൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. സേനാസനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ. ഇമിനാ പന വചനേന ദാരകസ്സ തത്ഥ ഉപനീതഭാവോ തേന ച ദിട്ഠഭാവോ വുത്തോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ തം രുക്ഖം ഛിന്ദിതും ആരദ്ധേ തത്ഥ നിബ്ബത്താ ഏകാ തരുണപുത്താ ദേവധീതാ പുത്തം അങ്കേനാദായ ഠിതാ തം യാചി ‘‘മാ മേ സാമി വിമാനം ഛിന്ദി, ന സക്ഖിസ്സാമി പുത്തകം ആദായ അനാവാസാ വിചരിതു’’ന്തി. സോ ‘‘അഹം അഞ്ഞത്ഥ ഈദിസം രുക്ഖം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി തസ്സാ വചനം നാദിയി. സാ ‘‘ഇമമ്പി താവ ദാരകം ഓലോകേത്വാ ഓരമിസ്സതീ’’തി പുത്തം രുക്ഖസാഖായ ഠപേസി. സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിത്തം ഫരസും സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ ദാരകസ്സ ബാഹം ഛിന്ദി. ഏവഞ്ച സയിതോ വിമാനേ സയിതോ നാമ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേ നിപന്നസ്സാ’’തി.

രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേതി ച സാഖട്ഠകവിമാനം സന്ധായ വുത്തം. രുക്ഖസ്സ ഉപരി നിബ്ബത്തഞ്ഹി വിമാനം രുക്ഖപടിബദ്ധത്താ ‘‘രുക്ഖട്ഠകവിമാന’’ന്തി വുച്ചതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സബ്ബസാഖാസന്നിസ്സിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തത്ഥ യം രുക്ഖട്ഠകവിമാനം ഹോതി, തം യാവ രുക്ഖസ്സ മൂലമത്തമ്പി തിട്ഠതി, താവ ന നസ്സതി. സാഖട്ഠകവിമാനം പന സാഖാസു ഭിജ്ജമാനാസു തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബസാഖാസു ഭിന്നാസു സബ്ബം ഭിജ്ജതി, ഇദമ്പി ച വിമാനം സാഖട്ഠകം, തസ്മാ രുക്ഖേ ഛിന്നേ തം വിമാനം സബ്ബസോ വിനട്ഠം, തേനേവ സാ ദേവതാ ഭഗവതോ സന്തികാ ലദ്ധേ അഞ്ഞസ്മിം വിമാനേ വസി. ബാഹും ഥനമൂലേയേവ ഛിന്ദീതി അംസേന സദ്ധിം ബാഹം ഛിന്ദി. ഇമിനാ ച രുക്ഖദേവതാനം ഗത്താനി ഛിജ്ജന്തി, ന ചാതുമഹാരാജികാദീനം വിയ അച്ഛേജ്ജാനീതി ദട്ഠബ്ബം. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖപകതിയം, രുക്ഖസഭാവേതി അത്ഥോ. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.

ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ നാമ ഛേകോ സാരഥി അതിവേഗേന ധാവന്തം രഥം നിഗ്ഗഹേത്വാ യഥിച്ഛകം പേസേതി, ഏവം യോ പുഗ്ഗലോ ഉപ്പന്നം കോധം വാരയേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും സക്കോതി, തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി. ഇതരോ പന രാജഉപരാജാദീനം രഥസാരഥിജനോ രസ്മിഗ്ഗാഹോ നാമ ഹോതി, ന ഉത്തമസാരഥീതി.

ദുതിയഗാഥായ പന അയമത്ഥോ – യോതി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൧) യോ യാദിസോ ഖത്തിയകുലാ വാ പബ്ബജിതോ ബ്രാഹ്മണകുലാ വാ പബ്ബജിതോ നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ ഥേരോ വാ. ഉപ്പതിതന്തി ഉദ്ധമുദ്ധം പതിതം, ഗതം പവത്തന്തി അത്ഥോ, ഉപ്പന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. കോധന്തി ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൯.൨൯) നയേന സുത്തേ വുത്താനം നവന്നം, ‘‘അത്ഥം മേ ന ചരതീ’’തിആദീനഞ്ച തപ്പടിപക്ഖതോ സിദ്ധാനം നവന്നമേവാതി അട്ഠാരസന്നം ഖാണുകണ്ടകാദിനാ അട്ഠാനേന സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ ആഘാതവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരാഘാതവത്ഥുസമ്ഭവം ആഘാതം. വിസടന്തി വിത്ഥതം. സപ്പവിസന്തി സപ്പസ്സ വിസം. ഇവാതി ഓപമ്മവചനം. ഇ-കാരലോപം കത്വാ വ-ഇച്ചേവ വുത്തം. ഓസധേഹീതി അഗദേഹി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വിസതികിച്ഛകോ വേജ്ജോ സപ്പേന ദട്ഠോ സബ്ബം കായം ഫരിത്വാ ഠിതം വിസടം സപ്പവിസം മൂലഖന്ധതചപത്തപുപ്ഫാദീനം അഞ്ഞതരേഹി, നാനാഭേസജ്ജേഹി പയോജേത്വാ കതേഹി വാ ഓസധേഹി ഖിപ്പമേവ വിനേയ്യ, ഏവമേവ യോ യഥാവുത്തേന ആഘാതവത്ഥുനാ ഉപ്പതിതം ചിത്തസന്താനം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കോധം വിനയനുപായേസു തദങ്ഗവിനയാദീസു യേന കേനചി ഉപായേന വിനേതി നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തിം കരോതി, സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. സോ ഏവം കോധം വിനേന്തോ ഭിക്ഖു യസ്മാ കോധോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീയതി, തസ്മാ ഓരപാരസഞ്ഞിതാനി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹാതീതി. അവിസേസേന ഹി പാരന്തി തീരസ്സ നാമം, തസ്മാ ഓരാനി ച താനി സംസാരസാഗരസ്സ പാരഭൂതാനി ചാതി കത്വാ ‘‘ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി.

