൫. പാചിത്തിയകണ്ഡം

൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദക-സദ്ദോ ബഹു-സദ്ദപരിയായോ. ബഹുഭാവതോ ഇമാനി ഖുദ്ദകാനി നാമ ജാതാനീ’’തി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു നവസു വഗ്ഗേസു, തേസു വാ ഖുദ്ദകേസു. കാരണേന കാരണന്തരപടിച്ഛാദനമേവ വിഭാവേതും ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. രൂപം അനിച്ചന്തി പടിജാനിത്വാ തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ആഹ. ‘‘യദി ഏവം നിബ്ബാനസ്സപി അനിച്ചതാ ആപജ്ജതീ’’തി പരേന വുത്തോ തം കാരണം പടിച്ഛാദേതും പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി അഞ്ഞം കാരണം വദതി.

‘‘സമ്പജാനം മുസാ ഭാസതീ’’തി വത്തബ്ബേ സമ്പജാന മുസാ ഭാസതീതി അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ മുസാ ഭാസതീ’’തി.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാ ഭണനേതി പുബ്ബഭാഗേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണനേ. ഭണനഞ്ച നാമ ഇധ അഭൂതസ്സ വാ ഭൂതതം ഭൂതസ്സ വാ അഭൂതതം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ. സമ്പജാനമുസാവാദേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ യോ സമ്പജാന മുസാ വദതി, തസ്സ തംനിമിത്തം തംഹേതു തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അഞ്ഞേസു ച ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩. വിസംവാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം. തേനാഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്തം പുരതോ കത്വാ വദന്തസ്സാ’’തി. വദതി ഏതായാതി വാചാ, വചനസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. തേനാഹ ‘‘മിച്ഛാവാചാ…പേ… ചേതനാ’’തി. പഭേദഗതാ വാചാതി അനേകഭേദഭിന്നാ. ഏവം പഠമപദേന സുദ്ധചേതനാ…പേ… കഥിതാതി വേദിതബ്ബാതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – സുദ്ധചേതനാ വാ സുദ്ധസദ്ദോ വാ സുദ്ധവിഞ്ഞത്തി വാ മുസാവാദോ നാമ ന ഹോതി, വിഞ്ഞത്തിയാ സദ്ദേന ച സഹിതാ തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോതി. ചക്ഖുവസേന അഗ്ഗഹിതാരമ്മണന്തി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതേന വിഞ്ഞാണേന അഗ്ഗഹിതമാരമ്മണം. ഘാനാദീനം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം സമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകത്താ വുത്തം ‘‘തീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ കത്വാ’’തി. ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി അയം വോഹാരോ ലോകേ പാകടോതി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവ നയേനാ’’തി.

൧൧. അവീമംസിത്വാതി അനുപപരിക്ഖിത്വാ. അനുപധാരേത്വാതി അവിനിച്ഛിനിത്വാ. ജളത്താതി അഞ്ഞാണതായ. ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോതി ദാരുസകടം യോജേത്വാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഗതോതി അധിപ്പായോ. ഗതോ ഭവിസ്സതീതി തഥേവ സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തത്താ മുസാവാദോ ജാതോ. കേചി പന ‘‘കേളിം കുരുമാനോതി വുത്തത്താ ഏവം വദന്തോ ദുബ്ഭാസിതം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ജാതിആദീഹിയേവ ഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ദവകമ്യതായ വദന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഹീനുക്കട്ഠേഹി ഉക്കട്ഠം, ഹീനം വാ ജാതിആദിഹി;

ഉജും വാഞ്ഞാപദേസേന, വദേ ദുബ്ഭാസിതം ദവാ’’തി.

ചിത്തേന ഥോകതരഭാവംയേവ അഗ്ഗഹേത്വാ ബഹുഭാവംയേവ ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘ഗാമോ ഏകതേലോ’’തിആദിനാപി മുസാവാദോ ജാതോ. ചാരേസുന്തി ഉപനേസും. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തേന യമത്ഥം വത്തുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനത്ഥം പാചിത്തിയം, ആചാരവിപത്തിയാ ദുക്കടം, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’’തിആദിപരിയായേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം പടിവിജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണിതേ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ ദുക്കടം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം വുത്തം.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ കണ്ണകടുകതായ അമനാപം വദന്താ കണ്ണേസു വിജ്ഝന്താ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഓമസന്തീതി ഓവിജ്ഝന്തീ’’തി. പധംസേന്തീതി അഭിഭവന്തി.

൧൩. ബോധിസത്തോ തേന സമയേന ഹോതീതി തേന സമയേന ബോധിസത്തോ നന്ദിവിസാലോ നാമ അഹോസീതി അത്ഥോ. അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം, കിരിയാകാലവചനിച്ഛായ വാ വത്തമാനപ്പയോഗോ സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ഭൂതതാവഗമോ സിയാതി. പച്ചേസീതി ‘‘അമനാപം ഇദ’’ന്തി അഞ്ഞാസി. ഹേട്ഠാരുക്ഖേ ദത്വാതി ഉപത്ഥമ്ഭകേ ദത്വാ. പുബ്ബേ പതിട്ഠിതാരപ്പദേസം പുന അരേ പത്തേതി പുബ്ബേ ഉജുകം ഹേട്ഠാമുഖം പതിട്ഠിതഅരസ്സ ഭൂമിപ്പദേസം പുന തസ്മിംയേവ അരേ പരിവത്തേത്വാ ഹേട്ഠാമുഖഭാവേന സമ്പത്തേ, പഠമം ഭൂമിയം പതിട്ഠിതനേമിപ്പദേസേ പരിവത്തേത്വാ പുന ഭൂമിയം പതിട്ഠിതേതി വുത്തം ഹോതി. സിഥിലകരണന്തി സിഥിലകിരിയാ.

൧൫. പുബ്ബേതി അട്ഠുപ്പത്തിയം. തച്ഛകകമ്മന്തി വഡ്ഢകീകമ്മം. കോട്ടകകമ്മന്തി വാ പാസാണകോട്ടകകമ്മം. ഹത്ഥമുദ്ദാഗണനാതി അങ്ഗുലിസങ്കോചേനേവ ഗണനാ. പാദസികമിലക്ഖകാദയോ വിയ നവന്തവസേന ഗണനാ അച്ഛിദ്ദകഗണനാ. ആദി-സദ്ദേന സങ്കലനപടുപ്പാദനവോക്ലനഭാഗഹാരാദിവസേന പവത്താ പിണ്ഡഗണനാ ഗഹിതാ. യസ്സ സാ പഗുണാ ഹോതി, സോ രുക്ഖമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ പണ്ണാനീ’’തി ജാനാതി. യഭ മേഥുനേതി വചനതോ യ-കാര ഭ-കാരേ ഏകതോ യോജിതേ അസദ്ധമ്മവചനം ഹോതി.

൧൬-൨൬. ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോതി പാചിത്തിയേന കാരേതബ്ബോ ഉപസഗ്ഗാദിമത്തവിസിട്ഠാനം അതിചണ്ഡാലാദിപദാനം പാളിയം ആഗതേസുയേവ സങ്ഗഹിതത്താ. ചോരോസീതിആദീനം പന കേനചി പരിയായേന പാളിയം അനാഗതത്താ ദുക്കടം വുത്തം. ഹസാധിപ്പായതാതി പുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണം. പാളിയം അവുത്തേപി ‘‘ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി പരമ്മുഖാ അക്കോസന്തസ്സ വത്ഥൂനം അനഞ്ഞഭാവതോ യഥാ ദുക്കടം, തഥാ ദവകമ്യതായ പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സപി ദുബ്ഭാസിതമേവാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ വചനത്ഥവിജാനനപകതികാ തിരച്ഛാനഗതാപി ഗഹേതബ്ബാ.

൩൫. അനുസാസനിപുരേക്ഖാരതായ ഠത്വാ വദന്തസ്സ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോ അന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. യം അക്കോസതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, അനഞ്ഞാപദേസേന ജാതിആദീഹി അക്കോസനം, ‘‘മം അക്കോസതീ’’തി ജാനനാ, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവതാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬. തതിയേ ഭണ്ഡനം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. സമ്മന്തനന്തി രഹോ സംസന്ദനം. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന മത്ഥകം പത്തോ കലഹോ ജാതോ ഏതേസന്തി കലഹജാതാ. അനാപത്തിഗാമികം വിരുദ്ധവാദഭൂതം വിവാദം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. വിഗ്ഗഹസംവത്തനികാ കഥാ വിഗ്ഗാഹികകഥാ. പിസതീതി പിസുണാ, വാചാ, സമഗ്ഗേ സത്തേ അവയവഭൂതേ വഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതീതി അത്ഥോ. പിസുണാ ഏവ പേസുഞ്ഞം. തായ വാചായ വാ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞം. പിയഭാവസ്സ സുഞ്ഞകരണവാചന്തി ഇമിനാ പന ‘‘പിയസുഞ്ഞകരണതോ പിസുണാ’’തി നിരുത്തിനയേന അത്ഥം വദതി.

ഇധാപി ‘‘ദസഹാകാരേഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീ’’തി വചനതോ ദസവിധഅക്കോസവത്ഥുവസേനേവ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തസ്സ പാചിത്തിയം. പാളിമുത്തകാനം ചോരോതിആദീനം വസേന പന ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘അനക്കോസവത്ഥുഭൂതം പന പേസുഞ്ഞകരം തസ്സ കിരിയം വചനം വാ പിയകമ്യതായ ഉപസംഹരന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി ന ദിസ്സതി, തഥാപി ദുക്കടേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹരണം, പിയകമ്യതാഭേദാധിപ്പായേസു അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ വിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫. ചതുത്ഥേ ഏകതോതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം. പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനന്തി ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദേന സദിസം ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദം വദതി. അക്ഖരസമൂഹോതി അവിഭത്തികോ അക്ഖരസമൂഹോ. അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദന്തി വിഭത്തിഅന്തം പദമാഹ. വിഭത്തിഅന്തമേവ പദം ഗഹേത്വാ ‘‘പഠമപദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദ’’ന്തി വുത്തം.

ഏകം പദന്തി ഗാഥാപദം സന്ധായ വദതി. പദഗണനായാതി ഗാഥാപദഗണനായ. അപാപുണിത്വാതി സദ്ധിം അകഥേത്വാ. രുന്തി ഓപാതേതീതി ഏത്ഥ അനുനാസികോ ആഗമവസേന വുത്തോ, സംയോഗപുബ്ബസ്സ രസ്സത്തം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘രൂ-കാരമത്തമേവാ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി ഭണ സാമണേരാ’’തി വുച്ചമാനോ സചേ രൂ-കാരം അവത്വാ രു-ഇതി രസ്സം കത്വാ വദതി, അഞ്ഞം ഭണിതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ അനാപത്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥാപി അനിച്ച-സദ്ദമത്തേനേവ ആപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഏസ നയോതി ഏകമേവക്ഖരം വത്വാ ഠാനം. ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുച്ചമാനോ ഹി മ-കാരമത്തമേവ വത്വാ തിട്ഠതി. ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിസുത്തം ഭണാപിയമാനോ ഏ-കാരം വത്വാ തിട്ഠതി ചേ, അന്വക്ഖരേന പാചിത്തിയം, അപരിപുണ്ണപദം വത്വാ ഠിതേ അനുബ്യഞ്ജനേന. പദേസു ഏകം പഠമപദം വിരജ്ഝതി, ദുതിയേന അനുപദേന പാചിത്തിയം.

