൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൧. തേരസമേ കീടാഗിരീതി തസ്സ നിഗമസ്സ നാമം. തഞ്ഹി സന്ധായ പരതോ ‘‘ന അസ്സജിപുനബ്ബസുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി കീടാഗിരിസ്മിം വത്ഥബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തേന പന യോഗതോ സോ ജനപദോപി ‘‘കീടാഗിരി’’ഇച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗതോതി ആഹ ‘‘ഏവംനാമകേ ജനപദേ’’തി. ആവാസേ നിയുത്താ ആവാസികാ, നിബദ്ധവാസിനോ. തേ അകതം സേനാസനം കരോന്തി, ജിണ്ണം പടിസങ്ഖരോന്തി, കതേ ഇസ്സരാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘സോ യേസം ആയത്തോ…പേ… തേ ആവാസികാ’’തി. നിവാസോ നിവാസമത്തം ഏതേസം അത്ഥീതി നേവാസികാതി ആഹ ‘‘യേ പന കേവല’’ന്തിആദി. തേതി അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ. ഛ ജനാതി പണ്ഡുകോ ലോഹിതകോ മേത്തിയോ ഭൂമജകോ അസ്സജി പുനബ്ബസുകോതി ഇമേ ഛ ജനാ. സമ്മാതി ആലപനവചനമേതം. ആയമുഖഭൂതാതി ആയസ്സ മുഖഭൂതാ. ധുരട്ഠാനേതി സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ ഠാനേ. വസ്സാനേ ഹേമന്തേ ചാതി ദ്വീസു ഉതൂസു വസ്സനതോ ‘‘ദ്വീഹി മേഘേഹീ’’തി വുത്തം. ദിയഡ്ഢഭിക്ഖുസഹസ്സതോ ഗണാചരിയാനം ഛന്നം ജനാനം അധികത്താ ‘‘സമധിക’’ന്തി വുത്തം, സാധികന്തി അത്ഥോ. മ-കാരോ പദസന്ധിവസേന ആഗതോ. അകതവത്ഥുന്തി അകതപുബ്ബം അഭിനവവത്ഥും.

കണികാരാദയോ പുപ്ഫരുക്ഖാ, ജാതിസുമനാദയോ പുപ്ഫഗച്ഛാ. കോട്ടനന്തി സയം ഛിന്ദനം. കോട്ടാപനന്തി ‘‘ഇമം ഛിന്ദ ഭിന്ദാ’’തി അഞ്ഞേഹി ഛേദാപനം. ആളിയാ ബന്ധനന്തി യഥാ ഗച്ഛമൂലേ ഉദകം സന്തിട്ഠതി, തഥാ സമന്തതോ ബന്ധനം. ഉദകസ്സാതി അകപ്പിയഉദകസ്സ. കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനന്തി ഇമിനാവ സിഞ്ചാപനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നനു ‘‘ഉദകസ്സ സേചനം സേചാപന’’ന്തി ഇമിനാവ സാമഞ്ഞതോ കപ്പിയാകപ്പിയഉദകസിഞ്ചനാദിം സക്കാ സങ്ഗഹേതും, തസ്മാ കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനാദി കസ്മാ വിസും വുത്തന്തി? ‘‘ആരാമാദിഅത്ഥം രോപിതേ അകപ്പിയവോഹാരേസുപി കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനാദി വട്ടതീ’’തി വക്ഖമാനത്താ ഇധാപി വിഭാഗം കത്വാ കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനാദി വിസും ദസ്സിതം. ഹത്ഥമുഖപാദധോവനന്ഹാനോദകസിഞ്ചനന്തി ഇമിനാപി പകാരന്തരേന കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനമേവ ദസ്സേതി. ‘‘അകപ്പിയവോഹാരോ’’തി കോട്ടനഖണനാദിവസേന സയം കരണസ്സപി കഥം സങ്ഗഹോതി? അകപ്പിയന്തി വോഹരീയതീതി അകപ്പിയവോഹാരോതി അകപ്പിയഭൂതം കരണകാരാപനാദി സബ്ബമേവ സങ്ഗഹിതം, ന പന അകപ്പിയവചനമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. കപ്പിയവോഹാരേപി ഏസേവ നയോ. സുക്ഖമാതികായ ഉജുകരണന്തി ഇമിനാ പുരാണപണ്ണാദിഹരണമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കുദാലാദീനി ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ഠാനതോ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഠാനമേവ പാകടതരന്തി ‘‘ഓഭാസോ’’തി വുത്തം.

മഹാപച്ചരിവാദമ്ഹി പതിട്ഠപേതുകാമോ പച്ഛാ വദതി. വനത്ഥായാതി ഇദം കേചി ‘‘വതത്ഥായാ’’തി പഠന്തി, തേസം വതിഅത്ഥായാതി അത്ഥോ. അകപ്പിയവോഹാരേപി ഏകച്ചം വട്ടതീതി ദസ്സേതും ‘‘ന കേവലഞ്ച സേസ’’ന്തിആദിമാഹ. യം കിഞ്ചി മാതികന്തി സുക്ഖമാതികം വാ അസുക്ഖമാതികം വാ. ‘‘കപ്പിയഉദകം സിഞ്ചിതു’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘കപ്പിയഉദകം സിഞ്ചഥാതി വത്തുമ്പി വട്ടതീ’’തി ദസ്സേതി. സയം രോപേതുമ്പി വട്ടതീതി ഇമിനാ ‘‘രോപേഹീതി വത്തും വട്ടതീ’’തിപി സിദ്ധം. അഞ്ഞത്ഥായ വാ കരോന്തസ്സാതി വത്ഥുപൂജാദിഅത്ഥം കരോന്തസ്സ. കസ്മാ ന അനാപത്തീതി വത്ഥുപൂജനത്ഥായ ഗന്ഥനാദീസു കസ്മാ ന അനാപത്തി. അനാപത്തിയേവാതി പടിവചനം ദത്വാ ഇദാനി തമേവ അനാപത്തിഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യഥാഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി ആരാമാദിഅത്ഥായ രുക്ഖരോപനേ. തഥാ വത്ഥുപൂജനത്ഥായപി അനാപത്തിയേവാതി രതനത്തയപൂജനത്ഥായപി കപ്പിയവോഹാരേന പരിയായാദീഹി ച ഗന്ഥാപനേ അനാപത്തിയേവാതി അത്ഥോ.

