ഏകുത്തരനയകഥാവണ്ണനാ

൪൨൪. ഇതോ പരന്തി ഇതോ സമുട്ഠാനവിനിച്ഛയകഥായ പരം. പരന്തി ഉത്തമം. ഏകുത്തരം നയന്തി ഏകേകഅങ്ഗാതിരേകതായ ഏകുത്തരസങ്ഖാതം ഏകകദുകാദിനയം.

൪൨൫-൭. കേ ആപത്തികരാ ധമ്മാ…പേ… കാ ചാദേസനഗാമിനീതി ഏകേകപഞ്ഹവസേന ഉത്താനത്ഥോയേവ.

൪൨൮. സമുട്ഠാനാനീതി ആദികോ വിസ്സജ്ജനസങ്ഖാതോ ഉത്തരവാദോ. തത്ഥ സമുട്ഠാനാനി…പേ… ദീപിതാതി യസ്മാ ഏതേസം വസേന പുഗ്ഗലോ ആപത്തിം കരോതി ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘ആപത്തികരാ’’തി വുത്താ.

൪൨൯. തത്ഥാതി താസു ആപത്തീസു. ലഹുകാതി ലഹുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ ലഹുകാ. ഗരുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി, കേനചി ആകാരേന അനാപത്തിഭാവം ഉപനേതും അസക്കുണേയ്യതോ പാരാജികാപത്തി ച ഗരുകാപത്തി നാമ, താ പന ലഹുകാസു വുത്താസു തബ്ബിപരിയായതോ ഞാതും സക്കാതി വിസ്സജ്ജനേ വിസും ന വുത്താ.

൪൩൧. ദുട്ഠും കുച്ഛിതഭാവം പരമജേഗുച്ഛം നിന്ദനീയഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി ദുട്ഠുല്ലം, പാരാജികസങ്ഘാദിസേസം. തേനാഹ ‘‘ദുവിധാപത്തി ആദിതോ’’തി.

൪൩൨. പഞ്ചാനന്തരിയസംയുത്താതി മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകേഹി ആപന്നാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികാപത്തി ച ലോഹിതുപ്പാദകസങ്ഘഭേദകാനം അഭബ്ബതാഹേതുകാ കായവചീദ്വാരപ്പവത്താ അകുസലചേതനാസങ്ഖാതാ പാരാജികാ ച അനന്തരമേവ അപായുപ്പത്തിഹേതുതായ ഇമേ പഞ്ച അനന്തരസംയുത്താ നാമ. താ പന മിച്ഛത്തനിയതേസു അന്തോഗധത്താ ‘‘നിയതാ’’തി വുത്താ.

പരിവാരേ (പരി. ൩൨൧) പന അഞ്ഞേപി അന്തരായികാദീ ബഹൂ ഏകകാ ദസ്സിതാ, തേ പന ഗന്ഥഭീരുകജനാനുഗ്ഗഹേന ആചരിയേന ഇധ ന ദസ്സിതാ. അത്ഥികേഹി പരിവാരേയേവ (പരി. ൩൨൧) ഗഹേതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച സത്തപി ആപത്തിയോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സഗ്ഗന്തരായഞ്ചേവ മോക്ഖന്തരായഞ്ച കരോന്തീതി അന്തരായികാ. അജാനന്തേന വീതിക്കന്താ പന പണ്ണത്തിവജ്ജാപത്തി നേവ സഗ്ഗന്തരായം, ന മോക്ഖന്തരായം കരോതീതി അനന്തരായികാ. അന്തരായികം ആപന്നസ്സപി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേത്വാ വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠായ സുദ്ധിപത്തസ്സ, സാമണേരഭൂമിയം ഠിതസ്സ ച അവാരിതോ സഗ്ഗമഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗോതി.

ഏകകകഥാവണ്ണനാ.

൪൩൫. അദ്ധവിഹീനോ നാമ ഊനവീസതിവസ്സോ. അങ്ഗവിഹീനോ നാമ ഹത്ഥച്ഛിന്നാദിഭേദോ. വത്ഥുവിപന്നോ നാമ പണ്ഡകോ, തിരച്ഛാനഗതോ, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ച. അവസേസാ ഥേയ്യസംവാസകാദയോ അട്ഠ അഭബ്ബട്ഠാനപ്പത്താ ദുക്കടകാരിനോ നാമ, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ദുക്കടേന അത്തനോ കമ്മേന അഭബ്ബട്ഠാനപ്പത്താതി അത്ഥോ. അപരിപുണ്ണോതി അപരിപുണ്ണപത്തചീവരോ. നോ യാചതീതി ഉപസമ്പന്നം ന യാചതി. പടിസിദ്ധാതി ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബാ’’തിആദിനാ (പരി. ൩൨൨) വാരിതാ.

൪൩൬. ഹവേതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. ലദ്ധസമാപത്തിസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദീപിതാ ആപത്തി അത്ഥി ഹവേ അത്ഥേവ. നോ ലദ്ധസമാപത്തിസ്സാതി അലദ്ധസമാപത്തിസ്സ ദീപിതാ ആപത്തി അത്ഥേവാതി യോജനാ.

൪൩൭. ഭൂതസ്സാതി അത്തനി സന്തസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ. അഭൂതാരോചനാപത്തീതി ചതുത്ഥപാരാജികാപത്തി. അസമാപത്തിലാഭിനോ നിദ്ദിസേതി യോജനാ.

൪൩൮. ‘‘അത്ഥി സദ്ധമ്മസംയുത്താ’’തിആദീസു അത്ഥി-സദ്ദോ പച്ചത്തേകവചനന്തേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ.

൪൩൯. പദസോധമ്മമൂലാദീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചാധമ്മദേസനാ’’തി ആപത്തീനം ഗഹണം.

൪൪൦. ഭോഗേതി പരിഭോഗേ. ‘‘സപരിക്ഖാരസംയുതാ’’തി ഇദഞ്ച നിദസ്സനമത്തം. ‘‘പത്തചീവരാനം നിസ്സജ്ജനേ, കിലിട്ഠചീവരാനം അധോവനേ, മലഗ്ഗഹിതപത്തസ്സ അപചനേ’’തി ഏവമാദികാ അയുത്തപരിഭോഗാ ആപത്തിയോപി സകപരിക്ഖാരസംയുത്തായേവ.

൪൪൧. മഞ്ചപീഠാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന ഭിസിആദീനം ഗഹണം. അജ്ഝോകാസത്ഥരേപി ചാതി അജ്ഝോകാസേ അത്ഥരേ അത്ഥരാപനേ സതി. അനാപുച്ഛാവ ഗമനേതി അനാപുച്ഛിത്വാ വാ ഗമനേ. വാ-സദ്ദേന അനുദ്ധരിത്വാ വാ അനുദ്ധരാപേത്വാ വാ ഗമനം സങ്ഗണ്ഹാതി. പരസന്തകസംയുതാതി പരപരിക്ഖാരപടിബദ്ധാ.

