കമ്മട്ഠാനവിഭാവനാവിധാനകഥാവണ്ണനാ

൩൧൨൫. ‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേയ്യ.

മജ്ഝേ മഗ്ഗം വിഭാവയേ;

പരിയോസാനേ ച നിബ്ബാനം;

ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൧; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൬൪) –

വുത്തം ധമ്മകഥികലക്ഖണം സമനുസ്സരന്തോയമാചരിയോ പാതിമോക്ഖസംവരസീലപരിദീപകം വിനിച്ഛയം നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരമുഖേന ദസ്സേത്വാ തംമൂലകാനം ഇതരേസഞ്ച തിണ്ണം സീലാനം തംദസ്സനേനേവ ദസ്സിതഭാവഞ്ച സീലവിസുദ്ധിമൂലികാ ചിത്തവിസുദ്ധിആദിയോ പഞ്ചവിസുദ്ധിയോ ച തംമൂലികഞ്ച അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിം തദധിഗമനീയം നിബ്ബാനഞ്ച ദസ്സേത്വാ യഥാരദ്ധം വിനയകഥം പരിയോസാപേതുകാമോ ആഹ ‘‘പാമോക്ഖേ’’തിആദി. തത്ഥ പാമോക്ഖേതി സമാധിആദീനം അനവജ്ജധമ്മാനം പതിട്ഠാഭാവേന ഉത്തമേ. മോക്ഖപ്പവേസനേതി അമതമഹാനിബ്ബാനനഗരസ്സ പവേസനനിമിത്തേ. മുഖേ അസഹായദ്വാരഭൂതേ. യഥാഹ –

‘‘സഗ്ഗാരോഹണസോപാനം, അഞ്ഞം സീലസമം കുതോ;

ദ്വാരം വാ പന നിബ്ബാന-നഗരസ്സ പവേസനേ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൯; ബു. ബം. അട്ഠ. ൩.ദീപങ്കരബുദ്ധവംസവണ്ണനാ);

സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേതി ജാതിദുക്ഖാദിസബ്ബദുക്ഖാനം ഖയസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ അധിഗമൂപായത്താ ഫലൂപചാരേന സബ്ബദുക്ഖക്ഖയസങ്ഖാതേ. ‘‘പാമോക്ഖേ’’തി ച ‘‘മോക്ഖപ്പവേസനേ മുഖേ’’തി ച ‘‘സബ്ബദുക്ഖക്ഖയേ’’തി ച ‘‘പാതിമോക്ഖസ്മി’’ന്തി ഏതസ്സ വിസേസനം. വുത്തേതി പാരാജികതോ പട്ഠായ നാനപ്പകാരതോ നിദ്ദിട്ഠേ സതി. ഇതരത്തയം വുത്തമേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഇന്ദ്രിയസംവരസീലആജീവപാരിസുദ്ധിസീലപച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസങ്ഖാതം ഇതരം സീലത്തയം വുത്തമേവ ഹോതി ‘‘രാജാ ആഗതോ’’തി വുത്തേ പരിസായ ആഗമനം വിയ, തസ്മാ തം ന വക്ഖാമാതി അധിപ്പായോ.

൩൧൨൬. ഇദം ചതുബ്ബിധം സീലന്തി പാതിമോക്ഖസംവരസീലാദിം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ഞത്വാതി ലക്ഖണാദിതോ, വോദാനതോ, ഹാനഭാഗിയട്ഠിതിഭാഗിയവിസേസഭാഗിയനിബ്ബേധഭാഗിയാദിപ്പകാരതോ ച ജാനിത്വാ. തത്ഥാതി ചതുബ്ബിധസീലേ. പതിട്ഠിതോതി അച്ഛിദ്ദാദിഅങ്ഗസമന്നാഗതഭാവമാപാദനേന പതിട്ഠിതോ. സമാധിന്തി ഉപചാരപ്പനാഭേദലോകിയസമാധിം. ഭാവേത്വാതി സമചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു പുനപ്പുനം അനുയോഗവസേന വഡ്ഢേത്വാ. പഞ്ഞായാതി തിലക്ഖണാകാരാദിപരിച്ഛേദികായ ലോകുത്തരായ പഞ്ഞായ ഹേതുഭൂതായ, കരണഭൂതായ ച. പരിമുച്ചതീതി സബ്ബകിലേസബന്ധനം ഛേത്വാ സംസാരചാരകാ സമന്തതോ മുച്ചതി, അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായതീതി അധിപ്പായോ.

൩൧൨൭. ഏവം സമാസതോ വുത്തമേവത്ഥം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘ദസാനുസ്സതിയോ’’തിആദി. ദസ അനുസ്സതിയോ ച ദസ കസിണാ ച ദസ അസുഭാ ച ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ച തഥാ ചത്താരോ ആരുപ്പാ ച വുത്താ. അപരം കമ്മട്ഠാനദ്വയഞ്ച വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ ദസാനുസ്സതിയോ നാമ ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മാനുസ്സതി, സങ്ഘാനുസ്സതി, സീലാനുസ്സതി, ചാഗാനുസ്സതി, ദേവതാനുസ്സതി, കായഗതാസതി, മരണാനുസ്സതി, ആനാപാനസതി, ഉപസമാനുസ്സതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭) ഏവം വുത്താ ദസ അനുസ്സതിയോ.