‘‘തഥാ വത്ഥുപൂജനത്ഥായാ’’തി ഹി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി ‘‘യഥാ ഹി തത്ഥ കപ്പിയവോഹാരേന പരിയായാദീഹി ചാ’’തി വുത്തത്താ കപ്പിയവോഹാരാദീഹി ഗന്ഥാപനേ ഏവ അനാപത്തി വിഞ്ഞായതി, ന സയം ഗന്ഥനേ, തേനേവ പരോ സയം ഗന്ഥനമ്പി കസ്മാ ന വട്ടതീതി ചോദേന്തോ ‘‘നനു ചാ’’തിആദിമാഹ. യഥാ ആരാമാദിഅത്ഥം കപ്പിയപഥവിയം സയം രോപേതുമ്പി വട്ടതി, തഥാ വത്ഥുപൂജനത്ഥായ സയം ഗന്ഥനേപി കസ്മാ ന വട്ടതീതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. വുത്തന്തിആദി ആചരിയസ്സ പരിഹാരോ. അഥ ‘‘ന പന മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തി കസ്മാ വദതി. മഹാപച്ചരിആദീസു വുത്തമ്പി ഹി പമാണമേവാതി നായം വിരോധോ, മഹാഅട്ഠകഥായം അവുത്തമ്പി തത്ഥേവ വുത്തേന സംസന്ദിത്വാ പമാണമേവാതി പതിട്ഠാപേതും വുത്തത്താ. തം കഥന്തി മഞ്ഞേയ്യാസീതി സമ്ബന്ധോ. മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച കപ്പിയഉദകസേചനം വുത്തം, തം കഥന്തി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ. കിഞ്ചാപി മഹാഅട്ഠകഥായം ആരാമാദിഅത്ഥായ കപ്പിയപഥവിയം സയം രോപനം ന വുത്തം, കപ്പിയഉദകസ്സ പന സയം സിഞ്ചനം വുത്തമേവ, തസ്മാ യഥാ ആരാമാദിഅത്ഥായ കപ്പിയഉദകം സയം സിഞ്ചിതുമ്പി വട്ടതി, തഥാ വത്ഥുപൂജനത്ഥായ സയം ഗന്ഥനമ്പി കസ്മാ ന വട്ടതീതി. തമ്പി ന വിരുജ്ഝതീതി യദേതം ആരാമാദിഅത്ഥായ സയം രോപനം കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനഞ്ച വുത്തം, തമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. കഥം തം ന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘തത്രഹീ’’തിആദി. ഏതം വുത്തന്തി മാലാവച്ഛം രോപേന്തിപി രോപാപേന്തിപി സിഞ്ചന്തിപി സിഞ്ചാപേന്തിപീതി ഏതം വുത്തം. അഞ്ഞത്ര പന പരിയായോ അത്ഥീതി ‘‘മാലാവച്ഛം രോപേന്തിപി രോപാപേന്തിപി സിഞ്ചന്തിപി സിഞ്ചാപേന്തിപീ’’തി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ രോപനസിഞ്ചനം സന്ധായ വുത്തത്താ തതോ അഞ്ഞത്ര ആരാമാദിഅത്ഥായ മാലാവച്ഛരോപനേ പരിയായോ അത്ഥി. തത്ഥ പരിയായം ഇധ ച പരിയായാഭാവം ഞത്വാതി തത്ഥ ‘‘മാലാവച്ഛം രോപേന്തീ’’തിആദീസു ‘‘മാലാവച്ഛ’’ന്തി വിസേസവചനസബ്ഭാവതോ പരിയായം, ഇധ ‘‘ഗന്ഥേന്തീ’’തിആദീസു തഥാവിധവിസേസവചനാഭാവതോ പരിയായാഭാവഞ്ച ഞത്വാ.