൪൪൩. ‘‘സിഖരണീസീ’’തി യം വചനം സച്ചം, തം ഭണതോ ഗരുകം ദുട്ഠുല്ലവാചാസങ്ഘാദിസേസോ സിയാതി യോജനാ.

൪൪൫. ഗരുകാപത്തീതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികാപത്തി. ഭൂതസ്സാരോചനേതി ഭൂതസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനേ. സച്ചം വദതോതി സച്ചം വചനം വദന്തസ്സ. ലഹുകാതി പാചിത്തിയാപത്തി.

൪൪൭. വികോപേതുന്തി വഗ്ഗകരണേന വികോപേതും. ഹത്ഥപാസം ജഹന്തി അന്തോസീമായ ഏവ ഹത്ഥപാസം ജഹന്തോ, ഹത്ഥപാസം ജഹിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദന്തോതി അത്ഥോ. ഫുസേതി ഭൂമിഗതോ ഫുസേയ്യ.

൪൪൮. വേഹാസകുടിയാ ഉപരി ആഹച്ചപാദകം മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അഭിനിസീദന്തോ വേഹാസഗതോ ആപജ്ജതീതി യോജനാ. സചേ തം ഭൂമിയം പഞ്ഞപേത്വാ നിസജ്ജേയ്യ, ന ആപജ്ജേയ്യ. തേന വുത്തം ‘‘ന ഭൂമിതോ’’തി.

൪൪൯. പവിസന്തോതി ആരാമം പവിസന്തോ. നിക്ഖമന്തി തതോ ഏവ നിക്ഖമന്തോ. തന്തി ആരാമം.

൪൫൦. വത്തമപൂരേത്വാനാതി സീസതോ ഛത്താപനയനം, പാദതോ ഉപാഹനാമുഞ്ചനവത്തം അകത്വാ. നിക്ഖമന്തി ബഹി നിക്ഖമന്തോ ഛത്തുപാഹനം ധാരേന്തോപി ന ആപജ്ജതി.

൪൫൧. ‘‘നിക്ഖമന്തോ’’തി ഇദം ‘‘നിക്ഖമ’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം. പവിസം ന ചാതി യം ആരാമം സന്ധായ ഗതോ, തം പവിസന്തോ ന ആപജ്ജേയ്യ.

൪൫൩. യാ കാചി ഭിക്ഖുനീ അതിഗമ്ഭീരം ഉദകസുദ്ധികം ആദിയന്തീ ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൪൫൭. വത്തം പനത്തനോതി യം അത്തനോ നേത്ഥാരവത്തം വുത്തം, സോ തം അസമാദിയന്തോവ ആപജ്ജതി നാമാതി യോജനാ.

൪൬൦. ഇതരസ്സ ആചരിയസ്സ, തഥാ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ച.

൪൬൨. ദദമാനോതി പാരിവത്തകം വിനാ ദദമാനോ.

൪൬൩. മുദൂതി മുദുപിട്ഠികോ. ‘‘ലമ്ബീആദിനോ’’തി പദച്ഛേദോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഹത്ഥേന ഉപക്കമിത്വാ അസുചിം മോചേന്തസ്സ, ഊരുനാ അങ്ഗജാതം പേല്ലന്തസ്സ, അത്താനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ആപത്തീ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. അത്താതി ഏത്ഥ നിസ്സിതാതി ഉത്തരപദലോപോ, വിഭത്തിലോപോ ച നിരുത്തിലക്ഖണേന ദട്ഠബ്ബോ. സേസാതി മേഥുനധമ്മകായസംസഗ്ഗപഹാരദാനാദീസു വുത്താപത്തി. പരനിസ്സിതാതി പരം നിസ്സായ ആപജ്ജിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൪൬൫. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഓവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ’’തി വചനതോ ഓവാദം ന ഗണ്ഹന്തോ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ വജ്ജതം ആപജ്ജതി നാമ.

൪൭൦. അരുണുഗ്ഗേതി അരുണുഗ്ഗമനേ. നഅരുണുഗ്ഗമേതി അരുണുഗ്ഗമനതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ.

൪൭൧. ഏകരത്താതിക്കമേ ഛാരത്താതിക്കമേ സത്താഹാതിക്കമേ ദസാഹാതിക്കമേതി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന മാസാദീനം സങ്ഗഹോ. വുത്തമാപത്തിന്തി സബ്ബത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയേ പാചിത്തിയാപത്തിം. ‘‘ആപജ്ജതി അരുണുഗ്ഗമേ’’തി പദച്ഛേദോ.

൪൭൩. പരസന്തകം രുക്ഖലതാദിം ഥേയ്യായ ഛിന്ദന്തസ്സ പാരാജികം, ഛിന്ദന്തസ്സ പാചിത്തിമത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഭൂതഗാമം ഛിന്ദന്തോ പാരാജികഞ്ച പാചിത്തിഞ്ച ഫുസേ’’തി.

൪൭൫. ഛാദേന്തോ പനാതി ഏത്ഥ ‘‘കാ ആപത്തീ’’തി സേസോ. തത്ര ആഹ ‘‘ആപത്തിം ഛാദേന്തോ നരോ ആപജ്ജതീ’’തി.

അച്ഛിന്നോതി അച്ഛിന്നചീവരോ. നച്ഛാദേന്തോതി തിണേന വാ പണ്ണേന വാ സാഖാഭങ്ഗാദിനാ യേന കേനചി അത്തനോ ഹിരികോപിനം അപ്പടിച്ഛാദേന്തോ. യഥാഹ – ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബം, ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം. യോ ആഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൧൭).

൪൭൬. കുസചീരാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന വാകചീരഫലകചീരാദീനം തിത്ഥിയധജാനം ഗഹണം. ധാരേന്തോ കോചി ആപജ്ജതീതി സേസോ. തത്രാഹ – ‘‘കുസചീരാദീനി ധാരേന്തോ ധാരേന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൨).

൪൭൭. യം നിസ്സട്ഠപത്തം ‘‘അയം തേ ഭിക്ഖു പത്തോ യാവഭേദനായ ധാരേതബ്ബോ’’തി ദിന്നം, തം സക്കച്ചം അധാരേന്തോ ച ദോസവാ ഹോതി ആപജ്ജതി ആപത്തിം. സചിത്തകാചിത്തകദുകസ്സ സഞ്ഞാവിമോക്ഖദുകം യഥാക്കമം പരിയായോതി ആഹ ‘‘സചിത്തകദുക’’ന്തിആദി.

ദുകകഥാവണ്ണനാ.

൪൭൮. യാ ആപത്തി നാഥേ തിട്ഠന്തേ ഹോതി, നോ പരിനിബ്ബുതേ, സാ ആപത്തി അത്ഥി. യാ ആപത്തി നാഥേ പരിനിബ്ബുതേ ഹോതി, ന തു തിട്ഠന്തേ, സാപി അത്ഥി. യാ ആപത്തി നാഥേ തിട്ഠന്തേപി ഹോതി പരിനിബ്ബുതേപി, സാ ആപത്തി അത്ഥീതി യോജനാ.