ദസ കസിണാ നാമ ‘‘പഥവീകസിണം, ആപോകസിണം, തേജോകസിണം, വായോകസിണം, നീലകസിണം, പീതകസിണം, ലോഹിതകസിണം, ഓദാതകസിണം, ആലോകകസിണം, പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭) വുത്താ ഇമേ ദസ കസിണാ.

ദസ അസുഭാ നാമ ‘‘ഉദ്ധുമാതകം, വിനീലകം, വിപുബ്ബകം, വിച്ഛിദ്ദകം, വിക്ഖായിതകം, വിക്ഖിത്തകം, ഹതവിക്ഖിത്തകം, ലോഹിതകം, പുളുവകം, അട്ഠിക’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭) വുത്താ ഇമേ ദസ അസുഭാ.

ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ നാമ ‘‘മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭) വുത്താ ഇമേ അപ്പമഞ്ഞായോ.

ചത്താരോ ആരുപ്പാ നാമ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭) വുത്താ ഇമേ ആരുപ്പാ. അപരം കമ്മട്ഠാനദ്വയം നാമ ‘‘ആഹാരേപടിക്കൂലസഞ്ഞാ, ചതുധാതുവവത്ഥാന’’ന്തി വുത്തം ട്ഠാനഉഭയം.

൩൧൨൮. ഇച്ചേവം ചത്താലീസവിധം മനോഭുനോ കമ്മട്ഠാനം സബ്ബമ്പി കമ്മട്ഠാനം സമുദ്ദിട്ഠം സിയാതി യോജനാ. കമ്മസ്സ യോഗസങ്ഖാതസ്സ ഠാനം ആരമ്മണഭാവേന പവത്തിട്ഠാനന്തി കമ്മട്ഠാനം. തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, കാരണം, കമ്മസ്സ വിപസ്സനായ ഠാനം കാരണം കമ്മട്ഠാനം, കസ്സാതി ആഹ ‘‘മനോഭുനോ’’തി. മനോ അഭിഭവതീതി മനോഭൂ, തസ്സ മനോഭുനോ, കുസലചിത്തപ്പവത്തിനിവാരണേന തഥാലദ്ധനാമസ്സ കാമദേവസ്സാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കമ്മട്ഠാനഗണനാപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോ.

൩൧൨൯-൩൦. ഇമേസം കമ്മട്ഠാനാനം ഭാവനാമയം ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേതും മാതികം താവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപചാരപ്പനാതോ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപചാരപ്പനാതോതി ‘‘ഏത്തകാനി കമ്മട്ഠാനാനി ഉപചാരാവഹാനി, ഏത്തകാനി അപ്പനാവഹാനീ’’തി ഏവം ഉപചാരപ്പനാവസേന ച. ഝാനഭേദാതി ‘‘ഏത്തകാനി പഠമജ്ഝാനികാനി, ഏത്തകാനി തികചതുക്കജ്ഝാനികാനി, ഏത്തകാനി പഞ്ചകജ്ഝാനികാനീ’’തിആദിനാ ഝാനഭേദാ ച. അതിക്കമാതി അങ്ഗാനം, ആരമ്മണാനഞ്ച അതിക്കമതോ. വഡ്ഢനാവഡ്ഢനാ ചാപീതി അങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലാദിവസേന വഡ്ഢേതബ്ബാ, അവഡ്ഢേതബ്ബാ ച. ആരമ്മണഭൂമിതോതി നിമിത്താരമ്മണാദിആരമ്മണതോ ചേവ ലബ്ഭമാനാലബ്ഭമാനഭൂമിതോ ച.

ഗഹണാതി ദിട്ഠാദിവസേന ഗഹേതബ്ബതോ. പച്ചയാതി തംതംഠാനാനം പച്ചയഭാവതോ ച. ഭിയ്യോതി പുന-സദ്ദത്ഥനീഹാരത്ഥോ. ചരിയാനുകൂലതോതി രാഗചരിയാദീനം അനുകൂലഭാവതോതി അയം വിസേസോ അയം ഭേദോ. ഏതേസു ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു.

൩൧൩൧. ഏവം മാതികം നിദ്ദിസിത്വാ യഥാക്കമം നിദ്ദിസന്തോ പഠമം താവ ഉപചാരാവഹാദയോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അട്ഠാനുസ്സതിയോ’’തിആദി. തത്ഥാതി തിസ്സം മാതികായം, തേസു വാ ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു. അട്ഠാനുസ്സതിയോതി കായഗതാസതിആനാപാനസതിദ്വയവജ്ജിതാ ബുദ്ധാനുസ്സതിആദികാ അട്ഠ അനുസ്സതിയോ ച. സഞ്ഞാ ആഹാരേപടിക്കൂലസഞ്ഞാ ച. വവത്ഥാനഞ്ച ചതുധാതുവവത്ഥാനഞ്ചാതി ഇമേ ദസ. ഉപചാരാവഹാതി ബുദ്ധഗുണാദീനം പരമത്ഥഭാവതോ, അനേകവിധത്താ, ഏകസ്സാപി ഗമ്ഭീരഭാവതോ ച ഏതേസു ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു അപ്പനാവസേന സമാധിസ്സ പതിട്ഠാതുമസക്കുണേയ്യത്താ അപ്പനാഭാവനാപ്പത്തോ സമാധി ഉപചാരഭാവേയേവ പതിട്ഠാതി, തസ്മാ ഏതേ ഉപചാരാവഹാ.

