൧൨. ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൪. ദ്വാദസമേ വമ്ഭനവചനന്തി ഗരഹവചനം. അപസാദേതുകാമോതി ഖിപിതുകാമോ, തജ്ജേതുകാമോ വാ, ഘട്ടേതുകാമോതി വുത്തം ഹോതി. സടസദ്ദോ പതിതസദ്ദേന സമാനത്ഥോ. വിസേസനസ്സ ച പരനിപാതം കത്വാ തിണകട്ഠപണ്ണസടന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ പതിതം തിണകട്ഠപണ്ണ’’ന്തി. കേനാപീതി വാതസദിസേന നദീസദിസേന ച കേനാപി.

൪൨൫-൪൨൬. വത്തും അസക്കുണേയ്യോതി കിസ്മിഞ്ചി വുച്ചമാനേ അസഹനതോ ഓവദിതും അസക്കുണേയ്യോ. ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിം വിപ്പടികൂലഗ്ഗാഹേ വിപച്ചനീകവാദേ അനാദരേ പുഗ്ഗലേതി ദുബ്ബചോ. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖേന കിച്ഛേന വദിതബ്ബോ’’തിആദി. ദുബ്ബചഭാവകരണീയേഹീതി ദുബ്ബചഭാവകാരകേഹി. കത്തുഅത്ഥേ അനീയസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘യേ ധമ്മാ ദുബ്ബചം പുഗ്ഗലം കരോന്തീ’’തിആദി. പാപികാ ഇച്ഛാ ഏതസ്സാതി പാപിച്ഛോ, തസ്സ ഭാവോ പാപിച്ഛതാ, അസന്തഗുണസമ്ഭാവനതാ പടിഗ്ഗഹണേ ച അമത്തഞ്ഞുതാ പാപിച്ഛതാതി വേദിതബ്ബാ. അത്തുക്കംസകാ ച തേ പരവമ്ഭകാ ചാതി അത്തുക്കംസകപരവമ്ഭകാ. യേ അത്താനം ഉക്കംസന്തി ഉക്ഖിപന്തി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, പരഞ്ച വമ്ഭേന്തി ഗരഹന്തി നീചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, തേസമേതം അധിവചനം. തേസം ഭാവോ അത്തുക്കംസകപരവമ്ഭകതാ. കുജ്ഝനസീലോ കോധനോ, തസ്സ ഭാവോ കോധനതാ. കുജ്ഝനലക്ഖണസ്സ കോധസ്സേതം അധിവചനം.

പുബ്ബകാലേ കോധോ, അപരകാലേ ഉപനാഹോതി ആഹ ‘‘കോധഹേതു ഉപനാഹിതാ’’തി. തത്ഥ ഉപനഹനസീലോ, ഉപനാഹോ വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഉപനാഹീ, തസ്സ ഭാവോ ഉപനാഹിതാ. പുനപ്പുനം ചിത്തപരിയോനദ്ധലക്ഖണസ്സ കോധസ്സേവേതം അധിവചനം. സകിഞ്ഹി ഉപ്പന്നോ കോധോ കോധോയേവ, തതുത്തരി ഉപനാഹോ. അഭിസങ്ഗോതി ദുമ്മോചനീയോ ബലവഉപനാഹോ. സോ അസ്സ അത്ഥീതി അഭിസങ്ഗീ, തസ്സ ഭാവോ അഭിസങ്ഗിതാ. ദുമ്മോചനീയസ്സ ബലവഉപനാഹസ്സേതം അധിവചനം. ചോദകം പടിപ്ഫരണതാതി ചോദകസ്സ പടിവിരുദ്ധേന പച്ചനീകേന ഹുത്വാ അവട്ഠാനം. ചോദകം അപസാദനതാതി ‘‘കിം നു ഖോ തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന, ത്വമ്പി നാമ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സസീ’’തി ഏവം ചോദകസ്സ ഘട്ടനാ. ചോദകസ്സ പച്ചാരോപനതാതി ‘‘ത്വമ്പി ഖോസി ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ, തം താവ പടികരോഹീ’’തി ഏവം ചോദകസ്സ ഉപരി പടിആരോപനതാ.

അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരണതാതി അഞ്ഞേന കാരണേന, വചനേന വാ അഞ്ഞസ്സ കാരണസ്സ, വചനസ്സ വാ പടിച്ഛാദനവസേന ചരണതാ. പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഏവ വാ ചരസദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനന്തി പടിച്ഛാദനതാതി അത്ഥോ. തായ സമന്നാഗതോ ഹി പുഗ്ഗലോ യം ചോദകേന ദോസവിഭാവനകാരണം, വചനം വാ വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ ചോദനായ അമൂലികഭാവദീപനേന കാരണേന, തദത്ഥബോധകേന വചനേന വാ പടിച്ഛാദേതി. ‘‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘കോ ആപന്നോ, കിം ആപന്നോ, കിസ്മിം ആപന്നോ, കം ഭണഥ, കിം ഭണഥാ’’തി വാ വത്വാ ‘‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതം വാ ഉപനാമേത്വാ വിക്ഖേപം കരോന്തോപി അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിച്ഛാദേതി. ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠേ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ തതോ ‘‘രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വത്വാ ബഹിദ്ധാ കഥാവിക്ഖിപനമ്പി അത്ഥതോ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണമേവാതി വിസും ന ഗഹിതം.

അപദാനേനാതി അത്തനോ ചരിയായ. അപദീയന്തി ഹി ദോസാ ഏതേന ദക്ഖീയന്തി, ലുയന്തി ഛിജ്ജന്തീതി വാ അപദാനം, സത്താനം സമ്മാ മിച്ഛാ വാ വത്തപ്പയോഗോ. ന സമ്പായനതാതി ‘‘ആവുസോ, ത്വം കുഹിം വസസി, കം നിസ്സായ വസസീ’’തി വാ ‘‘യം ത്വം വദേസി ‘മയാ ഏസ ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ദിട്ഠോ’തി, ത്വം തസ്മിം സമയേ കിം കരോസി, അയം കിം കരോതി, കത്ഥ ച ത്വം അഹോസി, കത്ഥ അയ’’ന്തി വാ ആദിനാ നയേന ചരിയം പുട്ഠേന സമ്പാദേത്വാ അകഥനം.

മക്ഖിപളാസിതാതി ഏത്ഥ പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണോ മക്ഖോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മക്ഖീ. താദിസോ പുഗ്ഗലോ അഗാരിയോ അനഗാരിയോ വാ സമാനോ പരേസം സുകതകരണം വിനാസേതി. അഗാരിയോപി ഹി കേനചി അനുകമ്പകേന ദലിദ്ദോ സമാനോ ഉച്ചട്ഠാനേ ഠപിതോ, അപരേന സമയേന ‘‘കിം തയാ മയ്ഹം കത’’ന്തി തസ്സ സുകതകരണം വിനാസേതി. അനഗാരിയോപി സാമണേരകാലതോ പഭുതി ആചരിയേന വാ ഉപജ്ഝായേന വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ച അനുഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മകഥാനയപകരണകോസല്ലാദീനി സിക്ഖാപിതോ, അപരേന സമയേന രാജരാജമഹാമത്താദീഹി സക്കതോ ഗരുകതോ ആചരിയുപജ്ഝായേസു അചിത്തീകതോ ചരമാനോ ‘‘അയം അമ്ഹേഹി ദഹരകാലേ ഏവ അനുഗ്ഗഹിതോ സംവദ്ധിതോ ച, അഥ ച പനിദാനി നിസ്സിനേഹോ ജാതോ’’തി വുച്ചമാനോ ‘‘കിം മയ്ഹം തുമ്ഹേഹി കത’’ന്തി തേസം സുകതകരണം വിനാസേതി.