൪൭൯. സാ കതമാതി ആഹ ‘‘രുഹിരുപ്പാദനാപത്തീ’’തിആദി. തത്ഥ ഥേരമാവുസവാദേന, വദതോ പരിനിബ്ബുതേതി ‘‘യഥാ ഖോ പനാനന്ദ, ഏതരഹി ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവുസോവാദേന സമുദാചരന്തി, ന ഖോ മമച്ചയേന ഏവം സമുദാചരിതബ്ബം…പേ… നവകതരേന ഭിക്ഖുനാ ഥേരതരോ ഭിക്ഖു ‘ഭന്തേ’തി വാ ‘ആയസ്മാ’തി വാ സമുദാചരിതബ്ബോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬) വചനതോ ഥേരം ആവുസോവാദേന സമുദാചരണപച്ചയാ ആപത്തിം പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ആപജ്ജതി, നോ തിട്ഠന്തേതി അത്ഥോ.

൪൮൧. കഥം കാലേയേവ ആപത്തി സിയാ, ന വികാലേ. കഥം വികാലേയേവ ആപത്തി സിയാ, കാലേ ന സിയാ. കഥം കാലേ ചേവ വികാലേ ചാതി ഉഭയത്ഥ സിയാതി പഞ്ഹേ.

൪൮൨. യഥാക്കമം വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ ‘‘ഭുഞ്ജതോ’’തിആദി.

൪൮൩. അവസേസം പന സബ്ബം ആപത്തിം കാലവികാലേസു സബ്ബദാ ആപജ്ജതി, തത്ഥ ച സംസയോ നത്ഥീതി യോജനാ.

൪൮൪. ‘‘അത്ഥാപത്തി രത്തിം ആപജ്ജതി, നോ ദിവാ, അത്ഥാപത്തി ദിവാ ആപജ്ജതി, നോ രത്തിം, അത്ഥാപത്തി രത്തിഞ്ചേവ ആപജ്ജതി ദിവാ ചാ’’തി (പരി. ൩൨൩) വുത്തം തികം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘രത്തിമേവാ’’തിആദി.

൪൮൬. അത്ഥാപത്തി ദസവസ്സോ ആപജ്ജതി, നോ ഊനദസവസ്സോ, സാ കഥം സിയാ. അത്ഥാപത്തി ഊനദസവസ്സോ ആപജ്ജതി, നോ ദസവസ്സോ, സാ കഥം ഹോതി. അത്ഥാപത്തി ദസവസ്സോപി ആപജ്ജതി ഊനദസവസ്സോപീതി ഉഭയത്ഥപി ആപത്തി കഥം ഹോതീതി യോജനാ.

൪൮൭. തത്ഥ വിസ്സജ്ജനമാഹ ‘‘ഉപട്ഠാപേതീ’’തിആദി. ‘‘ബാലോ’’തി ഏതസ്സ ഹി അത്ഥപദം ‘‘അബ്യത്തോ’’തി.

൪൮൮. ഊനദസവസ്സോ ഏവം ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ’’തി പരിസം ഗണ്ഹതി, തഥാ ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി യോജനാ. ‘‘ദസവസ്സോ ഊനോ’’തി പദച്ഛേദോ. ദസവസ്സോ, ഊനദസവസ്സോ ചാതി ഉഭോപേതേ പരിസുപട്ഠാപനാപത്തിതോ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ആപജ്ജന്തേ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന ന-കാരലോപോ.

൪൮൯. കഥം കാളേ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന ജുണ്ഹേ, കഥം ജുണ്ഹേ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന കാളസ്മിം, കഥം കാളേ ച ജുണ്ഹേ ചാതി ഉഭയത്ഥപി ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൪൯൦. വിസ്സജ്ജനമാഹ ‘‘വസ്സ’’ന്തിആദി. ‘‘ആപജ്ജതേ അപ്പവാരേന്തോ’’തി പദച്ഛേദോ. ജുണ്ഹേതി പുരിമപക്ഖേ. കാളകേതി അപരപക്ഖേ.

൪൯൧. അവിപത്തിനാതി ചതുബ്ബിധവിപത്തിരഹിതത്താ അവിപത്തിനാ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം. അവസേസന്തി വസ്സം അനുപഗമനാപത്തിയാ ച പവാരണാപത്തിയാ ച അവസേസം സബ്ബം ആപത്തിം.

൪൯൨. വസ്സൂപഗമനം കാളേ കപ്പതി, ജുണ്ഹേ നോ കപ്പതി, പവാരണാ ജുണ്ഹേ കപ്പതി, കാളേ നോ കപ്പതി, സേസം അനുഞ്ഞാതം സബ്ബം സങ്ഘകിച്ചം കാളേ ച ജുണ്ഹേ ചാതി ഉഭയത്ഥപി കപ്പതീതി യോജനാ.

൪൯൩. അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ഹോതി, ഇതരഉതുദ്വയേ ഗിമ്ഹാനവസ്സാനസങ്ഖാതേ ന ഹോതി, അത്ഥാപത്തി ഗിമ്ഹേയേവ ഹോതി, ന സേസേസു വസ്സാനഹേമന്തസങ്ഖാതേസു, അത്ഥാപത്തി വസ്സേ ഹോതി, നോ ഇതരദ്വയേ ഹേമന്തഗിമ്ഹസങ്ഖാതേതി യോജനാ.

൪൯൪-൬. സാ തിവിധാപി ആപത്തി കതമാതി ആഹ ‘‘ദിനേ പാടിപദക്ഖാതേ’’തിആദി. തത്ഥ ദിനേ…പേ… പുണ്ണമാസിയാതി അപരകത്തികപുണ്ണമാസിയാ കാളപക്ഖപാടിപദദിവസേ പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം പന തം വസ്സസാടികചീവരം സചേ ഹേമന്തേ നിവാസേതി, ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