നനു ചേത്ഥ ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പസമാധി, ലോകുത്തരോ ച സമാധി പരമത്ഥധമ്മേ അപ്പനം പാപുണാതി, തസ്മാ ‘‘പരമത്ഥഭാവതോ’’തി ഹേതു അപ്പനമപാപുണനേ കാരണഭാവേന ന വുച്ചതീതി? ന, തസ്സ ഭാവനാവിസേസേന പരമത്ഥധമ്മേ പവത്തിസമ്ഭവതോ, ഇമസ്സ ച രൂപാവചരചതുത്ഥഭാവനാവിസേസസമ്ഭവതോ ച. തഥാ ഹി ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പസമാധി അപ്പനാപത്തസ്സ അരൂപാവചരസമാധിസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണസമതിക്കമമത്തഭാവനാവസേന സഭാവാരമ്മണേപി അപ്പനം പാപുണാതി. വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമബലേന ലോകുത്തരോ സമാധി അപ്പനം പാപുണാതീതി.

൩൧൩൨. തത്ഥാതി തേസു ഝാനാവഹേസു തിംസകമ്മട്ഠാനേസു. അസുഭാതി ഉദ്ധുമാതകാദയോ ദസ അസുഭാ. കായഗതാസതീതി കായഗതാസതി ചാതി ഇമേ ഏകാദസ. പഠമജ്ഝാനികാതി ഇമേസം പടിക്കൂലാരമ്മണത്താ, പടിക്കൂലാരമ്മണേ ച ചിത്തസ്സ ചണ്ഡസോതായ നദിയാ അരിത്തബലേന നാവാട്ഠാനം വിയ വിതക്കബലേനേവ പവത്തിസമ്ഭവതോ അവിതക്കാനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനം അസമ്ഭവോതി സവിതക്കസ്സ പഠമജ്ഝാനസ്സേവ സമ്ഭവതോ പഠമജ്ഝാനികാ. ആനാപാനഞ്ച കസിണാ ചാതി ഇമേ ഏകാദസ ചതുക്കജ്ഝാനികാ രൂപാവചരചതുക്കജ്ഝാനികാ ച ചതുക്കനയേന, പഞ്ചകജ്ഝാനികാ ച.

൩൧൩൩. തിസ്സോവ അപ്പമഞ്ഞാതി മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാതി അപ്പമഞ്ഞാ തിസ്സോവ. സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേ ഏതാസമേവ ഗഹണം കഥം വിഞ്ഞായതീതി? ‘‘അഥ പച്ഛിമാ’’തിആദിനാ ചതുത്ഥായ അപ്പമഞ്ഞായ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഭാവസ്സ വക്ഖമാനത്താ പാരിസേസതോ തം വിഞ്ഞായതി. തികജ്ഝാനാനീതി തികജ്ഝാനികാ. ‘‘തികജ്ഝാനാ’’തി വത്തബ്ബേ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. മേത്താദീനം ദോമനസ്സസഹഗതബ്യാപാദവിഹിംസാനഭിരതീനം പഹായകത്താ ദോമനസ്സപടിപക്ഖേന സോമനസ്സേനേവ സഹഗതതാ വുത്താതി ചതുക്കനയേന തികജ്ഝാനികതാ വുത്താ, പഞ്ചകനയേന ചതുക്കജ്ഝാനികതാ ച.

‘‘അഥാ’’തി ഇദം ‘‘പച്ഛിമാ’’തി പദസ്സ ‘‘തിസ്സോ’’തി ഇമിനാ പുരിമപദേന സമ്ബന്ധനിവത്തനത്ഥം. പച്ഛിമാ അപ്പമഞ്ഞാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ മതാ ചതുക്കനയേന, പഞ്ചമജ്ഝാനികാ ച. ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തു, ദുക്ഖാ മുച്ചന്തു, ലദ്ധസുഖസമ്പത്തിതോ മാ വിഗച്ഛന്തൂ’’തി മേത്താദിതിവിധവസപ്പവത്തം ബ്യാപാരത്തയം പഹായ കമ്മസ്സകതാദസ്സനേന സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പത്തഭാവനാനിബ്ബത്തായ തത്രമജ്ഝത്തോപേക്ഖായ ബലവതരത്താ അപ്പനാപ്പത്തസ്സ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ സുഖസഹഗതതാസമ്ഭവതോ ഉപേക്ഖാസഹഗതതാ വുത്താ.

൩൧൩൪. അങ്ഗാരമ്മണതോ അതിക്കമോ ദ്വിധാ വുത്തോതി യോജനാ. ചതുക്കതികജ്ഝാനേസൂതി ദസകസിണാ, ആനാപാനസതീതി ഏകാദസസു ചതുക്കജ്ഝാനികേസു ചേവ മേത്താദിപുരിമബ്രഹ്മവിഹാരത്തയസങ്ഖാതേസു തികജ്ഝാനികേസു ച കമ്മട്ഠാനേസു. അങ്ഗാതിക്കമതാതി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ വിതക്കാദിഝാനങ്ഗ സമതിക്കമേന പഠമജ്ഝാനാദീനം ആരമ്മണേയേവ ദുതിയജ്ഝാനാദീനം ഉപ്പത്തിതോ അങ്ഗാതിക്കമോ അധിപ്പേതോതി അത്ഥോ. അങ്ഗാതിക്കമോയേവ അങ്ഗാതിക്കമതാ.