അഥ വാ യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി, സോ തതിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ കോധം വിനേത്വാ അനാഗാമിഫലേ ഠിതോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം. തത്ഥ ഓരന്തി സകത്തഭാവോ. പാരന്തി പരത്തഭാവോ. ഓരം വാ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, പാരം ഛ ബാഹിരായതനാനി. തഥാ ഓരം മനുസ്സലോകോ, പാരം ദേവലോകോ. ഓരം കാമധാതു, പാരം രൂപാരൂപധാതു. ഓരം കാമരൂപഭവോ, പാരം അരൂപഭവോ. ഓരം അത്തഭാവോ, പാരം അത്തഭാവസുഖുപകരണാനി. ഏവമേതസ്മിം ഓരപാരേ ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ഛന്ദരാഗം പജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി അനാഗാമിനോ കാമരാഗസ്സ പഹീനത്താ ഇധത്തഭാവാദീസു ഛന്ദരാഗോ ഏവ നത്ഥി, അപിച ഖോ പനസ്സ വണ്ണപ്പകാസനത്ഥം സബ്ബമേതം ഓരപാരഭേദം സങ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ‘‘ജഹാതി ഓരപാര’’ന്തി വുത്തം.

ഇദാനി തസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥായ ഉപമം ആഹ ‘‘ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. തത്ഥ ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, സപ്പസ്സേതം അധിവചനം. സോ ദുവിധോ കാമരൂപീ ച അകാമരൂപീ ച. കാമരൂപീപി ദുവിധോ ജലജോ ഥലജോ ച. ജലജോ ജലേ ഏവ കാമരൂപം ലഭതി, ന ഥലേ സങ്ഖപാലജാതകേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൪൩ ആദയോ) സങ്ഖപാലനാഗരാജാ വിയ. ഥലജോ ഥലേ ഏവ, ന ജലേ. സോ ജജ്ജരഭാവേന ജിണ്ണം, ചിരകാലതായ പുരാണഞ്ചാതി സങ്ഖം ഗതം തചം ജഹന്തോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ സപ്പജാതി ദീഘത്തഭാവോ. ഉരഗാ ഹി പഞ്ചസു ഠാനേസു സജാതിം നാതിവത്തന്തി ഉപപത്തിയം ചുതിയം വിസ്സട്ഠനിദ്ദോക്കമനേ സജാതിയാ മേഥുനപടിസേവനേ ജിണ്ണതചാപനയനേ ചാതി. തസ്മാ യദാ തചം ജഹതി, തദാ സജാതിയംയേവ ഠത്വാ ജഹതി. സജാതിയം ഠിതോപി ച ജിഗുച്ഛന്തോ ജഹതി. ജിഗുച്ഛന്തോ നാമ യദാ ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ മുത്തോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢട്ഠാനേ അമുത്തോ ഓലമ്ബതി, തദാ നം അട്ടീയന്തോ ജഹതി, ഏവം ജിഗുച്ഛന്തോപി ച ദണ്ഡന്തരം വാ മൂലന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ നിസ്സായ ജഹതി. നിസ്സായ ജഹന്തോപി ച ഥാമം ജനേത്വാ ഉസ്സാഹം കരിത്വാ വീരിയേന വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം കത്വാ പസ്സസന്തോവ ഫണം കരിത്വാ ജഹതി. ഏവം ജഹിത്വാ യേനകാമം പക്കമതി.

ഏവമേവ അയമ്പി ഭിക്ഖു ഓരപാരം ജഹിതുകാമോ ചതുബ്ബിധേന ജഹതി സജാതിയം ഠിതോ ജിഗുച്ഛന്തോ നിസ്സായ ഥാമേനാതി. സജാതി നാമ ഭിക്ഖുനോ ‘‘അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) വചനതോ സീലം. തേനേവാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨). ഏവമേതിസ്സം സജാതിയം ഠിതോ ഭിക്ഖു തം സകത്തഭാവാദിഭേദം ഓരപാരം ജിണ്ണപുരാണത്തചമിവ തം ദുക്ഖം ജനേന്തം തത്ഥ തത്ഥ ആദീനവദസ്സനേന ജിഗുച്ഛന്തോ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ അധിമത്തസമ്മാവായാമസങ്ഖാതം ഥാമം ജനേത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൬; ൪.൩൭) വുത്തനയേന രത്തിന്ദിവം ഛധാ വിഭജിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഉരഗോ വിയ വങ്കം നങ്ഗുട്ഠം പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉരഗോ വിയ പസ്സസന്തോ അയമ്പി അസിഥിലപരക്കമതായ വായമന്തോ ഉരഗോവ ഫണം കരിത്വാ അയമ്പി ഞാണവിപ്ഫാരം ജനേത്വാ ഉരഗോവ തചം ഓരപാരം ജഹതി, ജഹിത്വാ ച ഉരഗോ വിയ ഓഹിതതചോ യേനകാമം പക്കമതി, അയമ്പി ഓഹിതഭാരോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുദിസം പക്കമതീതി.

൯൦. ഭവന്തീതി ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. അഹുവുന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ഭവന്തീതി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജായന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, അഹുവുന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. രാസീതി സുദ്ധട്ഠകധമ്മസമൂഹോ. ഭൂതാനന്തി തഥാലദ്ധസമഞ്ഞാനം അട്ഠധമ്മാനം. ‘‘ഭൂതാനം ഗാമോ’’തി വുത്തേപി അവയവവിനിമുത്തസ്സ സമുദായസ്സ അഭാവതോ ഭൂതസഞ്ഞിതാ തേയേവ തിണരുക്ഖലതാദയോ ഗയ്ഹന്തി. ‘‘ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഹരിതഭാവമാപന്നാ രുക്ഖഗച്ഛാദയോ ദേവതാഹി പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി, തസ്മാ ഭൂതാനം നിവാസട്ഠാനതായ ഭൂതാനം ഗാമോ’’തിപി വദന്തി. രുക്ഖാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഓസധിഗച്ഛലതാദയോ വേദിതബ്ബാ.

നനു ച രുക്ഖാദയോ ചിത്തരഹിതതായ ന ജീവാ, ചിത്തരഹിതതാ ച പരിപ്ഫന്ദാഭാവതോ ഛിന്നേപി രുഹനതോ വിസദിസജാതികഭാവതോ ചതുയോനിഅപരിയാപന്നതോ ച വേദിതബ്ബാ, വുഡ്ഢി പന പവാളസിലാലവണാനമ്പി വിജ്ജതീതി ന തേസം ജീവഭാവേ കാരണം, വിസയഗ്ഗഹണഞ്ച നേസം പരികപ്പനാമത്തം സുപനം വിയ ചിഞ്ചാദീനം, തഥാ ദോഹളാദയോ, തത്ഥ കസ്മാ ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയം വുത്തന്തി? സമണസാരുപ്പതോ തംനിവാസസത്താനുരക്ഖണതോ ച. തേനേവാഹ ‘‘ജീവസഞ്ഞിനോ ഹി മോഘപുരിസാ മനുസ്സാ രുക്ഖസ്മി’’ന്തിആദി.