നനു ച യഥാ ‘‘ഗന്ഥേന്തീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ പരിയായോ ന ലബ്ഭതീതി യസ്സ കസ്സചി അത്ഥായ സയം ഗന്ഥനം ന വട്ടതി, ഏവം ‘‘ഗന്ഥാപേന്തീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ പരിയായേന ഗന്ഥാപനമ്പി ന വട്ടതീതി ആപജ്ജതി. ഏവഞ്ച സതി പരതോ ‘‘ഏവം ജാന, ഏവം കതേ സോഭേയ്യ, യഥാ ഏതാനി പുപ്ഫാനി ന വികിരിയന്തി, തഥാ കരോഹീതിആദിനാ കപ്പിയവചനേന കാരേതും വട്ടതീ’’തി ഇദം വിരുജ്ഝതീതി? ന വിരുജ്ഝതി, പരിയായേന ഹി കാരാപനം ഗന്ഥാപനമേവ ന ഹോതി, തസ്മാ യഥാവുത്തനയേന പരിയായതോ കാരാപനം വട്ടതി. സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം വിനിച്ഛയമേവ സങ്ഖേപതോ നിഗമേതി. ഹരണാദീസു കസ്മാ അനാപത്തീതി വത്ഥുപൂജനത്ഥായ ഹരണാദീസു കസ്മാ അനാപത്തി. കുലിത്ഥിആദീനം അത്ഥായ ഹരണതോതി കുലിത്ഥിആദീനം ഹരണസ്സ തത്ഥ വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. തേനേവാഹ ‘‘ഹരണാധികാരേ ഹീ’’തിആദി. മാലന്തി പുപ്ഫദാമം. മഞ്ജരീ വിയാതി കുസുമമഞ്ജരീ വിയ. ഹാരസദിസന്തി മുത്താഹാരസദിസം.

പാചിത്തിയഞ്ചേവ ദുക്കടഞ്ചാതി പഥവീഖണനപച്ചയാ പാചിത്തിയം, കുലസങ്ഗഹപച്ചയാ ദുക്കടം. അകപ്പിയവോഹാരേനാതി ‘‘ഇദം ഖണ, ഇദം രോപേഹീ’’തിആദിഅകപ്പിയവോഹാരേന. ദുക്കടമേവാതി കുലസങ്ഗഹപച്ചയാ ദുക്കടം. ഉഭയത്ഥാതി കപ്പിയാകപ്പിയപഥവിയം. സബ്ബത്ഥാതി കുലസങ്ഗഹപരിഭോഗആരാമാദിഅത്ഥായ രോപിതേ. ദുക്കടമ്പീതി ന കേവലം പാചിത്തിയമേവ. കപ്പിയേനാതി കപ്പിയേന ഉദകേന. തേസംയേവ ദ്വിന്നന്തി കുലദൂസനപരിഭോഗാനം. ദുക്കടന്തി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ സയം സിഞ്ചനേ കപ്പിയവോഹാരേന അകപ്പിയവോഹാരേന വാ സിഞ്ചാപനേ ച ദുക്കടം, പരിഭോഗത്ഥായ പന സയം സിഞ്ചനേ അകപ്പിയവോഹാരേന സിഞ്ചാപനേ ച ദുക്കടം. ആപത്തിബഹുലതാ വേദിതബ്ബാതി ഏത്ഥ സയം സിഞ്ചനേ ധാരാപച്ഛേദഗണനായ ആപത്തിഗണനാ വേദിതബ്ബാ. സിഞ്ചാപനേ പന പുനപ്പുനം ആണാപേന്തസ്സ വാചായ വാചായ ആപത്തി, സകിം ആണത്തസ്സ ബഹൂനം സിഞ്ചനേപി ഏകാവ.

ദുക്കടപാചിത്തിയാനീതി കുലസങ്ഗഹപച്ചയാ ദുക്കടം, ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയം. അഞ്ഞത്ഥാതി വത്ഥുപൂജാദിഅത്ഥായ ഓചിനനേ. സകിം ആണത്തോതി അകപ്പിയവോഹാരേന ആണത്തോ. പാചിത്തിയമേവാതി അകപ്പിയവചനേന ആണത്തത്താ പാചിത്തിയം. കപ്പിയവചനേന പന വത്ഥുപൂജാദിഅത്ഥായ ഓചിനാപേന്തസ്സ അനാപത്തിയേവ.

ഗന്ഥനേന നിബ്ബത്തം ഗന്തിമം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ന വട്ടതീതി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ വത്ഥുപൂജാദിഅത്ഥായ വാ വുത്തനയേന കരോന്തസ്സ ച കാരാപേന്തസ്സ ച ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ധമ്മാസനവിതാനേ ബദ്ധകണ്ടകേസു പുപ്ഫാനി വിജ്ഝിത്വാ ഠപേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപരൂപരി വിജ്ഝിത്വാ ഛത്തസദിസം കത്വാ ആവുണനതോ ‘‘ഛത്താതിഛത്തം വിയാ’’തി വുത്തം. ‘‘കദലിക്ഖന്ധമ്ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തം സബ്ബമേവ സന്ധായ ‘‘തം അതിഓളാരികമേവാ’’തി വുത്തം, സയം കരോന്തസ്സ അകപ്പിയവചനേനേവ കാരാപേന്തസ്സ ച ദുക്കടമേവാതി അത്ഥോ. പുപ്ഫവിജ്ഝനത്ഥന്തി വുത്തത്താ പുപ്ഫാനി വിജ്ഝിതുംയേവ കണ്ടകം ബന്ധിതും ന വട്ടതി, പുപ്ഫദാമാദിബന്ധനത്ഥം പന വട്ടതി. കണ്ടകമ്പി ബന്ധിതും ന വട്ടതീതി ച ഇദം അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബം. പവേസേതും ന വട്ടതീതി വുത്തത്താ പുപ്ഫച്ഛിദ്ദേ അപവേസേത്വാ ഉപരൂപരി ഠപേതും വട്ടതി. ജാലമയം വിതാനം ജാലവിതാനം. നാഗദന്തകമ്പി സച്ഛിദ്ദകംയേവ ഗഹേതബ്ബം. പുപ്ഫപടിച്ഛകം ദണ്ഡാദീഹി കതപുപ്ഫാധാരണം, തമ്പി സച്ഛിദ്ദമേവ ഇധ വുത്തം. അസോകപിണ്ഡിയാതി അസോകപുപ്ഫമഞ്ജരികായ. ‘‘ധമ്മരജ്ജു നാമ ചേതിയം വാ ബോധിം വാ പുപ്ഫപവേസനത്ഥം ആവിജ്ഝിത്വാ ബദ്ധരജ്ജൂ’’തി മഹാഗണ്ഠിപദേ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം, തസ്മാ തഥാബദ്ധായ രജ്ജുയാ ചേതിയസ്സ ച അന്തരേ പുപ്ഫാനി പവേസേതും വട്ടതീതി വിഞ്ഞായതി. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ധമ്മരജ്ജുന്തി സിഥിലം വട്ടികം രജ്ജും കത്വാ ബോധിം വാ ചേതിയം വാ പരിക്ഖിപിത്വാ ധമ്മാസനേ വാ ലമ്ബിത്വാ തത്ഥ പുപ്ഫാനി പവേസേന്തീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ സിഥിലവട്ടികായ രജ്ജുയാ അന്തരേപി പുപ്ഫാനി പവേസേതും വട്ടതീതി വിഞ്ഞായതി, വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. ഉഭയത്ഥാപി പനേത്ഥ നേവത്ഥി വിരോധോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി.