൩൧൩൫. അങ്ഗാതിക്കമതോതി തതിയജ്ഝാനസമ്പയുത്തസോമനസ്സാതിക്കമനതോ. ആരമ്മണമതിക്കമ്മാതി പടിഭാഗനിമിത്തകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസതബ്ബിസയപഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണതദഭാവസങ്ഖാതാനി ചത്താരി ആരമ്മണാനി യഥാക്കമം അതിക്കമിത്വാ. കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസതബ്ബിസയപഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണതദഭാവതബ്ബിസയതതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ആരമ്മണേസു ആരുപ്പാ ആകാസാനഞ്ചായതനാദീനി ചത്താരി അരൂപാവചരജ്ഝാനാനി ജായരേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൩൧൩൬. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ആരമ്മണേസു. വഡ്ഢേതബ്ബാനീതി ‘‘യത്തകം ഓകാസം കസിണേന ഫരതി, തദബ്ഭന്തരേ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സദ്ദം സോതും, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സിതും, പരസത്താനഞ്ച ചേതസാ ചിത്തം അഞ്ഞാതും സമത്ഥോ ഹോതീ’’തി വുത്തപ്പയോജനം സന്ധായ അങ്ഗഗണനാദിവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ യത്തകം ഇച്ഛതി, തത്തകം വഡ്ഢേതബ്ബാനി. സേസം അസുഭാദി സബ്ബം തം കമ്മട്ഠാനം പയോജനാഭാവാ ന വഡ്ഢേതബ്ബമേവാതി യോജനാ.

൩൧൩൭. തത്ഥ തേസു കമ്മട്ഠാനേസു ദസ കസിണാ ച ദസ അസുഭാ ച കായഗതാസതി, ആനാപാനസതീതി ഇമേ ബാവീസതി കമ്മട്ഠാനാനി പടിഭാഗാരമ്മണാനീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘കസിണാ’’തിആദിനാ തദാരമ്മണാനി ഝാനാനി ഗഹിതാനി.

൩൧൩൮. ധാതുവവത്ഥനന്തി ചതുധാതുവവത്ഥാനം, ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സത്തം. വിഞ്ഞാണഞ്ചാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. നേവസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. ദസ ദ്വേതി ദ്വാദസ. ഭാവഗോചരാതി സഭാവധമ്മഗോചരാ, പരമത്ഥധമ്മാലമ്ബണാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൧൩൯. ദ്വേ ച ആരുപ്പമാനസാതി ആകാസാനഞ്ചായതനആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസങ്ഖാതാ അരൂപാവചരചിത്തുപ്പാദാ ദ്വേ ച. ഛ ഇമേ ധമ്മാ നവത്തബ്ബഗോചരാ നിദ്ദിട്ഠാതി യോജനാ ചതുന്നം അപ്പമഞ്ഞാനം സത്തപഞ്ഞത്തിയാ, പഠമാരുപ്പസ്സ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസപഞ്ഞത്തിയാ, തതിയാരുപ്പസ്സ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവപഞ്ഞത്തിയാ ച ആരമ്മണത്താ.

൩൧൪൦. പടിക്കൂലസഞ്ഞാതി ആഹാരേപടിക്കൂലസഞ്ഞാ. കായഗതാസതീതി ദ്വാദസേവ ഭൂമിതോ ദേവേസു കാമാവചരദേവേസു കുണപാനം, പടിക്കൂലാരഹസ്സ ച അസമ്ഭവാ ന പവത്തന്തീതി യോജനാ.

൩൧൪൧. താനി ദ്വാദസ ച. ഭിയ്യോതി അധികത്ഥേ നിപാതോ, തതോ അധികം ആനാപാനസതി ചാതി തേരസ രൂപാരൂപലോകേ അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച അഭാവാ സബ്ബസോ ന ജായരേതി യോജനാ.

൩൧൪൨. അരൂപാവചരേ അരൂപഭവേ ചതുരോ ആരുപ്പേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞേ ഛത്തിംസ ധമ്മാ രൂപസമതിക്കമാഭാവാ ന ജായന്തീതി യോജനാ. സബ്ബേ സമചത്താലീസ ധമ്മാ മാനുസേ മനുസ്സലോകേ സബ്ബേസമേവ ലബ്ഭമാനത്താ ജായന്തി.

൩൧൪൩. ചതുത്ഥകസിണം ഹിത്വാതി വായോകസിണം ദിട്ഠഫുട്ഠേന ഗഹേതബ്ബത്താ തം വജ്ജേത്വാ നവ കസിണാ ച ദസ അസുഭാ ചാതി തേ ഏകൂനവീസതി ധമ്മാ ദിട്ഠേനേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മകാലേ ഗഹേതബ്ബാ ഭവന്തീതി യോജനാ. പുബ്ബഭാഗേ ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ പരികമ്മം കതം, തേന ഉഗ്ഗഹിതനിമിത്തം തേസം ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൧൪൪. ഫുട്ഠേനാതി നാസികഗ്ഗേ, ഉത്തരോട്ഠേ വാ ഫുട്ഠവസേന. കായഗതാസതിയം തചപഞ്ചകം ദിട്ഠേന ഗഹേതബ്ബം. മാലുതോതി വായോകസിണം ദിട്ഠഫുട്ഠേന ഗഹേതബ്ബം ഉച്ഛുസസ്സാദീനം പത്തേസു ചലമാനവണ്ണഗ്ഗഹണമുഖേന, കായപ്പസാദഘട്ടനേന ച ഗഹേതബ്ബത്താ. ഏത്ഥ ഏതേസു കമ്മട്ഠാനേസു. സേസകന്തി വുത്താവസേസം. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദികാ അട്ഠാനുസ്സതിയോ, ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ആഹാരേപടിക്കൂലസഞ്ഞാ, ചതുധാതുവവത്ഥാനം, കായഗതാസതിയം വക്കപഞ്ചകാദീനി ചാതി സബ്ബമേതം പരതോ സുത്വാ ഗഹേതബ്ബത്താ സുതേനേവ ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം.

