൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി പാരാജികസംവണ്ണനാസമനന്തരാ യാ തേരസകാദിസംവണ്ണനാ സമാരദ്ധാ, തസ്സാപി –

അനാകുലാ അസന്ദേഹാ, പരിപുണ്ണവിനിച്ഛയാ;

അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നാ, ഹോതി സാരത്ഥദീപനീ.

തേരസകസ്സാതി തേരസ സിക്ഖാപദാനി പരിമാണാനി അസ്സ കണ്ഡസ്സാതി തേരസകം, തസ്സ തേരസകസ്സ കണ്ഡസ്സാതി അത്ഥോ.

൨൩൪. അനഭിരതോതി അഞ്ഞത്ഥ ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോ വുച്ചതി, ഇധ പന കാമരാഗവസേന ഉക്കണ്ഠിതതായ വിക്ഖിത്തചിത്തതായ സമന്നാഗതോ അധിപ്പേതോതി ആഹ വിക്ഖിത്തചിത്തോതിആദി.

൨൩൬-൨൩൭. സഞ്ചേതനികാതി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ വിജ്ജമാനത്ഥതായ സാത്ഥകോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി. തത്ഥ ചേതനാതി വീതിക്കമവസപ്പവത്താ പുബ്ബഭാഗചേതനാ. അസ്സാതി സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ. ഇമസ്മിം വികപ്പേ ഇക-സദ്ദസ്സ വിസും അത്ഥോ നത്ഥീതി ആഹ സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാതി. ഇദാനി സം-സദ്ദസ്സ അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഇക-സദ്ദോവ അസ്സത്ഥിഅത്ഥം പകാസേതീതി ദസ്സേന്തോ സഞ്ചേതനാ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികാതി ദുതിയവികപ്പമാഹ. സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി പദഭാജനേ വത്തബ്ബേ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ ജാനന്തോതിആദി വുത്തം. ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോതി മോചനത്ഥം ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോ.

ആസയഭേദതോതി പിത്താദിആസയഭേദതോ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി ഹി രഞ്ഞോപി ചക്കവത്തിസ്സ പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാസയേസു ചതൂസു അഞ്ഞതരോ ആസയോ ഹോതിയേവ, മന്ദപഞ്ഞാനം പന ചത്താരോപി ആസയാ ഹോന്തി. ധാതുനാനത്തതോതി പഥവീധാതുആദീനം ചതുന്നം ധാതൂനം, ചക്ഖാദീനം വാ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം, രസസോണിതാദീനം വാ ധാതൂനം നാനത്തതോ.

വത്ഥിസീസന്തി വത്ഥിപുടസ്സ അബ്ഭന്തരേ മത്ഥകപസ്സം. ‘‘രാഗ…പേ… അസക്കോന്തോ’’തി രാഗപരിയുട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. രാജാ പന ‘‘സമ്ഭവസ്സ സകലകായോ ഠാന’’ന്തി സുതപുബ്ബത്താ വീമംസനത്ഥം ഏവമകാസീതി വദന്തി. ദകസോതന്തി മുത്തമഗ്ഗം, അങ്ഗജാതപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. ദകസോതോരോഹണതോ പട്ഠായ പന ഉപാദിന്നതോ വിനിമുത്തതായ സമ്ഭവേ ഉതുസമുട്ഠാനമേവ രൂപം അവസിസ്സതി, സേസം തിസമുട്ഠാനം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. ആപോധാതുയാ സന്താനവസേന പവത്തമാനായ അവത്ഥാവിസേസോ സമ്ഭവോ, സോ ചതുസമുട്ഠാനികോ അട്ഠകഥായം ചതുസമുട്ഠാനികേസു സമ്ഭവസ്സ വുത്തത്താ. സോ പന സോളസവസ്സകാലേ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ രാഗവസേന ഠാനാചാവനം ഹോതീതി വദന്തി, തസ്മാ യം വുത്തം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി, തം സമ്ഭവസ്സ ഠാനാചാവനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ന പന സമ്ഭവോ ചിത്തസമുട്ഠാനോയേവാതി ദീപേതും, തേനേവ തത്ഥ വിസ്സട്ഠിഗ്ഗഹണം കതം. ‘‘ഖീണാസവാനം പന ബ്രഹ്മാനഞ്ച സമ്ഭവോ നത്ഥീ’’തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം, തസ്മാ യം വുത്തം കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭) ‘‘താസം ദേവതാനം സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ നത്ഥീ’’തി, തമ്പി ഠാനാചാവനം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, ന പന ദേവതാനം സബ്ബസോ സമ്ഭവസ്സ അഭാവം സന്ധായ. ഛന്നമ്പി പന കാമാവചരദേവതാനം കാമാ പാകതികായേവ. മനുസ്സാ വിയ ഹി തേ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിവസേനേവ മേഥുനം പടിസേവന്തി, കേവലം പന നിസ്സന്ദാഭാവോ തേസം വത്തബ്ബോ. തങ്ഖണികപരിളാഹവൂപസമാവഹം സമ്ഫസ്സസുഖമേവ ഹി തേസം കാമകിച്ചം. കേചി പന ‘‘ചാതുമഹാരാജികതാവതിംസാനംയേവ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയാ കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതി, യാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലിങ്ഗനമത്തേന, തുസിതാനം ഹത്ഥാമസനമത്തേന, നിമ്മാനരതീനം ഹസിതമത്തേന, പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ഓലോകിതമത്തേന കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തം താദിസസ്സ കാമേസു വിരജ്ജനസ്സ തേസു അഭാവതോ കാമാനഞ്ച ഉത്തരുത്തരി പണീതതരപണീതതമഭാവതോ.

തഥേവാതി ‘‘മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ’’തിആദിം അതിദിസതി. ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോ ചാവനാ വുച്ചതീ’’തി വുത്തത്താ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേതി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദി. ഏത്ഥാതി തീസുപി വാദേസു. അധിവാസേത്വാതി നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ പുന വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേ അധിവാസേത്വാ. അന്തരാ നിവാരേതുന്തി ഠാനതോ ചുതം ദകസോതം ഓതരിതും അദത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും. തേനാഹ – ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതീതി. ഠാനാചാവനമത്തേനേവാതി ദകസോതം അനോതിണ്ണേപീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സകലോ കായോ ഠാന’’ന്തി വാദേ ഠാനാചാവനം വദന്തേന സകലസരീരതോ ചുതസ്സപി ദകസോതോരോഹണതോ പുബ്ബേ അപ്പമത്തകസ്സ അന്തരാളസ്സ സമ്ഭവതോ വുത്തം. സകലസരീരേ വാ തസ്മിം തസ്മിം പദേസേ ഠിതസ്സ ഠാനാ ചുതം സന്ധായ ‘‘ഠാനാചാവനമത്തേനേവാ’’തി വുത്തം. നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവാതി മോചനസ്സാദേന ഉപക്കമന്തസ്സ. ഹത്ഥപരികമ്മാദീസു സതിപി മോചനസ്സാദേ നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ നത്ഥി ആപത്തീതി ആഹ ‘‘ഹത്തപരികമ്മ…പേ… അനാപത്തീ’’തി. അയം സബ്ബാചരിയസാധാരണവിനിച്ഛയോതി ‘‘ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാ’’തിആദിനാ വുത്തോ തിണ്ണമ്പി ആചരിയാനം സാധാരണോ വിനിച്ഛയോ.

ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ വിസഭാഗഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാതി പസന്നാ അത്ഥകാമതായ, കുദ്ധാ അനത്ഥകാമതായ. അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാതി സഭാവതോ ഭവിതബ്ബായ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ. ഉപസംഹരന്തീതി അത്തനോ ദേവാനുഭാവേന ഉപനേന്തി. ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തന്തി തദാ കിര പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ വിഗതസുരാപാനം മാലാഗന്ധാദിവിഭൂതിസമ്പന്നം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനാ ബോധിസത്തമാതാ സത്തമേ ദിവസേ പാതോവ ഉട്ഠായ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സിരിസയനേ നിപന്നാ നിദ്ദം ഓക്കമമാനാ ഇമം സുപിനം അദ്ദസ – ചത്താരോ കിര നം മഹാരാജാനോ സയനേനേവ സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ അനോതത്തദഹം നേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ദിബ്ബഗന്ധേഹി വിലിമ്പേത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ തതോ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതോ, തസ്സ അന്തോ കനകവിമാനം അത്ഥി, തസ്മിം പാചീനതോ സീസം കത്വാ നിപജ്ജാപേസും. അഥ ബോധിസത്തോ സേതവരവാരണോ ഹുത്വാ തതോ അവിദൂരേ ഏകോ സുവണ്ണപബ്ബതോ, തത്ഥ ചരിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ രജതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ കനകവിമാനം പവിസിത്വാ മാതരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണപസ്സം ഫാലേത്വാ കുച്ഛിം പവിട്ഠസദിസോ അഹോസി. ഇമം സുപിനം സന്ധായ ഏതം വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്ത’’ന്തി.

പഞ്ച മഹാസുപിനേതി (അ. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൯൬) മഹന്തേഹി പുരിസേഹി പസ്സിതബ്ബതോ മഹന്താനഞ്ച അത്ഥാനം നിമിത്തഭാവതോ മഹാസുപിനേ. തേ പന പഞ്ച മഹാസുപിനേ നേവ ലോകിയമഹാജനോ പസ്സതി, ന മഹാരാജാനോ, ന ചക്കവത്തിരാജാനോ, ന അഗ്ഗസാവകാ, ന പച്ചേകബുദ്ധാ, ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, ഏകോ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തോയേവ പസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ’’തി. അമ്ഹാകഞ്ച പന ബോധിസത്തോ കദാ തേ സുപിനേ പസ്സീതി? ‘‘സ്വേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ചാതുദ്ദസിയം പക്ഖസ്സ രത്തിവിഭായനകാലേ പസ്സി. കാലവസേന ഹി ദിവാ ദിട്ഠോ സുപിനോ ന സമേതി, തഥാ പഠമയാമേ മജ്ഝിമയാമേ ച. പച്ഛിമയാമേ ബലവപച്ചൂസേ പന അസിതപീതസായിതേ സമ്മാപരിണാമഗതേ കായസ്മിം ഓജായ പതിട്ഠിതായ അരുണേ ഉഗ്ഗച്ഛമാനേ ദിട്ഠസുപിനോ സമേതി. ഇട്ഠനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ ഇട്ഠം പടിലഭതി, അനിട്ഠനിമിത്തം പസ്സന്തോ അനിട്ഠം, തസ്മാ ബോധിസത്തോപി സുപിനം പസ്സന്തോ രത്തിവിഭായനകാലേ പസ്സി.

കേ പന തേ പഞ്ച മഹാസുപിനാതി? തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ പഞ്ച മഹാസുപിനാ പാതുരഹേസും (അ. നി. ൫.൧൯൬) – അയം മഹാപഥവീ മഹാസയനം അഹോസി, ഹിമവാ പബ്ബതരാജാ ബിമ്ബോഹനം അഹോസി, പുരത്ഥിമേ സമുദ്ദേ വാമഹത്ഥോ ഓഹിതോ അഹോസി, പച്ഛിമേ സമുദ്ദേ ദക്ഖിണഹത്ഥോ ഓഹിതോ അഹോസി, ദക്ഖിണസമുദ്ദേ ഉഭോ പാദാ ഓഹിതാ അഹേസും, അയം പഠമോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ദബ്ബതിണസങ്ഖാതാ തിരിയാ നാമ തിണജാതി നങ്ഗലമത്തേന രത്തദണ്ഡേന നാഭിതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ വിദത്ഥിമത്തം രതനമത്തം ബ്യാമമത്തം യട്ഠിമത്തം ഗാവുതമത്തം അഡ്ഢയോജനമത്തം യോജനമത്തന്തി ഏവം ഉഗ്ഗന്ത്വാ അനേകയോജനസഹസ്സം നഭം ആഹച്ച ഠിതാ അഹോസി, അയം ദുതിയോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം സേതാ കിമീ കണ്ഹസീസാ പാദേഹി ഉസ്സക്കിത്വാ യാവ ജാണുമണ്ഡലാ പടിച്ഛാദേസും, അയം തതിയോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ചത്താരോ സകുണാ നാനാവണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ സബ്ബസേതാ സമ്പജ്ജിംസു, അയം ചതുത്ഥോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി.

പുന ചപരം ബോധിസത്തോ മഹതോ മീള്ഹപബ്ബതസ്സ ഉപരൂപരി ചങ്കമതി അലിപ്പമാനോ മീള്ഹേന, അയം പഞ്ചമോ മഹാസുപിനോ പാതുരഹോസി. ഇമേ പഞ്ച മഹാസുപിനാ.

തത്ഥ പഠമോ അനുത്തരായ സമ്മാസമ്ബോധിയാ പുബ്ബനിമിത്തം, ദുതിയോ അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദേവമനുസ്സേസു സുപ്പകാസിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, തതിയോ ബഹൂനം ഓദാതവസനാനം ഗിഹീനം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ സരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ചതുത്ഥോ ഖത്തിയാദീനം ചതുന്നം വണ്ണാനം തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അനുത്തരവിമുത്തിസച്ഛികിരിയായ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചമോ ചതുന്നം പച്ചയാനം ലാഭിതായ തേസു ച അനുപലിത്തഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

അപിച യം സോ ചക്കവാളമഹാപഥവിം സിരിസയനഭൂതം അദ്ദസ, തം ബുദ്ധഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ഹിമവന്തം പബ്ബതരാജാനം ബിമ്ബോഹനം അദ്ദസ, തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണബിമ്ബോഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം ചത്താരോ ഹത്ഥപാദേ സമുദ്ദസ്സ ഉപരൂപരിഭാഗേന ഗന്ത്വാ ചക്കവാളമത്ഥകേ ഠിതേ അദ്ദസ, തം ധമ്മചക്കസ്സ അപ്പടിവത്തിയഭാവേ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അത്താനം ഉത്താനകം നിപന്നം അദ്ദസ, തം തീസു ഭവേസു അവകുജ്ജാനം സത്താനം ഉത്താനമുഖഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ പസ്സന്തോ വിയ അഹോസി, തം ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. യം യാവ ഭവഗ്ഗാ ഏകാലോകം അഹോസി, തം അനാവരണഞാണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതി തംതംവിസേസാധിഗമനിമിത്തഭൂതേ പഞ്ച മഹാസുപിനേ പസ്സി. തേന വുത്തം ‘‘ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ’’തി.

കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേതി –

‘‘ഉസഭാ രുക്ഖാ ഗാവിയോ ഗവാ ച,

അസ്സോ കംസോ സിങ്ഗാലീ ച കുമ്ഭോ;

പോക്ഖരണീ ച അപാകചന്ദനം,

ലാബൂനി സീദന്തി സിലാ പ്ലവന്തി.

‘‘മണ്ഡൂകിയോ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലന്തി,

കാകം സുവണ്ണാ പരിവാരയന്തി;

തസാ വകാ ഏളകാനം ഭയാ ഹീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൭൭) –

ഇമേ സോളസ സുപിനേ പസ്സന്തോ കോസലരാജാ വിയ.

൧. ഏകദിവസം കിര കോസലരാജാ രത്തിം നിദ്ദൂപഗതോ പച്ഛിമയാമേ സോളസ സുപിനേ പസ്സി (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.മഹാസുപിനജാതകവണ്ണനാ). തത്ഥ ചത്താരോ അഞ്ജനവണ്ണാ കാളഉസഭാ ‘‘യുജ്ഝിസ്സാമാ’’തി ചതൂഹി ദിസാഹി രാജങ്ഗണം ആഗന്ത്വാ ‘‘ഉസഭയുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മഹാജനേ സന്നിപതിതേ യുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേത്വാ നദിത്വാ ഗജ്ജിത്വാ അയുജ്ഝിത്വാവ പടിക്കന്താ. ഇമം പഠമം സുപിനം അദ്ദസ.

൨. ഖുദ്ദകാ രുക്ഖാ ചേവ ഗച്ഛാ ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ വിദത്ഥിമത്തമ്പി രതനമത്തമ്പി അനുഗ്ഗന്ത്വാവ പുപ്ഫന്തി ചേവ ഫലന്തി ച. ഇമം ദുതിയം അദ്ദസ.

൩. ഗാവിയോ തദഹുജാതാനം വച്ഛാനം ഖീരം പിവന്തിയോ അദ്ദസ. അയം തതിയോ സുപിനോ.

൪. ധുരവാഹേ ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നേ മഹാഗോണേ യുഗപരമ്പരായ അയോജേത്വാ തരുണേ ഗോദമ്മേ ധുരേ യോജേന്തേ അദ്ദസ, തേ ധുരം വഹിതും അസക്കോന്താ ഛഡ്ഡേത്വാ അട്ഠംസു, സകടാനി നപ്പവത്തിംസു. അയം ചതുത്ഥോ സുപിനോ.

൫. ഏകം ഉഭതോമുഖം അസ്സം അദ്ദസ, തസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു യവസീസം ദേന്തി, സോ ദ്വീഹിപി മുഖേഹി ഖാദതി. അയം പഞ്ചമോ സുപിനോ.

൬. മഹാജനോ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം സുവണ്ണപാതിം സമ്മജ്ജിത്വാ ‘‘ഇധ പസ്സാവം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ജരസിങ്ഗാലസ്സ ഉപനാമേസി, തം തത്ഥ പസ്സാവം കരോന്തം അദ്ദസ. അയം ഛട്ഠോ സുപിനോ.

൭. ഏകോ പുരിസോ രജ്ജും വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിപതി, തേന നിസിന്നപീഠസ്സ ഹേട്ഠാ സയിതാ ഛാതസിങ്ഗാലീ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ തം ഖാദതി. ഇമം സത്തമം സുപിനം അദ്ദസ.

൮. രാജദ്വാരേ ബഹൂഹി തുച്ഛകുമ്ഭേഹി പരിവാരേത്വാ ഠപിതം ഏകം മഹന്തം പൂരിതകുമ്ഭം അദ്ദസ, ചത്താരോപി പന വണ്ണാ ചതൂഹി ദിസാഹി ചതൂഹി അനുദിസാഹി ച ഘടേഹി ഉദകം ആഹരിത്വാ പൂരിതകുമ്ഭമേവ പൂരേന്തി, പൂരിതപൂരിതം ഉദകം ഉത്തരിത്വാ പലായതി, തേപി പുനപ്പുനം തത്ഥേവ ഉദകം ആസിഞ്ചന്തി, തുച്ഛകുമ്ഭേ ഓലോകേന്താപി നത്ഥി. അയം അട്ഠമോ സുപിനോ.

൯. ഏകം പഞ്ചപദുമസഞ്ഛന്നം ഗമ്ഭീരം സബ്ബതോതിത്ഥം പോക്ഖരണിം അദ്ദസ, സമന്തതോ ദ്വിപദചതുപ്പദാ ഓതരിത്വാ തത്ഥ പാനീയം പിവന്തി, തസ്സാ മജ്ഝേ ഗമ്ഭീരട്ഠാനേ ഉദകം ആവിലം, തീരപ്പദേസേ ദ്വിപദചതുപ്പദാനം അക്കമനട്ഠാനേ അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം. അയം നവമോ സുപിനോ.

൧൦. ഏകിസ്സായേവ ച കുമ്ഭിയാ പച്ചമാനം ഓദനം അപാകം അദ്ദസ, ‘‘അപാക’’ന്തി വിചാരേത്വാ വിഭജിത്വാ ഠപിതം വിയ തീഹാകാരേഹി പച്ചമാനം ഏകസ്മിം പസ്സേ അതികിലിന്നോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ഉത്തണ്ഡുലോ, ഏകസ്മിം സുപക്കോതി. അയം ദസമോ സുപിനോ.

൧൧. സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്തേ അദ്ദസ. അയം ഏകാദസമോ സുപിനോ.

൧൨. തുച്ഛലാബൂനി ഉദകേ സീദന്താനി അദ്ദസ. അയം ദ്വാദസമോ സുപിനോ.

൧൩. മഹന്തമഹന്താ കൂടാഗാരപ്പമാണാ ഘനസിലാ നാവാ വിയ ഉദകേ പ്ലവമാനാ അദ്ദസ. അയം തേരസമോ സുപിനോ.

൧൪. ഖുദ്ദകമധുകപുപ്ഫപ്പമാണാ മണ്ഡൂകിയോ മഹന്തേ കണ്ഹസപ്പേ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ ഉപ്പലനാളേ വിയ ഛിന്ദിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ഗിലന്തിയോ അദ്ദസ. അയം ചുദ്ദസമോ സുപിനോ.

൧൫. ദസഹി അസദ്ധമ്മേഹി സമന്നാഗതം ഗാമഗോചരം കാകം കഞ്ചനവണ്ണവണ്ണതായ ‘‘സുവണ്ണാ’’തി ലദ്ധനാമേ സുവണ്ണരാജഹംസേ പരിവാരേന്തേ അദ്ദസ. അയം പന്നരസമോ സുപിനോ.