൯൧. ‘‘മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീസു അത്ഥോ ഉപരി അത്തനാ വുച്ചമാനപ്പകാരേന സീഹളട്ഠകഥായം വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേപി…പേ… ന സമേന്തീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ഇധ വി-സദ്ദലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠോതി ആഹ ‘‘വിജാതാനീ’’തി. വിജാത-സദ്ദോ ച ‘‘വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി. പസൂതി ച നാമേത്ഥ നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലതാതി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീ’’തി. ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനി ബീജാനി ഭൂതഗാമസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തി, തേസു ച വത്തമാനോ ബീജജാത-സദ്ദോ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസുപി വത്തതീ’’തി. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ പന ബീജേഹി ജാതാനം രുക്ഖലതാദീനംയേവ ഭൂതഗാമതാ വുത്താ.

താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. മൂലബീജന്തിആദീസു മൂലമേവ ബീജം മൂലബീജം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഫളുബീജന്തി പബ്ബബീജം. പച്ചയന്തരസമവായേ സദിസഫലുപ്പത്തിയാ വിസേസകാരണഭാവതോ വിരുഹനസമത്ഥേ സാരഫലേ നിരുള്ഹോ ബീജ-സദ്ദോ. തദത്ഥസംസിദ്ധിയാ മൂലാദീസുപി കേസുചി പവത്തതീതി മൂലാദിതോ നിവത്തനത്ഥം ഏകേന ബീജസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ബീജബീജ’’ന്തി ‘‘രൂപരൂപം, ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി ച യഥാ. ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതന്തി കാരിയോപചാരേന കാരണം ദസ്സിതന്തി ദീപേതി.

൯൨. ബീജേ ബീജസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ കാരണൂപചാരേന കാരിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദിമാഹ. ഭൂതഗാമപരിമോചനം കത്വാതി ഭൂതഗാമതോ മോചേത്വാ, വിയോജേത്വാതി അത്ഥോ. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി ബീജാനി ച താനി ജാതാനി ചാതി വുത്തമത്ഥം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ യം ബീജന്തി യം നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം ബീജം. തസ്മിം ബീജേതി തസ്മിം ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതേ ബീജേ. ഏത്ഥ ച ബീജജാത-സദ്ദസ്സ വിയ രുള്ഹീവസേന രുക്ഖാദീസു ബീജ-സദ്ദസ്സപി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. യഥാരുതന്തി യഥാപാളി.

യത്ഥ കത്ഥചീതി മൂലേ അഗ്ഗേ മജ്ഝേ വാ. സഞ്ചിച്ച ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ സചേപി സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ജാനന്തോവ ഉദകതോ ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. ഉപ്പാടിതാനീതി ഉദ്ധടാനി. ബീജഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി ഭൂതഗാമതോ പരിമോചിതത്താ വുത്തം. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ. നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അസമ്പുണ്ണത്താ ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. അഭൂതഗാമമൂലത്താതി ഏത്ഥ ഭൂതഗാമോ മൂലം കാരണം ഏതസ്സാതി ഭൂതഗാമമൂലോ, ഭൂതഗാമസ്സ വാ മൂലം കാരണന്തി ഭൂതഗാമമൂലം. ബീജഗാമോ ഹി നാമ ഭൂതഗാമതോ സമ്ഭവതി, ഭൂതഗാമസ്സ ച കാരണം ഹോതി, അയം പന താദിസോ ന ഹോതീതി ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി വുത്തം. തത്രട്ഠകത്താ വുത്തം ‘‘സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ’’തി. ഇദഞ്ച ‘‘അഭൂതഗാമമൂലത്താ’’തി ഏത്ഥ പഠമം വുത്തഅത്ഥസമ്ഭവതോ വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം അവഡ്ഢനതോ ഭൂതഗാമസ്സ കാരണം ന ഹോതി, തഥാപി ഭൂതഗാമസങ്ഖ്യുപഗതനിബ്ബത്തപണ്ണമൂലബീജതോ സമ്ഭൂതത്താ ഭൂതഗാമതോ ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

‘‘അങ്കുരേ ഹരിതേ’’തി വത്വാ തമേവ വിഭാവേതി ‘‘നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേ’’തി, നീലപണ്ണസ്സ വണ്ണസദിസേ വണ്ണേ ജാതേതി അത്ഥോ. ‘‘നീലവണ്ണേ ജാതേ’’തി വാ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതി നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി. ‘‘പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോ ഉദകേ അട്ഠിതത്താ ബീജഗാമാനുലോമത്താ ച ദുക്കടവത്ഥൂ’’തി വദന്തി. കണ്ണകമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവാതി നീലവണ്ണമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവ. സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ സുഗന്ധജാതി. ‘‘രുക്ഖത്തചം വികോപേതീതി വുത്തത്താ രുക്ഖേ ജാതം യം കിഞ്ചി ഛത്തകം രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘യദിപി കിഞ്ചിമത്തം രുക്ഖേ അല്ലീനാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, രുക്ഖതോ ഗയ്ഹമാനോ പന രുക്ഖച്ഛവിം ന വികോപേതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. അല്ലരുക്ഖതോ ന വട്ടതീതി ഏത്ഥാപി രുക്ഖത്തചം അവികോപേത്വാ മത്ഥകതോ തച്ഛേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥാനം അസംയതഭാവേന, ഹത്ഥചാപല്ലേനാതി വുത്തം ഹോതി. പാനീയം ന വാസേതബ്ബന്തി ഇദം അത്തനോ അത്ഥായ നാമിതം സന്ധായ വുത്തം. കേവലം അനുപസമ്പന്നസ്സ അത്ഥായ നാമിതേ പന പച്ഛാ തതോ ലഭിത്വാ ന വാസേതബ്ബന്തി നത്ഥി. ‘‘യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി വുത്തത്താ യേസം സാഖാ ന രുഹതി, തത്ഥ കപ്പിയകരണകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വദന്തി.