പച്ഛിമേതി ഏത്ഥ സാമിവചനപ്പസങ്ഗേ ഭുമ്മം. പച്ഛിമസ്സ കത്തികസ്സ യസ്മിം പുണ്ണമേ ദിവസേ വസ്സികസാടികചീവരം പച്ചുദ്ധരിതബ്ബം, തസ്മിം ദിവസേ തം അപച്ചുദ്ധരിത്വാവ പാടിപദേ അരുണം ഉട്ഠാപേന്തോ അപച്ചുദ്ധരണപച്ചയാ ആപത്തി ഹേമന്തേയേവ ആപജ്ജതി, ഇതരേ ഗിമ്ഹാനവസ്സാനഉതുദ്വയേ ന ആപജ്ജതീതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩) നിദ്ദിട്ഠന്തി യോജനാ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വുത്തപാളിയാ കുരുന്ദട്ഠകഥാവചനസ്സ അവിരുജ്ഝനതോ ‘‘തമ്പി സുവുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩) സമന്തപാസാദികായ വുത്തത്താ ‘‘ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി വചനസ്സ ഉഭയമ്പി അത്ഥോ ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൪൯൭. ഗിമ്ഹാനമാസാനം സമ്ബന്ധിനി ഗിമ്ഹികേ ഉതുമ്ഹി. മാസതോ അതിരേകോ അതിരേകമാസോതി കത്വാ അതിരേകമാസോ കാലോ സേസോതി വത്തബ്ബേ കാലേ. പരിയേസന്തോതി അഞ്ഞാതികഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ സതുപ്പാദകരണേന വസ്സികസാടികം പരിയേസന്തോ ച അതിരേകമാസോ സേസോതി കത്വാ നിവാസേന്തോ ച ഗിമ്ഹേ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ‘‘ന തു ഏവ ഇതരഉതുദ്വയേ’’തി പദച്ഛേദോ. ഗിമ്ഹേ പരിയേസന്തോ പുരിമമാസത്തയേ ആപജ്ജതീതി കത്വാ നിവാസേന്തോ അഡ്ഢമാസാധികേ ഗിമ്ഹമാസത്തയേ ആപജ്ജതി. നിസ്സന്ദേഹേ ‘‘ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസതോ പുരിമേസു സത്തസു മാസേസൂ’’തി വുത്തം, തദയുത്തം ‘‘ഗിമ്ഹാനേയേവ ആപജ്ജതീ’’തി ഗിമ്ഹാപത്തിയാ ദസ്സിതത്താ, ‘‘ഇതരഉതുദ്വയേ’’തി പടിസിദ്ധത്താ ച. ഏത്ഥ ച ഗാഥായ പരിയേസനാപത്തിയായേവ ദസ്സനം നിദസ്സനമത്തന്തി കത്വാ നിവാസനാപത്തിയാ ച ഗിമ്ഹേയേവ സമ്ഭവോതി സാപി ദസ്സിതാ.

൪൯൮. ഇധ പന ഇമസ്മിം സാസനേ യോ ഭിക്ഖു വസ്സികസാടികചീവരേ വിജ്ജമാനേ നഗ്ഗോ കായം ഓവസ്സാപേതി, സോ ഹവേ ഏകംസേന വസ്സേ വസ്സാനഉതുമ്ഹി ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൪൯൯. ‘‘അത്ഥാപത്തി സങ്ഘോ ആപജ്ജതി, ന ഗണോ ന പുഗ്ഗലോ, അത്ഥാപത്തി ഗണോ ആപജ്ജതി, ന സങ്ഘോ ന പുഗ്ഗലോ, അത്ഥാപത്തി പുഗ്ഗലോ ആപജ്ജതി, ന സങ്ഘോ ന ഗണോ’’തി (പരി. ൩൨൩) വുത്തത്തികം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ആപജ്ജതി ഹി സങ്ഘോവാ’’തിആദി.

൫൦൦. കഥമാപജ്ജതീതി ആഹ ‘‘അധിട്ഠാന’’ന്തിആദി. അധിട്ഠാനന്തി അധിട്ഠാനുപോസഥം കരോന്തോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധ അത്തനോ യഥാപത്തമുപോസഥം അകത്വാ അപത്തഉപോസഥകരണം ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിദസ്സനസ്സ അധിപ്പേതത്താ, അത്തകരണദോസസ്സ വിസും വിസും വക്ഖമാനത്താ ച ന ഗണോ ന ച പുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ അധിട്ഠാനം കരോന്തോ പുഗ്ഗലോ ച പാരിസുദ്ധിം കരോന്തോ ഗണോ ച നാപജ്ജതീതി യഥാലാഭയോജനാ കാതബ്ബാ. യഥാക്കമം യോജനം കരോമീതി വിപരിയായവികപ്പോ ന കാതബ്ബോ. ഏവമുപരിപി വിപരിയായവിപക്ഖം കത്വാ യഥാലാഭയോജനാവ കാതബ്ബാ.

൫൦൧. ‘‘ഉപോസഥ’’ന്തി ഇദം ‘‘സുത്തുദ്ദേസമധിട്ഠാന’’ന്തി പദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം.

൫൦൨. സുത്തുദ്ദേസം കരോന്തോ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന പാരിസുദ്ധിം ഗണ്ഹാതി. സുത്തുദ്ദേസം, പാരിസുദ്ധിം വാ ഉപോസഥം കരോന്തോ പുഗ്ഗലോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സുത്തുദ്ദേസം കരോന്തോ സങ്ഘോ ച നാപജ്ജതി, പാരിസുദ്ധിം കരോന്തോ ഗണോ ച ന ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൫൦൩. കഥം പന ഗിലാനോവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ന അഗിലാനോ, കഥം അഗിലാനോവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, നോ ഗിലാനോ, കഥം ഗിലാനോ ച അഗിലാനോ ച ഉഭോപി ആപജ്ജന്തീതി യോജനാ.

൫൦൪. യോ പന അകല്ലകോ ഗിലാനോ അഞ്ഞേന പന ഭേസജ്ജേന അത്ഥേ സതി തദഞ്ഞം തതോ അഞ്ഞം ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതി, സോ ആപജ്ജതി പാചിത്തിയാപത്തിന്തി യോജനാ.

൫൦൫. ഭേസജ്ജേന അത്ഥേ അവിജ്ജമാനേപി സചേ ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതി, അഗിലാനോവ വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. സേസം പന ആപത്തിം ഗിലാനഅഗിലാനാ ഉഭോപി ആപജ്ജന്തി.

൫൦൬. അത്ഥാപത്തി അന്തോവ ആപജ്ജതി, ന ബഹിദ്ധാ, തഥാ അത്ഥാപത്തി ബഹി ഏവ ആപജ്ജതി, ന അന്തോ, അത്ഥാപത്തി അന്തോ, ബഹിദ്ധാതി ഉഭയത്ഥപി ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൫൦൭. കേവലം അന്തോയേവ ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൫൦൮. മഞ്ചാദിന്തി സങ്ഘികമഞ്ചാദിം.

൫൦൯. ‘‘അന്തോസീമായ ഏവ ആപത്തി’’ന്തി പദച്ഛേദോ. കഥം അന്തോസീമായ ഏവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, നേവ ബഹിസീമായ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, കഥം ബഹിസീമായ ഏവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, നോ അന്തോസീമായ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, കഥം അന്തോസീമായ ച ബഹിസീമായ ചാതി ഉഭയത്ഥപി ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൫൧൦. സഛത്തുപാഹനോ ഭിക്ഖൂതി ഛത്തുപാഹനസഹിതോ ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു. പവിസന്തോ തപോധനോതി ആഗന്തുകവത്തം അദസ്സേത്വാ സങ്ഘാരാമം പവിസന്തോ.

൫൧൧. ‘‘ഉപചാരസ്സ അതിക്കമേ’’തി പദച്ഛേദോ.