അനങ്ഗണസുത്തം (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) സമ്മാദിട്ഠിസുത്തം (മ. നി. ൧.൮൯ ആദയോ) മഹാവേദല്ലഞ്ച (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) ധമ്മസേനാപതിനാ ഭാസിതം, അനുമാനസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൮൧ ആദയോ) മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന, ചൂളവേദല്ലസുത്തം (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) ധമ്മദിന്നായ ഥേരിയാ ഭാസിതം. പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതമ്പി ബുദ്ധഭാസിതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി പുബ്ബേ മഗധഭാസായ വുത്തം ധമ്മസങ്ഗഹാരുള്ഹം അട്ഠകഥം സന്ധായ വദതി. ഇദാനിപി ‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതേ മിഗേ’’തി (മി. പ. ൬.൧.൫) ഏവമാദികം സങ്ഗഹാരുള്ഹം അട്ഠകഥാവചനം ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. പാളിനിസ്സിതോതി ‘‘മക്കടീ വജ്ജിപുത്താ ചാ’’തിഏവമാദിനാ (പാരാ. ൬൬) പാളിയംയേവ ആഗതോ. വിവട്ടൂപനിസ്സിതന്തി നിബ്ബാനുപനിസ്സിതം. വിവട്ടനിസ്സിതം പന സാമഞ്ഞതോ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഥേരസ്സാതി നാഗസേനത്ഥേരസ്സ. മഗ്ഗകഥാദീനി പകരണാനി. ‘‘അക്ഖരേന വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അക്ഖരായ വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി പാളിയം വുത്തം.

൪൮. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിസീദിത്വാ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി വുത്താ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ…പേ… ഭണതോ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ ദ്വീസുപി ഠിതേസു നിസിന്നേസു വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണാമീതി ഭണന്തസ്സ അനാപത്തിയേവ. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി പരിസപരിയന്തതോ ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ. ‘‘നിസിന്നേ വാചേമീ’’തി ഭണന്തസ്സപി ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിസിന്നത്താ അനാപത്തി. സചേ പന ദൂരേ നിസിന്നമ്പി വാചേമീതി വിസും സല്ലക്ഖേത്വാ ഭണതി, ആപത്തിയേവ. ഏകോ പാദോ ന ആഗച്ഛതീതി പുബ്ബേ പഗുണോയേവ പച്ഛാ അസരന്തസ്സ ന ആഗച്ഛതി, തം ‘‘ഏവം ഭണാഹീ’’തി ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. ഓപാതേതീതി സദ്ധിം കഥേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അനുപസമ്പന്നതാ, വുത്തലക്ഖണധമ്മം പദസോ വാചനതാ, ഏകതോ ഭണനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. പഞ്ചമേ വികൂജമാനാതി നിത്ഥുനന്താ. കാകച്ഛമാനാതി രോദന്താ. തത്രിദം വത്ഥുനിദസ്സനം വാ. തേന നു ഖോ പാതിതന്തി പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ നത്ഥി മുസാവാദോ. കേചി പന ‘‘സന്ദേഹവസേന വചനം മുസാ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. സന്തികം അഗന്ത്വാതി ‘‘യം ഏതേസം ന കപ്പതി, തം തേസമ്പി ന കപ്പതീ’’തി അധിപ്പായേന അഗന്ത്വാ.

൫൧. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ വചനസിലിട്ഠതാമത്തേന ദിരത്ത-ഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തിരത്തഞ്ഹി സഹവാസേ ലബ്ഭമാനേ ദിരത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിസും ന യോജേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തന്തി ഭഗവാ സാമണേരാനം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ തിരത്തപരിഹാരം അദാസീ’’തി. നിരന്തരം തിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതം. കേവലഞ്ഹി തിരത്തന്തി വുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ വാസേന അന്തരികമ്പി തിരത്തം ഗണ്ഹേയ്യ, ദിരത്തവിസിട്ഠം പന തിരത്തം വുച്ചമാനം തേന അനന്തരികമേവ തിരത്തം ദീപേതി. സയനം സേയ്യാ, സയന്തി ഏത്ഥാതിപി സേയ്യാതി ആഹ ‘‘കായപ്പസാരണസങ്ഖാത’’ന്തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ ഉഭയമ്പി പരിഗ്ഗഹിതം, തസ്മാ. പഞ്ചഹി ഛദനേഹീതി ഇട്ഠകസിലാസുധാതിണപണ്ണസങ്ഖആതേഹി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി. വാചുഗ്ഗതവസേനാതി പഗുണവസേന. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോതി വളഞ്ജനദ്വാരസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ വുത്തം. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സാതി ഇദം തുലായ അബ്ഭന്തരേ സയിത്വാ പുന തേനേവ സുസിരേന നിക്ഖമിത്വാ ഭിത്തിഅന്തരേന ഹേട്ഠിമതലം പവിസിതും യോഗ്ഗേപി ഉപരിമതലേന അസമ്ബദ്ധഭിത്തികേ സേനാസനേ അനാപത്തിയാ വുത്തായ തഥാ പവിസിതും അസക്കുണേയ്യേ സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഹേട്ഠാപാസാദേ സയിതഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തീതി ഇദമ്പി താദിസേ സേനാസനേ ഹേട്ഠിമതലേ സയിതസ്സേവ ആപത്തിപ്പസങ്കാ സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം വുത്തം, ന പന ഉപരിമതലേ സയിതസ്സ ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം. നാനൂപചാരേതി യത്ഥ ബഹി നിസ്സേണിം കത്വാ ഉപരിമതലം ആരോഹന്തി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം. ഉപരിമതലേപി ആകാസങ്ഗണേ നിപജ്ജന്തസ്സ ആപത്തിയാ അഭാവതോ ‘‘ഛദനബ്ഭന്തരേ’’തി വുത്തം.

സഭാസങ്ഖേപേനാതി സഭാകാരേന. അഡ്ഢകുട്ടകേ സേനാസനേതി ഏത്ഥ ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകം നാമ യത്ഥ ഏകം പസ്സം മുഞ്ചിത്വാ തീസു പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ ഹോന്തി, യത്ഥ വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ ഭിത്തിം ഉട്ഠാപേത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഉപഡ്ഢം ഉപഡ്ഢം കത്വാ ഭിത്തിയോ ഉട്ഠാപേന്തി, താദിസം സേനാസന’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകേതി ഛദനം അഡ്ഢേന അസമ്പത്തകുട്ടകേ’’തി വുത്തം, തമ്പി നോ ന യുത്തം. ‘‘വാളസങ്ഘാടോ നാമ ഥമ്ഭാനം ഉപരി വാളരൂപേഹി കതസങ്ഘാടോ വുച്ചതീ’’തി വദന്തി. പരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഗതേതി ഏത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥാപി പരിക്ഖേപാരഹപ്പദേസതോ ബഹിഗതേ അനാപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേതി ഏത്ഥ മജ്ഝേ വിവടങ്ഗണവന്താസു പമുഖമഹാചതുസ്സാലാസു യഥാ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാ പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസിതും ന സക്കാ ഹോതി, ഏവം ഏകേകഗബ്ഭസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു കുട്ടം നീഹരിത്വാ കതം പരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരം നാമ, ഇദം പന താദിസം ന ഹോതീതി ‘‘അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേ’’തി വുത്തം. സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസന്തീതി ഗബ്ഭൂപചാരസ്സ അപരിച്ഛിന്നത്താ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാ പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ തം തം ഗബ്ഭം പവിസന്തി. അഥ കുതോ തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോയേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖേപോ’’തി. ഇദഞ്ച സമന്താ ഗബ്ഭഭിത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം. ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠേപി സേനാസനേ ഗബ്ഭപമുഖം വിസും അപരിക്ഖിത്തമ്പി സമന്താ ഠിതഗബ്ഭഭിത്തീനം വസേന പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി.

‘‘നനു ച ‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’തി അന്ധകട്ഠകഥായം അവിസേസേന വുത്തം, തസ്മാ ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠേപി സേനാസനേ വിസും അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തിയേവാ’’തി യോ വദേയ്യ, തസ്സ വാദപരിമോചനത്ഥം ഇദം വുത്തം ‘‘യം പന…പേ… പാടേക്കസന്നിവേസാ ഏകച്ഛദനാ ഗബ്ഭപാളിയോ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീതി യം വുത്തം, തം ന ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠാ ഗബ്ഭപാളിയോ സന്ധായ വുത്തം, കിഞ്ചരഹി വിസും സന്നിവിട്ഠം ഏകമേവ ഗബ്ഭപാളിം സന്ധായ. താദിസായ ഹി ഗബ്ഭപാളിയാ അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തി, ന ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠായാ’’തി. ഏകായ ച ഗബ്ഭപാളിയാ തസ്സ തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ ഉപചാരം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അന്തമസോ ഉഭോസു പസ്സേസു ഖുദ്ദകഭിത്തീനം ഉട്ഠാപനമത്തേനപി പമുഖം പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി, ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠാസു പന ഗബ്ഭപാളീസു ഉഭോസു പസ്സേസു ഗബ്ഭഭിത്തീനം വസേനപി പമുഖം പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി. തസ്മാ യം ഇമിനാ ലക്ഖണേന പരിക്ഖിത്തം പമുഖം, തത്ഥ ആപത്തി, ഇതരത്ഥ അനാപത്തീതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം.

ഇദാനി ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി വത്വാ തസ്സേവ വചനസ്സ അധിപ്പായം പകാസേന്തേന യം വുത്തം ‘‘ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിത’’ന്തി, തസ്സ അയുത്തതാവിഭാവനത്ഥം ‘‘യഞ്ച തത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിതന്തി ഹി ഇമസ്സ വചനസ്സ അയമധിപ്പായോ – ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി യം വുത്തം, തം വിനാ വത്ഥും ഭൂമിയം കതഗേഹസ്സ പമുഖം സന്ധായ കഥിതം. സചേ പന ഉച്ചവത്ഥുകം പമുഖം ഹോതി, പരിക്ഖിത്തസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി. തേനേവാഹ ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപി ഹി ജഗതി പരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി. ഹേട്ഠാപി ഇദമേവ മനസി സന്നിധായ വുത്തം ‘‘ഉച്ചവത്ഥുകം ചേപി ഹോതി, പമുഖേ സയിതോ ഗബ്ഭേ സയിതാനം ആപത്തിം ന കരോതീ’’തി. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. ജഗതിയാ പമാണം വത്വാതി ‘‘സചേ ജഗതിയാ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം സയിതോ, ജഗതിയാ ഉപരി സയിതം ന പസ്സതീ’’തി ഏവം ജഗതിയാ ഉബ്ബേധേന പമാണം വത്വാ. ഏകസാലാദീസു ഉജുകമേവ ദീഘം കത്വാ സന്നിവേസിതോ പാസാദോ ഏകസാലസന്നിവേസോ. ദ്വിസാലസന്നിവേസാദയോപി വുത്താനുസാരതോ വേദിതബ്ബാ. സാലപ്പഭേദദീപനമേവ ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തതോ വിസേസോ.

മജ്ഝേപാകാരം കരോന്തീതി ഏത്ഥാപി പരിക്ഖേപസ്സ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധത്താ ദിയഡ്ഢഹത്ഥം ചേപി മജ്ഝേ പാകാരം കരോന്തി, നാനൂപചാരമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി ഛിദ്ദേന ഗേഹം ഏകൂപചാരം നാമ ഹോതീതി ഏത്ഥ സചേ ഉബ്ബേധേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥബ്ഭന്തരേ മനുസ്സാനം സഞ്ചാരപ്പഹോനകം ഛിദ്ദം ഹോതി, തമ്പി ദ്വാരമേവാതി ഏകൂപചാരം ഹോതി. കിം പരിക്ഖേപോവിദ്ധസ്തോതി പമുഖസ്സ പരിക്ഖേപം സന്ധായ വദതി. സബ്ബത്ഥ പഞ്ചന്നംയേവ ഛദനാനം ആഗതത്താ വദതി ‘‘പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരേന ഛദനേന ഛന്നാ’’തി.

