൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൬. പഞ്ചമേ പണ്ഡിതസ്സ ഭാവോ പണ്ഡിച്ചം, ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. ഗതിമന്താതി ഞാണഗതിയാ സമന്നാഗതാ. പണ്ഡിതാതി ഇമിനാ സഭാവഞാണേന സമന്നാഗതതാ വുത്താ, ബ്യത്താതി ഇമിനാ ഇത്ഥികത്തബ്ബേസു വിസാരദപഞ്ഞായ. തേനാഹ ‘‘ഉപായഞ്ഞൂ വിസാരദാ’’തി. മേധാവിനീതി ഠാനുപ്പത്തിപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥകിച്ചേ ഉപട്ഠിതേ ഠാനസോ തങ്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനപഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. തേനാഹ ‘‘ദിട്ഠം ദിട്ഠം കരോതീ’’തി. ഛേകാതി യാഗുഭത്തസമ്പാദനാദീസു നിപുണാ. ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നാതി കായികേന വീരിയേന സമന്നാഗതാ, യഥാ അഞ്ഞാ കുസീതാ നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നാവ ഹോന്തി, ഠിതട്ഠാനേ ഠിതാവ, ഏവം അഹുത്വാ വിപ്ഫാരികേന ചിത്തേന സബ്ബകിച്ചം നിപ്ഫാദേതീതി വുത്തം ഹോതി. കുമാരികായാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, ഹേതുമ്ഹി വാ കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘കുമാരികായ കാരണാ’’തി. ആവഹനം ആവാഹോ, പരിഗ്ഗഹഭാവേന ദാരികായ ഗണ്ഹാപനം, തഥാ ദാപനം വിവാഹോ. തേനാഹ ‘‘ദാരകസ്സാ’’തിആദി.

൨൯൭-൨൯൮. ഭത്തപാചനം സന്ധായ രന്ധാപനം വുത്തം, യസ്സ കസ്സചി പാചനം സന്ധായ പചാപനം വുത്തം. ദുട്ഠും കുലം ഗതാ ദുഗ്ഗതാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്ഥ വാ ഗതാ’’തിആദിമാഹ. ആഹരണം ആഹാരോ. ന ഉപാഹടന്തി ന ദിന്നം. കയോ ഗഹണം, വിക്കയോ ദാനം. തദുഭയം സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘വോഹാരോ’’തി വുത്തം. മണ്ഡിതപസാധിതോതി ഏത്ഥ ബാഹിരുപകരണേന അലങ്കരണം മണ്ഡനം, അജ്ഝത്തികാനം കേസാദീനംയേവ സണ്ഠപനം പസാധനം.

൩൦൦. ‘‘അബ്ഭുതം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടം ഹോതീതി ദീപേതി. ‘‘പരാജിതേന ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അദേന്തോ ധുരനിക്ഖേപേന കാരേതബ്ബോ. അചിരകാലേ അധികാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അചിരകാലാധികാരികം, സഞ്ചരിത്തം. ‘‘അചിരകാലാചാരിക’’ന്തി വാ പാഠോ, അചിരകാലേ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ ഏതസ്സാതി അചിരകാലാചാരികം.

കിഞ്ചാപി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പന്നാ ചേവ സരണഗമനൂപസമ്പന്നാ ച സഞ്ചരിത്താദിപണ്ണത്തിവജ്ജം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, തേസം പന ന സബ്ബകാലികത്താ തേ വജ്ജേത്വാ സബ്ബകാലാനുരൂപം തന്തിം ഠപേന്തോ ഭഗവാ ഇധാപി ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ കമ്മേന ഉപസമ്പന്നം ഭിക്ഖും ദസ്സേതും ‘‘തത്ര യ്വായം ഭിക്ഖു…പേ… അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂ’’തി പദഭാജനം ആഹ, ന പന നേസം സഞ്ചരിത്താദിആപജ്ജനേ അഭബ്ബഭാവതോ. ഖീണാസവാപി ഹി അപ്പസ്സുതാ കിഞ്ചാപി ലോകവജ്ജം നാപജ്ജന്തി, പണ്ണത്തിയം പന അകോവിദത്താ വിഹാരകാരം കുടികാരം സഹാഗാരം സഹസേയ്യന്തി ഏവരൂപാ കായദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തി, സഞ്ചരിത്തം പദസോധമ്മം ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചം ഭൂതാരോചനന്തി ഏവരൂപാ വചീദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തി, ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനവസേന മനോദ്വാരേ രൂപിയപടിഗ്ഗഹണാപത്തിം ആപജ്ജന്തി.

൩൦൧. സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി, ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവന്തി അത്ഥോ. ജായത്തനേ ജാരത്തനേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, ജായഭാവത്ഥം ജാരഭാവത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ജായഭാവേതി ഭരിയഭാവായ. ജാരഭാവേതി സാമികഭാവായ. കിഞ്ചാപി ഇമസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ജാരീ ഭവിസ്സസീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനം വുത്തം, ജാരത്തനേതി പന നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ പുരിസലിങ്ഗവസേനപി യോജേത്വാ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ജാരോ ഭവിസ്സസീ’’തി ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതി നാമ. പാളിയം പന ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേനേവ യോജനാ കതാ, തദനുസാരേന പുരിസലിങ്ഗവസേനപി സക്കാ യോജേതുന്തി.