൯൩. പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹീതി പഞ്ചഹി സമണവോഹാരേഹി. കിഞ്ചാപി ഹി ബീജാനം അഗ്ഗിനാ ഫുട്ഠമത്തേന നഖാദീഹി വിലിഖനമത്തേന ച അവിരുള്ഹീധമ്മതാ ന ഹോതി, തഥാപി ഏവം കതേയേവ സമണാനം കപ്പതീതി അഗ്ഗിപരിജിതാദയോ സമണവോഹാരാ നാമ ജാതാ, തസ്മാ തേഹി സമണവോഹാരേഹി കരണഭൂതേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി അധിപ്പായോ. അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി സമണാനം കപ്പന്തീതി പഞ്ഞത്തപണ്ണത്തിഭാവതോ സമണവോഹാരാഇച്ചേവ സങ്ഖം ഗതാനി. അഥ വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദീനം പഞ്ചന്നം കപ്പിയഭാവതോയേവ പഞ്ചഹി സമണകപ്പിയഭാവസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അനുജാനാമീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അഗ്ഗിപരിജിതന്തിആദീസു ‘‘പരിചിത’’ന്തിപി പഠന്തി. അബീജം നാമ തരുണമ്ബഫലാദി. നിബ്ബട്ടബീജം നാമ അമ്ബപനസാദി, യം ബീജം നിബ്ബട്ടേത്വാ വിസും കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാ ഹോതി. ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബന്തി യോ കപ്പിയം കരോതി, തേന കത്തബ്ബാകാരസ്സേവ വുത്തത്താ ഭിക്ഖുനാ അവുത്തേപി കാതും വട്ടതീതി ന ഗഹേതബ്ബം. പുന ‘‘കപ്പിയം കാരേതബ്ബ’’ന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ കഥിതത്താ ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേയേവ അനുപസമ്പന്നേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ അഗ്ഗിപരിജിതാദി കാതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘കപ്പിയന്തി വചനം പന യായ കായചി ഭാസായ വത്തും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ‘‘കപ്പിയന്തി വത്വാവ കാതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ പഠമം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാ പച്ഛാ അഗ്ഗിആദിനാ ഫുസനാദി കാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പഠമം അഗ്ഗിം നിക്ഖിപിത്വാ നഖാദിനാ വാ വിജ്ഝിത്വാ തം അനുദ്ധരിത്വാവ ‘കപ്പിയ’ന്തി വത്തുമ്പി വട്ടതീ’’തി വദന്തി.

ഏകസ്മിം ബീജേ വാതിആദീസു ‘‘ഏകംയേവ കാരേമീതി അധിപ്പായേ സതിപി ഏകാബദ്ധത്താ സബ്ബം കതമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. ദാരും വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥ ‘‘ജാനിത്വാപി വിജ്ഝതി വാ വിജ്ഝാപേതി വാ, വട്ടതിയേവാ’’തി വദന്തി. ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതീതി രജ്ജുആദീനം ഭാജനഗതികത്താ’’തി വദന്തി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാതി ഏത്ഥ ഭത്തസിത്ഥസമ്ബന്ധവസേന ഏകാബദ്ധതാ വേദിതബ്ബാ, ന ഫലാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധവസേന. ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരാപേതബ്ബന്തി ബീജതോ മുത്തസ്സ കടാഹസ്സ ഭാജനഗതികത്താ വുത്തം.

നിക്ഖാമേതുന്തി തം ഭിക്ഖും നിക്ഖാമേതും. ‘‘സചേ ഏതസ്സ അനുലോമ’’ന്തി സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ അനുഞ്ഞാതമ്പി പടഗ്ഗിദാനാദിം അത്തനാപി കാതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ ഇദമ്പി ഏതസ്സ അനുലോമന്തി ഏവമധിപ്പായോ സിയാ. പടഗ്ഗിദാനം പരിത്തകരണഞ്ച അത്തനോ പരസ്സ വാ സേനാസനരക്ഖണത്ഥായ വട്ടതിയേവ. തസ്മാ സചേ തസ്സ സുത്തസ്സ ഏതം അനുലോമം സിയാ, അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീതി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ന വട്ടതി…പേ… ന സക്കാ ലദ്ധു’’ന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൯൪-൯൮. ദുതിയേ അഞ്ഞം വചനന്തി യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനവചനം വുത്തം, തം തതോ അഞ്ഞേനേവ വചനേന പടിചരതി. അഥ വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന അഞ്ഞം കാരണം പടിചരതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, യം ചോദകേന ചുദിതകസ്സ ദോസവിഭാവനകാരണം വുത്തം, തതോ അഞ്ഞേന ചോദനായ അമൂലകഭാവദീപകേന കാരണേന പടിചരതീതി വുത്തം ഹോതി. പടിചരതീതി ച പടിച്ഛാദനവസേന ചരതി, പവത്തതീതി അത്ഥോ. പടിച്ഛാദനത്ഥോ ഏവ വാ ചരതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം. തേനാഹ ‘‘പടിച്ഛാദേതീ’’തി. കോ ആപന്നോതിആദിനാ പാളിയം ചോദനം അവിസ്സജ്ജേത്വാ വിക്ഖേപാപജ്ജനവസേന അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരണം ദസ്സിതം. അപരമ്പി പന ചോദനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ കഥാഅപനാമവസേന പവത്തം പാളിമുത്തകം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം വേദിതബ്ബം. ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ന തവ പാടലിപുത്തഗമനം പുച്ഛാമ, ആപത്തിം പുച്ഛാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീ’’തി വത്വാ ‘‘രാജഗഹം വാ യാഹി ബ്രാഹ്മണഗഹം വാ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി വുത്തേ ‘‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’’ന്തിആദീനി വത്വാവ കഥം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിപന്തോപി ഹി ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി’’ച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

യദേതം അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരണവസേന പവത്തവചനം, തദേവ പുച്ഛിതമത്ഥം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം വദതീതി അഞ്ഞവാദകന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമന്തി തുണ്ഹീഭാവസ്സേതം നാമം, അയമേവ വാ പാഠോ. അഞ്ഞവാദകം ആരോപേതൂതി അഞ്ഞവാദകകമ്മം ആരോപേതു, അഞ്ഞവാദകത്തം വാ ഇദാനി കരിയമാനേന കമ്മേന ആരോപേതൂതി അത്ഥോ. വിഹേസകം ആരോപേതൂതി ഏത്ഥാപി വിഹേസകകമ്മം വിഹേസകഭാവം വാ ആരോപേതൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ വുത്തദുക്കടം പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന യുജ്ജതി. അട്ഠകഥായം ആഗതേന പന പാളിമുത്തകഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ മുസാവാദേന പാചിത്തിയം, ആരോപിതേ ഇമിനാവ പാചിത്തിയന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘ആരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ മുസാവാദേന ഇമിനാ ച പാചിത്തിയദ്വയം ഹോതീ’’തി വദന്തി, തം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. യാ സാ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി വുത്താ, സാപി പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞംപടിചരണവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ, ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വാ. സേസം ഉത്താനമേവ. ധമ്മകമ്മേന ആരോപിതതാ, ആപത്തിയാ വാ വത്ഥുനാ വാ അനുയുഞ്ജിയമാനതാ, ഛാദേതുകാമതായ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം വാ തുണ്ഹീഭാവോ വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയേ ധാതുപാഠേ ഝേ-സദ്ദോ ചിന്തായം പഠിതോതി ആഹ ‘‘ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തീ’’തിആദി. അയമേവ ച അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ഓലോകനത്ഥോപി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അക്ഖരായ വാചേതീ’’തിആദീസു (പാചി. ൪൬) വിയ ‘‘ഛന്ദായാ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി.