൫൩. പാളിയം ‘‘സേയ്യാ നാമ സബ്ബച്ഛന്നാ സബ്ബപരിച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേനച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നാ’’തി വദന്തേന യേഭുയ്യേനച്ഛന്നയേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നസേനാസനം പാചിത്തിയസ്സ അവസാനം വിയ കത്വാ ദസ്സിതം, ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വദന്തേന ച ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നസേനാസനം ദുക്കടസ്സ ആദിം കത്വാ ദസ്സിതം, ഉഭിന്നമന്തരാ കേന ഭവിതബ്ബം പാചിത്തിയേന, ഉദാഹു ദുക്കടേനാതി? ലോകവജ്ജസിക്ഖാപദസ്സേവ അനവസേസം കത്വാ പഞ്ഞാപനതോ ഇമസ്സ ച പണ്ണത്തിവജ്ജത്താ യേഭുയ്യേനച്ഛന്നയേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നസ്സ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നസ്സ ച അന്തരാ പാചിത്തിയം അനിവാരിതമേവ, തസ്മാ വിനയവിനിച്ഛയേ ച ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബത്താ അട്ഠകഥായമ്പി പാചിത്തിയമേവ ദസ്സിതം. സത്ത പാചിത്തിയാനീതി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം. വിസും പന ഗയ്ഹമാനേ ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ സബ്ബപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയ’’ന്തി അട്ഠേവ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തി.

സേനമ്ബമണ്ഡപവണ്ണം ഹോതീതി സീഹളദീപേ കിര ഉച്ചവത്ഥുകോ സബ്ബച്ഛന്നോ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നോ ഏവംനാമകോ സന്നിപാതമണ്ഡപോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. യദി ജഗതിപരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഉച്ചവത്ഥുകത്താ മണ്ഡപസ്സ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നതാ ന യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഇമിനാപേതം വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദി. ചൂളകച്ഛന്നാദീനി ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാനി – യസ്സ ചതൂസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, സേസാ അച്ഛന്നാ, ഇദം ചൂളകച്ഛന്നം. യസ്സ തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഛന്നാ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം യേഭുയ്യേനച്ഛന്നം. യസ്സ ദ്വീസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം ഉപഡ്ഢച്ഛന്നം നാമ സേനാസനം. ചൂളകപരിച്ഛന്നാദീനിപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാനി. സേസം ഉത്താനമേവ. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ തത്ഥ അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിപജ്ജനം, ചതുത്ഥദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠേ ‘‘പഠമസിക്ഖാപദേ ‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’തി വുത്തത്താ ‘മാതുഗാമോപി അനുപസമ്പന്നഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോയേവാ’തി ചതുത്ഥദിവസേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം സയന്തസ്സ ദ്വീഹി സിക്ഖാപദേഹി ദ്വേ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ മാതുഗാമസ്സ വിസും വുച്ചമാനത്താ പഠമസിക്ഖാപദേ ‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’തി പുരിസസ്സേവ ഗഹണം അനുച്ഛവിക’’ന്തി വുത്തം, തദേവ ച യുത്തതരം.

യഞ്ച ഇധ ‘‘പഠമദിവസേപീതി പി-സദ്ദേന ചതുത്ഥദിവസേപീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി കാരണം വദന്തി, തമ്പി അകാരണം പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോയേവാതി നിയമാഭാവതോ അവധാരണത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ. സമ്ഭാവനേ വാ പി-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ഇധ പഠമദിവസേപി താവ ആപത്തി, ദുതിയാദിദിവസേ കിമേവ വത്തബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. സമ്പിണ്ഡനത്ഥേപി പി-സദ്ദേ ഗയ്ഹമാനേ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ദിവസേ ആപജ്ജനം ദീപേതി, ന പഠമസിക്ഖാപദേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാതി അകാരണമേവ തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘മതിത്ഥീ പാരാജികവത്ഥുഭൂതാപി അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠിതത്താ സഹസേയ്യാപത്തിം ന ജനേതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ മാതുഗാമേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതീ’’തി വചനതോ ദിവാ സയന്തസ്സ സഹസേയ്യാപത്തി ന ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സഹ നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൦-൬൪. സത്തമേ ഘരം നയതീതി ഘരണീ, ഘരനായികാ. തേനാഹ ‘‘ഘരസാമിനീ’’തി. സുണ്ഹാതി സുണിസാ. ന യക്ഖേനാതിആദീനം ‘‘അഞ്ഞത്രാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖേന വാ പേതേന വാ തിരച്ഛാനേന വാ സദ്ധിം ഠിതായപി ദേസേതും ന വട്ടതി. അക്ഖരായ ദേസേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഛപ്പഞ്ചവാചതോ ഉത്തരി ‘ഇമം പദം ഭാസിസ്സാമീ’തി ഏകമ്പി അക്ഖരം വത്വാ തിട്ഠതി, ആപത്തിയേവാ’’തി വദന്തി.

൬൬. ‘‘ഏകോ ഗാഥാപാദോതി ഇദം ഗാഥാബന്ധമേവ സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ പന വിഭത്തിഅന്തപദമേവ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ‘‘അട്ഠകഥം ധമ്മപദം ജാതകാദിവത്ഥും വാതി ഇമിനാപി പോരാണം സങ്ഗീതിആരുള്ഹമേവ അട്ഠകഥാദി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥാദിപാഠം ഠപേത്വാ ദമിളാദിഭാസന്തരേന യഥാരുചി കഥേതും വട്ടതി. പദസോധമ്മേ വുത്തപ്പഭേദോതി ഇമിനാ അഞ്ഞത്ഥ അനാപത്തീതി ദീപേതി. ഉട്ഠഹിത്വാ പുന നിസീദിത്വാതി ഇരിയാപഥപരിവത്തനനയേന നാനാഇരിയാപഥേനപി അനാപത്തീതി ദീപേതി. സബ്ബം ചേപി ദീഘനികായം കഥേതീതി യാവ ന നിട്ഠാതി, താവ പുനദിവസേപി കഥേതി.

ദുതിയസ്സ വിഞ്ഞൂപുരിസസ്സ അഗ്ഗഹണം അകിരിയാ. മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഠിതസ്സ ച വിഞ്ഞൂപുരിസസ്സ ച ഉപചാരോ അനിയതേസു വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ. വുത്തലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ദേസനാ, വുത്തലക്ഖണോ മാതുഗാമോ, ഇരിയാപഥപഅവത്തനാഭാവോ, വിഞ്ഞൂപുരിസാഭാവോ, അപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൭. അട്ഠമേ അന്തരാതി പരിനിബ്ബാനസമയതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി ‘‘വദഥ, ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹേഹി അധിഗത’’ന്തി ഏവം നിപ്പീളിയമാനേന. അനതികഡ്ഢിയമാനേനപി പുച്ഛിതേ വാ അപുച്ഛിതേ വാ തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. തേനേവ അഞ്ഞതരേന ദഹരഭിക്ഖുനാ ഉപവദിതോ അഞ്ഞതരോ ഥേരോ ‘‘ആവുസോ, ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വായാമം മാ അകാസി, ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോ’’തി ആഹ. ഥേരേന ച ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാ’’തി വുത്തോ ദഹരഭിക്ഖു ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ അഹ’’ന്തി അവോച. ‘‘കാരകോ അയ’’ന്തി ഞത്വാപി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനേന സമുത്തേജനായ സമ്പഹംസനായ ച അരിയാ അത്താനം പകാസേന്തിയേവ. സുതപരിയത്തിസീലഗുണന്തി സുതഗുണം പരിയത്തിഗുണം സീലഗുണഞ്ച. ഉമ്മത്തകസ്സ ഇധ അവചനേ കാരണം വദന്തേന ഖിത്തചിത്തവേദനട്ടാനമ്പി അവചനേ കാരണം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതി-സദ്ദേന വാ ആദിഅത്ഥേന ഖിത്തചിത്തവേദനട്ടേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനേവ വദതി ‘‘ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാ’’തി. ദിട്ഠിസമ്പന്നാനന്തി മഗ്ഗഫലദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാനം. അരിയാനമേവ ഹി ഉമ്മത്തകാദിഭാവോ നത്ഥി. ഝാനലാഭിനോ പന തസ്മിം സതി ഝാനാ പരിഹായന്തി, തസ്മാ തേസം അഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി വത്തബ്ബാ, ന ഭൂതാരോചനപച്ചയാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി ന വത്തബ്ബാ’’തി.

പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹി. ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പണ്ണത്തിഅജാനനവസേന അചിത്തകസമുട്ഠാനം ഹോതി. അരിയാ ചേത്ഥ പണ്ണത്തിം ജാനന്താ വീതിക്കമം ന കരോന്തി, പുഥുജ്ജനാ പന പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാപി വീതിക്കമം കരോന്തി, തേ ച സത്ഥുനോ ആണാവീതിക്കമചേതനായ ബലവഅകുസലഭാവതോ ഝാനാ പരിഹായന്തീതി ദട്ഠബ്ബം, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരിയപുഗ്ഗലേ ഏവ സന്ധായ ‘‘കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. പണ്ണത്തിം അജാനന്താ പന ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനാ വത്ഥുമ്ഹി ലോഭവസേന അകുസലചിത്തേനപി ന ആരോചേന്തീതി നത്ഥി. ഇധ ദുക്ഖവേദനായ അഭാവതോ ‘‘ദ്വിവേദന’’ന്തി ഇമസ്സ അനുരൂപം കത്വാ ദ്വിചിത്തന്തി ഇദം വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഭൂതതാ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, തങ്ഖണവിജാനനാ, അനഞ്ഞപ്പദേസോതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮. നവമേ ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥന്തി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം. അത്ഥേ ഹി ദസ്സിതേ സദ്ദോപി ‘‘അയം ഏതേസു അത്ഥേസു വത്തതീ’’തി ദസ്സിതോയേവ ഹോതി. ‘‘യം യം ദുട്ഠുല്ലസദ്ദേന അഭിധീയതി, തം സബ്ബം ദസ്സേതും പാരാജികാനി വുത്താനീ’’തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. തത്രായം വിചാരണാതി തത്ര പാളിയം അയം വിചാരണാ, തത്ര പാളിഅട്ഠകഥാസു വാ അയം വിചാരണാ. തത്ഥ ഭവേയ്യാതി തത്ഥ കസ്സചി വിമതി ഏവം ഭവേയ്യ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലാരോചനേ വിയ ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി. അക്കോസന്തോപി ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യാതി ഓമസവാദേന ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യ. അധിപ്പായം അജാനന്തേനപി അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേയേവ ഠാതബ്ബന്തി ദീപനത്ഥം ‘‘അട്ഠകഥാചരിയാവ ഏത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം. പുനപി അട്ഠകഥാവചനമേവ ഉപപത്തിതോ ദള്ഹം കത്വാ പതിട്ഠപേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

൮൦. ‘‘അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ’’തി വുത്തത്താ സമ്മുതി അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഇധ വുത്തത്തായേവാ’’തിആദി.

൮൨. ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി. ‘‘സേസാനീതി വികാലഭോജനാദീനി പഞ്ചാ’’തി വദന്തി. കേചി പന ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി പഞ്ചാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പാണാതിപാതാദീനി ഹി ദസേവ സിക്ഖാപദാനി സാമണേരാനം പഞ്ഞത്താനി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഥ ഖോ സാമണേരാനം ഏതദഹോസി ‘കതി നു ഖോ അമ്ഹാകം സിക്ഖാപദാനി, കത്ഥ ച അമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും, പാണാതിപാതാ വേരമണീ അദിന്നാദാനാ വേരമണീ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൦൬).