൩൧൪൫. ഏത്ഥ ഏതേസു കമ്മട്ഠാനേസു ആകാസകസിണം ഠപേത്വാ നവ കസിണാ പഠമാരുപ്പചിത്തസ്സ ആരമ്മണഭൂതകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സ ഹേതുഭാവതോ പച്ചയാ ജായരേ പച്ചയാ ഭവന്തീതി യോജനാ.

൩൧൪൬. ദസപി കസിണാ അഭിഞ്ഞാനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാദീനം പച്ചയാ ഭവന്തീതി യോജനാ. ചതുത്ഥസ്സാതി ചതുത്ഥസ്സ ബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ.

൩൧൪൭. ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമാരുപ്പന്തി ആകാസാനഞ്ചായതനാദികം. പരസ്സ ച പരസ്സ ചാതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനാദിഉത്തരജ്ഝാനസ്സ പച്ചയോതി പകാസിതന്തി യോജനാ. നേവസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. നിരോധസ്സാതി സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസ്സ, തായ നിരോധസമാപത്തിയാ.

൩൧൪൮. സബ്ബേതി സമചത്താലീസകമ്മട്ഠാനധമ്മാ. സുഖവിഹാരസ്സാതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ. ഭവനിസ്സരണസ്സ ചാതി വിഭവൂപനിസ്സയതായ വിപസ്സനാപാദകത്തേന ആസവക്ഖയഞാണേന അധിഗന്തബ്ബസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ച. ഭവസുഖാനഞ്ചാതി പരികമ്മോപചാരഭാവനാവസപ്പവത്താനി കാമാവചരകുസലചിത്താനി കാമസുഗതിഭവസുഖാനം, രൂപാവചരപ്പനാവസപവത്താനി രൂപാവചരചിത്താനി രൂപാവചരഭവസുഖാനം, ഇതരാനി അരൂപാവചരഭൂതാനി അരൂപാവചരഭവസുഖാനഞ്ച പച്ചയാതി ദീപിതാ.

൩൧൪൯. ദസ അസുഭാ, കായഗതാസതീതി ഇമേ ഏകാദസ രാഗചരിതസ്സ വിസേസതോ അനുകൂലാ വിഞ്ഞേയ്യാതി യോജനാ. ‘‘വിസേസതോ’’തി ഇമിനാ രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവേന ച അതിസപ്പായതോ ച വുത്തോ, ഇതരേ ച അപടിക്ഖിത്താതി ദീപേതി. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘സബ്ബഞ്ചേതം ഉജുവിപച്ചനീകവസേന ച അതിസപ്പായവസേന ച വുത്തം, രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ, സദ്ധാദീനം വാ അനുപകാരാ കുസലഭാവനാ നാമ നത്ഥീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൭).

൩൧൫൦. സവണ്ണകസിണാതി ചതൂഹി വണ്ണകേഹി കസിണേഹി സഹിതാ. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോതി ഇമേ അട്ഠ ദോസചരിതസ്സ അനുകൂലാതി പകാസിതാതി യോജനാ.

൩൧൫൧. മോഹപ്പകതിനോതി മോഹചരിതസ്സ. ‘‘ആനാപാനസതി ഏകാവാ’’തി പദച്ഛേദോ.

൩൧൫൨. മരണൂപസമേതി മരണഞ്ച ഉപസമോ ച മരണൂപസമം, തസ്മിം മരണൂപസമേ. സതീതി മരണാനുസ്സതി, ഉപസമാനുസ്സതി ചാതി ഏതേ ചത്താരോ ധമ്മാ. പഞ്ഞാപകതിനോതി ബുദ്ധിചരിതസ്സ.

൩൧൫൩. ആദിഅനുസ്സതിച്ഛക്കന്തി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘസീലചാഗദേവതാനുസ്സതിസങ്ഖാതം ഛക്കം. സദ്ധാചരിതവണ്ണിതന്തി സദ്ധാചരിതസ്സ അനുകൂലന്തി കഥിതം. ആരുപ്പാതി ചത്താരോ ആരുപ്പാ. സേസാ കസിണാതി ഭൂതകസിണആലോകാകാസകസിണാനം വസേന ഛ കസിണാതി സേസാ ദസ ധമ്മാ. സബ്ബാനുരൂപകാതി സബ്ബേസം ഛന്നം ചരിയാനം അനുകൂലാതി അത്ഥോ.

