വിനയവിനിച്ഛയ-ടീകാ (ദുതിയോ ഭാഗോ)

പാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ

൧൮൩൦-൧. ഏവം നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന ദ്വേനവുതി പാചിത്തിയാനി ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം നിദ്ദിട്ഠേ പാടിദേസനീയേ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘യോ ചന്തരഘര’’ന്തിആദി. തത്ഥ അന്തരഘരന്തി രഥികാദിമാഹ. യഥാഹ ‘‘അന്തരഘരം നാമ രഥികാ ബ്യൂഹം സിങ്ഘാടകം ഘര’’ന്തി.

യോ പന ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിട്ഠായ അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ യം കിഞ്ചി ഖാദനം, ഭോജനമ്പി വാ സഹത്ഥാ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗഹണേ ദുക്കടം, ഭോഗേ അജ്ഝോഹാരേ പാടിദേസനീയം സിയാതി യോജനാ.

ഇതോ പട്ഠായ ചതസ്സോ ഗാഥാ ഉപ്പടിപാടിയാ പോത്ഥകേസു ലിഖിതാ, താസം അയം പടിപാടി – ‘‘ഏത്ഥന്തരഘര’’ന്തി തതിയാ, ‘‘തസ്മാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി ചതുത്ഥീ, ‘‘രഥികാദീസൂ’’തി പഞ്ചമീ, ‘‘രഥികായപി വാ’’തി ഛട്ഠീ. പടിപാടി പനായം മാതികട്ഠകഥക്കമേന വേദിതബ്ബാ. ഇമായ പടിപാടിയാ താസം അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി –

൧൮൩൨-൩. പുരിമഗാഥാദ്വയേന പദഭാജനാഗതസാമഞ്ഞവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അട്ഠകഥാഗതം വിസേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം പഠമപാടിദേസനീയസിക്ഖാപദേ. തസ്സാതി അഞ്ഞാതികഭിക്ഖുനിയാ. വാക്യതോതി ‘‘അന്തരഘരം പവിട്ഠായാ’’തി വചനതോ. ഹി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. യസ്മാ ഭിക്ഖുസ്സ ഠിതട്ഠാനം നപ്പമാണന്തി അട്ഠകഥായ (പാചി. അട്ഠ. ൫൫൩) വണ്ണിതം, തസ്മാ ആരാമാദീസു ഠത്വാ ദേന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ വീഥിആദീസു ഠത്വാ യോ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ ചേ, ഏവം പടിഗ്ഗണ്ഹതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ന ദോസോതി യോജനാ. പരിഭോഗസ്സ പടിഗ്ഗഹണമൂലകത്താ ന ദോസോ. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതോ’’തി ഇമിനാ പരിഭോഗേ പാടിദേസനീയാഭാവോ ച ദീപിതോ ഹോതി.

൧൮൩൪. സചേ ഭിക്ഖുനീ രഥികാദീസു ഠത്വാ ഭോജനം ദേതി, ഭിക്ഖു അന്തരാരാമേ ഠത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ചേ, തസ്സ ആപത്തീതി യോജനാ. ഗാഥാബന്ധവസേന ‘‘ഭിക്ഖുനി ഭോജന’’ന്തി രസ്സത്തം. ആപത്തീതി ച പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗേസു ദുക്കടപാടിദേസനീയാപത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം.

൧൮൩൫. രഥികാദീസു ഠത്വാ ഭിക്ഖുനീ ഭോജനം ദേതി ചേ, തം രഥികായപി വാ…പേ… അയം നയോതി യോജനാ. തത്ഥ രഥികാതി രച്ഛാ. ബ്യൂഹന്തി അനിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഠിതാ ഗതപച്ചാഗതരച്ഛാ. സന്ധി നാമ ഘരസന്ധി. സിങ്ഘാടകന്തി ചതുക്കോണം വാ തികോണം വാ മഗ്ഗസമോധാനട്ഠാനം. അയം നയോതി ‘‘ആപത്തീ’’തി അനന്തരഗാഥായ വുത്തനയോ.

൧൮൩൭. ആമിസേന അസമ്ഭിന്നരസം സന്ധായ ഇദം ദുക്കടം ഭാസിതം. ആമിസേന സമ്ഭിന്നേ ഏകരസേ യാമകാലികാദിമ്ഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹാരേ പാടിദേസനീയാപത്തി സിയാതി യോജനാ.

൧൮൩൮. ഏകതോഉപസമ്പന്നഹത്ഥതോതി ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ ഹത്ഥതോ. യഥാഹ ‘‘ഏകതോഉപസമ്പന്നായാതി ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൫൩). ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ പന യഥാവത്ഥുകമേവാതി.

൧൮൩൯. അഞ്ഞാതികായ ഞാതികസഞ്ഞിസ്സ, തഥേവ വിമതിസ്സ ച ദുക്കടന്തി യോജനാ.

൧൮൪൦. അഞ്ഞാതികായ ദാപേന്തിയാ ഭൂമിയാ നിക്ഖിപിത്വാ ദദമാനായ വാ അന്തരാരാമാദീസു ഠത്വാ ദേന്തിയാ പടിഗ്ഗണ്ഹതോ ഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ. അന്തരാരാമാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയതിത്ഥിയസേയ്യാപടിക്കമനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിക്കമനം നാമ ഭോജനസാലാ.

൧൮൪൧. ഗാമതോ ബഹി നീഹരിത്വാ ദേതീതി യോജനാ.

൧൮൪൨. ഹത്ഥതോതി ഏത്ഥ ‘‘ഗഹണേ’’തി സേസോ. തഥാതി അനാപത്തി. സമുട്ഠാനം ഇദം സിക്ഖാപദം ഏളകലോമേന സമം മതന്തി യോജനാ.

പഠമപാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ.

൧൮൪൩-൪. അവുത്തേതി വക്ഖമാനനയേന അവുത്തേ. ഏകേനപി ച ഭിക്ഖുനാതി സമ്ബന്ധോ. അപസക്കാതി അപഗച്ഛ. ആദി-അത്ഥവാചിനാ ഇതി-സദ്ദേന ‘‘അപസക്ക താവ, ഭഗിനി, യാവ ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി വാക്യസേസോ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇമിനാ അപസാദനാകാരോ സന്ദസ്സിതോ. ‘‘ഏകേനപി ച ഭിക്ഖുനാ’’തി ഇമിനാ അവകംസോ ദസ്സിതോ. ഉക്കംസോ പന ‘‘തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സാ ഭിക്ഖുനീ അപസാദേതബ്ബാ’’തി പാളിതോപി ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ആമിസ’’ന്തി സാമഞ്ഞവചനേപി പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരസ്സേവ ഗഹണം. യഥാഹ ‘‘പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേനാ’’തി. ഭോഗേതി ച ഏകതോഉപസമ്പന്നന്തി ച വുത്തത്ഥമേവ.

൧൮൪൫. തഥേവാതി ദുക്കടം. തത്ഥാതി അനുപസമ്പന്നായ.