൧൦൫. യേന വചനേനാതി യേന ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ ഇദം നാമ കരോതീ’’തിആദിവചനേന. യേന ച ഖിയ്യന്തീതി യേന ‘‘ഛന്ദായ ഇത്ഥന്നാമോ’’തിആദിവചനേന തത്ഥ തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം സവനൂപചാരേ ഠത്വാ അവണ്ണം പകാസേന്തി.

൧൦൬. അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതീതി അഞ്ഞേന അനുപസമ്പന്നേന ഉജ്ഝാപേതി. തസ്സ വാ തം സന്തികേ ഖിയ്യതീതി തസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ തം സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം ഖിയ്യതി, അവണ്ണം വദന്തോ വാ പകാസേതി. അനുപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതന്തി ഏത്ഥ സമ്മതപുബ്ബോ സമ്മതോതി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. യസ്മാ ഉജ്ഝാപനം ഖിയ്യനഞ്ച മുസാവാദവസേനേവ പവത്തം, തസ്മാ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തീതി പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടട്ഠാനേ ച ഇമിനാവ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉജ്ഝാപേന്തസ്സ ഖിയ്യന്തസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ദ്വേ ദ്വേ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി ആപന്നം. അഥ വാ ഈദിസം സിക്ഖാപദം മുസാവാദതോ പഠമം പഞ്ഞത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ധമ്മകമ്മേന സമ്മതതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, അഗതിഗമനാഭാവോ, തസ്സ അവണ്ണകാമതാ, യസ്സ സന്തികേ വദതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, ഉജ്ഝാപനം വാ ഖിയ്യനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൮-൧൧൦. ചതുത്ഥേ ഹിമവസ്സേനാതി ഹിമമേവ വുത്തം. അപഞ്ഞാതേതി അപ്പതീതേ, അപ്പസിദ്ധേതി അത്ഥോ. ‘‘മണ്ഡപേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാതി വചനതോ വിവടങ്ഗണേപി നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഗോചരപ്പസുതാതി ഗോചരട്ഠാനം പടിപന്നാ. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി ഇമിനാ വസ്സാനം ചാതുമാസം ചേപി ദേവോ ന വസ്സതി, പടിക്ഖിത്തമേവാതി ആഹ ‘‘അട്ഠ മാസേതി വചനതോ…പേ… നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതിയേവാ’’തി. തത്ഥ ചത്താരോ മാസേതി വസ്സാനസ്സ ചത്താരോ മാസേ. അവസ്സികസങ്കേതേതി ഇമിനാ അനുഞ്ഞാതേപി അട്ഠ മാസേ യത്ഥ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ അപരേപി ചത്താരോ മാസാ പടിക്ഖിത്താതി ആഹ ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേതി വചനതോ’’തിആദി. ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘യസ്മിം ദേസേ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ അട്ഠ മാസേ പടിക്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ മാസാ അനുഞ്ഞാതാ. യത്ഥ പന വസ്സാനേയേവ വസ്സതി, തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ പടിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠ മാസാ അനുഞ്ഞാതാ’’തി.

ഇമിനാവ നയേന മജ്ഝിമപദേസേ യത്ഥ ഹേമന്തേ ഹിമവസ്സം വസ്സതി, തത്ഥാപി അട്ഠേവ മാസാ പടിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ വസ്സാനകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേ ഓവസ്സകമണ്ഡപേ രുക്ഖമൂലേ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, ഹേമന്തകാലേ പകതിഅജ്ഝോകാസേ ഓവസ്സകമണ്ഡപാദീസുപി വട്ടതി. തഞ്ച ഖോ യത്ഥ ഹിമവസ്സേന സേനാസനം ന തേമതി, ഗിമ്ഹകാലേപി പകതിഅജ്ഝോകാസാദീസു വട്ടതിയേവ, തഞ്ച ഖോ അകാലമേഘാദസ്സനേ, കാകാദീനം നിബദ്ധവാസരുക്ഖമൂലേ പന കദാചിപി ന വട്ടതീതി ഏവമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമഞ്ച പന അത്ഥവിസേസം ഗഹേത്വാ ഭഗവതാ പഠമമേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ന വുത്താ. തേനേവ ഹി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘ഇതി യത്ഥ ച യദാ ച സന്ഥരിതും ന വട്ടതി, തം സബ്ബമിധ അജ്ഝോകാസസങ്ഖമേവ ഗത’’ന്തി. അഥ വാ അവിസേസേന അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരണസന്ഥരാപനാനി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഈദിസേ കാലേ ഈദിസേ ച പദേസേ ഠപേഥാ’’തി അനുജാനനമത്തേനേവ അലന്തി ന സിക്ഖാപദേ വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ഉദ്ധടാതി വേദിതബ്ബാ. പരിവാരേ (പരി. ൬൫-൬൭) പന ഇമസ്സേവ സിക്ഖാപദസ്സ അനുരൂപവസേന പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തം.

നവവായിമോ സീഘം ന നസ്സതീതി ആഹ ‘‘നവവായിമോ വാ’’തി. ഓനദ്ധകോതി ചമ്മേന ഓനദ്ധോ. ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോതി ഇദം തസ്സ പരിവിതക്കദസ്സനമത്തം, ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികസ്സ പന ചീവരകുടി ന വട്ടതീതി നത്ഥി. കായാനുഗതികത്താതി ഭിക്ഖുനോ തത്ഥേവ സന്നിഹിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ഇമിനാ ച തസ്മിംയേവ കാലേ അനാപത്തി വുത്താ, ചീവരകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പന അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പിണ്ഡായ പവിസന്തസ്സപി ആപത്തിയേവ. ‘‘യസ്മാ പന ദായകേഹി ദാനകാലേയേവ സഹസ്സഗ്ഘനകമ്പി കമ്ബലം ‘പാദപുഞ്ഛനിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’തി ദിന്നം തഥേവ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, തസ്മാ ‘ഇമം മഞ്ചപീഠാദിസേനാസനം അബ്ഭോകാസേപി യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’തി ദായകേഹി ദിന്നം ചേ, സബ്ബസ്മിമ്പി കാലേ അബ്ഭോകാസേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘യോ ഭിക്ഖു ഇമം ഠാനം ആഗന്ത്വാ വസതി, തസ്സ ദേഥാ’’തി വത്വാ പേസേതബ്ബം.

വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാതി ഇമിനാ ച ഗിമ്ഹാനേപി മേഘേ ഉട്ഠിതേ മഞ്ചപീഠാദിം യംകിഞ്ചി സേനാസനം അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി നിസീദന്താനം പാദപതനട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി കേചി. ‘‘സമ്മജ്ജന്തസ്സ പാദട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി അപരേ. ‘‘ബഹി വാലുകായ അഗമനനിമിത്തം പാദട്ഠാനാഭിമുഖാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി വുത്ത’’ന്തി ഏകേ. കചവരം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ബഹി ഛട്ടേതബ്ബന്തി ഇമിനാ കചവരം ഛഡ്ഡേസ്സാമീതി വാലികാ ന ഛഡ്ഡേതബ്ബാതി ദീപേതി.

൧൧൧. അന്തോ സംവേഠേത്വാ ബദ്ധന്തി ഏരകപത്താദീഹി വേണിം കത്വാ തായ വേണിയാ ഉഭോസു പസ്സേസു വിത്ഥതട്ഠാനേസു ബഹും വേഠേത്വാ തതോ പട്ഠായ യാവ മജ്ഝട്ഠാനം, താവ അന്തോ ആകഡ്ഢനവസേന വേഠേത്വാ മജ്ഝേ സങ്ഖിപിത്വാ തിരിയം തത്ഥ തത്ഥ ബന്ധിത്വാ കതം. കപ്പം ലഭിത്വാതി ഗച്ഛാതി വുത്തവചനേന കപ്പം ലഭിത്വാ. ഥേരസ്സ ഹി ആണത്തിയാ ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘നിസീദിത്വാ സയം ഗച്ഛന്തോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ. അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതീതി തം മഗ്ഗം അതിക്കമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി. ലേഡ്ഡുപാതുപചാരതോ ബഹി ഠിതത്താ ‘‘പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ പഠമപാദുദ്ധാരേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. പാകതികം അകത്വാതി അപ്പടിസാമേത്വാ. അന്തരസന്നിപാതേതി അന്തരന്തരാ സന്നിപാതേ.

ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി ഏത്ഥ ആഗന്തുകേഹി ആഗന്ത്വാ കിഞ്ചി അവത്വാ തത്ഥ നിസിന്നേപി ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി അധിപ്പായോ. മഹാപച്ചരിവാദേ പന ‘‘അഞ്ഞേസു ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേസൂ’’തി ഇദം അമ്ഹാകന്തി വത്വാ വാ അവത്വാ വാ നിസിന്നേസൂതി അധിപ്പായോ. മഹാഅട്ഠകഥാവാദേ ‘‘ആപത്തീ’’തി പാചിത്തിയമേവ വുത്തം. മഹാപച്ചരിയം പന സന്ഥരണസന്ഥരാപനേ സതി പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബന്തി അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തത്താ ദുക്കടം വുത്തം. ‘‘ഇദം ഉസ്സാരകസ്സ, ഇദം ധമ്മകഥികസ്സാ’’തി വിസും പഞ്ഞത്തത്താ അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തേപി പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ‘‘തസ്മിം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേ തസ്സ പലിബോധോ’’തി വുത്തം. കേചി പന വദന്തി ‘‘അനാണത്തിയാ പഞ്ഞത്തേപി ധമ്മകഥികസ്സ അനുട്ഠാപനീയത്താ പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബം, ആഗന്തുകസ്സ പന പച്ഛാ ആഗതേഹി വുഡ്ഢതരേഹി ഉട്ഠാപേതബ്ബത്താ ദുക്കടം വുത്ത’’ന്തി.

൧൧൨. ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാതി ചിമിലികായ സതി തസ്സാ ഉപരി, അസതി സുദ്ധഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ. സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോതി ഇമിനാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) –

ഏവം വുത്തായ ഖന്ധകപാളിയാ അധിപ്പായം വിഭാവേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തീ’’തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ മഞ്ചപീഠേസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭോഗോയേവ പടിക്ഖിത്തോ, ഭൂമത്ഥരണവസേന പരിഭോഗോ പന അപ്പടിക്ഖിത്തോതി. യദി ഏവം ‘‘പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ’’തി ഇദം കസ്മാ വുത്തന്തി? യഥാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൦) വചനതോ പുഗ്ഗലികേപി സേനാസനേ സേനാസനപരിഭോഗവസേന നിയമിതം സുവണ്ണഘടാദികം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടമാനമ്പി കേവലം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, ഏവമിദം ഭൂമത്ഥരണവസേന പരിഭുഞ്ജിയമാനമ്പി അത്തനോ സന്തകം കത്വാ തം തം വിഹാരം ഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ദാരുമയപീഠന്തി ഫലകമയമേവ പീഠം വുത്തം. പാദകഥലികന്തി അധോതപാദട്ഠപനകം. അജ്ഝോകാസേ രജനം പചിത്വാ…പേ… പടിസാമേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഥേവേ അസതി രജനകമ്മേ നിട്ഠിതേ പടിസാമേതബ്ബം.