മത്ഥകദാമന്തി ധമ്മാസനാദിമത്ഥകേ ലമ്ബകദാമം. പുപ്ഫേഹി വേഠേന്തീതി പുപ്ഫദാമേന വേഠേന്തി. തേസംയേവാതി ഉപ്പലാദീനംയേവ. വാകേന വാ ദണ്ഡകേന വാതി വിസും അച്ഛിന്നേന പുപ്ഫസഹിതേനേവ വാകേന വാ ദണ്ഡകേന വാ. ഖന്ധേ ഠപിതകാസാവസ്സാതി ഖന്ധേ ഠപിതസങ്ഘാടിം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി തഥാ ബന്ധിതും സക്കാ ഭവേയ്യ. ഇമിനാവ അഞ്ഞമ്പി താദിസം കാസാവം വാ വത്ഥം വാ വുത്തനയേന ബന്ധിത്വാ തത്ഥ പുപ്ഫാനി പക്ഖിപിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. അംസഭണ്ഡികം പസിബ്ബകേ പക്ഖിത്തസദിസത്താ വേഠിമം നാമ ന ജാതം, തസ്മാ സിഥിലബന്ധസ്സ അന്തരന്തരാ പക്ഖിപിതും വട്ടതീതി വദന്തി.

പുപ്ഫപടേ ച ദട്ഠബ്ബന്തി പുപ്ഫപടം കരോന്തസ്സ ദീഘതോ പുപ്ഫദാമസ്സ ഹരണപച്ചാഹരണവസേന പൂരണം സന്ധായ വുത്തം. തിരിയതോ ഹരണം പന വായിമം നാമ ഹോതി, ന പൂരിമം. പുരിമട്ഠാനം അതിക്കാമേതീതി ഏത്ഥ ‘‘അഫുസാപേത്വാപി അതിക്കാമേന്തസ്സ ആപത്തിയേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ‘‘പുരിമട്ഠാനം അതിക്കാമേതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തത്താ തം യുത്തം. കേചി പന ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അഫുസാപേത്വാ അനേകക്ഖത്തും പരിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തീതി വുത്തം, തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി. ബന്ധിതും വട്ടതീതി പുപ്ഫരഹിതായ സുത്തകോടിയാ വാകകോടിയാ വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. ഏകവാരം ഹരിത്വാ വാ പരിക്ഖിപിത്വാ വാതി ഇദം പുബ്ബേ വുത്തചേതിയാദിപരിക്ഖേപം പുപ്ഫപടകരണഞ്ച സന്ധായ വുത്തം, തസ്മാ ചേതിയം വാ ബോധിം വാ പരിക്ഖിപന്തേന ഏകവാരം പരിക്ഖിപിത്വാ പുരിമട്ഠാനം സമ്പത്തേ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബം, തേനപി ഏകവാരം പരിക്ഖിപിത്വാ തഥേവ കാതബ്ബം. പുപ്ഫപടം കരോന്തേന ച ഏകവാരം ഹരിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദാതബ്ബം, തേനപി തഥേവ കാതബ്ബം. സചേപി ദ്വേയേവ ഭിക്ഖൂ ഉഭോസു പസ്സേസു ഠത്വാ പരിയായേന ഹരന്തി, വട്ടതിയേവാതി വദന്തി.