൧൮൪൬. അത്തനോ ഭത്തേ ദിന്നേപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, പുരിമസിക്ഖാപദേന പന ആപത്തിസമ്ഭവാ ‘‘ന ദേതീ’’തി വുത്തം. യഥാഹ ‘‘അത്തനോ ഭത്തം ദാപേതി, ന ദേതീതി ഏത്ഥ സചേപി അത്തനോ ഭത്തം ദേതി, ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തിയേവ, പുരിമസിക്ഖാപദേന ആപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൫൮). തഥാതി അനാപത്തി. ഉഭയസിക്ഖാപദേഹിപി അനാപത്തിം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പദേതി ചേ’’തി. യഥാഹ ‘‘അഞ്ഞേസം ഭത്തം ദേതി, ന ദാപേതീതി ഏത്ഥ പന സചേപി ദാപേയ്യ, ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി ഭവേയ്യ, ദേന്തിയാ പന നേവ ഇമിനാ, ന പുരിമേന ആപത്തീ’’തി.

൧൮൪൭. ഭിക്ഖുനീ യം ന ദിന്നം, തം ദാപേതി, യത്ഥ വാ ന ദിന്നം, തത്ഥ ദാപേതി, തമ്പി സബ്ബേസം മിത്താമിത്താനം സമം ദാപേതി, തത്ഥാപി അനാപത്തി.

൧൮൪൮. സിക്ഖമാനാ വാ സാമണേരികാ വാ ‘‘ഇധ സൂപം ദേഥ, ഓദനം ദേഥാ’’തി വോസാസന്തീ വിധാനം കരോന്തീ ഠിതാ, തം അനപസാദേന്തസ്സ അനാപത്തി. പഞ്ചേവ ഭോജനാനി വിനാ അഞ്ഞം വോസാസന്തിം ഭിക്ഖുനിം അനപസാദേന്തസ്സ അനാപത്തി. അനപസാദേന്തസ്സ ഉമ്മത്തകാദിനോപി അനാപത്തീതി യോജനാ.

൧൮൪൯. സമുട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഇമസ്സാ’’തി സേസോ. ഭോജനം കിരിയം, വോസാസന്തിയാ അനിവാരണം അകിരിയന്തി ഏവമിദം ക്രിയാക്രിയം.

ദുതിയപാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ.

൧൮൫൦-൧. സേക്ഖന്തി സമ്മതേതി ‘‘സേക്ഖസമ്മതം നാമ കുലം യം കുലം സദ്ധായ വഡ്ഢതി, ഭോഗേന ഹായതി, ഏവരൂപസ്സ കുലസ്സ ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന സേക്ഖസമ്മുതി ദിന്നാ ഹോതീ’’തി (പാചി. ൫൬൭) വുത്തം ഇദം കുലം സേക്ഖസമ്മതം നാമ. തേനാഹ ‘‘ലദ്ധസമ്മുതികേ കുലേ’’തി. ലദ്ധാ സമ്മുതി യേനാതി വിഗ്ഗഹോ. ഘരൂപചാരം ഓക്കന്തേ നിമന്തിതോപി അനിമന്തിതോവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഘരൂപചാരോക്കമനാ പുബ്ബേവാ’’തി. യഥാഹ ‘‘അനിമന്തിതോ നാമ അജ്ജതനായ വാ സ്വാതനായ വാ അനിമന്തിതോ, ഘരൂപചാരം ഓക്കമന്തേ നിമന്തേതി, ഏസോ അനിമന്തിതോ നാമാ’’തി (പാചി. ൫൬൭).

‘‘അഗിലാനോ നാമ യോ സക്കോതി പിണ്ഡായ ചരിതു’’ന്തി വുത്തത്താ ഭിക്ഖായ ചരിതും സമത്ഥോ അഗിലാനോ നാമ. ഗഹേത്വാതി സഹത്ഥാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ. ‘‘ആമിസ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. യഥാഹ ‘‘ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ സഹത്ഥാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി (പാചി. ൫൬൭). ഗഹണേതി ഏത്ഥ ‘‘ആഹാരത്ഥായാ’’തി സേസോ.

൧൮൫൩. തത്ഥാതി അസേക്ഖസമ്മതേ കുലേ. തഥേവ പരിദീപിതന്തി ദുക്കടം പരിദീപിതം.

൧൮൫൪. നിമന്തിതസ്സ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന നിമന്തിതസ്സ അവസേസം ഗണ്ഹാതി. യഥാഹ ‘‘നിമന്തിതസ്സ വാ ഗിലാനസ്സ വാ സേസകം ഭുഞ്ജതീ’’തി. അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖാ തത്ഥ ദീയതീതി യോജനാ. തത്ഥാതി തസ്മിം സേക്ഖസമ്മതേ കുലേ.

൧൮൫൫. യത്ഥ കത്ഥചീതി ആസനസാലാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി. നിച്ചഭത്താദികേ വാപീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സലാകഭത്തപക്ഖികഉപോസഥികപാടിപദികഭത്താനം ഗഹണം.

൧൮൫൬. ദ്വാരേതി ഏത്ഥ ‘‘ഠപേത്വാ’’തി സേസോ. സമ്പത്തേതി ഏത്ഥ ‘‘പച്ഛാ’’തി സേസോ. യഥാഹ ‘‘സചേപി അനാഗതേ ഭിക്ഖുമ്ഹി പഠമംയേവ നീഹരിത്വാ ദ്വാരേ ഠപേത്വാ പച്ഛാ സമ്പത്തസ്സ ദേന്തി, വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൬൯).

൧൮൫൭. മഹാപച്ചരിയാ(പആചി. അട്ഠ. ൫൬൯) ഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഭിക്ഖു’’ന്തിആദി. സമുട്ഠാനേളകൂപമന്തി സമുട്ഠാനതോ ഏളകലോമസിക്ഖാപദസദിസന്തി അത്ഥോ.

തതിയപാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ.

൧൮൫൮-൯. ‘‘പഞ്ചന്നം പടിസംവിദിതം, ഏതം അപ്പടിസംവിദിതം നാമാ’’തി വചനതോ ച ഇധാപി ‘‘സഹധമ്മികഞാപിത’’ന്തി വക്ഖമാനത്താ ച അഗഹട്ഠ-സദ്ദേന പരിബ്ബാജകാനം ഗഹണം. വുത്തമേവ നയം വോഹാരന്തരേന ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഇത്ഥിയാ പുരിസേന വാ’’തി. ‘‘യാനി ഖോ പന താനി ആരഞ്ഞകാനി സേനാസനാനീ’’തി (പാചി. ൫൭൩) വചനതോ ആരാമന്തി ആരഞ്ഞകാരാമമാഹ. സചേ ഏവമാരോചിതം പടിസംവിദിതന്തി ഹി വുത്തം പദഭാജനേതി (പാചി. ൫൭൩) യോജനാ. പടിസംവിദിതന്തി പഗേവ നിവേദിതം.

൧൮൬൦. പച്ഛാ യഥാരോചിതം തമേവ വാ തസ്സ ച പരിവാരം കത്വാ അഞ്ഞം ബഹും വാ ആഹരീയതു, തമ്പി പടിസംവേദിതം നാമാതി യോജനാ.

൧൮൬൧. യാഗുയാ വിദിതം കത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘തം ഠപേത്വാ’’തി ഇദം സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. ഇദമ്പി വിദിതം കുരുന്ദിയം വട്ടതീതി വുത്തന്തി യോജനാ.