തേസം പഞ്ഞത്തേസുയേവ സിക്ഖാപദേസു ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലവിചാരണാ കാതബ്ബാ, ന ച സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി വിസും തേസം പഞ്ഞത്താനി അത്ഥീതി. അഥ ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലസങ്ഖാതാനി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി അനുപസമ്പന്നസ്സ കിം നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി…പേ… അജ്ഝാചാരോ നാമാതി വുത്ത’’ന്തി. ഇമിനാപി ചേതം സിദ്ധം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി ദുട്ഠുല്ലം നാമ ന ഹോതീ’’തി. അജ്ഝാചാരോ നാമാതി ഹി വദന്തോ അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി കേവലം അജ്ഝാചാരോ നാമ ഹോതി, ന പന ദുട്ഠുല്ലോ നാമ അജ്ഝാചാരോതി ദീപേതി. ‘‘അജ്ഝാചാരോ നാമാതി ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അകത്തബ്ബരൂപത്താ ച അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി ദണ്ഡകമ്മവത്ഥുപക്ഖം ഭജന്തി, താനി ച അഞ്ഞസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ അവണ്ണകാമതായ ആരോചേന്തോ ഭിക്ഖു ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി. ഇധ പന അനുപസമ്പന്നഗ്ഗഹണേന സാമണേരസാമണേരീസിക്ഖമാനാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അന്തിമവത്ഥും അനജ്ഝാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകോ സങ്ഘാദിസേസോ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ അഭാവോതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൪-൮൬. ദസമേ ഏകിന്ദ്രിയന്തി ‘‘കായിന്ദ്രിയം അത്ഥീ’’തി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി. മുട്ഠിപ്പമാണാതി മുട്ഠിനാ സങ്ഗഹേതബ്ബപ്പമാണാ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി യേഭുയ്യപംസും അപ്പപംസുഞ്ച പഥവിം വത്വാ ഉപഡ്ഢപംസുകാ പഥവീ ന വുത്താ, തഥാപി പണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദേസു സാവസേസപഞ്ഞത്തിയാപി സമ്ഭവതോ ഉപഡ്ഢപംസുകായപി പഥവിയാ പാചിത്തിയമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. കേചി പന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാദീസു ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ ഇധാപി ദുക്കടം യുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം പാചിത്തിയവത്ഥുകഞ്ച അനാപത്തിവത്ഥുകഞ്ച ദുവിധം പഥവിം ഠപേത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ ദുക്കടവത്ഥുകായ തതിയായ പഥവിയാ അഭാവതോ. ദ്വേയേവ ഹി പഥവിയോ വുത്താ ‘‘ജാതാ ച പഥവീ അജാതാ ച പഥവീ’’തി. തസ്മാ ദ്വീസു അഞ്ഞതരായ പഥവിയാ ഭവിതബ്ബം, വിനയവിനിച്ഛയേ ച സമ്പത്തേ ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബത്താ ന സക്കാ ഏത്ഥ അനാപത്തിയാ ഭവിതും. സബ്ബച്ഛന്നാദീസു പന ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടം യുത്തം തത്ഥ താദിസസ്സ ദുക്കടവത്ഥുനോ സബ്ഭാവാ.

‘‘പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി വദതി, വട്ടതീതി ‘‘ഇമസ്മിം ഓകാസേ’’തി അനിയമേത്വാ വുത്തത്താ വട്ടതി. ‘‘ഇമം വല്ലിം ഖണാ’’തി വുത്തേപി പഥവീഖണനം സന്ധായ പവത്തവോഹാരത്താ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, ന ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ. കുടേഹീതി ഘടേഹി. തനുകകദ്ദമോതി ഉദകമിസ്സകകദ്ദമോ. സോ ച ഉദകഗതികത്താ വട്ടതി. ഓമകചാതുമാസന്തി ഊനചാതുമാസം. ഓവട്ഠന്തി ദേവേന ഓവട്ഠം. അകതപബ്ഭാരേതി അവളഞ്ജനട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താദിസേ ഹി വമ്മികസ്സ സബ്ഭാവോതി. മൂസികുക്കുരം നാമ മൂസികാഹി ഖണിത്വാ ബഹി കതപംസുരാസി. ഏസേവ നയോതി ഓമകചാതുമാസഓവട്ഠോയേവ വട്ടതീതി അത്ഥോ.

ഏകദിവസമ്പി ന വട്ടതീതി ഓവട്ഠഏകദിവസാതിക്കന്തോപി വികോപേതും ന വട്ടതി. ‘‘ഹേട്ഠാഭൂമിസമ്ബന്ധേപി ച ഗോകണ്ടകേ ഭൂമിതോ ഛിന്ദിത്വാ ഉദ്ധം ഠിതത്താ അച്ചുഗ്ഗതമത്ഥകതോ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. സകട്ഠാനേ അതിട്ഠമാനം കത്വാ പാദേഹി മദ്ദിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ ആലോളിതകദ്ദമമ്പി ഗഹേതും വട്ടതി. തതോതി തതോ പുരാണസേനാസനതോ. ഇട്ഠകം ഗണ്ഹാമീതിആദി സുദ്ധചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. ഉദകേനാതി ഉജുകം ആകാസതോയേവ പതനകഉദകേന. ‘‘സചേ പന അഞ്ഞത്ഥ പഹരിത്വാ പതിതേന ഉദകേന തേമിതം ഹോതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ. തേന അപദേസേനാതി തേന ലേസേന.

൮൭-൮൮. അവിസയത്താ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ സചേപി നിബ്ബാപേതും സക്കാ ഹോതി, പഠമം സുദ്ധചിത്തേന ദിന്നത്താ ‘‘ദഹതൂ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാപി തിട്ഠതി, അനാപത്തി. ഓവട്ഠം ഛന്നന്തി പഠമം ഓവട്ഠം പച്ഛാ ഛന്നം. സേസം ഉത്താനമേവ. ജാതപഥവീ, പഥവീസഞ്ഞിതാ, ഖണനഖണാപനാനം അഞ്ഞതരന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. സേനാസനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ. ഇമിനാ പന വചനേന ദാരകസ്സ തത്ഥ ഉപനീതഭാവോ തേന ച ദിട്ഠഭാവോ വുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ തം രുക്ഖം ഛിന്ദിതും ആരദ്ധേ തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഏകാ തരുണപുത്താ ദേവധീതാ പുത്തം അങ്കേനാദായ ഠിതാ തം യാചി ‘‘മാ മേ സാമി വിമാനം ഛിന്ദി, ന സക്ഖിസ്സാമി പുത്തകം ആദായ അനാവാസാ വിചരിതു’’ന്തി. സോ ‘‘അഹം അഞ്ഞത്ഥ ഈദിസം രുക്ഖം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി തസ്സാ വചനം നാദിയി. സാ ‘‘ഇമമ്പി താവ ദാരകം ഓലോകേത്വാ ഓരമിസ്സതീ’’തി പുത്തം രുക്ഖസാഖായ ഠപേസി. സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തം ഫരസും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ദാരകസ്സ ബാഹം ഛിന്ദി. ഏവഞ്ച സയിതോ വിമാനേ സയിതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേ നിപന്നസ്സാ’’തി.

രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേതി ച സാഖട്ഠകവിമാനം സന്ധായ വുത്തം. രുക്ഖസ്സ ഉപരി നിബ്ബത്തഞ്ഹി വിമാനം രുക്ഖപടിബദ്ധത്താ ‘‘രുക്ഖട്ഠകവിമാന’’ന്തി വുച്ചതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സബ്ബസാഖാസന്നിസ്സിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തത്ഥ യം രുക്ഖട്ഠകവിമാനം ഹോതി, തം യാവ രുക്ഖസ്സ മൂലമത്തമ്പി തിട്ഠതി, താവ ന നസ്സതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സാഖാസു ഭിജ്ജമാനാസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബസാഖാസു ഭിന്നാസു സബ്ബം ഭിജ്ജതി, ഇദമ്പി ച വിമാനം സാഖട്ഠകം, തസ്മാ രുക്ഖേ ഛിന്നേ തം വിമാനം സബ്ബസോ വിനട്ഠം, തേനേവ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികാ ലദ്ധേ അഞ്ഞസ്മിം വിമാനേ വസി. ബാഹും ഥനമൂലേയേവ ഛിന്ദീതി അംസേന സദ്ധിം ബാഹം ഛിന്ദി. ഇമിനാ ച രുക്ഖദേവതാനം ഗത്താനി ഛിജ്ജന്തി, ന ചാതുമഹാരാജികാദീനം വിയ അച്ഛേജ്ജാനീതി ദട്ഠബ്ബം. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖപകതിയം, രുക്ഖസഭാവേതി അത്ഥോ. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.

ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ ഛേകോ സാരഥി അതിവേഗേന ധാവന്തം രഥം നിഗ്ഗഹേത്വാ യഥിച്ഛകം പേസേതി, ഏവം യോ പുഗ്ഗലോ ഉപ്പന്നം കോധം വാരയേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി, തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി. ഇതരോ പന രാജഉപരാജാദീനം രഥസാരഥിജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ നാമ ഹോതി, ന ഉത്തമസാരഥീതി.

ദുതിയഗാഥായ പന അയമത്ഥോ – യോതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൧) യോ യാദിസോ ഖത്തിയകുലാ വാ പബ്ബജിതോ ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ പബ്ബജിതോ നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ ഥേരോ വാ. ഉപ്പതിതന്തി ഉദ്ധമുദ്ധം പതിതം, ഗതം പവത്തന്തി അത്ഥോ, ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. കോധന്തി ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯) നയേന സുത്തേ വുത്താനം നവന്നം, ‘‘അത്ഥം മേ ന ചരതീ’’തിആദീനഞ്ച തപ്പടിപക്ഖതോ സിദ്ധാനം നവന്നമേവാതി അട്ഠാരസന്നം ഖാണുകണ്ടകാദിനാ അട്ഠാനേന സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ ആഘാതവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരാഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം ആഘാതം. വിസടന്തി വിത്ഥതം. സപ്പവിസന്തി സപ്പസ്സ വിസം. ഇവാതി ഓപമ്മവചനം. ഇ-കാരലോപം കത്വാ വ-ഇച്ചേവ വുത്തം. ഓസധേഹീതി അഗദേഹി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിസതികിച്ഛകോ വേജ്ജോ സപ്പേന ദട്ഠോ സബ്ബം കായം ഫരിത്വാ ഠിതം വിസടം സപ്പവിസം മൂലഖന്ധതചപത്തപുപ്ഫാദീനം അഞ്ഞതരേഹി, നാനാഭേസജ്ജേഹി പയോജേത്വാ കതേഹി വാ ഓസധേഹി ഖിപ്പമേവ വിനേയ്യ, ഏവമേവ യോ യഥാവുത്തേന ആഘാതവത്ഥുനാ ഉപ്പതിതം ചിത്തസന്താനം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കോധം വിനയനുപായേസു തദങ്ഗവിനയാദീസു യേന കേനചി ഉപായേന വിനേതി നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി, സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. സോ ഏവം കോധം വിനേന്തോ ഭിക്ഖു യസ്മാ കോധോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീയതി, തസ്മാ ഓരപാരസഞ്ഞിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹാതീതി. അവിസേസേന ഹി പാരന്തി തീരസ്സ നാമം, തസ്മാ ഓരാനി ച താനി സംസാരസാഗരസ്സ പാരഭൂതാനി ചാതി കത്വാ ‘‘ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി.