൧൬. പുബ്ബേ ദീപിനോ ഏളകേ ഖാദന്തി, തേ പന ഏളകേ ദീപിനോ അനുബന്ധിത്വാ മുരാമുരാതി ഖാദന്തേ അദ്ദസ, അഥഞ്ഞേ തസാ വകാ ഏളകേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ തസിതാ താസപ്പത്താ ഹുത്വാ ഏളകാനം ഭയാ പലായിത്വാ ഗുമ്ബഗഹനാനി പവിസിത്വാ നിലീയിംസു. അയം സോളസമോ സുപിനോ.

൧. തത്ഥ അധമ്മികാനം രാജൂനം അധമ്മികാനഞ്ച മനുസ്സാനം കാലേ ലോകേ വിപരിവത്തമാനേ കുസലേ ഓസന്നേ അകുസലേ ഉസ്സന്നേ ലോകസ്സ പരിഹീനകാലേ ദേവോ ന സമ്മാ വസ്സിസ്സതി, മേഘപാദാ ഛിജ്ജിസ്സന്തി, സസ്സാനി മിലായിസ്സന്തി, ദുബ്ഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, വസ്സിതുകാമാ വിയ ചതൂഹി ദിസാഹി മേഘാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഇത്ഥികാഹി ആതപേ പത്ഥടാനം വീഹിആദീനം തേമനഭയേന അന്തോ പവേസിതകാലേ പുരിസേസു കുദാലപിടകേ ആദായ ആളിബന്ധനത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു വസ്സനാകാരം ദസ്സേത്വാ ഗജ്ജിത്വാ വിജ്ജുലതാ നിച്ഛാരേത്വാ ഉസഭാ വിയ അയുജ്ഝിത്വാ അവസ്സിത്വാവ പലായിസ്സന്തി. അയം പഠമസ്സ വിപാകോ.

൨. ലോകസ്സ പരിഹീനകാലേ മനുസ്സാനം പരിത്തായുകകാലേ സത്താ തിബ്ബരാഗാ ഭവിസ്സന്തി, അസമ്പത്തവയാവ കുമാരിയോ പുരിസന്തരം ഗന്ത്വാ ഉതുനിയോ ചേവ ഗബ്ഭിനിയോ ച ഹുത്വാ പുത്തധീതാഹി വഡ്ഢിസ്സന്തി. ഖുദ്ദകരുക്ഖാനം പുപ്ഫം വിയ ഹി താസം ഉതുനിഭാവോ, ഫലം വിയ ച പുത്തധീതരോ ഭവിസ്സന്തി. അയം ദുതിയസ്സ വിപാകോ.

൩. മനുസ്സാനം ജേട്ഠാപചായികകമ്മസ്സ നട്ഠകാലേ സത്താ മാതാപിതൂസു വാ സസ്സുസസുരേസു വാ ലജ്ജം അനുപട്ഠപേത്വാ സയമേവ കുടുമ്ബം സംവിദഹന്താവ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മഹല്ലകാനം ദാതുകാമാ ദസ്സന്തി, അദാതുകാമാ ന ദസ്സന്തി, മഹല്ലകാ അനാഥാ ഹുത്വാ അസയംവസീ ദാരകേ ആരാധേത്വാ ജീവിസ്സന്തി തദഹുജാതാനം വച്ഛാനം ഖീരം പിവന്തിയോ മഹാഗാവിയോ വിയ. അയം തതിയസ്സ വിപാകോ.

൪. അധമ്മികരാജൂനം കാലേ അധമ്മികരാജാനോ പണ്ഡിതാനം പവേണികുസലാനം കമ്മനിത്ഥരണസമത്ഥാനം മഹാമത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, ധമ്മസഭായം വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി പണ്ഡിതേ വോഹാരകുസലേ മഹല്ലകേ അമച്ചേ ന ഠപേസ്സന്തി. തബ്ബിപരീതാനം പന തരുണതരുണാനം യസം ദസ്സന്തി, തഥാരൂപേ ഏവ ച വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ഠപേസ്സന്തി, തേ രാജകമ്മാനി ചേവ യുത്തായുത്തഞ്ച അജാനന്താ നേവ തം യസം ഉക്ഖിപിതും സക്ഖിസ്സന്തി, ന രാജകമ്മാനി നിത്ഥരിതും, തേ അസക്കോന്താ കമ്മധുരം ഛഡ്ഡേസ്സന്തി, മഹല്ലകാപി പണ്ഡിതാ അമച്ചാ യസം അലഭന്താ കിച്ചാനി നിത്ഥരിതും സമത്ഥാപി ‘‘കിം അമ്ഹാകം ഏതേഹി, മയം ബാഹിരകാ ജാതാ, അബ്ഭന്തരികാ തരുണദാരകാ ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പന്നാനി കമ്മാനി ന കരിസ്സന്തി, ഏവം സബ്ബഥാപി തേസം രാജൂനം ഹാനിയേവ ഭവിസ്സതി, ധുരം വഹിതും അസമത്ഥാനം വച്ഛദമ്മാനം ധുരേ യോജിതകാലോ വിയ, ധുരവാഹാനഞ്ച മഹാഗോണാനം യുഗപരമ്പരായ അയോജിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചതുത്ഥസ്സ വിപാകോ.

൫. അധമ്മികരാജകാലേയേവ അധമ്മികബാലരാജാനോ അധമ്മികേ ലോലമനുസ്സേ വിനിച്ഛയേ ഠപേസ്സന്തി, തേ പാപപുഞ്ഞേസു അനാദരാ ബാലാ സഭായം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛയം ദേന്താ ഉഭിന്നമ്പി അത്ഥപച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥതോ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ ഖാദിസ്സന്തി അസ്സോ വിയ ദ്വീഹി മുഖേഹി യവസീസം. അയം പഞ്ചമസ്സ വിപാകോ.

൬. അധമ്മികായേവ വിജാതിരാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം ആസങ്കായ യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനേ വഡ്ഢേസ്സന്തി, ഏവം മഹാകുലാനി ദുഗ്ഗതാനി ഭവിസ്സന്തി, ലാമകകുലാനി ഇസ്സരാനി. തേ ച കുലീനാ പുരിസാ ജീവിതും അസക്കോന്താ ‘‘ഇമേ നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാ’’തി അകുലീനാനം ധീതരോ ദസ്സന്തി, ഇതി താസം കുലധീതാനം അകുലീനേഹി സദ്ധിം സംവാസോ ജരസിങ്ഗാലസ്സ സുവണ്ണപാതിയം പസ്സാവകരണസദിസോ ഭവിസ്സതി. അയം ഛട്ഠസ്സ വിപാകോ.