‘‘ബഹുസ്സുതേപി പുഗ്ഗലേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഈദിസസ്സ ചേവ ബഹുസ്സുതസ്സ അനിയതാ ഗതി, തവ വാ മമ വാ കോ വിസേസോ’’തിആദിനാ നയേന ഉപ്പജ്ജമാനോ യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ. സോ പരഗുണേഹി അത്തനോ ഗുണാനം സമകരണരസോ. തഥാ ഹേസ പരേസം ഗുണേ ഡംസിത്വാ വിയ അത്തനോ ഗുണേഹി സമേ കരോതീതി പളാസോതി വുച്ചതി, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പളാസീ. മക്ഖീ ച പളാസീ ച മക്ഖിപളാസിനോ, തേസം ഭാവോ മക്ഖിപളാസിതാ. അത്ഥതോ പന മക്ഖോ ചേവ പളാസോ ച.

ഇസ്സതി പരസമ്പത്തിം ന സഹതീതി ഇസ്സുകീ. മച്ഛരായതി അത്തനോ സമ്പത്തിം നിഗൂഹതി, പരേസം സാധാരണഭാവം ന സഹതി, മച്ഛേരം വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മച്ഛരീ. സഠയതി ന സമ്മാ ഭാസതീതി സഠോ, അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണപ്പകാസനലക്ഖണേന സാഠേയ്യേന സമന്നാഗതോ കേരാടികപുഗ്ഗലോ. കേരാടികോ ച ആനന്ദമച്ഛോ വിയ ഹോതി. ആനന്ദമച്ഛോ നാമ കിര മച്ഛാനം നങ്ഗുട്ഠം ദസ്സേതി, സപ്പാനം സീസം ‘‘തുമ്ഹേഹി സദിസോ അഹ’’ന്തി ജാനാപേതും, ഏവമേവ കേരാടികോ പുഗ്ഗലോ യം യം സുത്തന്തികം വാ ആഭിധമ്മികം വാ ഉപസങ്കമതി, തം തം ഏവം വദതി ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം അന്തേവാസീ, തുമ്ഹേ മയ്ഹം അനുകമ്പകാ, നാഹം തുമ്ഹേ മുഞ്ചാമീ’’തി ‘‘ഏവമേതേ ‘സഗാരവോ അയം അമ്ഹേസു സപ്പതിസ്സോ’തി മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി. സാഠേയ്യേന ഹി സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനേന ചിത്താനുരൂപകിരിയാവിഹരതോ ‘‘ഏവംചിത്തോ ഏവംകിരിയോ’’തി ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ കുച്ഛിം വാ പിട്ഠിം വാ ജാനിതും ന സക്കാ. യതോ സോ –

‘‘വാമേന സൂകരോ ഹോതി, ദക്ഖിണേന അജാമിഗോ;

സരേന നേലകോ ഹോതി, വിസാണേന ജരഗ്ഗവോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൯൬; വിഭ. അട്ഠ. ൮൯൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൬൬) –

ഏവം വുത്തയക്ഖസൂകരസദിസോ ഹോതി. കതപാപപടിച്ഛാദനലക്ഖണാ മായാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി മായാവീ.

ഥമ്ഭസമങ്ഗിതായ ഥദ്ധോ. വാതഭരിതഭസ്താസദിസഥദ്ധഭാവപഗ്ഗഹിതസിരഅനിവാതവുത്തികാരകരോതി ഥമ്ഭോ. യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഗിലിതനങ്ഗലസദിസോ വിയ അജഗരോ, വാതഭരിതഭസ്താ വിയ ച ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ഗരുട്ഠാനിയേ ദിസ്വാ ഓനമിതുമ്പി ന ഇച്ഛതി, പരിയന്തേനേവ ചരതി. അബ്ഭുന്നതിലക്ഖണോ അതിമാനോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അതിമാനീ.