അഥ വാ യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി, സോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ കോധം വിനേത്വാ അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. തത്ഥ ഓരന്തി സകത്തഭാവോ. പാരന്തി പരത്തഭാവോ. ഓരം വാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, പാരം ഛ ബാഹിരായതനാനി. തഥാ ഓരം മനുസ്സലോകോ, പാരം ദേവലോകോ. ഓരം കാമധാതു, പാരം രൂപാരൂപധാതു. ഓരം കാമരൂപഭവോ, പാരം അരൂപഭവോ. ഓരം അത്തഭാവോ, പാരം അത്തഭാവസുഖുപകരണാനി. ഏവമേതസ്മിം ഓരപാരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനാഗാമിനോ കാമരാഗസ്സ പഹീനത്താ ഇധത്തഭാവാദീസു ഛന്ദരാഗോ ഏവ നത്ഥി, അപിച ഖോ പനസ്സ വണ്ണപ്പകാസനത്ഥം സബ്ബമേതം ഓരപാരഭേദം സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുത്തം.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഉപമം ആഹ ‘‘ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. തത്ഥ ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സോ ദുവിധോ കാമരൂപീ ച അകാമരൂപീ ച. കാമരൂപീപി ദുവിധോ ജലജോ ഥലജോ ച. ജലജോ ജലേ ഏവ കാമരൂപം ലഭതി, ന ഥലേ സങ്ഖപാലജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൪൩ ആദയോ) സങ്ഖപാലനാഗരാജാ വിയ. ഥലജോ ഥലേ ഏവ, ന ജലേ. സോ ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം, ചിരകാലതായ പുരാണഞ്ചാതി സങ്ഖം ഗതം തചം ജഹന്തോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ സപ്പജാതി ദീഘത്തഭാവോ. ഉരഗാ ഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു സജാതിം നാതിവത്തന്തി ഉപപത്തിയം ചുതിയം വിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനേ സജാതിയാ മേഥുനപടിസേവനേ ജിണ്ണതചാപനയനേ ചാതി. തസ്മാ യദാ തചം ജഹതി, തദാ സജാതിയംയേവ ഠത്വാ ജഹതി. സജാതിയം ഠിതോപി ച ജിഗുച്ഛന്തോ ജഹതി. ജിഗുച്ഛന്തോ നാമ യദാ ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ മുത്തോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ അമുത്തോ ഓലമ്ബതി, തദാ നം അട്ടീയന്തോ ജഹതി, ഏവം ജിഗുച്ഛന്തോപി ച ദണ്ഡന്തരം വാ മൂലന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ നിസ്സായ ജഹതി. നിസ്സായ ജഹന്തോപി ച ഥാമം ജനേത്വാ ഉസ്സാഹം കരിത്വാ വീരിയേന വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം കത്വാ പസ്സസന്തോവ ഫണം കരിത്വാ ജഹതി. ഏവം ജഹിത്വാ യേനകാമം പക്കമതി.

ഏവമേവ അയമ്പി ഭിക്ഖു ഓരപാരം ജഹിതുകാമോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) വചനതോ സീലം. തേനേവാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨). ഏവമേതിസ്സം സജാതിയം ഠിതോ ഭിക്ഖു തം സകത്തഭാവാദിഭേദം ഓരപാരം ജിണ്ണപുരാണത്തചമിവ തം ദുക്ഖം ജനേന്തം തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ജിഗുച്ഛന്തോ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ അധിമത്തസമ്മാവായാമസങ്ഖാതം ഥാമം ജനേത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬; ൪.൩൭) വുത്തനയേന രത്തിന്ദിവം ഛധാ വിഭജിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉരഗോ വിയ പസ്സസന്തോ അയമ്പി അസിഥിലപരക്കമതായ വായമന്തോ ഉരഗോവ ഫണം കരിത്വാ അയമ്പി ഞാണവിപ്ഫാരം ജനേത്വാ ഉരഗോവ തചം ഓരപാരം ജഹതി, ജഹിത്വാ ച ഉരഗോ വിയ ഓഹിതതചോ യേനകാമം പക്കമതി, അയമ്പി ഓഹിതഭാരോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുദിസം പക്കമതീതി.

൯൦. ഭവന്തീതി ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. അഹുവുന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ഭവന്തീതി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജായന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, അഹുവുന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. രാസീതി സുദ്ധട്ഠകധമ്മസമൂഹോ. ഭൂതാനന്തി തഥാലദ്ധസമഞ്ഞാനം അട്ഠധമ്മാനം. ‘‘ഭൂതാനം ഗാമോ’’തി വുത്തേപി അവയവവിനിമുത്തസ്സ സമുദായസ്സ അഭാവതോ ഭൂതസഞ്ഞിതാ തേയേവ തിണരുക്ഖലതാദയോ ഗയ്ഹന്തി. ‘‘ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഹരിതഭാവമാപന്നാ രുക്ഖഗച്ഛാദയോ ദേവതാഹി പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി, തസ്മാ ഭൂതാനം നിവാസട്ഠാനതായ ഭൂതാനം ഗാമോ’’തിപി വദന്തി. രുക്ഖാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദയോ വേദിതബ്ബാ.

നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിപ്ഫന്ദാഭാവതോ ഛിന്നേപി രുഹനതോ വിസദിസജാതികഭാവതോ ചതുയോനിഅപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, തത്ഥ കസ്മാ ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയം വുത്തന്തി? സമണസാരുപ്പതോ തംനിവാസസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസാ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി.

൯൧. ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു അത്ഥോ ഉപരി അത്തനാ വുച്ചമാനപ്പകാരേന സീഹളട്ഠകഥായം വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേപി…പേ… ന സമേന്തീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ഇധ വി-സദ്ദലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘വിജാതാനീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ച ‘‘വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി. പസൂതി ച നാമേത്ഥ നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലതാതി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീ’’തി. ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനി ബീജാനി ഭൂതഗാമസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തി, തേസു ച വത്തമാനോ ബീജജാത-സദ്ദോ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസുപി വത്തതീ’’തി. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പന ബീജേഹി ജാതാനം രുക്ഖലതാദീനംയേവ ഭൂതഗാമതാ വുത്താ.

താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. മൂലബീജന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ. തദത്ഥസംസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം, ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി ച യഥാ. ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതന്തി കാരിയോപചാരേന കാരണം ദസ്സിതന്തി ദീപേതി.

൯൨. ബീജേ ബീജസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ കാരണൂപചാരേന കാരിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഭൂതഗാമപരിമോചനം കത്വാതി ഭൂതഗാമതോ മോചേത്വാ, വിയോജേത്വാതി അത്ഥോ. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി ബീജാനി ച താനി ജാതാനി ചാതി വുത്തമത്ഥം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ യം ബീജന്തി യം നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം ബീജം. തസ്മിം ബീജേതി തസ്മിം ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതേ ബീജേ. ഏത്ഥ ച ബീജജാത-സദ്ദസ്സ വിയ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസു ബീജ-സദ്ദസ്സപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യഥാരുതന്തി യഥാപാളി.

യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ അഗ്ഗേ മജ്ഝേ വാ. സഞ്ചിച്ച ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ സചേപി സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ജാനന്തോവ ഉദകതോ ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. ഉപ്പാടിതാനീതി ഉദ്ധടാനി. ബീജഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഭൂതഗാമതോ പരിമോചിതത്താ വുത്തം. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ. നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അസമ്പുണ്ണത്താ ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. അഭൂതഗാമമൂലത്താതി ഏത്ഥ ഭൂതഗാമോ മൂലം കാരണം ഏതസ്സാതി ഭൂതഗാമമൂലോ, ഭൂതഗാമസ്സ വാ മൂലം കാരണന്തി ഭൂതഗാമമൂലം. ബീജഗാമോ ഹി നാമ ഭൂതഗാമതോ സമ്ഭവതി, ഭൂതഗാമസ്സ ച കാരണം ഹോതി, അയം പന താദിസോ ന ഹോതീതി ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി വുത്തം. തത്രട്ഠകത്താ വുത്തം ‘‘സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ’’തി. ഇദഞ്ച ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി ഏത്ഥ പഠമം വുത്തഅത്ഥസമ്ഭവതോ വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം അവഡ്ഢനതോ ഭൂതഗാമസ്സ കാരണം ന ഹോതി, തഥാപി ഭൂതഗാമസങ്ഖ്യുപഗതനിബ്ബത്തപണ്ണമൂലബീജതോ സമ്ഭൂതത്താ ഭൂതഗാമതോ ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

‘‘അങ്കുരേ ഹരിതേ’’തി വത്വാ തമേവ വിഭാവേതി ‘‘നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേ’’തി, നീലപണ്ണസ്സ വണ്ണസദിസേ വണ്ണേ ജാതേതി അത്ഥോ. ‘‘നീലവണ്ണേ ജാതേ’’തി വാ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി. ‘‘പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോ ഉദകേ അട്ഠിതത്താ ബീജഗാമാനുലോമത്താ ച ദുക്കടവത്ഥൂ’’തി വദന്തി. കണ്ണകമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവാതി നീലവണ്ണമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവ. സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ സുഗന്ധജാതി. ‘‘രുക്ഖത്തചം വികോപേതീതി വുത്തത്താ രുക്ഖേ ജാതം യം കിഞ്ചി ഛത്തകം രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘യദിപി കിഞ്ചിമത്തം രുക്ഖേ അല്ലീനാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, രുക്ഖതോ ഗയ്ഹമാനോ പന രുക്ഖച്ഛവിം ന വികോപേതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. അല്ലരുക്ഖതോ ന വട്ടതീതി ഏത്ഥാപി രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ തച്ഛേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥാനം അസംയതഭാവേന, ഹത്ഥചാപല്ലേനാതി വുത്തം ഹോതി. പാനീയം ന വാസേതബ്ബന്തി ഇദം അത്തനോ അത്ഥായ നാമിതം സന്ധായ വുത്തം. കേവലം അനുപസമ്പന്നസ്സ അത്ഥായ നാമിതേ പന പച്ഛാ തതോ ലഭിത്വാ ന വാസേതബ്ബന്തി നത്ഥി. ‘‘യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി വുത്തത്താ യേസം സാഖാ ന രുഹതി, തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വദന്തി.

൯൩. പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹീതി പഞ്ചഹി സമണവോഹാരേഹി. കിഞ്ചാപി ഹി ബീജാനം അഗ്ഗിനാ ഫുട്ഠമത്തേന നഖാദീഹി വിലിഖനമത്തേന ച അവിരുള്ഹീധമ്മതാ ന ഹോതി, തഥാപി ഏവം കതേയേവ സമണാനം കപ്പതീതി അഗ്ഗിപരിജിതാദയോ സമണവോഹാരാ നാമ ജാതാ, തസ്മാ തേഹി സമണവോഹാരേഹി കരണഭൂതേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി അധിപ്പായോ. അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി സമണാനം കപ്പന്തീതി പഞ്ഞത്തപണ്ണത്തിഭാവതോ സമണവോഹാരാഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗതാനി. അഥ വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദീനം പഞ്ചന്നം കപ്പിയഭാവതോയേവ പഞ്ചഹി സമണകപ്പിയഭാവസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഗ്ഗിപരിജിതന്തിആദീസു ‘‘പരിചിത’’ന്തിപി പഠന്തി. അബീജം നാമ തരുണമ്ബഫലാദി. നിബ്ബട്ടബീജം നാമ അമ്ബപനസാദി, യം ബീജം നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാ ഹോതി. ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബന്തി യോ കപ്പിയം കരോതി, തേന കത്തബ്ബാകാരസ്സേവ വുത്തത്താ ഭിക്ഖുനാ അവുത്തേപി കാതും വട്ടതീതി ന ഗഹേതബ്ബം. പുന ‘‘കപ്പിയം കാരേതബ്ബ’’ന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ കഥിതത്താ ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേയേവ അനുപസമ്പന്നേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദി കാതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘കപ്പിയന്തി വചനം പന യായ കായചി ഭാസായ വത്തും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ പഠമം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ പച്ഛാ അഗ്ഗിആദിനാ ഫുസനാദി കാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പഠമം അഗ്ഗിം നിക്ഖിപിത്വാ നഖാദിനാ വാ വിജ്ഝിത്വാ തം അനുദ്ധരിത്വാവ ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്തുമ്പി വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

ഏകസ്മിം ബീജേ വാതിആദീസു ‘‘ഏകംയേവ കാരേമീതി അധിപ്പായേ സതിപി ഏകാബദ്ധത്താ സബ്ബം കതമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. ദാരും വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥ ‘‘ജാനിത്വാപി വിജ്ഝതി വാ വിജ്ഝാപേതി വാ, വട്ടതിയേവാ’’തി വദന്തി. ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതീതി രജ്ജുആദീനം ഭാജനഗതികത്താ’’തി വദന്തി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാതി ഏത്ഥ ഭത്തസിത്ഥസമ്ബന്ധവസേന ഏകാബദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ, ന ഫലാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധവസേന. ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരാപേതബ്ബന്തി ബീജതോ മുത്തസ്സ കടാഹസ്സ ഭാജനഗതികത്താ വുത്തം.