൫൧൨. സേസം സബ്ബം ആപത്തിം അന്തോസീമായ ച ബഹിസീമായ ച ആപജ്ജതീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി വസ്സച്ഛേദാപത്തിം ബഹിസീമാഗതോ ആപജ്ജതി, ഭിക്ഖുനീആരാമപവേസനാപത്തിം അന്തോസീമായ ആപജ്ജതി, തദുഭയം പന ആഗന്തുകഗമികവത്തഭേദാപത്തീഹി ഏകപരിച്ഛേദന്തി ഉപലക്ഖണതോ ഏതേനേവ വിഞ്ഞായതീതി വിസും ന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഈദിസേസു ഠാനേസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തികകഥാവണ്ണനാ.

൫൧൫. വചീദ്വാരികമാപത്തിന്തി മുസാവാദപേസുഞ്ഞഹരണാദിവസേന വചീദ്വാരേ ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിം. പരവാചായ സുജ്ഝതീതി സങ്ഘമജ്ഝേ ഏകവാചികായ തിണവത്ഥാരകകമ്മവാചായ സുജ്ഝതി.

൫൧൬. വജ്ജമേവ വജ്ജതാ, തം, പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

൫൧൮-൯. തം ദേസേത്വാ വിസുജ്ഝന്തോതി തം ദേസേത്വാ വിസുദ്ധോ ഹോന്തോ. യാവതതിയകം പനാതി യാവതതിയേന സമനുഭാസനകമ്മേന ആപന്നം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം പന. പരിവാസാദീതി ആദി-സദ്ദേന മാനത്തമൂലായപടികസ്സനഅബ്ഭാനാനി ഗഹിതാനി.

൫൨൨. കായദ്വാരികമാപത്തിന്തി കായദ്വാരേന ആപജ്ജിതബ്ബം പഹാരദാനാദിആപത്തിം.

൫൨൩. കായേനേവ വിസുജ്ഝതീതി തിണവത്ഥാരകം ഗന്ത്വാ കായസാമഗ്ഗിം ദേന്തോ വിസുജ്ഝതി.

൫൨൬. യോ സുത്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, സോ കഥം പടിബുദ്ധോ വിസുജ്ഝതി. യോ പടിബുദ്ധോവ ആപന്നോ, സോ കഥം സുത്തോ സുജ്ഝതീതി യോജനാ.

൫൨൮. സഗാരസേയ്യകാദിന്തി മാതുഗാമേന സഹസേയ്യാദിആപത്തിം.

൫൨൯. ജഗ്ഗന്തോതി ജാഗരന്തോ നിദ്ദം വിനോദേന്തോ.

൫൩൧. പടിബുദ്ധോതി അനിദ്ദായന്തോ.

൫൩൨. അചിത്തോതി ‘‘സിക്ഖാപദം വീതിക്കമിസ്സാമീ’’തി ചിത്താ ഭാവേന അചിത്തോ.

൫൩൫. സചിത്തകാപത്തിന്തി വികാലഭോജനാദിആപത്തിം. തിണവത്ഥാരേ സയന്തോ നിദ്ദായന്തോ തിണവത്ഥാരകകമ്മേ കരിയമാനേ ‘‘ഇമിനാഹം കമ്മേന ആപത്തിതോ വുട്ഠാമീ’’തി ചിത്തരഹിതോ വുട്ഠഹന്തോ അചിത്തകോ വിസുജ്ഝതി.

൫൩൬. പച്ഛിമം തു പദദ്വയന്തി –

‘‘ആപജ്ജിത്വാ അചിത്തോവ, അചിത്തോവ വിസുജ്ഝതി;

ആപജ്ജിത്വാ സചിത്തോവ, സചിത്തോവ വിസുജ്ഝതീ’’തി. –

പദദ്വയം. അമിസ്സേത്വാതി അചിത്തസചിത്തപദേഹി ഏവമേവ മിസ്സം അകത്വാ. ഏത്ഥാതി പുരിമപദദ്വയേ. വുത്താനുസാരേനാതി വുത്തനയാനുസാരേന.

൫൩൯. കമ്മതോതി സമനുഭാസനകമ്മതോ.

൫൪൦. ആപജ്ജിത്വാ അകമ്മതോതി സമനുഭാസനകമ്മം വിനാവ ആപജ്ജിത്വാ.

൫൪൧. സമനുഭാസനേ ആപജ്ജിതബ്ബം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം സമനുഭാസനമാഹ കാരണൂപചാരേന.

൫൪൨. അവസേസന്തി മുസാവാദപാചിത്തിയാദികം.

൫൪൩. വിസുജ്ഝതി അസമ്മുഖാതി സങ്ഘസ്സ അസമ്മുഖാ വിസുജ്ഝതി. ഇദഞ്ച സമ്മുഖാവിനയേന ചേവ പടിഞ്ഞാതകരണേന ച സമേന്തം ആപത്താധികരണം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ പുഗ്ഗലസമ്മുഖതായ സബ്ഭാവേപി സങ്ഘസ്സ അസമ്മുഖതായ ആപജ്ജതി വാ വിസുജ്ഝതി വാതി ‘‘അസമ്മുഖാ’’തി വുത്തം.

൫൫൧. ‘‘അചിത്തകചതുക്കം അജാനന്തചതുക്ക’’ന്തി കുസലത്തികഫസ്സപഞ്ചകാദിവോഹാരോ വിയ ആദിപദവസേന വുത്തോ.

൫൫൨-൩. അത്ഥാപത്തി ആഗന്തുകോ ആപജ്ജതി, ന ചേതരോ ആവാസികോ ആപജ്ജതി, അത്ഥാപത്തി ആവാസികോവ ആപജ്ജതി, ന ചേതരോ ആഗന്തുകോ ആപജ്ജതി, അത്ഥാപത്തി ആഗന്തുകോ ച ആവാസികോ ച തേ ഉഭോപി ആപജ്ജന്തി, ഉഭോ സേസം ന ആപജ്ജന്തി അത്ഥീതി യോജനാ.

൫൫൫. ഇതരോതി ആവാസികോ. ആവാസവത്തന്തി ആവാസികേന ആഗന്തുകസ്സ കാതബ്ബവത്തം. ആവാസീതി ആവാസികോ.

൫൫൬. ന ചേവാഗന്തുകോതി തം ആവാസികവത്തം അകരോന്തോ ആഗന്തുകോ ന ചേവ ആപജ്ജതി. സേസം കായവചീദ്വാരികം ആപത്തിം. ഉഭോപി ആഗന്തുകആവാസികാ. ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണം ആപത്തിം ന ആപജ്ജന്തി.

൫൫൭. വത്ഥുനാനത്തതാതി വീതിക്കമനാനത്തതാ. ആപത്തിനാനത്തതാതി പാരാജികാദീനം സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞനാനത്തതാ.

൫൬൩. ‘‘പാരാജികാനം…പേ… നാനഭാവോ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം സങ്ഘാദിസേസാനം അനിയതാദീഹി വത്ഥുനാനതായ ചേവ ആപത്തിനാനതായ ച ലബ്ഭമാനത്താ.