൩൧൫൪-൮. ഏവം യഥാനിക്ഖിത്തമാതികാനുക്കമേന കമ്മട്ഠാനപ്പഭേദം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി ഭാവനാനയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. ഏവം പഭേദതോ ഞത്വാ കമ്മട്ഠാനാനീതി യഥാവുത്തഭേദനയമുഖേന ഭാവനാമയാരമ്ഭദസ്സനം. പണ്ഡിതോതി തിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ ഭബ്ബപുഗ്ഗലോ. തേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. മേധാവീതി പാരിഹാരിയപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. ദള്ഹം ഗഹേത്വാനാതിആദിമജ്ഝപരിയോസാനേ സുട്ഠു സല്ലക്ഖന്തേന ദള്ഹം അട്ഠിം കത്വാ സക്കച്ചം ഉഗ്ഗഹേത്വാ. കല്യാണമിത്തകോതി –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ;

വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ;

നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩) –

വുത്തലക്ഖണകോ സീലസുതപഞ്ഞാദിഗുണസമന്നാഗതകല്യാണമിത്തകോ.

പഠമമേവ പലിബോധാനം ഉച്ഛേദം കത്വാതി യോജനാ. പഠമന്തി ഭാവനാരമ്ഭതോ പഠമമേവ. പലിബോധാനം ഉച്ഛേദം കത്വാതി –

‘‘ആവാസോ ച കുലം ലാഭോ;

ഗണോ കമ്മഞ്ച പഞ്ചമം;

അദ്ധാനം ഞാതി ആബാധോ;

ഗന്ഥോ ഇദ്ധീതി തേ ദസാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) –

വുത്താനം ദസമഹാപലിബോധാനം, ദീഘകേസനഖലോമച്ഛേദനചീവരരജനപത്തപചനാദീനം ഖുദ്ദകപഅബോധാനഞ്ചാതി ഉഭയേസം പലിബോധാനം ഉച്ഛേദം കത്വാ നിട്ഠാപനേന വാ ആലയപരിച്ചാഗേന വാ ഉച്ഛേദം കത്വാ. ഇദ്ധി പനേത്ഥ വിപസ്സനായ പലിബോധോ ഹോതി, ന സമാധിഭാവനായ. വുത്തഞ്ഹേതം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘ഇദ്ധീതി പോഥുജ്ജനികാ ഇദ്ധി. സാ ഹി ഉത്താനസേയ്യകദാരകോ വിയ, തരുണസസ്സം വിയ ച ദുപ്പരിഹാരാ ഹോതി, അപ്പമത്തകേനേവ ഭിജ്ജതി. സാ പന വിപസ്സനായ പലിബോധോ ഹോതി, ന സമാധിസ്സ സമാധിം പത്വാ പത്തബ്ബത്താ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧).

ദോസവജ്ജിതേ, അനുരൂപേ ച വിഹാരേ വസന്തേനാതി യോജനാ. ദോസവജ്ജിതേതി –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) –

അട്ഠകഥാസു വുത്തേഹി ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി ദോസേഹി ഗജ്ജിതേ.

അനുരൂപേ വസന്തേനാതി –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം, രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ യേ തേ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി, തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖട്ഠാനീയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) –

ഏവം ഭഗവതാ വണ്ണിതേഹി പഞ്ചഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതത്താ അനുരൂപേ ഭാവനാകമ്മാനുഗുണേ വിഹാരേ വിഹരന്തേനാതി അത്ഥോ. പഠമാദീനീതി പഠമദുതിയാദീനി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി. സബ്ബസോ ഭാവേത്വാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം അപരിഹാപേന്തേന ഭാവേതബ്ബോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) നിക്ഖിത്തസ്സ മാതികാപദസ്സ വിത്ഥാരക്കമേന ഭാവേത്വാ, ചിത്തവിസുദ്ധിം സമ്പാദേത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

സപ്പഞ്ഞോതി കമ്മജതിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ ചേവ കമ്മട്ഠാനമനസികാരസപ്പായാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ അസപ്പായം പരിവജ്ജേത്വാ സപ്പായസേവനോപകാരായ പാരിഹാരിയപഞ്ഞായ ച സമന്നാഗതോ യോഗാവചരോ. തതോതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനവജ്ജിതരൂപാരൂപജ്ഝാനം വിപസ്സനാപാദകഭാവേന സമാപജ്ജിത്വാ അട്ഠന്നം വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനാനമഞ്ഞതരതോ ഝാനാ വുട്ഠായ. തേനാഹ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ‘‘ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അവസേസരൂപാരൂപാവചരജ്ഝാനാനം അഞ്ഞതരതോ വുട്ഠായാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൬൩).

നാമരൂപവവത്ഥാനം കത്വാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസേ വുത്തനയേന പഞ്ചക്ഖന്ധാദിമുഖേസു യഥിച്ഛിതേന മുഖേന പവിസിത്വാ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ ‘‘ഇദം നാമം, ഇദം രൂപം, ഇമമ്ഹാ നാമരൂപതോ ബ്യതിരിത്തം അത്താദി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം നത്ഥീ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ, ഇമിനാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ.

കങ്ഖം വിതീരിയാതി യഥാദിട്ഠനാമരൂപധമ്മാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൭൮ ആദയോ) വുത്തനയേന പഞ്ചധാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ന താവിദം നാമരൂപം അഹേതുകം, ന അത്താദിഹേതുക’’ന്തി യാഥാവതോ നാമരൂപസ്സ പഞ്ചധാ ദസ്സനേന അദ്ധത്തയഗതം ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦; മഹാനി. ൧൭൪) സോളസവിധം കങ്ഖം, ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തം (ധ. സ. ൧൦൦൮) അട്ഠവിധഞ്ച കങ്ഖം വീരിയേന തരിത്വാ പജഹിത്വാ, ഇമിനാ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി ദസ്സിതാ ഹോതി.