൭. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഇത്ഥിയോ പുരിസലോലാ സുരാലോലാ അലങ്കാരലോലാ വിസിഖാലോലാ ആമിസലോലാ ഭവിസ്സന്തി ദുസ്സീലാ ദുരാചാരാ. താ സാമികേഹി കസിഗോരക്ഖാദീനി കമ്മാനി കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന സമ്ഭതം ധനം ജാരേഹി സദ്ധിം സുരം പിവന്തിയോ മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയമാനാ അന്തോഗേഹേ അച്ചായികമ്പി കിച്ചം അനോലോകേത്വാ ഗേഹപരിക്ഖേപസ്സ ഉപരിഭാഗേനപി ഛിദ്ദട്ഠാനേഹിപി ജാരേ ഉപധാരയമാനാ സ്വേ വപിതബ്ബയുത്തകം ബീജമ്പി കോട്ടേത്വാ യാഗുഭത്തഖജ്ജകാനി സജ്ജേത്വാ ഖാദമാനാ വിലുമ്പിസ്സന്തി ഹേട്ഠാപീഠകനിപന്നകഛാതകസിങ്ഗാലീ വിയ വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ പാദമൂലേ നിക്ഖിത്തരജ്ജും. അയം സത്തമസ്സ വിപാകോ.

൮. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ലോകോ പരിഹായിസ്സതി, രട്ഠം നിരോജം ഭവിസ്സതി, രാജാനോ ദുഗ്ഗതാ കപണാ ഭവിസ്സന്തി. യോ ഇസ്സരോ ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ സതസഹസ്സമത്താ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തി, തേ ഏവം ദുഗ്ഗതാ സബ്ബേ ജനപദേ അത്തനോ കമ്മം കാരയിസ്സന്തി, ഉപദ്ദുതാ മനുസ്സാ സകേ കമ്മന്തേ ഛഡ്ഡേത്വാ രാജൂനംയേവ അത്ഥായ പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാനി വപന്താ രക്ഖന്താ ലായന്താ മദ്ദന്താ പവേസേന്താ ഉച്ഛുഖേത്താനി കരോന്താ യന്താനി വാഹേന്താ ഫാണിതാദീനി പചന്താ പുപ്ഫാരാമേ ഫലാരാമേ ച കരോന്താ തത്ഥ തത്ഥ നിപ്ഫന്നാനി പുപ്ഫഫലാദീനി ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ കോട്ഠാഗാരമേവ പൂരേസ്സന്തി, അത്തനോ ഗേഹേസു തുച്ഛകോട്ഠേ ഓലോകേന്താപി ന ഭവിസ്സന്തി, തുച്ഛതുച്ഛകുമ്ഭേ അനോലോകേത്വാ പൂരിതകുമ്ഭപൂരണസദിസമേവ ഭവിസ്സതി. അയം അട്ഠമസ്സ വിപാകോ.

൯. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, ഛന്ദാദിവസേന അഗതിം ഗച്ഛന്താ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ധമ്മേന വിനിച്ഛയം നാമ ന ദസ്സന്തി, ലഞ്ജവിത്തകാ ഭവിസ്സന്തി ധനലോലാ, രട്ഠവാസികേസു തേസം ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയം നാമ ന ഭവിസ്സതി, കക്ഖളാ ഫരുസാ ഉച്ഛുയന്തേ ഉച്ഛുഗണ്ഠികാ വിയ മനുസ്സേ പീളേന്താ നാനപ്പകാരം ബലിം ഉപ്പാദേത്വാ ധനം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, മനുസ്സാ ബലിപീളിതാ കിഞ്ചി ദാതും അസക്കോന്താ ഗാമനിഗമാദയോ ഛഡ്ഡേത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസ്സന്തി, മജ്ഝിമജനപദോ സുഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി, പച്ചന്തോ ഘനവാസോ സേയ്യഥാപി പോക്ഖരണിയാ മജ്ഝേ ഉദകം ആവിലം പരിയന്തേ വിപ്പസന്നം. അയം നവമസ്സ വിപാകോ.

൧൦. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ രാജാനോ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തേസു അധമ്മികേസു രാജയുത്താപി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാപി നേഗമജാനപദാപീതി സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപാദായ സബ്ബേ മനുസ്സാ അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, തതോ തേസം ആരക്ഖദേവതാ ബലിപടിഗ്ഗാഹികദേവതാ രുക്ഖദേവതാ ആകാസട്ഠകദേവതാതി ഏവം ദേവതാപി അധമ്മികാ ഭവിസ്സന്തി, അധമ്മികരാജൂനം രജ്ജേ വാതാ വിസമാ ഖരാ വായിസ്സന്തി, തേ ആകാസട്ഠകവിമാനാനി കമ്പേസ്സന്തി, തേസു കമ്പിതേസു ദേവതാ കുപിതാ ദേവം വസ്സിതും ന ദസ്സന്തി, വസ്സമാനോപി സകലരട്ഠേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, വസ്സമാനോപി സബ്ബത്ഥ കസികമ്മസ്സ വാ വപ്പകമ്മസ്സ വാ ഉപകാരോ ഹുത്വാ ന വസ്സിസ്സതി. യഥാ ച രട്ഠേ, ഏവം ജനപദേപി ഗാമേപി ഏകതളാകസ്സരേപി ഏകപ്പഹാരേനേവ ന വസ്സിസ്സതി, തളാകസ്സ ഉപരിഭാഗേ വസ്സന്തോ ഹേട്ഠാഭാഗേ ന വസ്സിസ്സതി, ഹേട്ഠാ വസ്സന്തോ ഉപരി ന വസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം ഭാഗേ സസ്സം അതിവസ്സേന നസ്സിസ്സതി, ഏകസ്മിം അവസ്സന്തോ മിലായിസ്സതി, ഏകസ്മിം സമ്മാ വസ്സമാനോ സമ്പാദേസ്സതി, ഏവം ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജേ വുത്താ സസ്സാ തിപ്പകാരാ ഭവിസ്സന്തി ഏകകുമ്ഭിയാ ഓദനോ വിയ. അയം ദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൧. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ സാസനേ പരിഹായന്തേ പച്ചയലോലാ അലജ്ജികാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി, തേ ഭഗവതാ പച്ചയലോലുപ്പം നിമ്മഥേത്വാ കഥിതധമ്മദേസനം ചീവരാദിചതുപച്ചയഹേതു പരേസം ദേസേസ്സന്തി, പച്ചയേഹി മുച്ഛിത്വാ നിരത്ഥകപക്ഖേ ഠിതാ നിബ്ബാനാഭിമുഖം കത്വാ ദേസേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, കേവലം ‘‘പദബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിഞ്ചേവ മധുരസദ്ദഞ്ച സുത്വാ മഹഗ്ഘാനി ചീവരാനി ദസ്സന്തി’’ഇച്ചേവം ദേസേസ്സന്തി. അപരേ അന്തരവീഥിചതുക്കരാജദ്വാരാദീസു നിസീദിത്വാ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണപാദമാസകരൂപാദീനിപി നിസ്സായ ദേസേസ്സന്തി. ഇതി ഭഗവതാ നിബ്ബാനഗ്ഘനകം കത്വാ ദേസിതം ധമ്മം ചതുപച്ചയത്ഥായ ചേവ കഹാപണഅഡ്ഢകഹാപണാദിഅത്ഥായ ച വിക്കിണിത്വാ ദേസേന്താ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം ചന്ദനസാരം പൂതിതക്കേന വിക്കിണന്താ വിയ ഭവിസ്സന്തി. അയം ഏകാദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൨. അധമ്മികരാജകാലേ ലോകേ വിപരിവത്തന്തേയേവ രാജാനോ ജാതിസമ്പന്നാനം കുലപുത്താനം യസം ന ദസ്സന്തി, അകുലീനാനഞ്ഞേവ ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, ഇതരേ ദലിദ്ദാ. രാജസമ്മുഖേപി രാജദ്വാരേപി അമച്ചസമ്മുഖേപി വിനിച്ഛയട്ഠാനേപി തുച്ഛലാബുസദിസാനം അകുലീനാനംയേവ കഥാ ഓസീദിത്വാ ഠിതാ വിയ നിച്ചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ ഭവിസ്സതി, സങ്ഘസന്നിപാതേപി സങ്ഘകമ്മഗണകമ്മട്ഠാനേസു ചേവ പത്തചീവരപരിവേണാദിവിനിച്ഛയട്ഠാനേസു ച ദുസ്സീലാനം പാപപുഗ്ഗലാനംയേവ കഥാ നിയ്യാനികാ ഭവിസ്സതി, ന ലജ്ജിഭിക്ഖൂനന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി തുച്ഛലാബൂനം സീദനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ദ്വാദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൩. താദിസേയേവ കാലേ അധമ്മികരാജാനോ അകുലീനാനം യസം ദസ്സന്തി, തേ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ ദുഗ്ഗതാ. തേസു ന കേചി ഗാരവം കരിസ്സന്തി, ഇതരേസുയേവ കരിസ്സന്തി, രാജസമ്മുഖേ വാ അമച്ചസമ്മുഖേ വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ വാ വിനിച്ഛയകുസലാനം ഘനസിലാസദിസാനം കുലപുത്താനം കഥാ ന ഓഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി. തേസു കഥേന്തേസു ‘‘കിം ഇമേ കഥേന്തീ’’തി ഇതരേ പരിഹാസമേവ കരിസ്സന്തി, ഭിക്ഖുസന്നിപാതേപി വുത്തപ്പകാരേസു ഠാനേസു നേവ പേസലേ ഭിക്ഖൂ ഗരുകാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തി, നാപി നേസം കഥാ പരിയോഗാഹിത്വാ പതിട്ഠഹിസ്സതി, സിലാനം പ്ലവകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം തേരസമസ്സ വിപാകോ.