൧൧൩. ‘‘ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതീതി വുത്തത്താ അലജ്ജിം ആപുച്ഛിത്വാ ഗന്തും ന വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ‘‘കിഞ്ചാപി ‘ഏത്തകം ദൂരം ഗന്തബ്ബ’ന്തി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, തഥാപി ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമ്മ നാതിദൂരം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. മഞ്ചാദീനം സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ ദേസേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാതി ഏത്ഥ ‘‘യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതി, അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതി, തഥാരൂപം അനാപുച്ഛിത്വാ തം സേനാസനം തസ്സ അനിയ്യാതേത്വാ നിരപേക്ഖോ ഗച്ഛതി, ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമേയ്യ, ഏകേന പാദേന ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ദുക്കടം, ദുതിയപാദാതിക്കമേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വത്വാ അങ്ഗേസുപി നിരപേക്ഖതായ സദ്ധിം ഛ അങ്ഗാനി വുത്താനി. പാളിയം പന അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘നിരപേക്ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി അയം വിസേസോ ന ദിസ്സതി. ‘‘ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീ’’തി ച ഓതാപനവിസയേ ഏവ സാപേക്ഖഗമനേ അനാപത്തി വുത്താ. യദി അഞ്ഞത്ഥാപി സാപേക്ഖഗമനേ അനാപത്തി സിയാ, ‘‘അനാപത്തി സാപേക്ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി അവിസേസേന വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തസ്മാ വീമംസിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബന്തി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൬. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദേ ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ‘‘ഇദഞ്ച അട്ഠകഥാസു തഥാവുത്തഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അഞ്ഞമ്പി താദിസം മഞ്ചപീഠേസു അത്ഥരിതം പച്ചത്ഥരണമേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. മാതികാട്ഠകഥായം പന ‘‘പച്ചത്ഥരണം നാമ പാവാരോ കോജവോതി ഏത്തകമേവാ’’തി നിയമേത്വാ വുത്തം, തസ്മാ ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം ഇമിനാ ന സമേതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. സേനാസനതോതി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ. യോ കോചീതി തസ്സ ഞാതകോ വാ അഞ്ഞാതകോ വാ യോ കോചി.

൧൧൭. പരിവേണന്തി ഏകേകസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തമേവത്ഥം സവിസേസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപി വുത്തോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ‘‘അപരിച്ഛന്നേ മണ്ഡപേ’’തി വിസും യോജേതബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘അപരിച്ഛന്നമണ്ഡപേ വാ പരിച്ഛന്നേ വാപി ബഹൂനം സന്നിപാതഭൂതേ’’തി വുത്തം. ഭോജനസാലായമ്പി അയം വിസേസോ ലബ്ഭതിയേവ. വത്തബ്ബം നത്ഥീതി വിസേസേത്വാ കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥി. പലുജ്ജതീതി വിനസ്സതി. നസ്സേയ്യാതി ചോരാദീഹി വിനസ്സേയ്യ.

൧൧൮. യേന മഞ്ചം വാ പീഠം വാ വിനന്തി, തം മഞ്ചപീഠകവാനം. സിലുച്ചയലേണന്തി സിലുച്ചയേ ലേണം, പബ്ബതഗുഹാതി അത്ഥോ. ‘‘സേനാസനം ഉപചികാഹി ഖായിത’’ന്തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തത്താ വത്ഥുഅനുരൂപവസേന അട്ഠകഥായം ഉപചികാസങ്കായ അഭാവേ അനാപത്തി വുത്താ. വത്തക്ഖന്ധകേ ഗമികവത്തം പഞ്ഞപേന്തേന ‘‘സേനാസനം ആപുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ കേവലം ഇതികത്തബ്ബാകാരമത്തദസ്സനത്ഥം ‘‘ആപുച്ഛനം പന വത്ത’’ന്തി വുത്തം, ന പന വത്തഭേദേന ദുക്കടന്തി ദസ്സനത്ഥം. തേനേവ അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സേനാസനം ആപുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘യം പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം യത്ഥ ഉപചികാ നാരോഹന്തി, തം അനാപുച്ഛന്തസ്സപി അനാപത്തീ’’തി വക്ഖതി, തസ്മാ യം വുത്തം ഗണ്ഠിപദേ ‘‘താദിസേ സേനാസനേ അനാപുച്ഛാ ഗച്ഛന്തസ്സ പാചിത്തിയം നത്ഥി, ഗമികവത്തവസേന പന അനാപുച്ഛാ ഗച്ഛതോ വത്തഭേദോ ഹോതി, തസ്മാ ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

പച്ഛിമസ്സ ആഭോഗേന മുത്തി നത്ഥീതി തസ്സ പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. ഏകം വാ പേസേത്വാ ആപുച്ഛിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഗമനചിത്തസ്സ ഉപ്പന്നട്ഠാനതോ അനാപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛതോ ദുതിയപാദുദ്ധാരേ പാചിത്തിയം. കിഞ്ചാപി മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഇധ വിസും ആപത്തി ന വുത്താ, തഥാപി അകാലേ അജ്ഝോകാസേ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം, പരിക്ഖേപാതിക്കമേ ഇമിനാ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മണ്ഡപേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ’’തി ഇമിനാ അജ്ഝോകാസോപി സങ്ഗഹിതോയേവാതി തത്ഥാപി ദുക്കടം ഇധ വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സേയ്യം പന അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഉഭയേനപി ദുക്കടമേവ. ‘‘സങ്ഘികേ വിഹാരേ സങ്ഘികംയേവ സേയ്യം സന്ഥരിത്വാ പക്കമന്തസ്സ പാചിത്തിയം വുത്തന്തി ഉഭോസു ഏകേകസ്മിം സങ്ഘികേ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. വുത്തലക്ഖണസേയ്യാ, തസ്സാ സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, അനപേക്ഖസ്സ ദിസാപക്കമനം, ഉപചാരസീമാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ സത്ത അങ്ഗാനി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൧. ഛട്ഠേ അനുപവിസിത്വാതി സമീപം പവിസിത്വാ. ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോതി ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ബഹൂപകാരതം ധമ്മകഥികാദീനം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ. സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി മജ്ഝേ പഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠം സന്ധായ വുത്തം.

൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാതി വുത്തലക്ഖണം ഉപചാരം ഠപേത്വാ. ഏകവിഹാരേതി ഏകസ്മിം സേനാസനേ. ഏകപരിവേണേതി തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരേ. ‘‘ഗിലാനോ പവിസതീതിആദീസു അനാപത്തികാരണസബ്ഭാവതോ ഗിലാനാദിതായ പവിസിസ്സാമീതി ഉപചാരം പവിസന്തസ്സ സതിപി സമ്ബാധേതുകാമതായ അനാപത്തി വുത്തായേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി അഗിലാനാദിഭാവോപി വിസും അങ്ഗേസു വത്തബ്ബോ സിയാ, മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) പന ‘‘സങ്ഘികവിഹാരതാ, അനുട്ഠാപനീയഭാവജാനനം, സമ്ബാധേതുകാമതാ, ഉപചാരേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, തസ്മാ വീമംസിതബ്ബം.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൬. സത്തമേ കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി. ‘‘നിക്ഖമാതി വചനം സുത്വാപി അത്തനോ രുചിയാ നിക്ഖമതി, അനാപത്തീ’’തി വദന്തി.

