം തേഹി അധികത്തബ്ബതാപി. തേനാഹ ‘‘സമഥേഹി അധികരണീയതാ’’തി. ഇമിനാ അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതാ വുത്താ. ഗാഹന്തി ‘‘അസുകം ചോദേസ്സാമീ’’തി മനസാ ചോദനായ ഗഹണം. ചേതനന്തി ‘‘ചോദേസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നചേതനം. അക്ഖന്തിന്തി ചുദിതകേ ഉപ്പന്നം അക്ഖന്തിം. വോഹാരന്തി ചോദനാവസപ്പത്തവചനം. പണ്ണത്തിന്തി ചോദനാവസപ്പവത്തനാമപണ്ണത്തിം. അത്താദാനം ഗഹേത്വാതി ചോദനം മനസാ ഗഹേത്വാ. തം അധികരണന്തി തം ഗാഹലക്ഖണം അധികരണം.

തസ്മാ പണ്ണത്തി അധികരണന്തി അട്ഠകഥാസു കതസന്നിട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമ്പി ന യുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തേതി അട്ഠകഥാചരിയാ. പാരാജികധമ്മോതി പാരാജികാപത്തി. അച്ചന്തഅകുസലത്താതി ലോകവജ്ജഭാവതോ പാരാജികാപത്തിയാ ഏകന്തഅകുസലത്താ. യായ പണ്ണത്തിയാതി നാമപണ്ണത്തിം സന്ധായ വദതി. അഭിലാപേനാതി തസ്സേവ വേവചനം. പഞ്ഞത്തോതി വോഹാരവസേന കഥിതോ. അധികരണേ പവത്തത്താ ച അധികരണന്തി മഞ്ചട്ഠേസു മഞ്ചവോഹാരോ വിയ. യസ്മാ അമൂലകേന ചോദേന്തോ ചുദിതകേ പുഗ്ഗലേ തം അധികരണം നത്ഥീതി സല്ലക്ഖേതി, തസ്മാ തസ്സ വചനം അഭിധേയ്യസുഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘സഭാവതോ നത്ഥീ’’തി. തഞ്ച ഖോ ഇധേവാതി തഞ്ച യഥാവുത്തപരിയായേന പണ്ണത്തിയാ അധികരണഭാവോ ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ സിക്ഖാപദേ. ‘‘മാതാപി പുത്തേന വിവദതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തസ്സ വിവാദസ്സ അധികരണഭാവോ ന സമ്ഭവതി സമഥേഹി അനധികരണീയത്താതി ആഹ ‘‘ഇധേകച്ചോ വിവാദോ’’തി.

അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂനീതി ലക്ഖണവചനമേതം യഥാ ‘‘യദി മേ ബ്യാധിതാ ദഹേയ്യും, ദാതബ്ബമിദമോസധ’’ന്തി, തസ്മാ തേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരം നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ ‘‘അട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ’’തി വുച്ചതി. അനുവാദോതി ഉപവദനാ ചേവ ചോദനാ ച. തത്ഥ ഉപവദനാ നാമ അക്കോസോ. പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാതി മാതികായ ആഗതാ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാ. സത്താതി തേയേവ പഞ്ച, വിഭങ്ഗേ ആഗതാ ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതാപത്തിയോ ദ്വേതി സത്ത. കിച്ചയതാതി കത്തബ്ബതാ. കരണീയതാതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉഭയേനപി അപലോകനാദിസങ്ഘകമ്മംയേവ ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘അപലോകനകമ്മ’’ന്തിആദി.

ആപത്താധികരണം ഠപേത്വാ സേസാധികരണേഹി ചോദനായേവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം പനത്ഥേ…പേ… ആപത്താധികരണമേവ അധിപ്പേത’’ന്തി. സപദാനുക്കമനിദ്ദേസസ്സാതി പദാനം അനുക്കമേന നിദ്ദേസോ പദാനുക്കമനിദ്ദേസോ, പദഭാജനസ്സേതം അധിവചനം. തേന സഹ വത്തമാനം സപദാനുക്കമനിദ്ദേസം, സിക്ഖാപദം, തസ്സ പദാനുക്കമനിദ്ദേസസഹിതസ്സ സിക്ഖാപദസ്സാതി അത്ഥോ, പദഭാജനസഹിതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

അസ്സാതി കത്തുഅത്ഥേ സാമിവചനം, അനേനാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേന ചോദകേനാ’’തിആദി. ഇധാഗതേസൂതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആഗതേസു. അഞ്ഞത്ര ആഗതേസൂതി ഇതോ അഞ്ഞത്ര ഓമസവാദാദിസിക്ഖാപദപാളിയം ആഗതേസു. ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ സീലവിരഹിതോ. പാപധമ്മോതി ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ ലാമകസഭാവോ. അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോതി അപരിസുദ്ധകായകമ്മാദിതായ അസുചി ഹുത്വാ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. ദുസ്സീലോ ഹി കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം അസുകേന കതം ഭവിസ്സതീ’’തി പരേസം ആസങ്കനീയോ ഹോതി, കേനചിദേവ വാ കരണീയേന മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇമേ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി അത്തനോയേവ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോതി ലജ്ജിതബ്ബതായ പടിച്ഛാദേതബ്ബകമ്മന്തോ. അസ്സമണോതി ന സമണോ. സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘അഹമ്പി സമണോ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ സമണപടിഞ്ഞോ. അസേട്ഠചാരിതായ അബ്രഹ്മചാരീ. ഉപോസഥാദീസു ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ അനുപവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതി. ഛദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസാനുവസ്സനേന തിന്തത്താ അവസ്സുതോ. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ സീലവന്തേഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ ച കസമ്ബുജാതോ.