൧൪. ലോകേ പരിഹായന്തേയേവ മനുസ്സാ തിബ്ബരാഗാദിജാതികാ കിലേസാനുവത്തകാ ഹുത്വാ തരുണതരുണാനം അത്തനോ ഭരിയാനം വസേ വത്തിസ്സന്തി, ഗേഹേ ദാസകമ്മകരാദയോപി ഗോമഹിംസാദയോപി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണമ്പി സബ്ബം താസംയേവ ആയത്തം ഭവിസ്സതി, ‘‘അസുകഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം വാ പരിച്ഛേദാദിജാതം വാ കഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഹോതു, കിം തുയ്ഹിമിനാ ബ്യാപാരേന, ത്വം മയ്ഹം ഘരേ സന്തം വാ അസന്തം വാ ജാനിതുകാമോ ജാതോ’’തി വത്വാ നാനപ്പകാരേഹി അക്കോസിത്വാ മുഖസത്തീഹി കോട്ടേത്വാ ദാസചേടകം വിയ വസേ കത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയം പവത്തേസ്സന്തി, ഏവം മധുകപുപ്ഫപ്പമാണമണ്ഡൂകപോതികാനം ആസീവിസേ കണ്ഹസപ്പേ ഗിലനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം ചുദ്ദസമസ്സ വിപാകോ.

൧൫. ദുബ്ബലരാജകാലേ രാജാനോ ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു അകുസലാ യുദ്ധേസു അവിസാരദാ ഭവിസ്സന്തി, തേ അത്തനോ രാജാധിപച്ചം ആസങ്കമാനാ സമാനജാതികാനം കുലപുത്താനം ഇസ്സരിയം അദത്വാ അത്തനോ പാദമൂലികന്ഹാപകകപ്പകാദീനം ദസ്സന്തി, ജാതിഗോത്തസമ്പന്നാ കുലപുത്താ രാജകുലേ പതിട്ഠം അലഭമാനാ ജീവികം കപ്പേതും അസമത്ഥാ ഹുത്വാ ഇസ്സരിയട്ഠാനേ ജാതിഗോത്തഹീനേ അകുലീനേ ഉപട്ഠഹന്താ വിചരിസ്സന്തി, സുവണ്ണരാജഹംസേഹി കാകസ്സ പരിവാരിതകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം പന്നരസമസ്സ വിപാകോ.

൧൬. അധമ്മികരാജകാലേയേവ ച അകുലീനാവ രാജവല്ലഭാ ഇസ്സരാ ഭവിസ്സന്തി, കുലീനാ അപ്പഞ്ഞാതാ ദുഗ്ഗതാ. തേ രാജവല്ലഭാ രാജാനം അത്തനോ കഥം ഗാഹാപേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു ബലവന്തോ ഹുത്വാ ദുബ്ബലാനം പവേണിആഗതാനി ഖേത്തവത്ഥുആദീനി ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകാനി ഏതാനീ’’തി അഭിയുഞ്ജിത്വാ തേ ‘‘ന തുമ്ഹാകം, അമ്ഹാക’’ന്തി ആഗന്ത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീസു വിവദന്തേ വേത്തലതാദീഹി പഹാരാപേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ അപകഡ്ഢാപേത്വാ ‘‘അത്തനോ പമാണം ന ജാനാഥ, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം വിവദഥ, ഇദാനി വോ രഞ്ഞോ കഥേത്വാ ഹത്ഥപാദച്ഛേദാദീനി കാരേസ്സാമാ’’തി സന്തജ്ജേസ്സന്തി, തേ തേസം ഭയേന അത്തനോ സന്തകാനി ഖേത്തവത്ഥൂനി ‘‘തുമ്ഹാകംയേവ താനി, ഗണ്ഹഥാ’’തി നിയ്യാതേത്വാ അത്തനോ ഗേഹാനി പവിസിത്വാ ഭീതാ നിപജ്ജിസ്സന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി പേസലേ ഭിക്ഖൂ യഥാരുചി വിഹേഠേസ്സന്തി, പേസലാ ഭിക്ഖൂ പടിസരണം അലഭമാനാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഗഹനട്ഠാനേസു നിലീയിസ്സന്തി, ഏവം ഹീനജച്ചേഹി ചേവ പാപഭിക്ഖൂഹി ച ഉപദ്ദുതാനം ജാതിമന്തകുലപുത്താനഞ്ചേവ പേസലഭിക്ഖൂനഞ്ച ഏളകാനം ഭയേന തസവകാനം പലായനകാലോ വിയ ഭവിസ്സതി. അയം സോളസമസ്സ വിപാകോ. ഏവം തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതേ സോളസ സുപിനേ പസ്സി. തേന വുത്തം – ‘‘കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേ’’തി. ഏത്ഥ ച പുബ്ബനിമിത്തതോ അത്തനോ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ അത്തനോ കമ്മാനുഭാവേന പസ്സതി, കോസലരാജാ വിയ ലോകസ്സ അത്ഥാനത്ഥനിമിത്തം സുപിനം പസ്സന്തോ പന സബ്ബസത്തസാധാരണകമ്മാനുഭാവേന പസ്സതീതി വേദിതബ്ബം.