പൂരിതന്തി ദീഘതോ പസാരണവസേന പൂരിതം. വായിതും ന ലഭതീതി ദീഘതോ പസാരിതേ തിരിയതോ ഹരണം വായനം നാമ ഹോതീതി ഏകവാരമ്പി പുപ്ഫഗുണം തിരിയതോ ഹരിതും ന വട്ടതി. പുപ്ഫാനി ഠപേന്തേനാതി അഗന്ഥിതാനി പാകതികപുപ്ഫാനി ഠപേന്തേന. പുപ്ഫദാമം പന പൂജനത്ഥായ ഭൂമിയം ഠപേന്തേന ഫുസാപേത്വാ വാ അഫുസാപേത്വാ വാ ദിഗുണം കത്വാ ഠപേതും ന വട്ടതീതി വദന്തി. ഘടികദാമഓലമ്ബകോതി അന്തേ ഘടികാകാരയുത്തോ യമകദാമഓലമ്ബകോ. ഏകേകം പന ദാമം നിക്ഖന്തസുത്തകോടിയാവ ബന്ധിത്വാ ഓലമ്ബിതും വട്ടതി, പുപ്ഫദാമദ്വയം സങ്ഘടിതുകാമേനപി നിക്ഖന്തസുത്തകോടിയാവ സുത്തകോടിം സങ്ഘടിതും വട്ടതി. അഡ്ഢചന്ദാകാരേന മാലാഗുണപരിക്ഖേപോതി അഡ്ഢചന്ദാകാരേന മാലാഗുണസ്സ പുനപ്പുനം ഹരണപച്ചാഹരണവസേന പൂരേത്വാ പരിക്ഖിപനം. തേനേവ തം പൂരിമേ പവിട്ഠം, തസ്മാ ഏതമ്പി അഡ്ഢചന്ദാകാരം പുനപ്പുനം ഹരണപച്ചാഹരണവസേന പൂരിതം ന വട്ടതി. ഏകവാരം പന അഡ്ഢചന്ദാകാരേന മാലാഗുണം ഹരിതും വട്ടതീതി വദന്തി. പുപ്ഫദാമകരണന്തി ഏത്ഥ സുത്തകോടിയം ഗഹേത്വാപി ഏകതോ കാതും ന വട്ടതീതി വദന്തി. ഗേണ്ഡുകഖരപത്തദാമാനം പടിക്ഖിത്തത്താ ചേലാദീഹി കതദാമമ്പി ന വട്ടതി അകപ്പിയാനുലോമത്താതി വദന്തി.

‘‘ലാസിയനാടകം നാടേന്തീ’’തി വത്വാ തമേവ പരിയായന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘രേചകം ദേന്തീ’’തി വുത്തം, അഭിനയം ദസ്സേന്തീതി അത്ഥോ, അത്തനോ അധിപ്പായം പകാസേത്വാ ‘‘ഏവം നച്ചിതബ്ബ’’ന്തി പഠമം ഉട്ഠഹിത്വാ നച്ചനാകാരം ദസ്സേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. കേചി പന ‘‘മുഖേ അങ്ഗുലിയോ പക്ഖിപിത്വാ സദ്ദം കരോന്താ ചക്കമിവ അത്താനം ഭമയമാനാ രേചകം ദേന്തി നാമാ’’തി വദന്തി. ഏകേകായ പന്തിയാ അട്ഠ അട്ഠ പദാനി അസ്സാതി അട്ഠപദം. ‘‘അട്ഠാപദ’’ന്തിപി പഠന്തി. ദസപദേപി ഏസേവ നയോ. പദാനീതി ച സാരിആദീനം പതിട്ഠാനട്ഠാനാനി. ദസപദം നാമ ദ്വീഹി പന്തീഹി വീസതിയാ പദേഹി കീളനജൂതം. ആകാസേയേവ കീളന്തീതി ‘‘അയം സാരീ അസുകപദം മയാ നീതാ, അയം അസുകപദ’’ന്തി കേവലം മുഖേനേവ വദന്താ ആകാസേയേവ ജൂതം കീളന്തി. ജൂതഫലകേതി ജൂതമണ്ഡലേ. പാസകകീളായ കീളന്തീതി പാസകം വുച്ചതി ഛസു പസ്സേസു ഏകേകം യാവ ഛക്കം ദസ്സേത്വാ കതകീളനം, തം വഡ്ഢേത്വാ യഥാലദ്ധഏകകാദിവസേന സാരിയോ അപനേന്താ ഉപനേന്താ ച കീളന്തി. ഘടേന കീളാ ഘടികാതി ഏകേ.

മഞ്ജട്ഠിയാ വാതി മഞ്ജട്ഠിരുക്ഖസാരം ഗഹേത്വാ പക്കകസാവം സന്ധായ വദതി. സലാകഹത്ഥന്തി താലഹീരാദീനം കലാപസ്സേതം അധിവചനം. ബഹൂസു സലാകാസു വിസേസരഹിതം ഏകം സലാകം ഗഹേത്വാ താസു പക്ഖിപിത്വാ പുന തംയേവ ഉദ്ധരന്താ സലാകഹത്ഥേന കീളന്തീതി കേചി. പണ്ണേന വംസാകാരേന കതാ നാളികാ പണ്ണനാളികാ. തേനേവാഹ ‘‘തം ധമന്താ’’തി. പുച്ഛന്തസ്സ മുഖാഗതം അക്ഖരം ഗഹേത്വാ നട്ഠമുട്ഠിലാഭാലാഭാദിജാനനകീളാ അക്ഖരികാതിപി വദന്തി. ഹത്ഥിസ്മിന്തി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, ഹത്ഥിനിമിത്തസിപ്പേതി അത്ഥോ. അസ്സസ്മിന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ഉസ്സേളേന്തി അപ്ഫോടേന്തീ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം അത്ഥോ പാകടോയേവാതി ന വുത്തോ. തത്ഥ ഉസ്സേളേന്തീതി മുഖേന ഉസ്സേളനസദ്ദം പമുഞ്ചന്തി, മഹന്തം കത്വാ അബ്യത്തസദ്ദം പവത്തേന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘അജാനം സഞ്ഞം ദേന്താ അജപാലകാ വിയ മുഖേന വാതം നിച്ഛാരേന്താ സുഖുമം അബ്യത്തനാദം പവത്തേന്തീ’’തിപി വദന്തി. അപ്ഫോടേന്തീതി ഭുജഹത്ഥസങ്ഘട്ടനസദ്ദം പവത്തേന്തി, വാമഹത്ഥം ഉരേ ഠപേത്വാ ദക്ഖിണേന പാണിനാ തത്ഥ താളനേന സദ്ദം കരോന്തീതി അത്ഥോ. മുഖഡിണ്ഡിമന്തി മുഖഭേരിയാ ഏതം അധിവചനം.