൫൬൫. അയമേവ വിനിച്ഛയോതി ന കേവലം പാരാജികാപത്തീസുയേവ സാധാരണാപത്തിയോ ഏകതോ ച വിസുഞ്ച ആപജ്ജന്താനം യഥാവുത്തവിനിച്ഛയോ, അഥ ഖോ അവസേസസാധാരണാപത്തിയോപി വുത്തനയേന ആപജ്ജതി, അയമേവ വിനിച്ഛയോ യോജേതബ്ബോ.

൫൭൭. ആദിയന്തോ ഗണ്ഹന്തോ. പയോജേന്തോതി ഗണ്ഹാപേന്തോ.

൫൭൯. ഊനകം പാദം…പേ… ലഹും ഫുസേതി ഥുല്ലച്ചയം, ദുക്കടഞ്ച സന്ധായാഹ.

൫൮൦. ഏതേനേവ ഉപായേന, സേസകമ്പി പദത്തയന്തി യോ അയം പഠമവിനിച്ഛയേ വുത്തനയോ, ഏതേനേവ നയേന ഊനപാദം ആദിയന്തോ ലഹുകാപത്തിം ആപജ്ജതി, പാദം വാ അതിരേകപാദം വാ ഗഹണത്ഥം ആണാപേന്തോ ഗരും പാരാജികാപത്തിം ആപജ്ജതി, പാദം വാ അതിരേകപാദം വാ ഗണ്ഹന്തോ ച ഗഹണത്ഥായ ആണാപേന്തോ ച ഗരുകേ പാരാജികാപത്തിയംയേവ തിട്ഠതി, ഊനപാദം ഗണ്ഹന്തോ ച ഗഹണത്ഥായ ആണാപേന്തോ ച ലഹുകേ ഥുല്ലച്ചയേ, ദുക്കടേ വാ തിട്ഠതീതി ഏവം സേസകമ്പി ഇമം പദത്തയം. അത്ഥസമ്ഭവതോയേവാതി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സമ്ഭവവസേനേവ.

൫൮൧-൨. കഥം കാലേയേവ ആപത്തി സിയാ, നോ വികാലേ, വികാലേയേവ ആപത്തി സിയാ, ന ച കാലേ, അത്ഥാപത്തി കാലേ ച പകാസിതാ വികാലേ ച, അത്ഥാപത്തി നേവ കാലേ ച പകാസിതാ നേവ വികാലേ ചാതി യോജനാ.

൫൮൬-൭. കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കിം കാലേ കപ്പതി വികാലേ തു നോ കപ്പതി, വികാലേ ഗഹിതം കിം വികാലേ കപ്പതി, നോ കാലേ കപ്പതി, കാലേ ച വികാലേ ച പടിഗ്ഗഹിതം കിം നാമ കാലേ ച വികാലേ ച കപ്പതി, കാലേ ച വികാലേ ച പടിഗ്ഗഹിതം കിം നാമ കാലേ ച വികാലേ ച ന കപ്പതി, വദ ഭദ്രമുഖാതി യോജനാ.

൫൮൯. വികാലേയേവ കപ്പതി, അപരജ്ജു കാലേപി ന കപ്പതീതി യോജനാ.

൫൯൨. കുലദൂസനകമ്മാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന അഭൂതാരോചനരൂപിയസംവോഹാരവിഞ്ഞത്തികുഹനാദീനം സങ്ഗഹോ.

൫൯൩-൪. കതമാ ആപത്തി പച്ചന്തിമേസു ദേസേസു ആപജ്ജതി, ന മജ്ഝിമേ, കതമാ ആപത്തി മജ്ഝിമേ പന ദേസസ്മിം ആപജ്ജതി, ന ച പച്ചന്തിമേസു, കതമാ ആപത്തി പച്ചന്തിമേസു ചേവ ദേസേസു ആപജ്ജതി മജ്ഝിമേ ച, കതമാ ആപത്തി പച്ചന്തിമേസു ചേവ ദേസേസു ന ആപജ്ജതി ന മജ്ഝിമേ ചാതി യോജനാ.

൫൯൬. ‘‘സോ ഗുണങ്ഗുണുപാഹന’’ന്തി പദച്ഛേദോ. സോ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ.

൫൯൯. ഏവം ‘‘ആപജ്ജതി, നാപജ്ജതീ’’തി പദവസേന പച്ചന്തിമചതുക്കം ദസ്സേത്വാ ‘‘നേവ കപ്പതി, ന കപ്പതീ’’തി പദവസേന ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പച്ചന്തിമേസൂ’’തിആദി.

൬൦൧. വുത്തന്തി ‘‘ഗണേന പഞ്ചവഗ്ഗേനാ’’തിആദിഗാഥായ ഹേട്ഠാ വുത്തം.

൬൦൩. ഏവം വത്തുന്തി ‘‘ന കപ്പതീ’’തി വത്തും. പഞ്ചലോണാദികന്തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ലോണാനീ’’തിആദി.

൬൦൮. അനുഞ്ഞാതട്ഠാനസ്സ അന്തോ നോ ആപജ്ജതി, തം അതിക്കമന്തോ ബഹിയേവ ച ആപജ്ജതീതി യോജനാ.

൬൧൨. സേക്ഖപഞ്ഞത്തീതി സേഖിയപഞ്ഞത്തി.

൬൧൩. അഗണാതി അദുതിയാ. ഏത്ഥ ഹി ഏകാപി ഗണോ നാമ.

൬൧൪. ഉഭയത്ഥപി അസാധാരണമാപത്തിന്തി ഭിക്ഖുനീനം നിയതാപഞ്ഞത്തി വേദിതബ്ബാ.

൬൧൬. ഗിലാനോ ച നാപജ്ജതി, അഗിലാനോ ച നാപജ്ജതീതി ഏവം ഉഭോപി നാപജ്ജന്തീതി യോജനാ. തികാദീസു ദസ്സിതാനം പദാനം ചതുക്കാദിദസ്സനവസേന പുനപ്പുനം ഗഹണം.

൬൧൮. ‘‘ആപജ്ജതി അഗിലാനോവാ’’തി പദച്ഛേദോ.

ചതുക്കകഥാവണ്ണനാ.

൬൨൦. ‘‘ഗരുഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഗരു’’ന്തി നിഗ്ഗഹീതാഗമോ.

൬൨൧. പഞ്ച കഥിനാനിസംസാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ.

൬൨൬. അഗ്ഗിസത്ഥനഖക്കന്തന്തി അഗ്ഗിസത്ഥനഖേഹി അക്കന്തം ഫുട്ഠം, പഹടന്തി അത്ഥോ. അബീജന്തി നോബീജം. ഉബ്ബട്ടബീജകന്തി നിബ്ബട്ടബീജകം.

൬൨൮. പവാരണാപീതി പടിക്ഖേപപവാരണാപി. ഓദനാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന സത്തുകുമ്മാസമച്ഛമംസാനം ഗഹണം. കായാദിഗഹണേനാതി കായേന വാ കായപടിബദ്ധേന വാ ഗഹണേന. ‘‘ദാതുകാമാഭിഹാരോ ച, ഹത്ഥപാസേരണക്ഖമ’’ന്തി ഇമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സദ്ധിം തേസം ദ്വിന്നമേകം ഗഹേത്വാ പടിഗ്ഗഹണാ പഞ്ചേവ ഹോന്തി.