൧൨൮. അലജ്ജിം നിക്കഡ്ഢതീതിആദീസു പഠമം അലജ്ജീആദിഭാവേന നിക്കഡ്ഢിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്തസ്സ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. സങ്ഘികവിഹാരോ, ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണ്ഡനകാരകഭാവാദിവിനിമുത്തതാ, കോപേന നിക്കഡ്ഢനം വാ നിക്കഡ്ഢാപനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൯-൧൩൧. അട്ഠമേ ഉപരിമതലേ പദരാനം അസന്ഥരിതത്താ ‘‘ഉപരിഅച്ഛന്നതലായാ’’തി വുത്തം. പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവാതി അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. സങ്ഘികോ വിഹാരോ, അസീസഘട്ടാ വേഹാസകുടി, ഹേട്ഠാ സപരിഭോഗതാ, അപടാണിദിന്നേ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. നവമേ ‘‘മഹല്ലകോ നാമ വിഹാരോ സസാമികോ’’തി വുത്തത്താ സഞ്ഞാചികായ കുടിയാ അനാപത്തി. ‘‘അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥമ്പീ’’തി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന വുത്തവചനം പാളിയാ സമേതീതി ആഹ ‘‘തം സുവുത്ത’’ന്തി. ‘‘പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണസ്സ ഓകാസസ്സ ദസ്സിതത്താ കവാടം അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥവിത്ഥാരതോ ഊനകം വാ ഹോതു അധികം വാ, അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണംയേവ ഓകാസോ’’തി വദന്തി.

യസ്സ വേമജ്ഝേതി യസ്സ വിഹാരസ്സ വേമജ്ഝേ. സാ അപരിപൂരഉപചാരാപി ഹോതീതി വിവരിയമാനം കവാടം യം ഭിത്തിം ആഹനതി, സാ സമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണഉപചാരരഹിതാപി ഹോതീതി അത്ഥോ. ആലോകം സന്ധേതി പിധേതീതി ആലോകസന്ധി. ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസി, പുനപ്പുനം ലിമ്പാപേസീതി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നദോസേന സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ ലേപം അനുജാനന്തേന ച ദ്വാരബന്ധസ്സ സമന്താ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥപ്പമാണേയേവ പദേസേ പുനപ്പുനം ലേപസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തതോ അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം ലിമ്പേന്തസ്സ വാ ലിമ്പാപേന്തസ്സ വാ ഭിത്തിയം മത്തികായ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പുന ചതുത്ഥലേപേ ദിന്നേ പാചിത്തിയേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘പുനപ്പുനം ലേപദാനസ്സ വുത്തപ്പമാണതോ അഞ്ഞത്ഥ പടിക്ഖിത്തമത്തം ഠപേത്വാ പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കടം അനുരൂപ’’ന്തി വുത്തം.

അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. അപ്പഹരിതേതി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അഹരിതേ’’തി. പതനോകാസോതി പതനോകാസത്താ തത്ര ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉപരി പതേയ്യാതി അധിപ്പായോ. സചേ ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വചനേന ഇമമത്ഥം ദീപേതി – സചേ വിഹാരസ്സ സമന്താ വുത്തപ്പമാണേ പരിച്ഛേദേ പുബ്ബണ്ണാദീനി ന സന്തി, തത്ഥ വിഹാരോ കാരേതബ്ബോ. യത്ഥ പന സന്തി, തത്ഥ കാരാപേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി.

൧൩൬. ഏകേകം മഗ്ഗം ഉജുകമേവ ഉട്ഠപേത്വാ ഛാദനം മഗ്ഗേന ഛാദനം നാമ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ഇമിനാ പന നയേന സബ്ബസ്മിം വിഹാരേ ഏകവാരം ഛാദിതേ തം ഛദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പരിയായേന ഛാദനേപി ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ‘‘സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച സമേതി, തസ്മാ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയായ മഗ്ഗം ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ ഛദനാനി അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം ഛദനം ‘‘ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

കേചി പന ‘‘പഠമം താവ ഏകവാരം അപരിസേസം ഛാദേത്വാ പുന ഛദനദണ്ഡകേ ബന്ധിത്വാ ദുതിയവാരം തഥേവ ഛാദേതബ്ബം, തതിയവാരചതുത്ഥവാരേ സമ്പത്തേ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘പഠമവാരേയേവ തയോപി മഗ്ഗേ അധിട്ഠാതും വട്ടതി, ചതുത്ഥതോ പട്ഠായ ആപത്തി പാചിത്തിയ’’ന്തി വദന്തി. തദുഭയമ്പി പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച ന സമേതി. തതിയായ മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ തതിയായാതി ഉപയോഗത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, തതിയം മഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി മഗ്ഗവസേന ഛാദിതാനം തിണ്ണം ഛദനാനം. തിണ്ണം പരിയായാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാതി ച തഥാ ഛാദേന്താനം ചതുത്ഥം ഛാദനമേവ വുത്തം. സേസം ഉത്താനമേവ. മഹല്ലകവിഹാരതാ, അത്തനോ വാസാഗാരതാ, ഉത്തരി അധിട്ഠാനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ‘‘സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാ’’തി ബാഹിരപരിഭോഗവസേന പഠമം പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി സിക്ഖാപദം അത്തനോ നഹാനപാനാദിപരിഭോഗവസേന പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മിം വാ പഠമം പഞ്ഞത്തേപി അത്തനോ പരിഭോഗവസേനേവ പഞ്ഞത്തത്താ പുന ഇമം സിക്ഖാപദം ബാഹിരപരിഭോഗവസേനേവ പഞ്ഞത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

സപ്പാണകസഞ്ഞിസ്സ ‘‘പരിഭോഗേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ജാനന്തസ്സപി സിഞ്ചനസിഞ്ചാപനം ‘‘പദീപേ നിപതിത്വാ പടങ്ഗാദിപാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനന്തസ്സ പദീപുജ്ജലനം വിയ വിനാപി വധകചേതനായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉദകസ്സ സപ്പാണകതാ, ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനനം, താദിസമേവ ച ഉദകം, വിനാ വധകചേതനായ കേനചിദേവ കരണീയേന തിണാദീനം സിഞ്ചനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ സേനാസനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

ഭൂതഗാമവഗ്ഗോതിപി ഇമസ്സേവ നാമം.