ഏവം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിപ്ഫാദനേന ഞാതപരിഞ്ഞായ ഠിതോ യോഗാവചരോ സപ്പായം നാമരൂപം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ കങ്ഖാവൂപസമഞാണേന മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൯൨ ആദയോ) വുത്തനയേന സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഓഭാസോ, ഞാണം, പീതി, പസ്സദ്ധി, സുഖം, അധിമോക്ഖോ, പഗ്ഗഹോ, ഉപട്ഠാനം, ഉപേക്ഖാ, നികന്തീതി ദസസു ഉപക്കിലേസേസു പാതുഭൂതേസു തഥാ പാതുഭൂതേ ഓഭാസാദയോ ദസ ഉപക്കിലേസേ ‘‘അമഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗവീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി പണ്ഡിതോ പഞ്ഞവാ യോഗാവചരോ ജാനാതീതി അത്ഥോ, ഇമിനാ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതാ ഹോതി.

൩൧൫൯. ഏത്താവതാ തേസം തിണ്ണം വവത്ഥാനേതി യോജനാ. ഏത്താവതാതി ‘‘നാമരൂപവവത്ഥാനം കത്വാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതനയേന. തേസം തിണ്ണന്തി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി, കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി തീഹി വിസുദ്ധീഹി സകസകവിപസ്സനാനം നാമരൂപതപ്പച്ചയമഗ്ഗാമഗ്ഗാനം തിണ്ണം. വവത്ഥാനേ കതേ നിയമേ കതേ. തിണ്ണം സച്ചാനന്തി ദുക്ഖസമുദയമഗ്ഗസങ്ഖആതാനം തിണ്ണം സച്ചാനം. വവത്ഥാനം കതം സിയാതി ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ലോകിയേനേവ ഞാണേന അനുബോധവസേന നിച്ഛയോ കതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കഥം? നാമരൂപവവത്ഥാനസങ്ഖാതേന ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഞാണേന ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനം കതം ഹോതി, പച്ചയപരിഗ്ഗഹസങ്ഖാതേന കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിഞാണേന സമുദയസച്ചവവത്ഥാനം, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനസങ്ഖാതേന മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനേന മഗ്ഗസച്ചവവത്ഥാനം.

൩൧൬൦-൧. ഏവം ഞാതതീരണപരിഞ്ഞാദ്വയം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേത്വാ പഹാനപരിഞ്ഞായ സരീരഭൂതാനി നവ ഞാണാനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉദയബ്ബയാതി ഉപ്പാദഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസപ്പവത്താ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘ഉദയബ്ബയാ’’തി വുത്താ. തത്ഥ ഉദയം മുഞ്ചിത്വാ വയേ വാ പവത്താ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ ‘‘ഭങ്ഗാ’’തി വുത്താ. ഭയഞ്ച ആദീനവോ ച നിബ്ബിദാ ച ഭയാദീനവനിബ്ബിദാ, സങ്ഖാരാനം ഭയതോ അനുപസ്സനവസേന പവത്താ ഭയാനുപസ്സനാ ച ദിട്ഠഭയാനം ആദീനവതോ പേക്ഖനവസേന പവത്താ ആദീനവാനുപസ്സനാ ച ദിട്ഠാദീനവേസു നിബ്ബേദവസേന പവത്താ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ ച തഥാ വുത്താ. നിബ്ബിന്ദിത്വാ സങ്ഖാരേഹി മുച്ചിതുകാമതാവസേനേവ പവത്തം ഞാണം മുച്ചിതുകാമതാഞാണം. മുച്ചനസ്സ ഉപായസമ്പടിപാദനത്ഥം പുന സങ്ഖാരത്തയപടിഗ്ഗഹവസപവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ.

സങ്ഖാരധമ്മേ ഭയനന്ദിവിവജ്ജനവസേന അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ പവത്തഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം, സച്ചാനുലോമോ തദധിഗമായ ഏകന്തപച്ചയോ ഹോതീതി ‘‘സച്ചാനുലോമിക’’ന്തി ച കലാപസമ്മസനഞാണാദീനം പുരിമാനം നവന്നം കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ, ഉപരി ച സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ച അനുലോമനതോ ‘‘അനുലോമഞാണ’’ന്തി ച വുത്തം നവമം ഞാണഞ്ചാതി യാ നവാനുപുബ്ബവിപസ്സനാസങ്ഖാതാ പഹാനപരിഞ്ഞാ ദസ്സിതാ, അയം ‘‘പടിപദാഞാണദസ്സന’’ന്തി പകാസിതാതി യോജനാ.