൬൨൯-൩൦. വിനയഞ്ഞുകസ്മിന്തി വിനയധരേ പുഗ്ഗലേ. സകഞ്ച സീലന്തി അത്തനോ പാതിമോക്ഖസംവരസീലഞ്ച. സുരക്ഖിതം ഹോതീതി ആപത്താനാപത്തികപ്പിയാകപ്പിയാനം വിജാനന്തതായ അസേവിതബ്ബം പഹായ സേവിതബ്ബംയേവ സേവനവസേന സുട്ഠു രക്ഖിതം ഹോതി. കുക്കുച്ചമഞ്ഞസ്സ നിരാകരോതീതി അഞ്ഞസ്സ സബ്രഹ്മചാരിനോ കപ്പിയാകപ്പിയവിസയേ ഉപ്പന്നം കുക്കുച്ചം നിവാരേതി. വിസാരദോ ഭാസതി സങ്ഘമജ്ഝേതി കപ്പിയാകപ്പിയാനം വിനിച്ഛയകഥായ ഉപ്പന്നായ നിരാസങ്കോ നിബ്ഭയോ വോഹരതി. വേരിഭിക്ഖൂതി അത്തപച്ചത്ഥികേ പുഗ്ഗലേ. ധമ്മസ്സ ചേവ ഠിതിയാ പവത്തോതി ‘‘വിനയോ നാമ സാസനസ്സ ആയു, വിനയേ ഠിതേ സാസനം ഠിതം ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൨൫൧) വചനതോ സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ പടിപന്നോ ഹോതി. തസ്മാ കാരണാ. തത്ഥ വിനയഞ്ഞുഭാവേ. ധീരോ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു.

പഞ്ചകകഥാവണ്ണനാ.

൬൩൧-൨. ഛളഭിഞ്ഞേനാതി ഛ അഭിഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ഛളഭിഞ്ഞോ, തേന. അതിക്കന്തപമാണം മഞ്ചപീഠം, അതിക്കന്തപമാണം നിസീദനഞ്ച തഥാ അതിക്കന്തപമാണം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിവസ്സസാടികചീവരഞ്ച സുഗതസ്സ ചീവരേ പമാണികചീവരന്തി ഛ.

൬൩൩-൪. അഞ്ഞാണഞ്ച കുക്കുച്ചഞ്ച അഞ്ഞാണകുക്കുച്ചാ, തേഹി, അഞ്ഞാണതായ ചേവ കുക്കുച്ചപകതതായ ചാതി വുത്തം ഹോതി. വിപരീതായ സഞ്ഞായ കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞായ, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞായ.

തത്ഥ കഥം അലജ്ജിതായ ആപജ്ജതി? അകപ്പിയഭാവം ജാനന്തോയേവ മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമം കരോതി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ). വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതി;

ആപത്തിം പരിഗൂഹതി;

അഗതിഗമനഞ്ച ഗച്ഛതി;

ഏദിസോ വുച്ചതി അലജ്ജീ പുഗ്ഗലോ’’തി. (പരി. ൩൫൯);

കഥം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി? അഞ്ഞാണപുഗ്ഗലോ മന്ദോ മോമൂഹോ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം അജാനന്തോ അകത്തബ്ബം കരോതി, കത്തബ്ബം വിരാധേതി. ഏവം അഞ്ഞാണതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കുക്കുച്ചപകതതായ ആപജ്ജതി? കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ വിനയധരം പുച്ഛിത്വാ കപ്പിയം ചേ, കത്തബ്ബം സിയാ, അകപ്പിയം ചേ, ന കത്തബ്ബം, അയം പന ‘‘വട്ടതീ’’തി മദ്ദിത്വാ വീതിക്കമതിയേവ. ഏവം കുക്കുച്ചപകതതായ ആപജ്ജതി.

കഥം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞായ ആപജ്ജതി? സൂകരമംസം ‘‘അച്ഛമംസ’’ന്തി ഖാദതി, കാലേ വികാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി. ഏവം കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞായ ആപജ്ജതി.

കഥം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞായ ആപജ്ജതി? അച്ഛമംസം ‘‘സൂകരമംസ’’ന്തി ഖാദതി, വികാലേ കാലസഞ്ഞായ ഭുഞ്ജതി. ഏവം അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞായ ആപജ്ജതി.

കഥം സതിസമ്മോസായ ആപജ്ജതി? സഹസേയ്യചീവരവിപ്പവാസാദീനി സതിസമ്മോസായ ആപജ്ജതി.

൬൩൫-൮. ‘‘ഭിക്ഖുനാ ഉപട്ഠപേതബ്ബോ’’തി പദച്ഛേദോ. ധമ്മചക്ഖുനാതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലസങ്ഖാതോ പടിപത്തിധമ്മോവ ചക്ഖു ഏതസ്സാതി ധമ്മചക്ഖു, തേന ഛഹി അങ്ഗേഹി യുത്തേന ധമ്മചക്ഖുനാ പന ഭിക്ഖുനാ ഉപസമ്പാദനാ കാതബ്ബാ, നിസ്സയോ ചേവ ദാതബ്ബോ, സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോതി യോജനാ. ആപത്തിം ജാനാതി, അനാപത്തിം ജാനാതി, ഗരും ആപത്തിം ജാനാതി, ലഹും ആപത്തിം ജാനാതീതി യോജനാ. അസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉഭയാനി പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരാ സ്വാഗതാനി ഭവന്തി, അത്ഥതോ സുവിഭത്താനി ഭവന്തി, സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ സുവിനിച്ഛിതാനി ഭവന്തി, ദസവസ്സോ വാ ഹോതി, അതിരേകദസവസ്സോ വാതി യോജനാ.

ഛക്കകഥാവണ്ണനാ.

൬൩൯. സത്ത സാമീചിയോ വുത്താതി ‘‘സോ ച ഭിക്ഖു അനബ്ഭിതോ, തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗാരയ്ഹാ, അയം തത്ഥ സാമീചി, യുഞ്ജന്തായസ്മന്തോ സകം, മാ വോ സകം വിനസ്സാതി അയം തത്ഥ സാമീചി, അയം തേ ഭിക്ഖു പത്തോ യാവ ഭേദനായ ധാരേതബ്ബോതി, അയം തത്ഥ സാമീചി, തതോ നീഹരിത്വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവിഭജിതബ്ബം, അയം തത്ഥ സാമീചി, അഞ്ഞാതബ്ബം പരിപുച്ഛിതബ്ബം പരിപഞ്ഹിതബ്ബം, അയം തത്ഥ സാമീചി, യസ്സ ഭവിസ്സതി, സോ ഹരിസ്സതീതി, അയം തത്ഥ സാമീചീ’’തി ഛ സാമീചിയോ ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേവുത്താ, ‘‘സാ ച ഭിക്ഖുനീ അനബ്ഭിതാ, താ ച ഭിക്ഖുനിയോ ഗാരയ്ഹാ, അയം തത്ഥ സാമീചീ’’തി ഭിക്ഖുനിപാതിമോക്ഖേ വുത്തായ സദ്ധിം സത്ത സാമീചിയോ വുത്താ. സത്തേവ സമഥാപി ചാതി സമ്മുഖാവിനയാദിസമഥാപി സത്തേവ വുത്താ. പഞ്ഞത്താപത്തിയോ സത്താതി പാരാജികാദയോ പഞ്ഞത്താപത്തിയോ സത്ത വുത്താ. സത്തബോജ്ഝങ്ഗദസ്സിനാതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യാഥാവതോ പസ്സന്തേന ഭഗവതാ.