൧൮൬൨. പനാതി അപി-സദ്ദത്ഥോ. അഞ്ഞാനിപി കുലാനീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘അസുകം നാമ കുലം പടിസംവേദിതം കത്വാ ഖാദനീയാദീനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീതി സുത്വാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൭൩) അട്ഠകഥാസേസോ. തേനാതി കതപടിസംവേദിതേന. തമ്പി ച സബ്ബം വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൮൬൩. ഏവം യം അനാരോചിതന്തി ‘‘ആരാമം വാ ഉപചാരം വാ പവിസിത്വാ’’തിആദിനാ നയേന യം പഠമം അനിവേദിതം. ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇദം ‘‘യം ആരാമമനാഭത’’ന്തി ഇമിനാപി യോജേതബ്ബം. ഏവന്തി ‘‘തസ്സ പരിവാരം കത്വാ’’തിആദിനാ പകാരേന. ‘‘തം അസംവിദിതം നാമാ’’തി ഇദം ‘‘സഹധമ്മികഞാപിത’’ന്തി ഇമിനാപി യോജേതബ്ബം. യഥാഹ ‘‘പഞ്ചന്നം പടിസംവിദിതം, ഏതം അപ്പടിസംവിദിതം നാമാ’’തി (പാചി. ൫൭൩). അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘പഞ്ചന്നം പടിസംവിദിതന്തി പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു യം കിഞ്ചി പേസേത്വാ ‘ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ആഹരിസ്സാമാ’തി പടിസംവിദിതം കതമ്പി അപ്പടിസംവിദിതമേവാതി അത്ഥോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൭൩) വുത്തം.

൧൮൬൪. കാരാപേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘പടിസംവിദിത’’ന്തി സേസോ.

൧൮൬൫. ഭിക്ഖുനാ വാ ഗന്ത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. ഏവമകത്വാതി ‘‘ബഹിആരാമം പേസേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തവിധാനം അകത്വാ. ഉപചാരതോതി ഏത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ തോ-പച്ചയോ വേദിതബ്ബോ.

൧൮൬൮. ‘‘പടിസംവിദിതേ’’തിആദീനം പദാനം ‘‘അനാപത്തേ വാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പടിസംവിദിതേതി ഏത്ഥ ‘‘ഗിലാനസ്സാ’’തി സേസോ. പടിസംവിദിതേ അനാപത്തി, ഗിലാനസ്സാപി അനാപത്തി, അപ്പടിസംവിദിതേപി തസ്സ പടിസംവിദിതസ്സ അവസേസകേ വാ ഗിലാനസ്സ അവസേസകേ വാ അനാപത്തി ഏവാതി സമ്ബന്ധോ. യഥാഹ അനാപത്തിവാരേ ‘‘പടിസംവിദിതസ്സ വാ ഗിലാനസ്സ വാ സേസകം ഭുഞ്ജതീ’’തി (പാചി. ൫൭൫). ബഹാരാമേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ അന്തോയേവ ഭുഞ്ജതോ അസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ. ഗഹേത്വാ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ ‘‘തസ്സാ’’തിആദീസുപി യോജേതബ്ബോ.

൧൮൬൯. തത്ഥാതി തസ്മിം ആരഞ്ഞകാരാമേ. ഖാദതോ അനാപത്തി ഏവാതി യോജനാ, തത്ഥ ‘‘അഞ്ഞേന കപ്പിയം കത്വാ ദിന്നാനീ’’തി സേസോ.

ചതുത്ഥപാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ.

ഇതി വിനയത്ഥസാരസന്ദീപനിയാ വിനയവിനിച്ഛയവണ്ണനായ

പാടിദേസനീയകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സേഖിയകഥാവണ്ണനാ

൧൮൭൦. ഏവം പാടിദേസനീയവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ഉദ്ദിട്ഠാനം സേഖിയാനം വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘യോ അനാദരിയേനേവാ’’തിആദി. യോതി ഥേരോ വാ നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ. ഏത്ഥ അനാദരിയം നാമ സഞ്ചിച്ച ആപത്തിആപജ്ജനം, നിവാസനാദിവത്ഥസ്സ ഉഗ്ഗഹണേ നിരുസ്സാഹഞ്ച. പച്ഛതോപി വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന ‘‘പസ്സതോപി വാ’’തി ഇദം സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ വക്ഖമാനസമുച്ചയോ.

൧൮൭൧. ന കേവലം വുത്തനയേന നിവാസേന്തസ്സേവ ഹോതി, ഖന്ധകാഗതഹത്ഥിസോണ്ഡാദിആകാരേനാപി നിവാസേന്തസ്സ ദുക്കടം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥിസോണ്ഡാദീ’’തിആദി. ഹത്ഥിസോണ്ഡാദിനിവാസനം പരതോ ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൮൦) ആവി ഭവിസ്സതി. പരിമണ്ഡലന്തി സമന്തതോ മണ്ഡലം കത്വാ. വത്ഥബ്ബന്തി നിവത്ഥബ്ബം നിവാസേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൧൮൭൨. ജാണുമണ്ഡലതോ ഹേട്ഠാതി ഏത്ഥ ‘‘ജങ്ഘട്ഠിസീസതോ പട്ഠായാ’’തി സേസോ. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണകന്തി വഡ്ഢകിഅങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തന്തി ആചരിയാ. ‘‘യോ പന സുക്ഖജങ്ഘോ വാ മഹാപിണ്ഡികമംസോ വാ ഹോതി, തസ്സ സാരുപ്പത്ഥായ ജാണുമണ്ഡലതോ അട്ഠങ്ഗുലാധികമ്പി ഓതാരേത്വാ നിവാസേതും വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൭൬) അട്ഠകഥം സങ്ഗണ്ഹിതുമാഹ ‘‘തതോ ഊനം ന വട്ടതീ’’തി.

൧൮൭൩. അസഞ്ചിച്ച അപരിമണ്ഡലം നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ. ഏവമുപരിപി. അസഞ്ചിച്ചാതി ‘‘അപരിമണ്ഡലം നിവാസേസ്സാമീ’’തി ഏവം അസഞ്ചിച്ച, അഥ ഖോ ‘‘പരിമണ്ഡലംയേവ നിവാസേസ്സാമീ’’തി വിരജ്ഝിത്വാ അപരിമണ്ഡലം നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തി. അസതിസ്സാപീതി അഞ്ഞവിഹിതസ്സാപി തഥാ നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തി. അജാനന്തസ്സാതി കേവലം പരിമണ്ഡലം നിവാസേതും അജാനന്തസ്സ അനാപത്തി. അപിച നിവാസനവത്തം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതവത്തോപി സചേ ‘‘ആരുള്ഹ’’ന്തി വാ ‘‘ഓരുള്ഹ’’ന്തി വാ ന ജാനാതി, തസ്സാപി അനാപത്തിയേവ. ഗിലാനസ്സാതി യസ്സ ജങ്ഘായ വാ പാദേ വാ വണോ ഹോതി, തസ്സ ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ഓതാരേത്വാ വാ നിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തി. പാദോതി ചേത്ഥ പാദസമീപം അധിപ്പേതം. ആപദാസൂതി വാളാ വാ ചോരാ വാ അനുബന്ധന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനാപത്തി.

പരിമണ്ഡലകഥാവണ്ണനാ.

