൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. സേനാസനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ. ഇമിനാ പന വചനേന ദാരകസ്സ തത്ഥ ഉപനീതഭാവോ തേന ച ദിട്ഠഭാവോ വുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ തം രുക്ഖം ഛിന്ദിതും ആരദ്ധേ തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഏകാ തരുണപുത്താ ദേവധീതാ പുത്തം അങ്കേനാദായ ഠിതാ തം യാചി ‘‘മാ മേ സാമി വിമാനം ഛിന്ദി, ന സക്ഖിസ്സാമി പുത്തകം ആദായ അനാവാസാ വിചരിതു’’ന്തി. സോ ‘‘അഹം അഞ്ഞത്ഥ ഈദിസം രുക്ഖം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി തസ്സാ വചനം നാദിയി. സാ ‘‘ഇമമ്പി താവ ദാരകം ഓലോകേത്വാ ഓരമിസ്സതീ’’തി പുത്തം രുക്ഖസാഖായ ഠപേസി. സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തം ഫരസും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ദാരകസ്സ ബാഹം ഛിന്ദി. ഏവഞ്ച സയിതോ വിമാനേ സയിതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേ നിപന്നസ്സാ’’തി.

രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേതി ച സാഖട്ഠകവിമാനം സന്ധായ വുത്തം. രുക്ഖസ്സ ഉപരി നിബ്ബത്തഞ്ഹി വിമാനം രുക്ഖപടിബദ്ധത്താ ‘‘രുക്ഖട്ഠകവിമാന’’ന്തി വുച്ചതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സബ്ബസാഖാസന്നിസ്സിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തത്ഥ യം രുക്ഖട്ഠകവിമാനം ഹോതി, തം യാവ രുക്ഖസ്സ മൂലമത്തമ്പി തിട്ഠതി, താവ ന നസ്സതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സാഖാസു ഭിജ്ജമാനാസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബസാഖാസു ഭിന്നാസു സബ്ബം ഭിജ്ജതി, ഇദമ്പി ച വിമാനം സാഖട്ഠകം, തസ്മാ രുക്ഖേ ഛിന്നേ തം വിമാനം സബ്ബസോ വിനട്ഠം, തേനേവ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികാ ലദ്ധേ അഞ്ഞസ്മിം വിമാനേ വസി. ബാഹും ഥനമൂലേയേവ ഛിന്ദീതി അംസേന സദ്ധിം ബാഹം ഛിന്ദി. ഇമിനാ ച രുക്ഖദേവതാനം ഗത്താനി ഛിജ്ജന്തി, ന ചാതുമഹാരാജികാദീനം വിയ അച്ഛേജ്ജാനീതി ദട്ഠബ്ബം. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖപകതിയം, രുക്ഖസഭാവേതി അത്ഥോ. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.

ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ ഛേകോ സാരഥി അതിവേഗേന ധാവന്തം രഥം നിഗ്ഗഹേത്വാ യഥിച്ഛകം പേസേതി, ഏവം യോ പുഗ്ഗലോ ഉപ്പന്നം കോധം വാരയേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി, തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി. ഇതരോ പന രാജഉപരാജാദീനം രഥസാരഥിജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ നാമ ഹോതി, ന ഉത്തമസാരഥീതി.