സത്തകകഥാവണ്ണനാ.

൬൪൦-൧. ഇധ കുലദൂസകോ ഭിക്ഖു ആജീവസ്സേവ കാരണാ പുപ്ഫേന, ഫലേന, ചുണ്ണേന, മത്തികായ, ദന്തകട്ഠേഹി, വേളുയാ, വേജ്ജികായ, ജങ്ഘപേസനികേനാതി ഇമേഹി അട്ഠഹി ആകാരേഹി കുലാനി ദൂസേതീതി യോജനാ. ‘‘പുപ്ഫേനാ’’തിആദിനാ പുപ്ഫാദിനാ ദാനമേവ ഉപലക്ഖണതോ ദസ്സേതി. പുപ്ഫേനാതി പുപ്ഫദാനേനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പുപ്ഫദാനാദയോ കുലദൂസനേ വുത്താ.

൬൪൨-൫. ‘‘അട്ഠധാനതിരിത്താപി, അതിരിത്താപി അട്ഠധാ’’തിദ്വീസു അട്ഠകേസു അട്ഠ അനതിരിത്തേ താവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അകപ്പിയകതഞ്ചേവാ’’തിആദി. ഗിലാനാനതിരിത്തകന്തി നിദ്ദിട്ഠാ ഇമേ അട്ഠേവ അനതിരിത്തകാ ഞേയ്യാതി യോജനാ. അകപ്പിയകതാദയോ പവാരണസിക്ഖാപദകഥാവണ്ണനായ വുത്താ.

൬൪൬. ഞാതഞത്തിസൂതി ഞാതദുക്കടം, ഞത്തിദുക്കടഞ്ച. പടിസാവനേതി പടിസ്സവേ. അട്ഠദുക്കടാനം വിനിച്ഛയോ ദുതിയപാരാജികകഥാവണ്ണനായ വുത്തോ.

൬൪൮-൯. ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാതി യസകുലപുത്താദീനം ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി വചനേന ഭഗവതാ ദിന്നഉപസമ്പദാ. സരണഗമനേന ചാതി പഠമബോധിയം തീഹി സരണഗമനേഹി അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ. പഞ്ഹാബ്യാകരണോവാദാതി സോപാകസ്സ പഞ്ഹാബ്യാകരണോപസമ്പദാ, മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ ദിന്നഓവാദപടിഗ്ഗഹണോപസമ്പദാ ച. ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹോതി മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ അനുഞ്ഞാതഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണോപസമ്പദാ.

ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേനാതി ഇദാനി ഭിക്ഖുഉപസമ്പദാ. അട്ഠവാചികാതി ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന, ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേനാതി അട്ഠഹി കമ്മവാചാഹി ഭിക്ഖുനീനം ഉപസമ്പദാ അട്ഠവാചികാ നാമ. ദൂതേന ഭിക്ഖുനീനന്തി അഡ്ഢകാസിയാ ഗണികായ അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനീനം ദൂതേന ഉപസമ്പദാ.

൬൫൦. സുദ്ധദിട്ഠിനാതി സുട്ഠു സവാസനകിലേസാനം പഹാനേന പരിസുദ്ധാ സമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതാ ദിട്ഠി ഏതസ്സാതി സുദ്ധദിട്ഠി, തേന സമന്തചക്ഖുനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന.

൬൫൧. പാപിച്ഛാ നാമ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛാ.

൬൫൨-൩. ന ച മജ്ജപോ സിയാതി മജ്ജപോ ന സിയാ മജ്ജം പിവന്തോ ന ഭവേയ്യ, മജ്ജം ന പിവേയ്യാതി അത്ഥോ. അബ്രഹ്മചരിയാതി (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൭൧) അസേട്ഠചരിയതോ മേഥുനാ വിരമേയ്യ. രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനന്തി ഉപോസഥം ഉപവുത്ഥോ രത്തിഭോജനഞ്ച ദിവാവികാലഭോജനഞ്ച ന ഭുഞ്ജേയ്യ. ന ച ഗന്ധമാചരേതി ഗന്ധഞ്ച ന വിലിമ്പേയ്യ. മഞ്ചേ ഛമായം വ സയേഥ സന്ഥതേതി കപ്പിയമഞ്ചേ വാ സുധാദിപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ വാ തിണപണ്ണപലാലാദീനി സന്ഥരിത്വാ കതേ സന്ഥതേ വാ സയേഥാതി അത്ഥോ. ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥന്തി ഏതം പാണാതിപാതാദീനി അസമാചരന്തേന ഉപവുത്ഥം ഉപോസഥം അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതത്താ ‘‘അട്ഠങ്ഗിക’’ന്തി വദന്തി. ദുക്ഖന്തഗുനാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തം അമതമഹാനിബ്ബാനം ഗതേന പത്തേന ബുദ്ധേന പകാസിതന്തി യോജനാ.

൬൫൪. ഭിക്ഖുനോവാദകഭിക്ഖുനോ അട്ഠങ്ഗാനി ഭിക്ഖുനോവാദകഥാവണ്ണനായ ദസ്സിതാനേവ.

അട്ഠകകഥാവണ്ണനാ.

൬൫൫. ഭോജനാനി പണീതാനി നവ വുത്താനീതി പണീതാനി ഹി ഭോജനസിക്ഖാപദേ വുത്താനി. ദസസു അകപ്പിയമംസേസു മനുസ്സമംസവജ്ജിതാനി നവ മംസാനി ഖാദന്തസ്സ ദുക്കടം നിദ്ദിട്ഠന്തി യോജനാ.

൬൫൬. പാതിമോക്ഖ…പേ… പരിദീപിതാതി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചുദ്ദേസാ, ഭിക്ഖുനീനം അനിയതുദ്ദേസേഹി വിനാ ചത്താരോതി ഉദ്ദേസാ നവ ദീപിതാ. ഉപോസഥാ നവേവാതി ദിവസവസേന തയോ, കാരകവസേന തയോ, കരണവസേന തയോതി നവ ഉപോസഥാ. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സങ്ഘോ നവഹി ഭിജ്ജതീതി നവഹി പുഗ്ഗലേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതീതി യോജനാ. യഥാഹ –