൧൮൭൪. ഉഭോ കോണേ സമം കത്വാതി പാരുപനസ്സ ഏകംസേ കതസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ, ഉദരപസ്സേ ച ഓലമ്ബമാനേ ഉഭോ കണ്ണേ ഹത്ഥിപിട്ഠേ ഗണ്ഡാ വിയ സമം കത്വാ. പരിമണ്ഡലം കത്വാതി ഏതസ്സേവ അത്ഥപദം. സാദരന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ. സാദരം വാ പാരുപിതബ്ബന്തി യോജനാ, സാദരം പാരുപനം കത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏവം അകരോന്തസ്സാതി പാരുപനവത്തേ ആദരം ജനേത്വാ ഏവം അപാരുപന്തസ്സ.

൧൮൭൫. ‘‘പരിമണ്ഡലം നിവാസേസ്സാമീതി സിക്ഖാ കരണീയാ’’തി (പാചി. ൫൭൬) വാ ‘‘പരിമണ്ഡലം പാരുപിസ്സാമീതി സിക്ഖാ കരണീയാ’’തി (പാചി. ൫൭൭) വാ ‘‘അന്തരഘരേ’’തി അവിസേസേത്വാ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘അവിസേസേന വുത്ത’’ന്തി. ഇദം സിക്ഖാപദദ്വയം യസ്മാ അവിസേസേന വുത്തം, തസ്മാ ഘരേ, വിഹാരേ വാ കാതബ്ബം പരിമണ്ഡലന്തി യോജനാ. ഘരേതി അന്തരഘരേ. വിഹാരേ വാതി ബുദ്ധുപട്ഠാനാദികാലം സന്ധായ വുത്തം. പരിമണ്ഡലം കത്തബ്ബന്തി പരിമണ്ഡലമേവ നിവാസേതബ്ബം പാരുപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയം.

൧൮൭൬. ഉഭോ കോണേ സമം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഗീവമേവ ച അനുവാതേന ഛാദേത്വാതി യോജനാ.

൧൮൭൭. തഥാ അകത്വാതി യഥാവുത്തവിധാനം അകത്വാ. ജത്തൂനിപീതി ഉഭോ അംസകൂടാനിപി. ഉരമ്പി ചാതി ഹദയമ്പി. വിവരിത്വാതി അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ. യഥാകാമന്തി ഇച്ഛാനുരൂപം. ഗച്ഛതോതി ഏത്ഥ ‘‘അന്തരഘരേ’’തി സേസോ. അന്തരഘരം നാമ ഗാമേ വാ ഹോതു വിഹാരേ വാ, പചിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഗിഹീനം വസനട്ഠാനം.

തതിയം.

൧൮൭൮-൯. ‘‘മണിബന്ധതോ’’തി ഇമിനാപി ‘‘ഹേട്ഠാ’’തി യോജേതബ്ബം. വാസൂപഗസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘കായം വിവരിത്വാ നിസീദതോ’’തി സേസോ. വാസൂപഗോ നാമ രത്തിവാസത്ഥായ ഉപഗതോ, ഏതേന വാസത്ഥായ അന്തരഘരം ഉപഗച്ഛന്തേന സുപ്പടിച്ഛന്നേനേവ ഉപഗന്തബ്ബന്തി ദീപിതം ഹോതി, ഏതേനേവ വാസൂപഗതസ്സ സന്തികം ഉപഗതസ്സ യഥാകാമം ഗമനേ ന ദോസോതി ച വുത്തമേവ ഹോതി. തേനാഹ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഏകദിവസമ്പി വാസൂപഗതസ്സ സന്തികം യഥാസുഖം ഗന്തും വട്ടതി, കോ പന വാദോ ചതുപഞ്ചാഹം വാസമധിട്ഠായ വസിതഭിക്ഖൂനം സന്തിക’’ന്തി.

ചതുത്ഥം.

൧൮൮൦. സുവിനീതേനാതി ഹത്ഥപാദാനം അകീളാപനേനേവ സുട്ഠു വിനീതേന.

പഞ്ചമം.

൧൮൮൧. ഗാഥാബന്ധവസേന ‘‘സതീമതാ’’തി ദീഘോ കതോ. അവികാരേനാതി തംതദവലോകാസഹിതേന. യുഗം മത്താ പമാണം ഏതസ്സാതി യുഗമത്തം, രഥയുഗം ചതുഹത്ഥപ്പമാണം, തത്തകം പദേസം. പേക്ഖിനാതി ഓലോകേന്തേന. ‘‘ഭിക്ഖുനാ ഓക്ഖിത്തചക്ഖുനാ’’തി പദച്ഛേദോ.

൧൮൮൨. അന്തരഘരേ യത്ഥ കത്ഥചിപി ഏകസ്മിമ്പി ഠാനേ ഠത്വാതി യോജനാ. ഏവം വുത്തേപി തഥാരൂപേ അന്തരായേ സതി ഗച്ഛതോപി ഓലോകേതും ലബ്ഭതി. ഏകസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാതി ഏത്ഥ ഗച്ഛന്തോപി പരിസ്സയാഭാവം ഓലോകേതും ലബ്ഭതിയേവ. ‘‘തഥാ ഗാമേ പൂജ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. പി-സദ്ദോ പന-സദ്ദത്ഥോ, ഓലോകേതും പന വട്ടതീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൮൮൩. ഓലോകേന്തോ തഹം തഹന്തി യോ അനാദരിയം പടിച്ച തം തം ദിസാഭാഗം പാസാദം കൂടാഗാരം വീഥിം ഓലോകേന്തോ.

സത്തമം.

൧൮൮൪. ഏകതോ വാപീതി ഏകഅംസകൂടതോ വാ. ഉഭതോ വാപീതി ഉഭയംസകൂടതോ വാ. ഇന്ദഖീലകതോ അന്തോതി ഗാമദ്വാരിന്ദഖീലതോ അന്തോ, ഘരേതി വുത്തം ഹോതി.

നവമം.

൧൮൮൫. തഥാ നിസിന്നകാലേപീതി ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ നിസിന്നകാലേപി. കുണ്ഡികം നീഹരന്തേന ച ചീവരം അനുക്ഖിപിത്വാ ദാതബ്ബാ കുണ്ഡികാതി യോജനാ. കുണ്ഡികന്തി ച ഉപലക്ഖണമത്തം. ധമ്മകരണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൧൮൮൬. ഗന്തുഞ്ചേവ നിസീദിതുഞ്ച ന വട്ടതീതി യോജനാ. ച-സദ്ദോ കിരിയാസമുച്ചയോ. ഹസനീയസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി ഹാസജനകേ കാരണേ. സിതമത്തന്തി മന്ദഹാസം.

പഠമദുതിയാനി.

൧൮൮൭. അപ്പസദ്ദേനാതി ‘‘കിത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതി? ദ്വാദസഹത്ഥേ ഗേഹേ ആദിമ്ഹി സങ്ഘത്ഥേരോ, മജ്ഝേ ദുതിയത്ഥേരോ, അന്തേ തതിയത്ഥേരോതി ഏവം നിസിന്നേസുയം സങ്ഘത്ഥേരോ ദുതിയത്ഥേരേന സദ്ധിം മന്തേതി, ദുതിയത്ഥേരോ തസ്സ സദ്ദഞ്ചേവ സുണാതി, കഥഞ്ച വവത്ഥപേതി. തതിയത്ഥേരോ പന സദ്ദമേവ സുണാതി, കഥം ന വവത്ഥപേതി. ഏത്താവതാ അപ്പസദ്ദോ ഹോതീ’’തി (പാചി. ൫൮൮) വുത്തഅപ്പസദ്ദയുത്തേന. സചേ പന തതിയത്ഥേരോ കഥഞ്ച വവത്ഥപേതി, മഹാസദ്ദോ നാമ ഹോതീതി.