ദുതിയഗാഥായ പന അയമത്ഥോ – യോതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൧) യോ യാദിസോ ഖത്തിയകുലാ വാ പബ്ബജിതോ ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ പബ്ബജിതോ നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ ഥേരോ വാ. ഉപ്പതിതന്തി ഉദ്ധമുദ്ധം പതിതം, ഗതം പവത്തന്തി അത്ഥോ, ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. കോധന്തി ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯) നയേന സുത്തേ വുത്താനം നവന്നം, ‘‘അത്ഥം മേ ന ചരതീ’’തിആദീനഞ്ച തപ്പടിപക്ഖതോ സിദ്ധാനം നവന്നമേവാതി അട്ഠാരസന്നം ഖാണുകണ്ടകാദിനാ അട്ഠാനേന സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ ആഘാതവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരാഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം ആഘാതം. വിസടന്തി വിത്ഥതം. സപ്പവിസന്തി സപ്പസ്സ വിസം. ഇവാതി ഓപമ്മവചനം. ഇ-കാരലോപം കത്വാ വ-ഇച്ചേവ വുത്തം. ഓസധേഹീതി അഗദേഹി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിസതികിച്ഛകോ വേജ്ജോ സപ്പേന ദട്ഠോ സബ്ബം കായം ഫരിത്വാ ഠിതം വിസടം സപ്പവിസം മൂലഖന്ധതചപത്തപുപ്ഫാദീനം അഞ്ഞതരേഹി, നാനാഭേസജ്ജേഹി പയോജേത്വാ കതേഹി വാ ഓസധേഹി ഖിപ്പമേവ വിനേയ്യ, ഏവമേവ യോ യഥാവുത്തേന ആഘാതവത്ഥുനാ ഉപ്പതിതം ചിത്തസന്താനം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കോധം വിനയനുപായേസു തദങ്ഗവിനയാദീസു യേന കേനചി ഉപായേന വിനേതി നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി, സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. സോ ഏവം കോധം വിനേന്തോ ഭിക്ഖു യസ്മാ കോധോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീയതി, തസ്മാ ഓരപാരസഞ്ഞിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹാതീതി. അവിസേസേന ഹി പാരന്തി തീരസ്സ നാമം, തസ്മാ ഓരാനി ച താനി സംസാരസാഗരസ്സ പാരഭൂതാനി ചാതി കത്വാ ‘‘ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി.

അഥ വാ യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി, സോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ കോധം വിനേത്വാ അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. തത്ഥ ഓരന്തി സകത്തഭാവോ. പാരന്തി പരത്തഭാവോ. ഓരം വാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, പാരം ഛ ബാഹിരായതനാനി. തഥാ ഓരം മനുസ്സലോകോ, പാരം ദേവലോകോ. ഓരം കാമധാതു, പാരം രൂപാരൂപധാതു. ഓരം കാമരൂപഭവോ, പാരം അരൂപഭവോ. ഓരം അത്തഭാവോ, പാരം അത്തഭാവസുഖുപകരണാനി. ഏവമേതസ്മിം ഓരപാരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനാഗാമിനോ കാമരാഗസ്സ പഹീനത്താ ഇധത്തഭാവാദീസു ഛന്ദരാഗോ ഏവ നത്ഥി, അപിച ഖോ പനസ്സ വണ്ണപ്പകാസനത്ഥം സബ്ബമേതം ഓരപാരഭേദം സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുത്തം.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഉപമം ആഹ ‘‘ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. തത്ഥ ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സോ ദുവിധോ കാമരൂപീ ച അകാമരൂപീ ച. കാമരൂപീപി ദുവിധോ ജലജോ ഥലജോ ച. ജലജോ ജലേ ഏവ കാമരൂപം ലഭതി, ന ഥലേ സങ്ഖപാലജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൪൩ ആദയോ) സങ്ഖപാലനാഗരാജാ വിയ. ഥലജോ ഥലേ ഏവ, ന ജലേ. സോ ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം, ചിരകാലതായ പുരാണഞ്ചാതി സങ്ഖം ഗതം തചം ജഹന്തോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ സപ്പജാതി ദീഘത്തഭാവോ. ഉരഗാ ഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു സജാതിം നാതിവത്തന്തി ഉപപത്തിയം ചുതിയം വിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനേ സജാതിയാ മേഥുനപടിസേവനേ ജിണ്ണതചാപനയനേ ചാതി. തസ്മാ യദാ തചം ജഹതി, തദാ സജാതിയംയേവ ഠത്വാ ജഹതി. സജാതിയം ഠിതോപി ച ജിഗുച്ഛന്തോ ജഹതി. ജിഗുച്ഛന്തോ നാമ യദാ ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ മുത്തോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ അമുത്തോ ഓലമ്ബതി, തദാ നം അട്ടീയന്തോ ജഹതി, ഏവം ജിഗുച്ഛന്തോപി ച ദണ്ഡന്തരം വാ മൂലന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ നിസ്സായ ജഹതി. നിസ്സായ ജഹന്തോപി ച ഥാമം ജനേത്വാ ഉസ്സാഹം കരിത്വാ വീരിയേന വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം കത്വാ പസ്സസന്തോവ ഫണം കരിത്വാ ജഹതി. ഏവം ജഹിത്വാ യേനകാമം പക്കമതി.