൪൩൨. പസാദാവഹേനാതി പസാദജനനകേന. അഭിക്കമനം അഭിക്കന്തന്തി ആഹ ‘‘ഗമനേനാ’’തി. പടിക്കമനം പടിക്കന്തം. നിവത്തനേനാതി നിവത്തിമത്തം ദസ്സേതി. നിവത്തേത്വാ പന ഗമനം ഗമനമേവ. അഭിമുഖം ലോകിതം ആലോകിതന്തി ആഹ ‘‘പുരതോ ദസ്സനേനാ’’തി. ഇതോ ചിതോ ച ദസ്സനേനാതി അനുദിസാപേക്ഖനം ദസ്സേതി. യംദിസാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിസീദതി, തദഭിമുഖം പേക്ഖനം ആലോകിതം, തദനുഗതദിസാലോകനം ‘‘വിലോകിത’’ന്തി ഹി വുച്ചതി. അഞ്ഞാനിപി ഹേട്ഠാ ഉപരി പച്ഛതോ പേക്ഖനവസേന ഓലോകിതഉല്ലോകിതാപലോകിതാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പന ന സമണസാരുപ്പാനി അപ്പസാദാവഹാനി, തേനേവേത്ഥ ആലോകിതവിലോകിതാനേവ ഗഹിതാനി. തേസന്തി സമാസേ ഗുണീഭൂതാനിപി പബ്ബാനി പരാമസതി. ‘‘പബ്ബസങ്കോചനേനാ’’തി ഹി വുത്തത്താ പബ്ബാനി തത്ഥ ഗുണീഭൂതാനി സങ്കോചനസ്സ പധാനത്താ. സതിസമ്പജഞ്ഞേഹീതി സാത്ഥകതാദിപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ തഥാപവത്തസമ്പജഞ്ഞേന ച സമന്തതോ പകാരേഹി, പകട്ഠം വാ സവിസേസം ജാനാതീതി സമ്പജാനോ, തസ്സ ഭാവോ സമ്പജഞ്ഞം. തഥാപവത്തഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഭിസങ്ഖതത്താതി സമ്മാ പവത്തിതത്താ. ഹേട്ഠാഖിത്തചക്ഖൂതി ഖന്ധം അനാമേത്വാവ അധോഖിത്തചക്ഖു. ഖന്ധം നാമേത്വാ ഹി ഹേട്ഠാവലോകനം ന സമണസാരുപ്പം. ‘‘ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ’’തി ച ഇമിനാ യുഗമത്തദസ്സിതാ വുത്താ.

ബോന്ദോതി ലോലോ മന്ദധാതുകോതി അത്ഥോ. ഭകുടിം കത്വാതി ഭമുകഭേദം കത്വാ. സാഖല്യേന യുത്താതി ‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൫൦) നയേന വുത്തസാഖല്യേന സമന്നാഗതാ, മുദുവചനാതി അത്ഥോ. നേലാതി ഏലം വുച്ചതി ദോസോ, നാസ്സാ ഏലന്തി നേലാ, നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ. കണ്ണസുഖാതി ബ്യഞ്ജനമധുരതായ കണ്ണാനം സുഖാ, സൂചിനാ വിജ്ഝനം വിയ കണ്ണസൂലം ന ജനേതി. ദാനനിബദ്ധാനീതി നിബദ്ധദാനാനി.

‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ആമന്തേസീ’’തി വത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ സാരിപുത്താ’’തി വചനതോ ‘‘സാരിപുത്താ’’തി ഇദം ഏകസേസനയേന വുത്തന്തി അയമത്ഥോ പാകടോയേവാതി ന വുത്തോ. ‘‘സാരിപുത്താ’’തി ഹി ഇദം ഏകസേസനയേന വുത്തം വിരൂപേകസേസസ്സപി ഇച്ഛിതത്താ, തേനേവേത്ഥ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോതി. സദ്ധസ്സ പസന്നസ്സാതി രതനത്തയസ്സ സദ്ധായ സമന്നാഗതസ്സ തതോയേവ ച പസന്നസ്സ, കമ്മഫലസദ്ധായ വാ സമന്നാഗതത്താ സദ്ധസ്സ രതനത്തയപ്പസാദബഹുലതായ പസന്നസ്സ.

൪൩൩. ആപത്തിം രോപേതബ്ബാതി കുലദൂസകകമ്മേന ആപന്നാപത്തിം രോപേതബ്ബാ. തസ്മിം വിഹാരേതി ബഹിഗാമേ വിഹാരം സന്ധായ വുത്തം. അന്തോഗാമേ വിഹാരോ പന ‘‘തസ്മിം ഗാമേ ന വസിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതോ ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. ‘‘തസ്മിം വിഹാരേ’’തി വചനതോ തസ്സ ഗാമസ്സ സാമന്താ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വസിതും വട്ടതി. സാമന്തഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബന്തി തസ്മിം വിഹാരേ വാസസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ യദി തത്ഥ വസതി, തേന സാമന്തഗാമേപി പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബന്തി യസ്മിം ഗാമേ കുലദൂസകകമ്മം കതം, തസ്മിം ഗാമേ ന ചരിതബ്ബം. യസ്മിഞ്ഹി ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ കുലദൂസകകമ്മം കതം, യസ്മിഞ്ച വിഹാരേ വസതി, നേവ തസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ചരിതും ലബ്ഭതി, ന വിഹാരേ വസിതും. സാമന്തവിഹാരേ വസന്തേന പന സാമന്തഗാമേ ചരിതും വട്ടതി തത്ഥ വാസസ്സ അപ്പടിക്ഖിത്തത്താ.