നിക്ഖാമേതുന്തി തം ഭിക്ഖും നിക്ഖാമേതും. ‘‘സചേ ഏതസ്സ അനുലോമ’’ന്തി സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ അനുഞ്ഞാതമ്പി പടഗ്ഗിദാനാദിം അത്തനാപി കാതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ ഇദമ്പി ഏതസ്സ അനുലോമന്തി ഏവമധിപ്പായോ സിയാ. പടഗ്ഗിദാനം പരിത്തകരണഞ്ച അത്തനോ പരസ്സ വാ സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ വട്ടതിയേവ. തസ്മാ സചേ തസ്സ സുത്തസ്സ ഏതം അനുലോമം സിയാ, അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീതി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ന വട്ടതി…പേ… ന സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൯൪-൯൮. ദുതിയേ അഞ്ഞം വചനന്തി യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനവചനം വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ വചനേന പടിചരതി. അഥ വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന അഞ്ഞം കാരണം പടിചരതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനകാരണം വുത്തം, തതോ അഞ്ഞേന ചോദനായ അമൂലകഭാവദീപകേന കാരണേന പടിചരതീതി വുത്തം ഹോതി. പടിചരതീതി ച പടിച്ഛാദനവസേന ചരതി, പവത്തതീതി അത്ഥോ. പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഏവ വാ ചരതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. തേനാഹ ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി. കോ ആപന്നോതിആദിനാ പാളിയം ചോദനം അവിസ്സജ്ജേത്വാ വിക്ഖേപാപജ്ജനവസേന അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരണം ദസ്സിതം. അപരമ്പി പന ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ കഥാഅപനാമവസേന പവത്തം പാളിമുത്തകം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം വേദിതബ്ബം. ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വത്വാവ കഥം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിപന്തോപി ഹി ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി’’ച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

യദേതം അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരണവസേന പവത്തവചനം, തദേവ പുച്ഛിതമത്ഥം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം വദതീതി അഞ്ഞവാദകന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമന്തി തുണ്ഹീഭാവസ്സേതം നാമം, അയമേവ വാ പാഠോ. അഞ്ഞവാദകം ആരോപേതൂതി അഞ്ഞവാദകകമ്മം ആരോപേതു, അഞ്ഞവാദകത്തം വാ ഇദാനി കരിയമാനേന കമ്മേന ആരോപേതൂതി അത്ഥോ. വിഹേസകം ആരോപേതൂതി ഏത്ഥാപി വിഹേസകകമ്മം വിഹേസകഭാവം വാ ആരോപേതൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ വുത്തദുക്കടം പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന യുജ്ജതി. അട്ഠകഥായം ആഗതേന പന പാളിമുത്തകഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ മുസാവാദേന പാചിത്തിയം, ആരോപിതേ ഇമിനാവ പാചിത്തിയന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘ആരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ മുസാവാദേന ഇമിനാ ച പാചിത്തിയദ്വയം ഹോതീ’’തി വദന്തി, തം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. യാ സാ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി വുത്താ, സാപി പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ, ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വാ. സേസം ഉത്താനമേവ. ധമ്മകമ്മേന ആരോപിതതാ, ആപത്തിയാ വാ വത്ഥുനാ വാ അനുയുഞ്ജിയമാനതാ, ഛാദേതുകാമതായ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം വാ തുണ്ഹീഭാവോ വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയേ ധാതുപാഠേ ഝേ-സദ്ദോ ചിന്തായം പഠിതോതി ആഹ ‘‘ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തീ’’തിആദി. അയമേവ ച അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഓലോകനത്ഥോപി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അക്ഖരായ വാചേതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൪൬) വിയ ‘‘ഛന്ദായാ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി.

൧൦൫. യേന വചനേനാതി യേന ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദിവചനേന. യേന ച ഖിയ്യന്തീതി യേന ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ’’തിആദിവചനേന തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം സവനൂപചാരേ ഠത്വാ അവണ്ണം പകാസേന്തി.

൧൦൬. അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതീതി അഞ്ഞേന അനുപസമ്പന്നേന ഉജ്ഝാപേതി. തസ്സ വാ തം സന്തികേ ഖിയ്യതീതി തസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ തം സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം ഖിയ്യതി, അവണ്ണം വദന്തോ വാ പകാസേതി. അനുപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതന്തി ഏത്ഥ സമ്മതപുബ്ബോ സമ്മതോതി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. യസ്മാ ഉജ്ഝാപനം ഖിയ്യനഞ്ച മുസാവാദവസേനേവ പവത്തം, തസ്മാ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തീതി പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടട്ഠാനേ ച ഇമിനാവ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉജ്ഝാപേന്തസ്സ ഖിയ്യന്തസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ദ്വേ ദ്വേ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി ആപന്നം. അഥ വാ ഈദിസം സിക്ഖാപദം മുസാവാദതോ പഠമം പഞ്ഞത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ധമ്മകമ്മേന സമ്മതതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, അഗതിഗമനാഭാവോ, തസ്സ അവണ്ണകാമതാ, യസ്സ സന്തികേ വദതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, ഉജ്ഝാപനം വാ ഖിയ്യനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൮-൧൧൦. ചതുത്ഥേ ഹിമവസ്സേനാതി ഹിമമേവ വുത്തം. അപഞ്ഞാതേതി അപ്പതീതേ, അപ്പസിദ്ധേതി അത്ഥോ. ‘‘മണ്ഡപേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാതി വചനതോ വിവടങ്ഗണേപി നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഗോചരപ്പസുതാതി ഗോചരട്ഠാനം പടിപന്നാ. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി ഇമിനാ വസ്സാനം ചാതുമാസം ചേപി ദേവോ ന വസ്സതി, പടിക്ഖിത്തമേവാതി ആഹ ‘‘അട്ഠ മാസേതി വചനതോ…പേ… നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതിയേവാ’’തി. തത്ഥ ചത്താരോ മാസേതി വസ്സാനസ്സ ചത്താരോ മാസേ. അവസ്സികസങ്കേതേതി ഇമിനാ അനുഞ്ഞാതേപി അട്ഠ മാസേ യത്ഥ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ അപരേപി ചത്താരോ മാസാ പടിക്ഖിത്താതി ആഹ ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേതി വചനതോ’’തിആദി. ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘യസ്മിം ദേസേ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ അട്ഠ മാസേ പടിക്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ മാസാ അനുഞ്ഞാതാ. യത്ഥ പന വസ്സാനേയേവ വസ്സതി, തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ പടിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠ മാസാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി.

ഇമിനാവ നയേന മജ്ഝിമപദേസേ യത്ഥ ഹേമന്തേ ഹിമവസ്സം വസ്സതി, തത്ഥാപി അട്ഠേവ മാസാ പടിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ വസ്സാനകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേ ഓവസ്സകമണ്ഡപേ രുക്ഖമൂലേ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, ഹേമന്തകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേ ഓവസ്സകമണ്ഡപാദീസുപി വട്ടതി. തഞ്ച ഖോ യത്ഥ ഹിമവസ്സേന സേനാസനം ന തേമതി, ഗിമ്ഹകാലേപി പകതിഅജ്ഝോകാസാദീസു വട്ടതിയേവ, തഞ്ച ഖോ അകാലമേഘാദസ്സനേ, കാകാദീനം നിബദ്ധവാസരുക്ഖമൂലേ പന കദാചിപി ന വട്ടതീതി ഏവമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമഞ്ച പന അത്ഥവിസേസം ഗഹേത്വാ ഭഗവതാ പഠമമേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ന വുത്താ. തേനേവ ഹി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘ഇതി യത്ഥ ച യദാ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, തം സബ്ബമിധ അജ്ഝോകാസസങ്ഖമേവ ഗത’’ന്തി. അഥ വാ അവിസേസേന അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരണസന്ഥരാപനാനി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഈദിസേ കാലേ ഈദിസേ ച പദേസേ ഠപേഥാ’’തി അനുജാനനമത്തേനേവ അലന്തി ന സിക്ഖാപദേ വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ഉദ്ധടാതി വേദിതബ്ബാ. പരിവാരേ (പരി. ൬൫-൬൭) പന ഇമസ്സേവ സിക്ഖാപദസ്സ അനുരൂപവസേന പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം.

നവവായിമോ സീഘം ന നസ്സതീതി ആഹ ‘‘നവവായിമോ വാ’’തി. ഓനദ്ധകോതി ചമ്മേന ഓനദ്ധോ. ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോതി ഇദം തസ്സ പരിവിതക്കദസ്സനമത്തം, ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികസ്സ പന ചീവരകുടി ന വട്ടതീതി നത്ഥി. കായാനുഗതികത്താതി ഭിക്ഖുനോ തത്ഥേവ സന്നിഹിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ഇമിനാ ച തസ്മിംയേവ കാലേ അനാപത്തി വുത്താ, ചീവരകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പിണ്ഡായ പവിസന്തസ്സപി ആപത്തിയേവ. ‘‘യസ്മാ പന ദായകേഹി ദാനകാലേയേവ സഹസ്സഗ്ഘനകമ്പി കമ്ബലം ‘പാദപുഞ്ഛനിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’തി ദിന്നം തഥേവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, തസ്മാ ‘ഇമം മഞ്ചപീഠാദിസേനാസനം അബ്ഭോകാസേപി യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’തി ദായകേഹി ദിന്നം ചേ, സബ്ബസ്മിമ്പി കാലേ അബ്ഭോകാസേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘യോ ഭിക്ഖു ഇമം ഠാനം ആഗന്ത്വാ വസതി, തസ്സ ദേഥാ’’തി വത്വാ പേസേതബ്ബം.

വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ഇമിനാ ച ഗിമ്ഹാനേപി മേഘേ ഉട്ഠിതേ മഞ്ചപീഠാദിം യംകിഞ്ചി സേനാസനം അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി നിസീദന്താനം പാദപതനട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി കേചി. ‘‘സമ്മജ്ജന്തസ്സ പാദട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി അപരേ. ‘‘ബഹി വാലുകായ അഗമനനിമിത്തം പാദട്ഠാനാഭിമുഖാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി വുത്ത’’ന്തി ഏകേ. കചവരം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ബഹി ഛട്ടേതബ്ബന്തി ഇമിനാ കചവരം ഛഡ്ഡേസ്സാമീതി വാലികാ ന ഛഡ്ഡേതബ്ബാതി ദീപേതി.