ഏവമേവ അയമ്പി ഭിക്ഖു ഓരപാരം ജഹിതുകാമോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) വചനതോ സീലം. തേനേവാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨). ഏവമേതിസ്സം സജാതിയം ഠിതോ ഭിക്ഖു തം സകത്തഭാവാദിഭേദം ഓരപാരം ജിണ്ണപുരാണത്തചമിവ തം ദുക്ഖം ജനേന്തം തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ജിഗുച്ഛന്തോ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ അധിമത്തസമ്മാവായാമസങ്ഖാതം ഥാമം ജനേത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬; ൪.൩൭) വുത്തനയേന രത്തിന്ദിവം ഛധാ വിഭജിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉരഗോ വിയ പസ്സസന്തോ അയമ്പി അസിഥിലപരക്കമതായ വായമന്തോ ഉരഗോവ ഫണം കരിത്വാ അയമ്പി ഞാണവിപ്ഫാരം ജനേത്വാ ഉരഗോവ തചം ഓരപാരം ജഹതി, ജഹിത്വാ ച ഉരഗോ വിയ ഓഹിതതചോ യേനകാമം പക്കമതി, അയമ്പി ഓഹിതഭാരോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുദിസം പക്കമതീതി.

൯൦. ഭവന്തീതി ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. അഹുവുന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ഭവന്തീതി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജായന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, അഹുവുന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. രാസീതി സുദ്ധട്ഠകധമ്മസമൂഹോ. ഭൂതാനന്തി തഥാലദ്ധസമഞ്ഞാനം അട്ഠധമ്മാനം. ‘‘ഭൂതാനം ഗാമോ’’തി വുത്തേപി അവയവവിനിമുത്തസ്സ സമുദായസ്സ അഭാവതോ ഭൂതസഞ്ഞിതാ തേയേവ തിണരുക്ഖലതാദയോ ഗയ്ഹന്തി. ‘‘ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഹരിതഭാവമാപന്നാ രുക്ഖഗച്ഛാദയോ ദേവതാഹി പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി, തസ്മാ ഭൂതാനം നിവാസട്ഠാനതായ ഭൂതാനം ഗാമോ’’തിപി വദന്തി. രുക്ഖാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദയോ വേദിതബ്ബാ.

നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിപ്ഫന്ദാഭാവതോ ഛിന്നേപി രുഹനതോ വിസദിസജാതികഭാവതോ ചതുയോനിഅപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, തത്ഥ കസ്മാ ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയം വുത്തന്തി? സമണസാരുപ്പതോ തംനിവാസസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസാ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി.

൯൧. ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു അത്ഥോ ഉപരി അത്തനാ വുച്ചമാനപ്പകാരേന സീഹളട്ഠകഥായം വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേപി…പേ… ന സമേന്തീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ഇധ വി-സദ്ദലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘വിജാതാനീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ച ‘‘വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി. പസൂതി ച നാമേത്ഥ നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലതാതി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീ’’തി. ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനി ബീജാനി ഭൂതഗാമസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തി, തേസു ച വത്തമാനോ ബീജജാത-സദ്ദോ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസുപി വത്തതീ’’തി. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പന ബീജേഹി ജാതാനം രുക്ഖലതാദീനംയേവ ഭൂതഗാമതാ വുത്താ.

താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. മൂലബീജന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ. തദത്ഥസംസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം, ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി ച യഥാ. ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതന്തി കാരിയോപചാരേന കാരണം ദസ്സിതന്തി ദീപേതി.

൯൨. ബീജേ ബീജസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ കാരണൂപചാരേന കാരിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഭൂതഗാമപരിമോചനം കത്വാതി ഭൂതഗാമതോ മോചേത്വാ, വിയോജേത്വാതി അത്ഥോ. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി ബീജാനി ച താനി ജാതാനി ചാതി വുത്തമത്ഥം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ യം ബീജന്തി യം നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം ബീജം. തസ്മിം ബീജേതി തസ്മിം ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതേ ബീജേ. ഏത്ഥ ച ബീജജാത-സദ്ദസ്സ വിയ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസു ബീജ-സദ്ദസ്സപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യഥാരുതന്തി യഥാപാളി.

യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ അഗ്ഗേ മജ്ഝേ വാ. സഞ്ചിച്ച ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ സചേപി സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ജാനന്തോവ ഉദകതോ ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. ഉപ്പാടിതാനീതി ഉദ്ധടാനി. ബീജഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഭൂതഗാമതോ പരിമോചിതത്താ വുത്തം. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ. നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അസമ്പുണ്ണത്താ ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. അഭൂതഗാമമൂലത്താതി ഏത്ഥ ഭൂതഗാമോ മൂലം കാരണം ഏതസ്സാതി ഭൂതഗാമമൂലോ, ഭൂതഗാമസ്സ വാ മൂലം കാരണന്തി ഭൂതഗാമമൂലം. ബീജഗാമോ ഹി നാമ ഭൂതഗാമതോ സമ്ഭവതി, ഭൂതഗാമസ്സ ച കാരണം ഹോതി, അയം പന താദിസോ ന ഹോതീതി ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി വുത്തം. തത്രട്ഠകത്താ വുത്തം ‘‘സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ’’തി. ഇദഞ്ച ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി ഏത്ഥ പഠമം വുത്തഅത്ഥസമ്ഭവതോ വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം അവഡ്ഢനതോ ഭൂതഗാമസ്സ കാരണം ന ഹോതി, തഥാപി ഭൂതഗാമസങ്ഖ്യുപഗതനിബ്ബത്തപണ്ണമൂലബീജതോ സമ്ഭൂതത്താ ഭൂതഗാമതോ ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

‘‘അങ്കുരേ ഹരിതേ’’തി വത്വാ തമേവ വിഭാവേതി ‘‘നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേ’’തി, നീലപണ്ണസ്സ വണ്ണസദിസേ വണ്ണേ ജാതേതി അത്ഥോ. ‘‘നീലവണ്ണേ ജാതേ’’തി വാ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി. ‘‘പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോ ഉദകേ അട്ഠിതത്താ ബീജഗാമാനുലോമത്താ ച ദുക്കടവത്ഥൂ’’തി വദന്തി. കണ്ണകമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവാതി നീലവണ്ണമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവ. സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ സുഗന്ധജാതി. ‘‘രുക്ഖത്തചം വികോപേതീതി വുത്തത്താ രുക്ഖേ ജാതം യം കിഞ്ചി ഛത്തകം രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘യദിപി കിഞ്ചിമത്തം രുക്ഖേ അല്ലീനാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, രുക്ഖതോ ഗയ്ഹമാനോ പന രുക്ഖച്ഛവിം ന വികോപേതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. അല്ലരുക്ഖതോ ന വട്ടതീതി ഏത്ഥാപി രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ തച്ഛേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥാനം അസംയതഭാവേന, ഹത്ഥചാപല്ലേനാതി വുത്തം ഹോതി. പാനീയം ന വാസേതബ്ബന്തി ഇദം അത്തനോ അത്ഥായ നാമിതം സന്ധായ വുത്തം. കേവലം അനുപസമ്പന്നസ്സ അത്ഥായ നാമിതേ പന പച്ഛാ തതോ ലഭിത്വാ ന വാസേതബ്ബന്തി നത്ഥി. ‘‘യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി വുത്തത്താ യേസം സാഖാ ന രുഹതി, തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വദന്തി.