ഇദാനി പാളിയം വുത്തനയേനപി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. പതി ഭവിസ്സസീതി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘സാമികോ ഭവിസ്സസീ’’തി പരിയായവചനേന വിസേസേത്വാ ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച ജാരത്തനേതി നിദ്ദേസസ്സ ഉഭയലിങ്ഗസാധാരണത്താ വുത്തം. മുഹുത്തികാ ഭവിസ്സസീതി അസാമികം സന്ധായ വുത്തം, ജാരീ ഭവിസ്സസീതി സസാമികം സന്ധായ. അന്തമസോ തങ്ഖണികായപീതി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേനേവുപായേനാ’’തിആദി.

൩൦൩. സേരിവിഹാരന്തി സച്ഛന്ദചാരം. അത്തനോ വസന്തി അത്തനോ ആണം. ഗോത്തന്തി ഗോതമഗോത്താദികം ഗോത്തം. ധമ്മോതി പണ്ഡരങ്ഗപരിബ്ബാജകാദീനം, തേസം തേസം വാ കുലാനം ധമ്മോ. ഗോത്തവന്തേസു ഗോത്തസദ്ദോ, ധമ്മചാരീസു ച ധമ്മസദ്ദോ വത്തതീതി ആഹ ‘‘സഗോത്തേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സഗോത്തേഹീതി സമാനഗോത്തേഹി, ഏകവംസജാതേഹീതി അത്ഥോ. സഹധമ്മികേഹീതി ഏകസ്സ സത്ഥുസാസനേ സഹചരിതബ്ബധമ്മേഹി, സമാനകുലധമ്മേഹി വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകം സത്ഥാര’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഏകം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതേഹീ’’തി ഇമിനാ പണ്ഡരങ്ഗപരിബ്ബാജകാദയോ വുത്താ, ഏകഗണപരിയാപന്നേഹീതി മാലാകാരാദിഏകഗണപരിയാപന്നേഹി.

സസാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നന്തി സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം മിച്ഛാചാരോ ഹോതി താസം സസാമികഭാവതോ. ന ഇതരാസന്തി ഇതരാസം മാതുരക്ഖിതാദീനം അട്ഠന്നം പുരിസന്തരഗമനേ നത്ഥി മിച്ഛാചാരോ താസം അസാമികഭാവതോ. യാ ഹി സാമികസ്സ സന്തകം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ പരേസം അഭിരതിം ഉപ്പാദേന്തി, താസം മിച്ഛാചാരോ, ന ച മാതാദയോ താസം ഫസ്സേ ഇസ്സരാ. മാതാദയോ ഹി ന അത്തനാ ഫസ്സാനുഭവനത്ഥം താ രക്ഖന്തി, കേവലം അനാചാരം നിസേധേന്താ പുരിസന്തരഗമനം താസം വാരേന്തി. പുരിസസ്സ പന ഏതാസു അട്ഠസുപി ഹോതിയേവ മിച്ഛാചാരോ മാതാദീഹി യഥാ പുരിസേന സദ്ധിം സംവാസം ന കപ്പേതി, തഥാ രക്ഖിതത്താ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ ഫുട്ഠഭാവതോ.

ധനേന കീതാതി ഭരിയഭാവത്ഥം ധനേന കീതാ. തേനാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ഭോഗേനാതി ഭോഗഹേതു. ഭോഗത്ഥഞ്ഹി വസന്തീ ‘‘ഭോഗവാസിനീ’’തി വുച്ചതി. ലഭിത്വാതി യോ നം വാസേതി, തസ്സ ഹത്ഥതോ ലഭിത്വാ. ഉദകപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതാ ഓദപത്തകിനീ. തേനാഹ ‘‘ഉഭിന്ന’’ന്തിആദി. ധജേന ആഹടാതി ഏത്ഥ ധജയോഗതോ സേനാവ ധജസദ്ദേന വുത്താ, ഉസ്സിതദ്ധജായ സേനായ ആഹടാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഉസ്സിതദ്ധജായാ’’തിആദി.