൪൩൫. അട്ഠാരസ വത്താനീതി ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം, ന നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ, ന സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ, ന ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതി സാദിതബ്ബാ, സമ്മതേന ഭിക്ഖുനിയോ ന ഓവദിതബ്ബാ, യായ ആപത്തിയാ സങ്ഘേന പബ്ബാജനീയകമ്മം കതം ഹോതി, ന സാ ആപത്തി ആപജ്ജിതബ്ബാ അഞ്ഞാ വാ താദിസികാ തതോ വാ പാപിട്ഠതരാ, കമ്മം ന ഗരഹിതബ്ബം, കമ്മികാ ന ഗരഹിതബ്ബാ, ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപോസഥോ ഠപേതബ്ബോ, ന പവാരണാ ഠപേതബ്ബാ, ന സവചനീയം കാതബ്ബം, ന അനുവാദോ ഠപേതബ്ബോ, ന ഓകാസോ കാരേതബ്ബോ, ന ചോദേതബ്ബോ, ന സാരേതബ്ബോ, ന ഭിക്ഖൂഹി സമ്പയോജേതബ്ബ’’ന്തി ഏവമാഗതാനി അട്ഠാരസ വത്താനി.

അസ്സജിപുനബ്ബസുകപ്പധാനാ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാതി വുത്താ സഹചരണഞായേന. അനുലോമപടിപദം അപ്പടിപജ്ജനതായാതി യഥാപഞ്ഞത്തസമ്മാവത്തസങ്ഖാതം അനുലോമപടിപദം അപ്പടിപജ്ജനതായ, യേന വത്തേന ചിണ്ണേന സങ്ഘോ അനുലോമികോ ഹോതി, തസ്മിം അവത്തനതോതി വുത്തം ഹോതി. ന പന്നലോമാ ഹോന്തീതി പതിതലോമാ ന ഹോന്തി, അനുകൂലവുത്തിനോ ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. നിത്ഥരണമഗ്ഗം ന പടിപജ്ജന്തീതി അനുലോമവത്തസങ്ഖാതം നിത്ഥരണൂപായം ന പടിപജ്ജന്തി, യേന വത്തേന ചിണ്ണേന സാപത്തികഭാവതോ നിത്തിണ്ണാ ഹോന്തി, തസ്മിം നിത്ഥരണകവത്തസ്മിം ന വത്തന്തി, ആപത്തിവുട്ഠാനത്ഥം തുരിതതുരിതാ ഛന്ദജാതാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹീതി ജാതിനാമഗോത്തകമ്മസിപ്പആബാധലിങ്ഗകിലേസആപത്തിഹീനസങ്ഖാതേഹിദസഹി അക്കോസകാരണേഹി. ഛന്ദഗാമിതാ പാപേന്തീതിആദീസു യ-കാരോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിയ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദഗാമിതായപി പാപേന്തീ’’തിആദി. തേസന്തി അസ്സജിപുനബ്ബസുകാനം ഗണപാമോക്ഖാനം.

൪൩൬-൪൩൭. നിഗമസ്സ അപാകടത്താ തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പരസന്തകം ദേതി, ദുക്കടമേവാതി വിസ്സാസഗ്ഗാഹേന പരസന്തകം ഗഹേത്വാ ദേന്തം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ച ഖോ വത്ഥുപൂജനത്ഥായാതി മാതാപിതൂനമ്പി ദേന്തേന വത്ഥുപൂജനത്ഥായ ഏവ ദാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ‘‘മണ്ഡനത്ഥായ പന സിവലിങ്ഗാദിപൂജനത്ഥായാതി ഏത്തകമേവ വുത്തത്താ ഇമം വിക്കിണിത്വാ ജീവികമ്പി കപ്പേസ്സന്തീതി മാതുആദീനം ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. കസ്സചിപീതി ഞാതകസ്സ അഞ്ഞാതകസ്സ വാ കസ്സചിപി. ഞാതിസാമണേരേഹേവാതി അനുച്ഛവികത്താ വുത്തം. സമ്പത്താനം സാമണേരാനം ഉപഡ്ഢഭാഗം ദാതും വട്ടതീതി സങ്ഘികസ്സ ലാഭസ്സ ഉപചാരസീമഗതാനം സാമണേരാനമ്പി സന്തകത്താ തേസമ്പി ഉപഡ്ഢഭാഗോ ലബ്ഭതേവാതി കത്വാ വുത്തം. ചൂളകന്തി ഉപഡ്ഢഭാഗതോപി ഉപഡ്ഢം. ചതുത്ഥഭാഗസ്സേതം അധിവചനം.