൯൩. പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹീതി പഞ്ചഹി സമണവോഹാരേഹി. കിഞ്ചാപി ഹി ബീജാനം അഗ്ഗിനാ ഫുട്ഠമത്തേന നഖാദീഹി വിലിഖനമത്തേന ച അവിരുള്ഹീധമ്മതാ ന ഹോതി, തഥാപി ഏവം കതേയേവ സമണാനം കപ്പതീതി അഗ്ഗിപരിജിതാദയോ സമണവോഹാരാ നാമ ജാതാ, തസ്മാ തേഹി സമണവോഹാരേഹി കരണഭൂതേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി അധിപ്പായോ. അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി സമണാനം കപ്പന്തീതി പഞ്ഞത്തപണ്ണത്തിഭാവതോ സമണവോഹാരാഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗതാനി. അഥ വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദീനം പഞ്ചന്നം കപ്പിയഭാവതോയേവ പഞ്ചഹി സമണകപ്പിയഭാവസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഗ്ഗിപരിജിതന്തിആദീസു ‘‘പരിചിത’’ന്തിപി പഠന്തി. അബീജം നാമ തരുണമ്ബഫലാദി. നിബ്ബട്ടബീജം നാമ അമ്ബപനസാദി, യം ബീജം നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാ ഹോതി. ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബന്തി യോ കപ്പിയം കരോതി, തേന കത്തബ്ബാകാരസ്സേവ വുത്തത്താ ഭിക്ഖുനാ അവുത്തേപി കാതും വട്ടതീതി ന ഗഹേതബ്ബം. പുന ‘‘കപ്പിയം കാരേതബ്ബ’’ന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ കഥിതത്താ ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേയേവ അനുപസമ്പന്നേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദി കാതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘കപ്പിയന്തി വചനം പന യായ കായചി ഭാസായ വത്തും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ പഠമം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ പച്ഛാ അഗ്ഗിആദിനാ ഫുസനാദി കാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പഠമം അഗ്ഗിം നിക്ഖിപിത്വാ നഖാദിനാ വാ വിജ്ഝിത്വാ തം അനുദ്ധരിത്വാവ ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്തുമ്പി വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

ഏകസ്മിം ബീജേ വാതിആദീസു ‘‘ഏകംയേവ കാരേമീതി അധിപ്പായേ സതിപി ഏകാബദ്ധത്താ സബ്ബം കതമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. ദാരും വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥ ‘‘ജാനിത്വാപി വിജ്ഝതി വാ വിജ്ഝാപേതി വാ, വട്ടതിയേവാ’’തി വദന്തി. ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതീതി രജ്ജുആദീനം ഭാജനഗതികത്താ’’തി വദന്തി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാതി ഏത്ഥ ഭത്തസിത്ഥസമ്ബന്ധവസേന ഏകാബദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ, ന ഫലാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധവസേന. ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരാപേതബ്ബന്തി ബീജതോ മുത്തസ്സ കടാഹസ്സ ഭാജനഗതികത്താ വുത്തം.

നിക്ഖാമേതുന്തി തം ഭിക്ഖും നിക്ഖാമേതും. ‘‘സചേ ഏതസ്സ അനുലോമ’’ന്തി സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ അനുഞ്ഞാതമ്പി പടഗ്ഗിദാനാദിം അത്തനാപി കാതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ ഇദമ്പി ഏതസ്സ അനുലോമന്തി ഏവമധിപ്പായോ സിയാ. പടഗ്ഗിദാനം പരിത്തകരണഞ്ച അത്തനോ പരസ്സ വാ സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ വട്ടതിയേവ. തസ്മാ സചേ തസ്സ സുത്തസ്സ ഏതം അനുലോമം സിയാ, അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീതി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ന വട്ടതി…പേ… ന സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.