൩൦൫. ബഹിദ്ധാ വിമട്ഠം നാമ ഹോതീതി അഞ്ഞത്ഥ ആരോചിതം നാമ ഹോതി. തം കിരിയം സമ്പാദേസ്സതീതി തസ്സാ ആരോചേത്വാ തം കിച്ചം സമ്പാദേതു വാ മാ വാ, തംകിരിയാസമ്പാദനേ യോഗ്യതം സന്ധായ വുത്തം. ദാരകം ദാരികഞ്ച അജാനാപേത്വാ തേസം മാതാപിതുആദീഹി മാതാപിതുആദീനംയേവ സന്തികം സാസനേ പേസിതേപി ഹരണവീമംസനപച്ചാഹരണസങ്ഖാതായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം ഉദ്ദിസ്സ സാസനം പേസിതം, തംയേവ സന്ധായ തസ്സാ മാതുആദീനം ആരോചിതേ വത്ഥുനോ ഏകത്താ മാതുആദയോപി ഖേത്തമേവാതി ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി ഉദാഹടം. ഇമിനാ സമേതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ സയം അനാരോചേത്വാ അഞ്ഞേന അന്തേവാസിആദിനാ ആരോചാപേന്തസ്സ വിസങ്കേതോ നത്ഥി, ഏവം തസ്സാ സയം അനാരോചേത്വാ ആരോചനത്ഥം മാതുആദീനം വദന്തസ്സപി നത്ഥി വിസങ്കേതോതി. ഘരം നയതീതി ഘരണീ. മൂലട്ഠാനഞ്ച വസേനാതി ഏത്ഥ പുരിസസ്സ മാതുആദയോ സാസനപേസനേ മൂലഭൂതത്താ ‘‘മൂലട്ഠാ’’തി വുച്ചന്തി. മാതുരക്ഖിതായ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതീതി ഏത്ഥ അത്തനോ വാ ധീതു സന്തികം ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി ഭിക്ഖും പഹിണതി, പുരിസസ്സ വാ സന്തികം ‘‘മമ ധീതാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി പഹിണതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പുബ്ബേ വുത്തനയത്താതി പഠമസങ്ഘാദിസേസേ വുത്തനയത്താ.

൩൩൮. ഏത്തോവ പക്കമതീതി പുന ആഗന്ത്വാ ആണാപകസ്സ അനാരോചേത്വാ തതോയേവ പക്കമതി. അഞ്ഞേന കരണീയേനാതി ഗമനഹേതുവിസുദ്ധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേനേവ പന കരണീയേന ഗന്ത്വാപി കിഞ്ചി അനാരോചേന്തോ ന വീമംസതി നാമ. അനഭിനന്ദിത്വാതി ഇദം തഥാ പടിപജ്ജമാനം സന്ധായ വുത്തം, സതിപി അഭിനന്ദനേ സാസനം അനാരോചേന്തോ പന ന വീമംസതി നാമ. തതിയപദേ വുത്തനയേനാതി ‘‘സോ തസ്സാ വചനം അനഭിനന്ദിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. വത്ഥുഗണനായാതി സമ്ബഹുലാനം ഇത്ഥിപുരിസാനം സമഭാവേ സതി ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഇത്ഥിപുരിസവത്ഥൂനം ഗണനായ. സചേ പന ഏകതോ അധികാ ഹോന്തി, അധികാനം ഗണനായ ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

൩൩൯-൩൪൦. പാളിയം ചതുത്ഥവാരേ അസതിപി ‘‘ഗച്ഛന്തോ ന സമ്പാദേതി, ആഗച്ഛന്തോ വിസംവാദേതി, അനാപത്തീ’’തി ഇദം അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ അനാപത്തീ’’തി. കാരുകാനന്തി വഡ്ഢകീആദീനം. തച്ഛകഅയോകാരതന്തവായരജകന്ഹാപിതകാ പഞ്ച കാരവോ ‘‘കാരുകാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവരൂപേന…പേ… അനാപത്തീതി താദിസം ഗിഹിവേയ്യാവച്ചമ്പി ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

കായതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം വാ അലംവചനീയഭാവം വാ അജാനന്തസ്സ കായതോ സമുട്ഠാതി. വാചതോ സമുട്ഠാതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കായവാചതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാ അലംവചനീയഭാവം അജാനന്തസ്സപി കായവാചതോ സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. അലംവചനീയാ ഹോന്തീതി ദേസചാരിത്തവസേന പണ്ണദാനാദിനാ പരിച്ചത്താ ഹോന്തി. പണ്ണത്തിം പന ജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അലംവചനീയഭാവം വാതി ച ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘തദുഭയം പന ജാനിത്വാ ഏതേഹേവ തീഹി നയേഹി സമാപജ്ജന്തസ്സ താനേവ തീണി തദുഭയജാനനചിത്തേന സചിത്തകാനി ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേനാതി ഏത്ഥാപി തദുഭയജാനനം വത്തബ്ബം. ഭിക്ഖും അജാനാപേത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ ദിന്നം ഹരന്തസ്സപി ആപത്തി ഹോതി, ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അചിത്തകത്താതി ന ഗഹേതബ്ബം. പാളിയം പന ‘‘ആരോചേതീ’’തി വുത്തത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ ആരോചനസ്സേവ ദസ്സിതത്താ കായേന വാ വാചായ വാ ആരോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൧. ദുട്ഠുല്ലാദീസുപീതി ആദി-സദ്ദേന സഞ്ചരിത്തമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ, ന പേതീ, ന തിരച്ഛാനഗതാ, പുരിസോ നാമ മനുസ്സപുരിസോ, ന യക്ഖോതിആദി ന വുത്തം, തഥാപി മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധ അധിപ്പേതാ. തസ്മാ യേസു സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, തേസം മനുസ്സജാതികതാ, ന നാലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണാനീതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ചങ്ഗാനി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.