൧൧൧. അന്തോ സംവേഠേത്വാ ബദ്ധന്തി ഏരകപത്താദീഹി വേണിം കത്വാ തായ വേണിയാ ഉഭോസു പസ്സേസു വിത്ഥതട്ഠാനേസു ബഹും വേഠേത്വാ തതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝട്ഠാനം, താവ അന്തോ ആകഡ്ഢനവസേന വേഠേത്വാ മജ്ഝേ സങ്ഖിപിത്വാ തിരിയം തത്ഥ തത്ഥ ബന്ധിത്വാ കതം. കപ്പം ലഭിത്വാതി ഗച്ഛാതി വുത്തവചനേന കപ്പം ലഭിത്വാ. ഥേരസ്സ ഹി ആണത്തിയാ ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘നിസീദിത്വാ സയം ഗച്ഛന്തോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ. അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതീതി തം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി. ലേഡ്ഡുപാതുപചാരതോ ബഹി ഠിതത്താ ‘‘പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പഠമപാദുദ്ധാരേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. പാകതികം അകത്വാതി അപ്പടിസാമേത്വാ. അന്തരസന്നിപാതേതി അന്തരന്തരാ സന്നിപാതേ.

ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി ഏത്ഥ ആഗന്തുകേഹി ആഗന്ത്വാ കിഞ്ചി അവത്വാ തത്ഥ നിസിന്നേപി ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി അധിപ്പായോ. മഹാപച്ചരിവാദേ പന ‘‘അഞ്ഞേസു ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേസൂ’’തി ഇദം അമ്ഹാകന്തി വത്വാ വാ അവത്വാ വാ നിസിന്നേസൂതി അധിപ്പായോ. മഹാഅട്ഠകഥാവാദേ ‘‘ആപത്തീ’’തി പാചിത്തിയമേവ വുത്തം. മഹാപച്ചരിയം പന സന്ഥരണസന്ഥരാപനേ സതി പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബന്തി അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തത്താ ദുക്കടം വുത്തം. ‘‘ഇദം ഉസ്സാരകസ്സ, ഇദം ധമ്മകഥികസ്സാ’’തി വിസും പഞ്ഞത്തത്താ അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തേപി പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘തസ്മിം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേ തസ്സ പലിബോധോ’’തി വുത്തം. കേചി പന വദന്തി ‘‘അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തേപി ധമ്മകഥികസ്സ അനുട്ഠാപനീയത്താ പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബം, ആഗന്തുകസ്സ പന പച്ഛാ ആഗതേഹി വുഡ്ഢതരേഹി ഉട്ഠാപേതബ്ബത്താ ദുക്കടം വുത്ത’’ന്തി.

൧൧൨. ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാതി ചിമിലികായ സതി തസ്സാ ഉപരി, അസതി സുദ്ധഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ. സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോതി ഇമിനാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) –

ഏവം വുത്തായ ഖന്ധകപാളിയാ അധിപ്പായം വിഭാവേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തീ’’തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ മഞ്ചപീഠേസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭോഗോയേവ പടിക്ഖിത്തോ, ഭൂമത്ഥരണവസേന പരിഭോഗോ പന അപ്പടിക്ഖിത്തോതി. യദി ഏവം ‘‘പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ’’തി ഇദം കസ്മാ വുത്തന്തി? യഥാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൦) വചനതോ പുഗ്ഗലികേപി സേനാസനേ സേനാസനപരിഭോഗവസേന നിയമിതം സുവണ്ണഘടാദികം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടമാനമ്പി കേവലം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, ഏവമിദം ഭൂമത്ഥരണവസേന പരിഭുഞ്ജിയമാനമ്പി അത്തനോ സന്തകം കത്വാ തം തം വിഹാരം ഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ദാരുമയപീഠന്തി ഫലകമയമേവ പീഠം വുത്തം. പാദകഥലികന്തി അധോതപാദട്ഠപനകം. അജ്ഝോകാസേ രജനം പചിത്വാ…പേ… പടിസാമേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഥേവേ അസതി രജനകമ്മേ നിട്ഠിതേ പടിസാമേതബ്ബം.

൧൧൩. ‘‘ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതീതി വുത്തത്താ അലജ്ജിം ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ‘‘കിഞ്ചാപി ‘ഏത്തകം ദൂരം ഗന്തബ്ബ’ന്തി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, തഥാപി ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമ്മ നാതിദൂരം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. മഞ്ചാദീനം സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ ദേസേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാതി ഏത്ഥ ‘‘യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതി, അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതി, തഥാരൂപം അനാപുച്ഛിത്വാ തം സേനാസനം തസ്സ അനിയ്യാതേത്വാ നിരപേക്ഖോ ഗച്ഛതി, ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമേയ്യ, ഏകേന പാദേന ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദാതിക്കമേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വത്വാ അങ്ഗേസുപി നിരപേക്ഖതായ സദ്ധിം ഛ അങ്ഗാനി വുത്താനി. പാളിയം പന അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘നിരപേക്ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി അയം വിസേസോ ന ദിസ്സതി. ‘‘ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീ’’തി ച ഓതാപനവിസയേ ഏവ സാപേക്ഖഗമനേ അനാപത്തി വുത്താ. യദി അഞ്ഞത്ഥാപി സാപേക്ഖഗമനേ അനാപത്തി സിയാ, ‘‘അനാപത്തി സാപേക്ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി അവിസേസേന വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തസ്മാ വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബന്തി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൬. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദേ ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ‘‘ഇദഞ്ച അട്ഠകഥാസു തഥാവുത്തഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അഞ്ഞമ്പി താദിസം മഞ്ചപീഠേസു അത്ഥരിതം പച്ചത്ഥരണമേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. മാതികാട്ഠകഥായം പന ‘‘പച്ചത്ഥരണം നാമ പാവാരോ കോജവോതി ഏത്തകമേവാ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തം, തസ്മാ ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം ഇമിനാ ന സമേതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സേനാസനതോതി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ. യോ കോചീതി തസ്സ ഞാതകോ വാ അഞ്ഞാതകോ വാ യോ കോചി.

൧൧൭. പരിവേണന്തി ഏകേകസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തമേവത്ഥം സവിസേസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപി വുത്തോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ‘‘അപരിച്ഛന്നേ മണ്ഡപേ’’തി വിസും യോജേതബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘അപരിച്ഛന്നമണ്ഡപേ വാ പരിച്ഛന്നേ വാപി ബഹൂനം സന്നിപാതഭൂതേ’’തി വുത്തം. ഭോജനസാലായമ്പി അയം വിസേസോ ലബ്ഭതിയേവ. വത്തബ്ബം നത്ഥീതി വിസേസേത്വാ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി. പലുജ്ജതീതി വിനസ്സതി. നസ്സേയ്യാതി ചോരാദീഹി വിനസ്സേയ്യ.

൧൧൮. യേന മഞ്ചം വാ പീഠം വാ വിനന്തി, തം മഞ്ചപീഠകവാനം. സിലുച്ചയലേണന്തി സിലുച്ചയേ ലേണം, പബ്ബതഗുഹാതി അത്ഥോ. ‘‘സേനാസനം ഉപചികാഹി ഖായിത’’ന്തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തത്താ വത്ഥുഅനുരൂപവസേന അട്ഠകഥായം ഉപചികാസങ്കായ അഭാവേ അനാപത്തി വുത്താ. വത്തക്ഖന്ധകേ ഗമികവത്തം പഞ്ഞപേന്തേന ‘‘സേനാസനം ആപുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ കേവലം ഇതികത്തബ്ബാകാരമത്തദസ്സനത്ഥം ‘‘ആപുച്ഛനം പന വത്ത’’ന്തി വുത്തം, ന പന വത്തഭേദേന ദുക്കടന്തി ദസ്സനത്ഥം. തേനേവ അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സേനാസനം ആപുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘യം പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം യത്ഥ ഉപചികാ നാരോഹന്തി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സപി അനാപത്തീ’’തി വക്ഖതി, തസ്മാ യം വുത്തം ഗണ്ഠിപദേ ‘‘താദിസേ സേനാസനേ അനാപുച്ഛാ ഗച്ഛന്തസ്സ പാചിത്തിയം നത്ഥി, ഗമികവത്തവസേന പന അനാപുച്ഛാ ഗച്ഛതോ വത്തഭേദോ ഹോതി, തസ്മാ ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

പച്ഛിമസ്സ ആഭോഗേന മുത്തി നത്ഥീതി തസ്സ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. ഏകം വാ പേസേത്വാ ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഗമനചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നട്ഠാനതോ അനാപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛതോ ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയം. കിഞ്ചാപി മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഇധ വിസും ആപത്തി ന വുത്താ, തഥാപി അകാലേ അജ്ഝോകാസേ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം, പരിക്ഖേപാതിക്കമേ ഇമിനാ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മണ്ഡപേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ’’തി ഇമിനാ അജ്ഝോകാസോപി സങ്ഗഹിതോയേവാതി തത്ഥാപി ദുക്കടം ഇധ വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സേയ്യം പന അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഉഭയേനപി ദുക്കടമേവ. ‘‘സങ്ഘികേ വിഹാരേ സങ്ഘികംയേവ സേയ്യം സന്ഥരിത്വാ പക്കമന്തസ്സ പാചിത്തിയം വുത്തന്തി ഉഭോസു ഏകേകസ്മിം സങ്ഘികേ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. വുത്തലക്ഖണസേയ്യാ, തസ്സാ സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, അനപേക്ഖസ്സ ദിസാപക്കമനം, ഉപചാരസീമാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ സത്ത അങ്ഗാനി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൧. ഛട്ഠേ അനുപവിസിത്വാതി സമീപം പവിസിത്വാ. ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോതി ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ബഹൂപകാരതം ധമ്മകഥികാദീനം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ. സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി മജ്ഝേ പഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠം സന്ധായ വുത്തം.

൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാതി വുത്തലക്ഖണം ഉപചാരം ഠപേത്വാ. ഏകവിഹാരേതി ഏകസ്മിം സേനാസനേ. ഏകപരിവേണേതി തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരേ. ‘‘ഗിലാനോ പവിസതീതിആദീസു അനാപത്തികാരണസബ്ഭാവതോ ഗിലാനാദിതായ പവിസിസ്സാമീതി ഉപചാരം പവിസന്തസ്സ സതിപി സമ്ബാധേതുകാമതായ അനാപത്തി വുത്തായേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി അഗിലാനാദിഭാവോപി വിസും അങ്ഗേസു വത്തബ്ബോ സിയാ, മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന ‘‘സങ്ഘികവിഹാരതാ, അനുട്ഠാപനീയഭാവജാനനം, സമ്ബാധേതുകാമതാ, ഉപചാരേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തസ്മാ വീമംസിതബ്ബം.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൬. സത്തമേ കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘നിക്ഖമാതി വചനം സുത്വാപി അത്തനോ രുചിയാ നിക്ഖമതി, അനാപത്തീ’’തി വദന്തി.