തതിയം.

൧൮൮൮. കായപ്പചാലകം കത്വാതി കായം ചാലേത്വാ ചാലേത്വാ. ഉപരിപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥസ്സ വുത്തലക്ഖണത്താ ‘‘ബാഹൂ’’തി മണിബന്ധതോ യാവ അംസകൂടാ ഗഹേതബ്ബാ.

൧൮൮൯. ഉജും പഗ്ഗഹേത്വാതി ഉജും ഠപേത്വാ. ആസിതബ്ബന്തി നിസീദിതബ്ബം. ‘‘സമേന ഇരിയാപഥേന തൂ’’തി പദച്ഛേദോ.

൧൮൯൦. ഇത്ഥമ്ഭൂതേ കരണവചനം. ഗമനപടിസംയുത്തേസു സിക്ഖാപദേസു ഗമനസ്സ അസമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘നിസീദനേന യുത്തേസൂ’’തി.

പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമട്ഠമനവമാനി.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൧൮൯൧. ഖമ്ഭം കത്വാതി കടിയാ ഏകപസ്സേ വാ ദ്വീസു വാ പസ്സേസു കപ്പരസന്ധിതോ ആഭുജിത്വാ ഹത്ഥം ഠപേത്വാ. യഥാഹ – ‘‘ഖമ്ഭകതോ നാമ കടിയം ഹത്ഥം ഠപേത്വാ കതഖമ്ഭോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൯൬). ഉക്കുടികായ വാ ഗച്ഛതോതി യോജനാ. ഉക്കുടികാ വുച്ചതി പണ്ഹിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗപാദേഹി വാ അഗ്ഗപാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ പണ്ഹീഹി ഏവ വാ ഭൂമിം ഫുസന്തസ്സ ഗമനം.

൧൮൯൨. ദുസ്സപല്ലത്ഥികായാതി ആയോഗപല്ലത്ഥികായ. അന്തരഘരേ നിസീദന്തസ്സ തസ്സ ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൧൮൯൩. ദുതിയേ ചാതി ‘‘ന ഖമ്ഭകതോ അന്തരഘരേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി (പാചി. ൫൯൭) സിക്ഖാപദേ ച. ചതുത്ഥേ ചാതി ‘‘ന ഓഗുണ്ഠിതോ അന്തരഘരേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി (പാചി. ൫൯൯) സിക്ഖാപദേ ച. ഛട്ഠേതി ‘‘ന പല്ലത്ഥികായ അന്തരഘരേ’’ഇച്ചാദി (പാചി. ൬൦൧) സിക്ഖാപദേ ച. ഇതി ഏവം സാരുപ്പാ സമണാചാരാനുച്ഛവികാ ഛബ്ബീസതി സിക്ഖാപദാനി പകാസിതാനി.

പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠാനി.

൧൮൯൪. വിഞ്ഞുനാ ഭിക്ഖുനാ സക്കച്ചം സതിയുത്തേന, പത്തസഞ്ഞിനാ ച ഹുത്വാ സമസൂപോവ പിണ്ഡപാതോ ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ. ഏവം ഏതായ ഗാഥായ സിക്ഖാപദത്തയം സങ്ഗഹിതം. സക്കച്ചന്തി സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. ‘‘സതിയുത്തേനാ’’തി ഇദം ‘‘സക്കച്ച’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം. ‘‘സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൦൨) ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം. പത്തേ സഞ്ഞാ പത്തസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി പത്തസഞ്ഞീ, അനഞ്ഞവിഹിതേന അത്തനോ ഭാജനേയേവ ഉപനിബദ്ധസഞ്ഞിനാതി അത്ഥോ.

൧൮൯൫. ഭത്തചതുബ്ഭാഗോതി ഭത്തസ്സ ചതുബ്ഭാഗപ്പമാണോ. തതോ അധികം ഗണ്ഹതോ ദുക്കടം.

൧൮൯൬. ‘‘രസരസേ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘രസേരസേ’’തി ഗാഥാബന്ധവസേന വുത്തം. ദ്വേ സൂപേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഓലോണിസാകസൂപേയ്യമച്ഛരസമംസരസാദീനി രസരസാതി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഓലോണീതി ദധികതം ഗോരസ’’ന്തി കേചി. ‘‘ഏകാ ബ്യഞ്ജനവികതീ’’തി അപരേ. ‘‘യോ കോചി സുദ്ധോ കഞ്ജികതക്കാദിരസോ’’തി അഞ്ഞേ. സാകസൂപേയ്യഗ്ഗഹണേന യാ കാചി സൂപേയ്യസാകേഹി കതാ ബ്യഞ്ജനവികതി വുത്താ. മംസരസാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അവസേസാ സബ്ബാപി ബ്യഞ്ജനവികതി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഞാതകാദീനന്തി ഏത്ഥ ‘‘സന്തകം ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി സേസോ. അഞ്ഞത്ഥായാതി ഏത്ഥ ‘‘കതം ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി സേസോ. ധനേനാതി ഏത്ഥ ‘‘അത്തനോ’’തി ച ‘‘കീത’’ന്തി ച ‘‘ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി ച സേസോ. ഞാതകാദീനം സന്തകം ഗണ്ഹന്തസ്സ, അഞ്ഞത്ഥായ കതം ഗണ്ഹന്തസ്സ, അത്തനോ ധനേന കീതം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ.

സത്തമട്ഠമനവമാനി.

൧൮൯൭. അധിട്ഠാനൂപഗസ്സ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിയാ അന്തോലേഖാപമാണേന പൂരിതോവ ഗഹേതബ്ബോതി യോജനാ.

൧൮൯൮. അനാപത്തിവിസയം ദസ്സേത്വാ ആപത്തിവിസയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥാതി അധിട്ഠാനൂപഗേ പത്തേ. ഥൂപീകതം കത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ദിയ്യമാന’’ന്തി സേസോ. യഥാവുത്തലേഖാതിക്കമോ യഥാ ഹോതി, ഏവം ഥൂപീകതം ദിയ്യമാനം ഗണ്ഹതോ ആപത്തി ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ പഠമം ഥൂപീകതസ്സ അധിട്ഠാനൂപഗപത്തസ്സ പച്ഛാ പടിഗ്ഗഹണഞ്ച പഠമപടിഗ്ഗഹിതപത്തേ പച്ഛാ ഭോജനസ്സ ഥൂപീകതസ്സ പടിഗ്ഗഹണഞ്ച നിവാരിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൮൯൯. കാലികത്തയമേവ ച ഥൂപീകതം വട്ടതേവാതി യോജനാ. സേസേതി അനധിട്ഠാനൂപഗേ പത്തേ. സബ്ബന്തി ചതുബ്ബിധം കാലികം ഥൂപീകതം വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൯൦൦. പേസേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി സേസോ. ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം യദി പേസേതീതി യോജനാ. ‘‘വിഹാരം പേസേതും വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൦൫) അട്ഠകഥായ അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖൂന’’ന്തി വചനേന പടിഗ്ഗഹണം അവിജഹിത്വാ ഭിക്ഖുനാ ഏവ പേസിതം ഗണ്ഹന്താനം ഭിക്ഖൂനം അനാപത്തീതി ദീപിതം ഹോതി. അഞ്ഞഥാ ‘‘പൂരേതും വട്ടതീ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബന്തി വിഞ്ഞായതി.