ഇധ പാളിയന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ പാളിയം. ജേട്ഠബ്ബതികോതി കലിദേവീവതനിയുത്തോ. കലിദേവീ കിര സിരീദേവിയാ ജേട്ഠാ, തസ്മാ തസ്സാ വതധരോ ‘‘ജേട്ഠബ്ബതികോ’’തി വുച്ചതി. തം പന വതം സമാദിയിത്വാ പൂരേന്തോ സകലസരീരേ മസിം മക്ഖേത്വാ കാകപത്താനി മുട്ഠിയം കത്വാ കലിദേവിം ഫലകേ ലിഖാപേത്വാ തം കാജകോടിയം ബന്ധിത്വാ ഥോമേന്തോ വിചരതി. യദഗ്ഗേനാതി യത്തകേന. തദഗ്ഗേനാതി തത്തകേന. നോ കപ്പേതീതിആദി വേമതികഭാവദീപനത്ഥമേവ വുത്തന്തി മഹാപദുമത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ. ദുതിയത്ഥേരോ പന ‘‘നോ കപ്പേതി, നസ്സരതി, പമുട്ഠോ’’തി ഏതേഹി വേമതികഭാവാവത്ഥായ അദീപനതോ അഞ്ഞോ വേമതികഭാവോ, അഞ്ഞാനി നോ കപ്പനാദീനീതി ചതുന്നമ്പി വിഭാഗേന അത്ഥം ദസ്സേതി, തസ്മാ തസ്സ വാദോ യുത്തതരോതി പച്ഛാ വുത്തോ. ദസ്സനേ വേമതികോ ഹോതീതി പുഗ്ഗലേ ഞാതേപി തസ്സ കിരിയായ സമ്മാ അദിട്ഠഭാവതോ ചിരകാലാതിക്കമതോ വാ തം കിരിയം കരോന്തോ ‘‘ഏസ മയാ ദിട്ഠോ വാ, ന വാ’’തി ദസ്സനേ വേമതികോ ഹോതി. പുഗ്ഗലേ വേമതികോ ഹോതീതി തേന കതകമ്മേ ഞാതേപി തം കമ്മം കരോന്തസ്സ സമ്മാ അദിട്ഠഭാവതോ കാലന്തരഭാവതോ വാ ‘‘തസ്സ കമ്മസ്സ കാരകോ അയം വാ, നോ’’തി പുഗ്ഗലേ വേമതികോ ഹോതി.

൩൮൯. ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാദിസത്തവിധമ്പി കമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആപത്തിയാ ചോദേന്തസ്സ അധിപ്പായോ കമ്മാധിപ്പായോ. ‘‘ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായോ വുട്ഠാനാധിപ്പായോ. അനുദ്ധംസേന്തസ്സാതി ഇമിനാ ചാവനാധിപ്പായം ദസ്സേതി. അക്കോസാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ പാചിത്തിയന്തി അക്കോസാധിപ്പായേന സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ പാചിത്തിയം. ദുക്കടന്തി അക്കോസാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ ദുക്കടം.

‘‘ഏവം സംവദ്ധാ ഹി തസ്സ ഭഗവതോ പരിസാ യദിദം അഞ്ഞമഞ്ഞവചനേന അഞ്ഞമഞ്ഞവുട്ഠാപനേനാ’’തി വചനതോ കുരുന്ദട്ഠകഥാനയം പതിട്ഠപേന്തോ ‘‘കുരുന്ദിയം പനാ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു. യ്യ-കാരേ സമ്പത്തേ രേ-കാരോ അതിക്കന്തോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘രേ-കാരേ അനതിക്കന്തേ’’തി. ഉപോസഥസ്സ ഞത്തികമ്മഭാവതോ ഞത്തിയാ സമത്തായ ഉപോസഥോ കതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യ്യ-കാരേ സമ്പത്തേ ന ലബ്ഭതീ’’തി.

ഇദഞ്ചിദഞ്ചാതി ‘‘പാണാതിപാതം അദിന്നാദാന’’ന്തിആദിം. ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച അസ്സമണോ അനുപാസകോ’’തി അക്കോസാധിപ്പായേന പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സ ദുക്കടം, സമ്മുഖാ വദന്തസ്സ പന പാചിത്തിയമേവ. യഥാ ‘‘അസൂരിയം പസ്സതി കഞ്ഞാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സൂരിയം ന പസ്സതി കഞ്ഞാ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, ഏവം ‘‘അനോകാസം കാരാപേത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘ഓകാസം അകാരാപേത്വാ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. യം ചോദേതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നോതി സങ്ഖ്യൂപഗമനം, തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിതാ, യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തസ്സ ദിട്ഠാദിവസേന അമൂലകതാ, ചാവനാധിപ്പായേന സമ്മുഖാ ചോദനാ, തസ്സ തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.