സം അത്തനോ ദിട്ഠിം പരാമസതി സഭാവം അതിക്കമിത്വാ പരതോ ആമസതീതി സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ. ആധാനം ഗണ്ഹാതീതി ആധാനഗ്ഗാഹീ. ‘‘ആധാന’’ന്തി ദള്ഹം വുച്ചതി, ദള്ഹഗ്ഗാഹീതി അത്ഥോ. യുത്തം കാരണം ദിസ്വാവ ലദ്ധിം പടിനിസ്സജ്ജതീതി പടിനിസ്സഗ്ഗീ, ദുക്ഖേന കിച്ഛേന കസിരേന ബഹുമ്പി കാരണം ദസ്സേത്വാ ന സക്കാ പടിനിസ്സഗ്ഗിം കാതുന്തി ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ, യോ അത്തനോ ദിട്ഠിം ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ദള്ഹം ഗണ്ഹിത്വാ അപി ബുദ്ധാദീഹി കാരണം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി, തസ്സേതം അധിവചനം. താദിസോ ഹി പുഗ്ഗലോ യം യദേവ ധമ്മം വാ അധമ്മം വാ സുണാതി, തം സബ്ബം ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയേഹി കഥിതം, ഏവം അമ്ഹേഹി സുത’’ന്തി കുമ്മോവ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ അന്തോയേവ സമോദഹതി. യഥാ ഹി കച്ഛപോ അത്തനോ പാദാദികേ അങ്ഗേ കേനചി ഘട്ടിതേ സബ്ബാനി അങ്ഗാനി അത്തനോ കപാലേയേവ സമോദഹതി, ന ബഹി നീഹരതി, ഏവമയമ്പി ‘‘ന സുന്ദരോ തവ ഗാഹോ, ഛഡ്ഡേഹി ന’’ന്തി വുത്തോ തം ന വിസ്സജ്ജേതി, അന്തോയേവ അത്തനോ ഹദയേ ഏവ ഠപേത്വാ വിചരതി. യഥാ കുമ്ഭീലാ ഗഹിതം ന പടിനിസ്സജ്ജന്തി, ഏവം കുമ്ഭീലഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹാതി, ന വിസ്സജ്ജേതി. മക്ഖിപളാസിതാദിയുഗളത്തയേന ദസ്സിതേ മക്ഖപളാസാദയോ ഛ ധമ്മേ വിസും വിസും ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകൂനവീസതി ധമ്മാ’’തി വുത്തം. അനുമാനസുത്തട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮൧) പന മക്ഖപളാസാദയോപി യുഗളവസേന ഏകം കത്വാ ‘‘സോളസ ധമ്മാ’’തി വുത്തം.

പകാരേഹി ആവഹനം പദക്ഖിണം, തതോ പദക്ഖിണതോ ഗഹണസീലോ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ, ന പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ. യോ വുച്ചമാനോ ‘‘തുമ്ഹേ മം കസ്മാ വദഥ, അഹം അത്തനോ കപ്പിയാകപ്പിയം സാവജ്ജാനവജ്ജം അത്ഥാനത്ഥം ജാനാമീ’’തി വദതി, അയം അനുസാസനിം പദക്ഖിണതോ ന ഗണ്ഹാതി, വാമതോവ ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ‘‘അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ’’തി വുച്ചതി, തേനാഹ ‘‘യഥാനുസിട്ഠ’’ന്തിആദി.

ഉദ്ദേസേതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ. അഥ സബ്ബാനേവ സിക്ഖാപദാനി കഥം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസപരിയാപന്നാനീതി ആഹ ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യാതി ഏവം സങ്ഗഹിതത്താ’’തി. ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തി ഹി ഇമിനാ സബ്ബാപി ആപത്തിയോ നിദാനുദ്ദേസേ സങ്ഗഹിതായേവ ഹോന്തി. പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സിക്ഖിതബ്ബത്താതി ലബ്ഭമാനവസേന വുത്തം. സഹധമ്മികേന സഹകാരണേനാതിപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വചനായാ’’തി നിസ്സക്കേ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘തതോ മമ വചനതോ’’തി. അങ്ഗാനി ചേത്ഥ പഠമസങ്ഘഭേദസദിസാനി. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ഭേദായ പരക്കമനം, ഏവം ഇധ അവചനീയകരണതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ദുബ്ബചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.