൧൯൦൧. പക്ഖിപ്പമാനന്തി മുഖവട്ടിതോ ഉച്ചം കത്വാ മജ്ഝേ പക്ഖിപിയമാനം. ഫലാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന ഓദനാദിമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹേട്ഠാ ഓരോഹതീതി സമന്താ ഓകാസസമ്ഭവതോ ചാലിയമാനം മുഖവട്ടിപ്പമാണതോ ഹേട്ഠാ ഭസ്സതി.

൧൯൦൨. തക്കോലകാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പൂഗഫലാദീനം സങ്ഗഹോ. ഠപേത്വാതി ഭത്തമത്ഥകേ നിക്ഖിപിത്വാ. വടംസകന്തി അവടംസകം.

൧൯൦൩. പൂവസ്സാതി വികാരസമ്ബന്ധേ സാമിവചനം, പൂവവടംസകന്തി വുത്തം ഹോതി. പൂവസ്സ യാവകാലികത്താ ആഹ ‘‘ഇദം ഥൂപീകതം സിയാ’’തി.

൧൯൦൪. പണ്ണാനം വിസും ഭാജനത്താ ആഹ ‘‘വട്ടതീ’’തി.

൧൯൦൫. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. തം തു സബ്ബന്തി ‘‘ഥൂപീകതത്താ ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം തം പന സബ്ബം. ഗഹിതം സുഗഹിതന്തി വിരാധേത്വാ പടിഗ്ഗഹിതം ചേ, സുപ്പടിഗ്ഗഹിതം.

ദസമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

൧൯൦൬. ‘‘ഉപരി ഓധി’’ന്തി പദച്ഛേദോ. ഉപരീതി ഭത്തസ്സ ഉപരി. ഓധിന്തി പരിച്ഛേദം. പടിപാടിയാതി അത്തനോ ദിസായ പരിയന്തതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന.

൧൯൦൭. അഞ്ഞേസന്തി ഏത്ഥ ‘‘ദേന്തോ’’തി സേസോ. അത്തനോ ഭത്തം അഞ്ഞേസം ദേന്തോ അഞ്ഞസ്സ ഭാജനേ ആകിരം ആകിരന്തോ പന പടിപാടിം വിനാപി തഹിം തഹിം ഓമസതി ചേ, നത്ഥി ദോസോതി യോജനാ. ഉത്തരിഭങ്ഗകം തഥാ ആകിരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ഓമസതി, നത്ഥി ദോസോതി യോജനാ. ഭുഞ്ജനത്ഥായ ഗണ്ഹന്തോപി ചേത്ഥ വത്തബ്ബോ. ഉത്തരിഭങ്ഗം നാമ ബ്യഞ്ജനം.

തതിയം.

൧൯൦൮. മത്ഥകം ഓമദ്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ ദോസോതി യോജനാ. ‘‘ഥൂപകതോതി മത്ഥകതോ, വേമജ്ഝതോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൧൦) അട്ഠകഥാവചനതോ മത്ഥകന്തി ഏത്ഥ ഭത്തമത്ഥകമാഹ. ഓമദ്ദിത്വാതി ഹത്ഥേന ഭത്തം അവമദ്ദിത്വാ.

൧൯൦൯. സേസകേ പരിത്തേപി ചാതി അവസിട്ഠേ അപ്പകേപി ച. സംകഡ്ഢിത്വാനാതി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ഠിതം സംഹരിത്വാ. ഏകതോ പന മദ്ദിത്വാ ഭുഞ്ജതോ അനാപത്തീതി യോജനാ.

പഞ്ചമം.

൧൯൧൦. ഭിയ്യോകമ്യതാഹേതൂതി പുന ഗണ്ഹിതുകാമതാഹേതു. സൂപം വാതി മുഗ്ഗാദിസൂപം വാ. ബ്യഞ്ജനം വാതി ഉത്തരിഭങ്ഗം വാ.

ഛട്ഠം.

൧൯൧൧. വിഞ്ഞത്തിയന്തി സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ഞാതകാനം വാ പവാരിതാനം വാ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ വാ അത്തനോ ധനേന വാ’’തി ഇദം അനാപത്തിയം അധികം. ഗിലാനോപി ഹുത്വാ പരേസം പത്തം ഉജ്ഝാനസഞ്ഞായ ഓലോകേന്തസ്സ ആപത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉജ്ഝാനേ ഗിലാനോപി ന മുച്ചതീ’’തി. ഉജ്ഝാനേതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം.

൧൯൧൨. ദസ്സാമീതി ഇമസ്സ ഭത്തം ഓലോകേത്വാ ‘‘യം തത്ഥ നത്ഥി, തം ദസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ദാപേസ്സാമീ’’തി വാ. അവമഞ്ഞിത്വാ ഉജ്ഝായനചിത്തം ഉജ്ഝാനം, ഉജ്ഝാനേ സഞ്ഞാ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞാ, സാ അസ്സ അത്ഥീതി വിഗ്ഗഹോ. നഉജ്ഝാനസഞ്ഞിനോ ച അനാപത്തീതി ഞാതബ്ബന്തി യോജനാ.

സത്തമട്ഠമാനി.

൧൯൧൩. ‘‘തേസം മജ്ഝപ്പമാണേനാ’’തി ഇമിനാ അസാരുപ്പവസേന ഖുദ്ദകപടിക്ഖേപോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘നാതിമഹന്ത’’ന്തി ച അതിമഹന്തസ്സേവ പടിക്ഖിത്തത്താ ഖുദ്ദകേ ആപത്തി ന ദിസ്സതീതി. കബളോതി ആലോപോ.

൧൯൧൪. മൂലഖാദനീയാദികേ സബ്ബത്ഥ ഖജ്ജകേ പനാതി യോജനാ. ഫലാഫലേതി ഖുദ്ദകേ, മഹന്തേ ച ഫലേ.

നവമം.

൧൯൧൫. ദസമേ നത്ഥി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം.

ദസമം.

ചതുത്ഥോ വഗ്ഗോ.

൧൯൧൬. ‘‘അനാഹടേ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം ‘‘മുഖദ്വാരം അപ്പത്തേ’’തി. യഥാഹ ‘‘അനാഹടേതി അനാഹരിതേ, മുഖദ്വാരം അസമ്പാപിതേതി അത്ഥോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൧൭). ‘‘മുഖദ്വാരം വിവരന്തസ്സാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ മുഖദ്വാര-സദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ കസ്സാതി അപേക്ഖായ ‘‘മുഖദ്വാരം വിവരിസ്സാമീ’’തി അത്തനോപദേകവചനേന ബ്യഞ്ജിതമേവത്ഥം പകാസേതും അത്തനോ-ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ച-സദ്ദോ ഏവകാരത്ഥോ, അപ്പത്തേ വാതി യോജേതബ്ബോ, അസമ്പത്തേയേവാതി അത്ഥോ.