കുദ്ധാ ഹി ദേവതാതി നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരസ്സ കുദ്ധാ ദേവതാ വിയ. രോഹണേ കിര നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ ഏകം നാഗരുക്ഖം ഛിന്ദാപേസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഥേരസ്സ കുദ്ധാ പഠമമേവ നം സച്ചസുപിനേന പലോഭേത്വാ പച്ഛാ ‘‘ഇതോ തേ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഉപട്ഠാകോ രാജാ മരിസ്സതീ’’തി സുപിനേ ആരോചേസി. ഥേരോ തം കഥം ആഹരിത്വാ രാജോരോധാനം ആചിക്ഖി. താ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. രാജാ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി പുച്ഛി. താ ‘ഏവം ഥേരേന വുത്ത’’ന്തി ആരോചയിംസു. രാജാ ദിവസേ ഗണാപേത്വാ സത്താഹേ വീതിവത്തേ ഥേരസ്സ ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദാപേസി. ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതീതി ഫലസ്സ സച്ചഭാവതോ വുത്തം, ദസ്സനം പന വിപല്ലത്ഥമേവ. തേനേവ പഹീനവിപല്ലാസാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതമ്പി സുപിനം ന പസ്സന്തി, ദ്വീഹി തീഹി വാ കാരണേഹി കദാചി സുപിനം പസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘സംസഗ്ഗഭേദതോ’’തി. ‘‘അസേക്ഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ’’തി വചനതോ ചതുന്നമ്പി കാരണാനം വിപല്ലാസോ ഏവ മൂലകാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തന്തി സുപിനകാലേ പവത്തം ഭവങ്ഗചിത്തം. രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണന്തി കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തതോ അഞ്ഞം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം ന ഹോതി. ഈദിസാനീതി പച്ചക്ഖതോ അനുഭൂതപുബ്ബപരികപ്പിതരൂപാദിആരമ്മണാനി ചേവ രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ച. സബ്ബോഹാരികചിത്തേനാതി പകതിചിത്തേന. ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോതി കുസലാകുസലസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ. ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേതി ഇദം യാവ തദാരമ്മണുപ്പത്തി, താവ പവത്തം ചിത്തവാരം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സുപിനേനേവ ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേതി കഥനകാലേ പന അബ്യാകതോയേവ ആവജ്ജനമത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വദന്തി. ഏവം വദന്തേഹി പഞ്ചദ്വാരേ ദുതിയമോഘവാരേ വിയ മനോദ്വാരേപി ആവജ്ജനം ദ്വത്തിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാ ജവനട്ഠാനേ ഠത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതീതി അധിപ്പേതന്തി ദട്ഠബ്ബം ഏകചിത്തക്ഖണികസ്സ ആവജ്ജനസ്സ ഉപ്പത്തിയം ‘‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’’തി കപ്പനായ അസമ്ഭവതോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സുപിനന്തേപി തദാരമ്മണവചനതോ പച്ചുപ്പന്നവസേന വാ അതീതവസേന വാ സഭാവധമ്മാപി സുപിനന്തേ ആരമ്മണം ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. ‘‘യദിപി സുപിനന്തേ വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠിതേ രൂപാദിവത്ഥുമ്ഹി തദാരമ്മണം വുത്തം, തഥാപി സുപിനന്തേ ഉപട്ഠിതനിമിത്തസ്സ പരികപ്പവസേന ഗഹേതബ്ബതായ ദുബ്ബലഭാവതോ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി വുത്ത’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘കരജകായസ്സ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവപ്പത്തിതോ തന്നിസ്സിതം ഹദയവത്ഥു ന സുപ്പസന്നം ഹോതി, തതോ തന്നിസ്സിതാപി ചിത്തുപ്പത്തി ന സുപ്പസന്നാ അസുപ്പസന്നവട്ടിനിസ്സിതദീപപ്പഭാ വിയ, തസ്മാ ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലഹദയവത്ഥുകത്താ’’തി അത്ഥം വദന്തി, വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

സുപിനന്തചേതനാതി മനോദ്വാരികജവനവസേന പവത്താ സുപിനന്തേ ചേതനാ. സുപിനഞ്ഹി പസ്സന്തോ മനോദ്വാരികേനേവ ജവനേന പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. പടിബുജ്ഝന്തോ ച മനോദ്വാരികേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. നിദ്ദായന്തസ്സ ഹി മഹാവട്ടിം ജാലേത്വാ ദീപേ ചക്ഖുസമീപം ഉപനീതേ പഠമം ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേതി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി, അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി, തേന ചിത്തേന ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ആലോകോ’’തി ജാനാതി. തഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ കണ്ണസമീപേ തൂരിയേസു പഗ്ഗഹിതേസു ഘാനസമീപേ സുഗന്ധേസു വാ ദുഗ്ഗന്ധേസു വാ പുപ്ഫേസു ഉപനീതേസു മുഖേ സപ്പിമ്ഹി വാ ഫാണിതേ വാ പക്ഖിത്തേ പിട്ഠിയം പാണിനാ പഹാരേ ദിന്നേ പഠമം സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേന്തി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി, അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തി, തതോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി, തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി, തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ സദ്ദോ, സങ്ഖസദ്ദോ ഭേരിസദ്ദോ’’തി വാ ‘‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധോ, മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ’’തി വാ ‘‘കിം ഇദം മയ്ഹം മുഖേ പക്ഖിത്തം, സപ്പി ഫാണിത’’ന്തി വാ ‘‘കേനമ്ഹി പിട്ഠിയം പഹടോ, അതിഥദ്ധോ മേ പഹാരോ’’തി വാ വത്താ ഹോതി, ഏവം മനോദ്വാരികജവനേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സുപിനമ്പി തേനേവ പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന.

അസ്സാതി അസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ. നനു ച അയുത്തോയം നിദ്ദേസോ ‘‘സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാ’’തി. ന ഹി ആപത്തിനികായസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച സങ്ഘോ ഇച്ഛിതോ, കിഞ്ചരഹി വുട്ഠാനസ്സാതി ഇമം ചോദനം മനസി സന്നിധായ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. ആപത്തിതോ വുട്ഠാനസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതോ സങ്ഘോ ആപത്തിയാവ ഇച്ഛിതോ നാമ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആപത്തിവുട്ഠാനന്തി ആപത്തിതോ വുട്ഠാനം, അനാപത്തികഭാവൂപഗമനന്തി അത്ഥോ. വചനകാരണന്തി ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഏവം വചനേ കാരണം. സമുദായേ നിരുള്ഹോ നികായ-സദ്ദോ തദേകദേസേ പവത്തമാനോപി തായ ഏവ രുള്ഹിയാ പവത്തതീതി ആഹ രുളീസദ്ദേനാതി. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തംനിമിത്തയുത്തേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതാവസേന നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തനിരുള്ഹോ രുള്ഹീ നാമ. യഥാ മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, ഗച്ഛതീതി ഗോതി, ഏവം നികായ-സദ്ദസ്സപി രുള്ഹിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏകസ്മിമ്പി വിസിട്ഠേ സതിപി സാമഞ്ഞാ വിയ സമുദായേ പവത്തവോഹാരോ അവയവേപി പവത്തതീതി ആഹ അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാതി. നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സാതി വീമംസാധിപ്പായസ്സ.