൧൨൮. അലജ്ജിം നിക്കഡ്ഢതീതിആദീസു പഠമം അലജ്ജീആദിഭാവേന നിക്കഡ്ഢിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്തസ്സ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സങ്ഘികവിഹാരോ, ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണ്ഡനകാരകഭാവാദിവിനിമുത്തതാ, കോപേന നിക്കഡ്ഢനം വാ നിക്കഡ്ഢാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൯-൧൩൧. അട്ഠമേ ഉപരിമതലേ പദരാനം അസന്ഥരിതത്താ ‘‘ഉപരിഅച്ഛന്നതലായാ’’തി വുത്തം. പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവാതി അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സങ്ഘികോ വിഹാരോ, അസീസഘട്ടാ വേഹാസകുടി, ഹേട്ഠാ സപരിഭോഗതാ, അപടാണിദിന്നേ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. നവമേ ‘‘മഹല്ലകോ നാമ വിഹാരോ സസാമികോ’’തി വുത്തത്താ സഞ്ഞാചികായ കുടിയാ അനാപത്തി. ‘‘അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥമ്പീ’’തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തവചനം പാളിയാ സമേതീതി ആഹ ‘‘തം സുവുത്ത’’ന്തി. ‘‘പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണസ്സ ഓകാസസ്സ ദസ്സിതത്താ കവാടം അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥവിത്ഥാരതോ ഊനകം വാ ഹോതു അധികം വാ, അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണംയേവ ഓകാസോ’’തി വദന്തി.

യസ്സ വേമജ്ഝേതി യസ്സ വിഹാരസ്സ വേമജ്ഝേ. സാ അപരിപൂരഉപചാരാപി ഹോതീതി വിവരിയമാനം കവാടം യം ഭിത്തിം ആഹനതി, സാ സമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണഉപചാരരഹിതാപി ഹോതീതി അത്ഥോ. ആലോകം സന്ധേതി പിധേതീതി ആലോകസന്ധി. ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസി, പുനപ്പുനം ലിമ്പാപേസീതി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നദോസേന സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ ലേപം അനുജാനന്തേന ച ദ്വാരബന്ധസ്സ സമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണേയേവ പദേസേ പുനപ്പുനം ലേപസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തതോ അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം ലിമ്പേന്തസ്സ വാ ലിമ്പാപേന്തസ്സ വാ ഭിത്തിയം മത്തികായ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പുന ചതുത്ഥലേപേ ദിന്നേ പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘പുനപ്പുനം ലേപദാനസ്സ വുത്തപ്പമാണതോ അഞ്ഞത്ഥ പടിക്ഖിത്തമത്തം ഠപേത്വാ പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കടം അനുരൂപ’’ന്തി വുത്തം.

അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. അപ്പഹരിതേതി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹരിതേ’’തി. പതനോകാസോതി പതനോകാസത്താ തത്ര ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി പതേയ്യാതി അധിപ്പായോ. സചേ ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വചനേന ഇമമത്ഥം ദീപേതി – സചേ വിഹാരസ്സ സമന്താ വുത്തപ്പമാണേ പരിച്ഛേദേ പുബ്ബണ്ണാദീനി ന സന്തി, തത്ഥ വിഹാരോ കാരേതബ്ബോ. യത്ഥ പന സന്തി, തത്ഥ കാരാപേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി.

൧൩൬. ഏകേകം മഗ്ഗം ഉജുകമേവ ഉട്ഠപേത്വാ ഛാദനം മഗ്ഗേന ഛാദനം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ പന നയേന സബ്ബസ്മിം വിഹാരേ ഏകവാരം ഛാദിതേ തം ഛദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പരിയായേന ഛാദനേപി ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ‘‘സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച സമേതി, തസ്മാ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയായ മഗ്ഗം ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ ഛദനാനി അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം ഛദനം ‘‘ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

കേചി പന ‘‘പഠമം താവ ഏകവാരം അപരിസേസം ഛാദേത്വാ പുന ഛദനദണ്ഡകേ ബന്ധിത്വാ ദുതിയവാരം തഥേവ ഛാദേതബ്ബം, തതിയവാരചതുത്ഥവാരേ സമ്പത്തേ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘പഠമവാരേയേവ തയോപി മഗ്ഗേ അധിട്ഠാതും വട്ടതി, ചതുത്ഥതോ പട്ഠായ ആപത്തി പാചിത്തിയ’’ന്തി വദന്തി. തദുഭയമ്പി പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച ന സമേതി. തതിയായ മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ തതിയായാതി ഉപയോഗത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, തതിയം മഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി മഗ്ഗവസേന ഛാദിതാനം തിണ്ണം ഛദനാനം. തിണ്ണം പരിയായാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാതി ച തഥാ ഛാദേന്താനം ചതുത്ഥം ഛാദനമേവ വുത്തം. സേസം ഉത്താനമേവ. മഹല്ലകവിഹാരതാ, അത്തനോ വാസാഗാരതാ, ഉത്തരി അധിട്ഠാനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ‘‘സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാ’’തി ബാഹിരപരിഭോഗവസേന പഠമം പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി സിക്ഖാപദം അത്തനോ നഹാനപാനാദിപരിഭോഗവസേന പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മിം വാ പഠമം പഞ്ഞത്തേപി അത്തനോ പരിഭോഗവസേനേവ പഞ്ഞത്തത്താ പുന ഇമം സിക്ഖാപദം ബാഹിരപരിഭോഗവസേനേവ പഞ്ഞത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

സപ്പാണകസഞ്ഞിസ്സ ‘‘പരിഭോഗേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ജാനന്തസ്സപി സിഞ്ചനസിഞ്ചാപനം ‘‘പദീപേ നിപതിത്വാ പടങ്ഗാദിപാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തസ്സ പദീപുജ്ജലനം വിയ വിനാപി വധകചേതനായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉദകസ്സ സപ്പാണകതാ, ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനനം, താദിസമേവ ച ഉദകം, വിനാ വധകചേതനായ കേനചിദേവ കരണീയേന തിണാദീനം സിഞ്ചനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ സേനാസനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോതിപി ഇമസ്സേവ നാമം.

൩. ഓവാദവഗ്ഗോ

൧. ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൪. ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ കഥാനുസാരേനാതി ‘‘സോ ഥേരോ കിംസീലോ കിംസമാചാരോ കതരകുലാ പബ്ബജിതോ’’തിആദിനാ പുച്ഛന്താനം പുച്ഛാകഥാനുസാരേന. കഥേതും വട്ടന്തീതി നിരാമിസേനേവ ചിത്തേന കഥേതും വട്ടന്തി. അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതാ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാതി ആഹ ‘‘സഗ്ഗമഗ്ഗഗമനേപീ’’തിആദി. അപി-സദ്ദേന പഗേവ മോക്ഖമഗ്ഗഗമനേതി ദീപേതി. തിരച്ഛാനഭൂതന്തി തിരോകരണഭൂതം, ബാധികന്തി വുത്തം ഹോതി. ലദ്ധാസേവനാ ഹി തിരച്ഛാനകഥാ സഗ്ഗമോക്ഖാനം ബാധികാവ ഹോതി. സമിദ്ധോതി പരിപുണ്ണോ. സഹിതത്ഥോതി യുത്തത്ഥോ. അത്ഥഗമ്ഭീരതാദിയോഗതോ ഗമ്ഭീരോ. ബഹുരസോതി അത്ഥരസാദിബഹുരസോ. ലക്ഖണപടിവേധസംയുത്തോതി അനിച്ചാദിലക്ഖണപടിവേധരസആവഹനതോ ലക്ഖണപടിവേധസംയുത്തോ.

൧൪൫-൧൪൭. പരതോതി പരത്ഥ, ഉത്തരിന്തി അത്ഥോ. കരോന്തോവാതി പരിബാഹിരേ കരോന്തോയേവ. പാതിമോക്ഖോതി ചാരിത്തവാരിത്തപ്പഭേദം സിക്ഖാപദസീലം. തഞ്ഹി യോ നം പാതി രക്ഖതി, തം മോക്ഖേതി മോചേതി ആപായികാദീഹി ദുക്ഖേഹി, തസ്മാ ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. സംവരണം സംവരോ, കായവചീദ്വാരാനം പിദഹനം. യേന ഹി തേ സംവുതാ പിഹിതാ ഹോന്തി, സോ സംവരോ, കായികവാചസികസ്സ അവീതിക്കമസ്സേതം നാമം. പാതിമോക്ഖസംവരേന സംവുതോതി പാതിമോക്ഖസംവരേന പിഹിതകായവചീദ്വാരോ. തഥാഭൂതോ ച യസ്മാ തേന സമങ്ഗീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമന്നാഗതോ’’തി. വത്തതീതി അത്തഭാവം പവത്തേതി. വിഹരതീതി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദസ്സിതോ.

സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ പാളിയാ വിഭാവേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ വിഭങ്ഗേതി ഝാനവിഭങ്ഗേ. സീലം പതിട്ഠാതിആദീനി പാതിമോക്ഖസ്സേവ വേവചനാനി. തത്ഥ (വിഭ. അട്ഠ. ൫൧൧) സീലന്തി കാമഞ്ചേതം സഹ കമ്മവാചാപരിയോസാനേന ഇജ്ഝനകസ്സ പാതിമോക്ഖസ്സേവ വേവചനം, ഏവം സന്തേപി ധമ്മതോ ഏതം സീലം നാമ പാണാതിപാതാദീഹി വാ വിരമന്തസ്സ വത്തപടിപത്തിം വാ പൂരേന്തസ്സ ചേതനാദയോ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. യസ്മാ പന പാതിമോക്ഖസീലേന ഭിക്ഖു സാസനേ പതിട്ഠാതി നാമ, തസ്മാ തം ‘‘പതിട്ഠാ’’തി വുത്തം. പതിട്ഠഹതി വാ ഏത്ഥ ഭിക്ഖു, കുസലധമ്മാ ഏവ വാ ഏത്ഥ പതിട്ഠഹന്തീതി പതിട്ഠാ. അയമത്ഥോ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨) ച ‘‘പതിട്ഠാ, മഹാരാജ, സീലം സബ്ബേസം കുസലാനം ധമ്മാന’’ന്തി (മി. പ. ൨.൧.൯) ച ‘‘സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ ന പരിഹായന്തീ’’തി ച ആദിസുത്തവസേന വേദിതബ്ബോ.

തദേതം പുബ്ബുപ്പത്തിഅത്ഥേന ആദി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൨).

യഥാ ഹി നഗരവഡ്ഢകീ നഗരം മാപേതുകാമോ പഠമം നഗരട്ഠാനം സോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ വീഥിചതുക്കസിങ്ഘാടകാദിപരിച്ഛേദേന വിഭജിത്വാ നഗരം മാപേതി, ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിമ്ഹി സീലം സോധേതി, തതോ അപരഭാഗേ സമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛികരോതി. യഥാ വാ പന രജകോ പഠമം തീഹി ഖാരേഹി വത്ഥം ധോവിത്വാ പരിസുദ്ധേ വത്ഥേ യദിച്ഛകം രങ്ഗജാതം ഉപനേതി, യഥാ വാ പന ഛേകോ ചിത്തകാരോ രൂപം ലിഖിതുകാമോ ആദിതോ ഭിത്തിപരികമ്മം കരോതി, തതോ അപരഭാഗേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഏവമേവ യോഗാവചരോ ആദിതോവ സീലം വിസോധേത്വാ അപരഭാഗേ സമഥവിപസ്സനാദയോ ധമ്മേ സച്ഛികരോതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ആദീ’’തി വുത്തം.

തദേതം ചരണസരിക്ഖതായ ചരണം. ‘‘ചരണാ’’തി പാദാ വുച്ചന്തി. യഥാ ഹി ഛിന്നചരണസ്സ പുരിസസ്സ ദിസംഗമനാഭിസങ്ഖാരോ ന ജായതി, പരിപുണ്ണപാദസ്സേവ ജായതി, ഏവമേവ യസ്സ സീലം ഭിന്നം ഹോതി ഖണ്ഡം അപരിപുണ്ണം, തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം ന സമ്പജ്ജതി. യസ്സ പന തം അഭിന്നം ഹോതി അഖണ്ഡം പരിപുണ്ണം, തസ്സ നിബ്ബാനഗമനായ ഞാണഗമനം സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ സീലം ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്തം.