പഠമം.

൧൯൧൭. സകലം ഹത്ഥന്തി ഏത്ഥ ഹത്ഥ-സദ്ദോ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദാ’’തിആദീസു വിയ സമുദായേ പവത്തവോഹാരസ്സ അവയവേപി പവത്തനതോ ഏകങ്ഗുലിമ്പി മുഖേ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതി.

൧൯൧൮. അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ. ബ്യാഹരന്തസ്സാതി കഥേന്തസ്സ.

ദുതിയതതിയാനി.

൧൯൨൦. പിണ്ഡുക്ഖേപകന്തി പിണ്ഡം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ. ഇധാപി ഖജ്ജകഫലാഫലേസു അനാപത്തി. കബളച്ഛേദകമ്പി വാതി കബളം ഛിന്ദിത്വാ. ഇധ ഖജ്ജകഫലാഫലേഹി സദ്ധിം ഉത്തരിഭങ്ഗേപി അനാപത്തി. ഗണ്ഡേ കത്വാതി ഏത്ഥ ഫലാഫലമത്തേയേവ അനാപത്തി.

ചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠാനി.

൧൯൨൧-൨. ഹത്ഥം നിദ്ധുനിത്വാനാതി ഹത്ഥം നിദ്ധുനിത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജതോതി ച സമ്ബന്ധോ. സിത്ഥാവകാരകന്തി സിത്ഥാനി അവകിരിത്വാ അവകിരിത്വാ. ജിവ്ഹാനിച്ഛാരകം വാപീതി ജിവ്ഹം നിച്ഛാരേത്വാ നിച്ഛാരേത്വാ. ചപു ചപൂതി വാതി ‘‘ചപു ചപൂ’’തി ഏവം സദ്ദം കത്വാ. സത്തമേതി ‘‘ന ഹത്ഥനിദ്ധുനക’’ന്തി സിക്ഖാപദേ. അട്ഠമേതി ‘‘ന സിത്ഥാവകാരക’’ന്തി സിക്ഖാപദേ. കചവരുജ്ഝനേതി കചവരാപനയനേ.

സത്തമട്ഠമനവമദസമാനി.

പഞ്ചമോ വഗ്ഗോ.

൧൯൨൩. ‘‘സുരു സുരൂ’’തി ഏവം സദ്ദം കത്വാ ന ഭോത്തബ്ബന്തി യോജനാ. ഹത്ഥനില്ലേഹകം വാപീതി ഹത്ഥം നില്ലേഹിത്വാ നില്ലേഹിത്വാ.

൧൯൨൪. ഫാണിതം, ഘനയാഗും വാ അങ്ഗുലീഹി ഗഹേത്വാ അങ്ഗുലിയോ മുഖേ പവേസേത്വാപി തം ഭോത്തും വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൯൨൫. ഏകായ അങ്ഗുലികായപി പത്തോ ന ലേഹിതബ്ബോവ. ജിവ്ഹായ ഏകഓട്ഠോപി ന നില്ലേഹിതബ്ബകോതി യോജനാ. ബഹി ഓട്ഠഞ്ച ജിവ്ഹായ ന ലേഹിതബ്ബം. ഓട്ഠേ ലഗ്ഗം സിത്ഥാദിം യം കിഞ്ചി ഉഭോഹി ഓട്ഠമംസേഹിയേവ ഗഹേത്വാ അന്തോ കാതും വട്ടതി.

പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി.

൧൯൨൬-൮. ന ച ഗഹേതബ്ബം, പടിക്കൂലവസേന പടിക്ഖിത്തന്തി യോജനാ. ഹി-ഇതി ‘‘യസ്മാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥേ, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘തസ്മാ’’തി. ‘‘പാനീയഥാലക’’ന്തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം സങ്ഖാദീനമ്പി തഥാ നഗഹേതബ്ബത്താ. സരാവം വാതി തട്ടകം വാ.

അനാമിസേന ഹത്ഥേനാതി ആമിസരഹിതേന ഹത്ഥേകദേസേന. യഥാഹ ‘‘സചേ പന ഹത്ഥസ്സ

ഏകദേസോ ആമിസമക്ഖിതോ ന ഹോതി, തേന പദേസേന ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൩൧). ആമിസമക്ഖിതേനേവ ഹത്ഥേന ‘‘ധോവിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ധോവാപേസ്സാമീ’’തി വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ പന അനാപത്തി.

പഞ്ചമം.

൧൯൨൯. ഉദ്ധരിത്വാതി സസിത്ഥകാ പത്തധോവനാ സിത്ഥകാനി ഉദ്ധരിത്വാ തം പത്തധോവനോദകം ഘരാ ബഹി അന്തരഘരേ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തി. ഭിന്ദിത്വാതി സസിത്ഥകേ പത്തധോവനേ സിത്ഥകാനി മദ്ദിത്വാ ഉദകേന സമ്ഭിന്ദിത്വാ ഉദകഗതികാനേവ കത്വാ തം ഉദകം ഘരാ ബഹി അന്തരഘരേ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തി. ഗഹേത്വാതി സസിത്ഥകം പത്തധോവനോദകം ഗഹേത്വാ പടിഗ്ഗഹേ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തി. സസിത്ഥകം പത്തധോവനോദകം ഘരാ ബഹി നീഹരിത്വാ അന്തരഘരേ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അജ്ഝാഹാരയോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ പടിഗ്ഗഹോ നാമ ഖേളമല്ലാദികോ ഉച്ഛിട്ഠഹത്ഥധോവനഭാജനവിസേസോ.

ഛട്ഠം.

൧൯൩൦. ഛത്തം യം കിഞ്ചീതി ‘‘ഛത്തം നാമ തീണി ഛത്താനി സേതച്ഛത്തം കിലഞ്ജച്ഛത്തം പണ്ണച്ഛത്തം മണ്ഡലബദ്ധം സലാകബദ്ധ’’ന്തി (പാചി. ൬൩൪) വുത്തേസു തീസു ഛത്തേസു അഞ്ഞതരം. ഏത്ഥ ച സേതച്ഛത്തന്തി വത്ഥപലിഗുണ്ഠിതം പണ്ഡരച്ഛത്തം. കിലഞ്ജച്ഛത്തന്തി വിലീവച്ഛത്തം. പണ്ണച്ഛത്തന്തി താലപണ്ണാദീഹി യേഹി കേഹിചി കതം. ‘‘മണ്ഡലബദ്ധം സലാകബദ്ധ’’ന്തി ഇദം പന തിണ്ണമ്പി ഛത്താനം പഞ്ജരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താനി ഹി മണ്ഡലബദ്ധാനി ചേവ ഹോന്തി സലാകബദ്ധാനി ച. ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തി അനവസേസപരിഗ്ഗഹവചനേന ‘‘യമ്പി ച തത്ഥജാതദണ്ഡേന കതം ഏകപണ്ണച്ഛത്തം ഹോതി, തമ്പി ഛത്തമേവാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൩൪) അട്ഠകഥായ വുത്തം ഛത്തവിസേസം ഗണ്ഹാതി. ഹത്ഥേനാതി ഏത്ഥ ‘‘അമുഞ്ചിത്വാ’’തി സേസോ. സരീരാവയവേനാതി ഏത്ഥ ‘‘ഗഹേത്വാ’’തി സേസോ. വാ-സദ്ദോ അപി-സദ്ദത്ഥോ. അംസകൂടാദിസരീരാവയവേന ഗഹേത്വാപി ഹത്ഥേന അമുഞ്ചിത്വാ ധാരേന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