‘‘സാമണേരാ…പേ… ഠപേന്തീ’’തി ഇദം വസ്സഗ്ഗേന അഭാജിയം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി മഗ്ഗേ വാ ചേതിയങ്ഗണേ വാ. ദാപേതും ന ലഭന്തീതി സാമണേരേഹി ദാപേതും അനനുച്ഛവികത്താ വുത്തം. ന ഹി തം പുപ്ഫദാനം നാമ സിയാ. യദി ഹി തഥാ ആഗതാനം തേസം ദാനം പുപ്ഫദാനം ഭവേയ്യ, സാമണേരേഹിപി ദാതും ന ലബ്ഭേയ്യ. സയമേവാതി സാമണേരാ സയമേവ. യാഗുഭത്താദീനി ആദായാതി ഇദം ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ യാഗുഭത്താദിസമ്പാദനം സന്ധായ വുത്തത്താ ‘‘ന വട്ടതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തം.

വുത്തനയേനേവാതി മാതാപിതൂനം താവ ഹരിത്വാപി ഹരാപേത്വാപി പക്കോസിത്വാപി പക്കോസാപേത്വാപി ദാതും വട്ടതി, സേസഞാതകാനം പക്കോസാപേത്വാവ. മാതാപിതൂനഞ്ച ഹരാപേന്തേന ഞാതിസാമണേരേഹേവ ഹരാപേതബ്ബം, ഇതരേ പന യദി സയമേവ ഇച്ഛന്തി, വട്ടതീതി ഇമം പുപ്ഫേ വുത്തനയം ഫലേപി അതിദിസതി, തസ്മാ ഫലമ്പി മാതാപിതൂനം ഹരണഹരാപനാദിനാ ദാതും വട്ടതി, സേസഞാതീനം പക്കോസാപേത്വാവ. ഇദാനി ‘‘യോ ഹരിത്വാ വാ ഹരാപേത്വാ വാ…പേ… ഇസ്സരവതായ ദദതോ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി ഇമം പുപ്ഫേ വുത്തനയം ഫലേപി സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘കുലസങ്ഗഹത്ഥായ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഖീണപരിബ്ബയാനന്തി ആഗന്തുകേ സന്ധായ വുത്തം. ഫലപരിച്ഛേദേന വാതി ‘‘ഏത്തകാനി ഫലാനി ദാതബ്ബാനീ’’തി ഏവം ഫലപരിച്ഛേദേന വാ. രുക്ഖപരിച്ഛേദേന വാതി ‘‘ഇമേഹി രുക്ഖേഹി ദാതബ്ബാനീ’’തി ഏവം രുക്ഖപരിച്ഛേദേന വാ. പരിച്ഛിന്നേസുപി രുക്ഖേസു ‘‘ഇധ ഫലാനി സുന്ദരാനി, ഇതോ ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തേന കുലസങ്ഗഹോ കതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം പന ന വത്തബ്ബ’’ന്തി.

രുക്ഖച്ഛല്ലീതി രുക്ഖത്തചോ. തേസം തേസം ഗിഹീനം ഗാമന്തരദേസന്തരാദീസു സാസനപടിസാസനഹരണം ജങ്ഘപേസനികം. തേനാഹ ‘‘ഗിഹീനം ദൂതേയ്യം സാസനഹരണകമ്മ’’ന്തി. ദൂതസ്സ കമ്മം ദൂതേയ്യം. പഠമം സാസനം അഗ്ഗഹേത്വാപി…പേ… പദേ പദേ ദുക്കടന്തി ഇദം തസ്സ സാസനം ആരോചേസ്സാമീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഗമനം സന്ധായ വുത്തം, തസ്സ പന സാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ സയമേവ കാരുഞ്ഞേ ഠിതോ ഗന്ത്വാ അത്തനോ പതിരൂപം സാസനം ആരോചേതി, അനാപത്തി. പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരന്തി ‘‘മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ വന്ദഥാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരം സിക്ഖാപദേ പഠമം വുത്തം. പക്കമതായസ്മാതി ഇദം പബ്ബാജനീയകമ്മവസേന വുത്തം. പുന പക്കമതായസ്മാതി ഇദം പന പബ്ബാജനീയകമ്മകതസ്സ വത്തവസേന വുത്തം. പഠമസങ്ഘഭേദസദിസാനേവാതി ഏത്ഥ അങ്ഗേസുപി യഥാ തത്ഥ പരക്കമനം, ഏവം ഇധ ഛന്ദാദീഹി പാപനം ദട്ഠബ്ബം. സേസം താദിസമേവാതി.

കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൪൪൨. പഠമം ആപത്തി ആപജ്ജനം ഏതേസന്തി പഠമാപത്തികാ. തത്തകാനി അഹാനീതി പടിച്ഛാദിതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ആരോചിതദിവസോ, താവ ദിവസപക്ഖമാസസംവച്ഛരവസേന യത്തകോ കാലോ അതിക്കന്തോ, തത്തകം കാലന്തി അത്ഥോ. അകാമേന അവസേനാതി ഏത്ഥ അപ്പടികമ്മകതായ ആപത്തിയാ സഗ്ഗമോക്ഖാവരണഭാവതോ അനിച്ഛന്തേനപി പരിവസിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. അവ്ഹാതബ്ബോതി അബ്ഭാനകമ്മവസേന പക്കോസിതബ്ബോ. തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാതി ഏത്ഥ യേ ഊനഭാവം ഞത്വാ അബ്ഭേന്തി, തേ ഭിക്ഖൂ ച ഗരഹിതബ്ബാ സാതിസാരാ സദോസാ, ദുക്കടം ആപജ്ജന്തീതി അയമത്ഥോ പാകടോയേവാതി ന വുത്തോ. സാമീചീതി വത്തം.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ സാരത്ഥദീപനിയം

തേരസകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.