൨൩൮-൨൩൯. ലോമാ ഏതേസം സന്തീതി ലോമസാ, ബഹുലോമാതി വുത്തം ഹോതി. അരോഗോ ഭവിസ്സാമീതി രാഗപരിളാഹവൂപസമതോ നിരോഗോ ഭവിസ്സാമി. മോചനേനാതി മോചനത്ഥായ ഉപക്കമകരണേന. ഉപക്കമകരണഞ്ഹേത്ഥ മോചനന്തി അധിപ്പേതം മോചേതി ഏതേനാതി കത്വാ. ബീജം ഭവിസ്സതീതി ചോളഗ്ഗഹണാദികമ്മം സന്ധായ വുത്തം.

൨൪൦. ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനീതി ഖണ്ഡചക്കാദിഭേദം അനാമസിത്വാ വുത്തം, ഇച്ഛന്തേന പന ഖണ്ഡചക്കാദിഭേദേനപി ആപത്തിഗണനാ കാതബ്ബാ. മിസ്സകചക്കന്തി ഉഭതോവഡ്ഢനകം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച നീലഞ്ച പീതകഞ്ചാതിആദിനാ ഏകക്ഖണേ അനേകവണ്ണാനം മോചനാധിപ്പായവചനം യഥാധിപ്പായേന മോചനം ഭവതു വാ മാ വാ, ഇമിനാപി അധിപ്പായേന ഉപക്കമിത്വാ മോചേന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ന ഹി ഏകസ്മിം ഖണേ നീലാദീനം സബ്ബേസമ്പി മുത്തി സമ്ഭവതി. അഞ്ഞം വദതീതി അത്തനോ ദോസം ഉജും വത്തും അസക്കോന്തോ പുന പുട്ഠോ അഞ്ഞം ഭണതി.

മോചനസ്സാദോതി മോചനസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തഅസ്സാദോ. തേനേവ ‘‘മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ’’തി വുത്തം. ഗേഹസ്സിതപേമന്തി ഏത്ഥ ഗേഹ-സദ്ദേന ഗേഹേ ഠിതാ മാതുഭഗിനീആദയോ അജ്ഝത്തികഞാതകാ ഗഹിതാ. തേസു മാതുപേമാദിവസേന ഉപ്പന്നോ സിനേഹോ ഗേഹസ്സിതപേമം, അഞ്ഞത്ഥ പന ഗേഹസ്സിതപേമന്തി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ വുച്ചതി. സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേനാതി രാഗസമ്പയുത്തസുഖവേദനാമുഖേന. ഏകേന പദേനാതി ഗേഹസ്സിതപേമ-പദേന.

തഥേവാതി മോചനസ്സാദചേതനായ ഏവ. പുബ്ബഭാഗേ മോചനസ്സാദവസേന കതപ്പയോഗം അവിജഹിത്വാവ സയിതത്താ ‘‘സചേ പന…പേ… സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വുത്തം. പുന സുദ്ധചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തസ്സ പയോഗസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ‘‘സുദ്ധചിത്തോ…പേ… അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. ജഗ്ഗനത്ഥായാതി ധോവനത്ഥായ. അനോകാസന്തി അങ്ഗജാതപ്പദേസം.

൨൬൩-൨൬൪. ഗേഹസ്സിതകാമവിതക്കന്തി പഞ്ചകാമഗുണസന്നിസ്സിതം കാമവിതക്കം. വത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാതി അങ്ഗജാതസ്സ അഗ്ഗേ പസ്സാവനിഗ്ഗമനട്ഠാനേ ചമ്മം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ. നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ ‘‘മോചനസ്സാദാധിപ്പായസ്സപി മുത്തേ അനാപത്തീ’’തി വുത്തം.

൨൬൫. ‘‘ഏഹി മേ ത്വം, ആവുസോ, സാമണേരാതി ആണത്തിയാ അഞ്ഞേന കതോപി പയോഗോ അത്തനാവ കതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ ആപത്തി വുത്താ. യദി പന അനാണത്തോ സയമേവ കരോതി, അങ്ഗപാരിപൂരിയാ അഭാവതോ അനാപത്തീ’’തി വദന്തി. സുത്തസാമണേരവത്ഥുസ്മിം അസുചിമ്ഹി മുത്തേപി അങ്ഗജാതസ്സ ഗഹണപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, ന പന മുത്തപച്ചയാ.

൨൬൬. കായത്ഥമ്ഭനവത്ഥുസ്മിം ചലനവസേന യഥാ അങ്ഗജാതേപി ഉപക്കമോ സമ്ഭവതി, തഥാപി വിജമ്ഭിതത്താ ആപത്തി വുത്താ. ‘‘പച്ഛതോ വാ’’തി വചനതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കടിയം ഊരുപ്പദേസോപി ഗഹിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം, തസ്മാ ഉഭോസുപി പസ്സേസു ഠത്വാ ഇമസ്മിം ഓകാസേ നിമിത്തന്തി ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സപി ആപത്തിയേവ. ‘‘അങ്ഗജാത’’ന്തി വചനതോ നിമിത്തന്തി പസ്സാവമഗ്ഗോവ വുത്തോ. ഉമ്മീലനനിമീലനവസേന പന ന കാരേതബ്ബോതി ഉമ്മീലനനിമീലനപ്പയോഗവസഏന ആപത്തിഭേദോ ന കാരേതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനേകക്ഖത്തുമ്പി ഉമ്മീലേത്വാ നിമീലേത്വാ ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ഏകമേവ ദുക്കടന്തി വുത്തം ഹോതി. അക്ഖീനി അവിപ്ഫന്ദേത്വാ അഭിമുഖം സമ്പത്തസ്സ മാതുഗാമസ്സ നിമിത്തോലോകനേപി ആപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ദാരുധീതലികലേപചിത്താനം അങ്ഗജാതുപനിജ്ഝാനേപി ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി.

൨൬൭. പുപ്ഫാവലീതി കീളാവിസേസസ്സാധിവചനം. തം കീളന്താ നദീആദീസു ഛിന്നതടം ഉദകേന ചിക്ഖല്ലം കത്വാ തത്ഥ ഉഭോ പാദേ പസാരേത്വാ നിസിന്നാ പപതന്തി. ‘‘പുപ്ഫാവലിയ’’ന്തിപി പാഠോ. പവേസേന്തസ്സാതി ദ്വികമ്മകത്താ വാലികം അങ്ഗജാതന്തി ഉഭയത്ഥാപി ഉപയോഗവചനം കതം. വാലികന്തി വാലികായാതി അത്ഥോ. ചേതനാ, ഉപക്കമോ, മുച്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.