സചേ പനസ്സ അഞ്ഞോ ഛത്തം ധാരേതി, ഛത്തപാദുകായ വാ ഠിതം ഹോതി, പസ്സേ വാ ഠിതം ഹോതി,

ഹത്ഥതോ അപഗതമത്തേ ഛത്തപാണി നാമ ന ഹോതി, തസ്സ ധമ്മം ദേസേതും വട്ടതി. ‘‘ന ഛത്തപാണിസ്സ അഗിലാനസ്സാ’’തി വചനതോ, ഇധ ‘‘സബ്ബത്ഥ അഗിലാനസ്സാ’’തി വക്ഖമാനത്താ ച ഏത്ഥ ‘‘അഗിലാനസ്സാ’’തി ലബ്ഭതി. ധമ്മപരിച്ഛേദോ ചേത്ഥ പദസോധമ്മേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഏവമുപരിപി.

സത്തമം.

൧൯൩൧. ദണ്ഡപാണിമ്ഹീതി ഏത്ഥ ദണ്ഡോ പാണിമ്ഹി അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. കിത്തകപ്പമാണോ ദണ്ഡോതി ആഹ ‘‘ചതുഹത്ഥപ്പമാണോ’’തിആദി. മജ്ഝിമഹത്ഥതോതി പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥതോ, യോ ‘‘വഡ്ഢകിഹത്ഥോ’’തി വുച്ചതി.

അട്ഠമം.

൧൯൩൨. സത്ഥപാണിസ്സാതി ഏത്ഥാപി വിഗ്ഗഹോ വുത്തനയോവ. വക്ഖമാനം സകലം ധനുവികതിം, സരവികതിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം ഖഗ്ഗാദി സത്ഥം നാമ. ഖഗ്ഗം സന്നഹിത്വാ ഠിതോപി സത്ഥപാണി നു ഖോതി ആസങ്കായ നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘സത്ഥപാണീ’’തിആദി. ‘‘ന ഹോതി അസി’’ന്തി പദച്ഛേദോ.

നവമം.

൧൯൩൩-൫. സരേന സദ്ധിം ധനും വാ സുദ്ധധനും വാ സുദ്ധസരം വാ സജിയം ധനുദണ്ഡം വാ നിജിയം ധനുദണ്ഡം വാ ഗഹേത്വാ ഠിതസ്സാപി വാ നിസിന്നസ്സാപി വാ നിപന്നസ്സാപി വാ സചേ യോ തഥാ പദസോധമ്മേ വുത്തലക്ഖണം സദ്ധമ്മം ദേസേതി, തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ. സചേ പനസ്സ ധനു ഖന്ധേ പടിമുക്കം ഹോതി, യാവ ന ഗണ്ഹാതി, താവ വട്ടതി. ജിയായ സഹ വത്തതീതി സജിയം.

ദസമം.

ഛട്ഠോ വഗ്ഗോ.

൧൯൩൬. പാദുകാരുള്ഹകസ്സാതി പാദുകം ആരുള്ഹോ പാദുകാരുള്ഹോ, സോയേവ പാദുകാരുള്ഹകോ, തസ്സ. കഥം ആരുള്ഹസ്സാതി ആഹ ‘‘അക്കമിത്വാ’’തിആദി. അക്കമിത്വാ ഠിതസ്സാതി ഛത്തദണ്ഡകേ അങ്ഗുലന്തരം അപ്പവേസേത്വാ കേവലം പാദുകം അക്കമിത്വാ ഠിതസ്സ. പടിമുക്കസ്സ വാതി പടിമുഞ്ചിത്വാ ഠിതസ്സ. ഏതം ദ്വയമ്പി ‘‘പാദുകാരുള്ഹകസ്സാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം. യഥാഹ ‘‘ന പാദുകാരുള്ഹസ്സ അഗിലാനസ്സ ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. യോ അനാദരിയം പടിച്ച അക്കന്തസ്സ വാ പടിമുക്കസ്സ വാ ഓമുക്കസ്സ വാ അഗിലാനസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൬൩൮).

പഠമം.

൧൯൩൭-൪൦. ഉപാഹനഗതസ്സാപീതി അക്കന്താദിആകാരേന ഉപാഹനാരുള്ഹസ്സ ച. യഥാഹ ‘‘അക്കന്തസ്സ വാ പടിമുക്കസ്സ വാ’’തി. സബ്ബത്ഥാതി ഛത്തപാണിആദീസു സബ്ബസിക്ഖാപദേസു. അഗിലാനസ്സാതി ഇദം യോജേതബ്ബന്തി സേസോ. യാനേ വാ ഗതസ്സ അഗിലാനസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, ദുക്കടന്തി യോജനാ. തത്ഥ യാനേ വാ ഗതസ്സാതി സചേ ദ്വീഹി ജനേഹി ഹത്ഥസങ്ഘാതേന ഗഹിതോ, സാടകേ വാ ഠപേത്വാ വംസേന വയ്ഹതി, അയുത്തേ വാ വയ്ഹാദികേ യാനേ, വിസങ്ഖരിത്വാ വാ ഠപിതേ ചക്കമത്തേപി നിസിന്നോ ഹോതി, യാനഗതോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

സയനേപി വാ അന്തമസോ കടസാരകേ വാ ഛമായ വാ നിപന്നസ്സാപി അഗിലാനസ്സാതി യോജനാ. യഥാഹ ‘‘സയനഗതസ്സാതി അന്തമസോ കടസാരകേപി പകതിഭൂമിയമ്പി നിപന്നസ്സാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൪൧). ഉച്ചേ പീഠേ വാ ഉച്ചേ മഞ്ചേപി വാ നിസിന്നേന, ഠിതേന വാ നിപന്നസ്സ ദേസേതും ന വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘ഠത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘നിസീദിത്വാ’’തി ഇദഞ്ച സങ്ഗഹിതമേവ. സയനേസു ഗതസ്സ ച ദേസേന്തേന സയനേസു ഗതേനാപി സമാനേ വാപി ഉച്ചേ വാ നിപന്നേനേവ വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൯൪൧. ‘‘തഥേവ ചാ’’തി ഇമിനാ ‘‘വട്ടതീ’’തി ഇദം ഗഹിതം.

ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി.

൧൯൪൨. ‘‘പല്ലത്ഥികായ നിസിന്നസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന യകാരസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘പല്ലത്ഥികാ നിസിന്നസ്സാ’’തി വുത്തം, ആയോഗപല്ലത്ഥികായ വാ ഹത്ഥപല്ലത്ഥികായ വാ ദുസ്സപല്ലത്ഥികായ വാ യായ കായചി പല്ലത്ഥികായ നിസിന്നസ്സാതി അത്ഥോ. വേഠിതസീസസ്സാതി ദുസ്സവേഠനേന വാ മോലിആദീഹി വാ യഥാ കേസന്തോ ന ദിസ്സതി, ഏവം വേഠിതസീസസ്സ.