൩൧൬൨. തതോ അനുലോമഞാണതോ പരം മഗ്ഗസ്സ ആവജ്ജനട്ഠാനിയം ഹുത്വാ നിബ്ബാനമാലമ്ബിത്വാ ഉപ്പന്നസ്സ പുഥുജ്ജനഗോത്തസ്സ അഭിഭവനതോ, അരിയഗോത്തസ്സ ഭാവനതോ വഡ്ഢനതോ ച ‘‘ഗോത്രഭൂ’’തി സങ്ഖം ഗതസ്സ ചിത്തസ്സ സമനന്തരമേവ ച. സന്തിമാരമ്മണം കത്വാതി സബ്ബകിലേസദരഥാനഞ്ച സങ്ഖാരദുക്ഖഗ്ഗിനോ ച വൂപസമനിമിത്തത്താ ‘‘സന്തി’’ന്തി സങ്ഖാതം നിരോധമാലമ്ബിത്വാ. ഞാണദസ്സനന്തി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന ജാനനട്ഠേന ഞാണം, ചക്ഖുനാ വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ദസ്സനന്തി സങ്ഖം ഗതം സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം സത്തമവിസുദ്ധിഞാണം ജായതേ ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

൩൧൬൩. പച്ചവേക്ഖണപരിയന്തന്തി പച്ചവേക്ഖണജവനപരിയോസാനം. തസ്സാതി ഞാണദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ. ഫലന്തി ഫലചിത്തം അനു പച്ഛാ മഗ്ഗാനന്തരം ഹുത്വാ ജായതേ.

ഏത്ഥ ‘‘പച്ചവേക്ഖണപരിയന്ത’’ന്തി ഇദം ‘‘ഫല’’ന്തി ഏതസ്സ വിസേസനം, കിരിയാവിസേസനം വാ, പച്ചവേക്ഖണജവനം മരിയാദം കത്വാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗാനന്തരം ഫലേ ദ്വിക്ഖത്തും, തിക്ഖത്തും വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ തദനന്തരമേവ ഭവങ്ഗം ഹോതി, ഭവങ്ഗം ആവട്ടേത്വാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം മഗ്ഗമാലമ്ബിത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പച്ചവേക്ഖണജവനാനി. ഏവം ഫലചിത്തം ഭവങ്ഗപരിയന്തമേവ ഹോതി, ന പച്ചവേക്ഖണപരിയന്തം. തഥാപി അഞ്ഞേന ജവനേന അനന്തരികം ഹുത്വാ ഫലജവനാനമനന്തരം പച്ചവേക്ഖണജവനമേവ പവത്തതീതി ദസ്സനത്ഥം ഫലപച്ചവേക്ഖണജവനാനന്തരേ ഉപ്പന്നാനി ഭവങ്ഗാവജ്ജനാനി അബ്ബോഹാരികാനി കത്വാ ‘‘പച്ചവേക്ഖണപരിയന്തം, ഫലം തസ്സാനുജായതേ’’തി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

പച്ചവേക്ഖണഞ്ച മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനകിലേസഅവസിട്ഠകിലേസാനം പച്ചവേക്ഖണവസേന പഞ്ചവിധം ഹോതി. തേസു ഏകേകം ഏകേകേന ജവനവാരേന പച്ചവേക്ഖതീതി പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണജവനവാരാനി ഹോന്തി. താനി പച്ചവേക്ഖണഗ്ഗഹണേന സാമഞ്ഞതോ ദസ്സിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

൩൧൬൪. തേനേവ ച ഉപായേനാതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിവിപസ്സനാനം പഠമം മഗ്ഗോ അധിഗതോ, തേനേവ ഉപായേന. സോ ഭിക്ഖൂതി സോ യോഗാവചരോ ഭിക്ഖു. പുനപ്പുനം ഭാവേന്തോതി പുനപ്പുനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ. യഥാ പഠമമഗ്ഗഫലാനി പത്തോ, തഥാ. സേസമഗ്ഗഫലാനി ചാതി ദുതിയാദിമഗ്ഗഫലാനി ച പാപുണാതി.

൩൧൬൫. ഇച്ചേവം യഥാവുത്തനയേന ഉപ്പാദവയന്താതീതകത്താ അച്ചന്തം അമതം ധമ്മം അവേച്ച പടിവിജ്ഝിത്വാ അസേസം അകുസലം വിദ്ധംസയിത്വാ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പജഹിത്വാ തയോ ഭവേ കാമഭവാദീസു തീസു ഭവേസു നികന്തിയാ സോസനവസേന തയോ ഭവേ വിസേസേന സോസയിത്വാ സോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പഠമം കിലേസപരിനിബ്ബാനേ സോസിതവിപാകക്ഖന്ധകടത്താരൂപസങ്ഖാതഉപാദിസേസരഹിതത്താ നിരുപാദിസേസം നിബ്ബാനധാതും ഉപേതി അധിഗച്ഛതീതി യോജനാ.

ഇച്ചേവം സങ്ഖേപതോ കമ്മട്ഠാനഭാവനാനയോ ആചരിയേന ദസ്സിതോതി ഗന്ഥഭീരുജനാനുഗ്ഗഹവസേന വിത്ഥാരവണ്ണനം അനാമസിത്വാ അനുപദവണ്ണനാമത്തമേവേത്ഥ കതം. വിത്ഥാരവണ്ണനാ പനസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ, തബ്ബണ്ണനതോ ച ഗഹേതബ്ബാ.

൩൧൬൬-൭. വിഞ്ഞാസക്കമതോ വാപീതി അക്ഖരപദവാക്യസങ്ഖാതഗന്ഥരചനക്കമതോ വാ. പുബ്ബാപരവസേന വാതി വത്തബ്ബാനമത്ഥവിസേസാനം പടിപാടിവസേന വാ. അക്ഖരബന്ധേ വാതി സദ്ദസത്ഥഅലങ്കാരസത്ഥഛന്ദോവിചിതിസത്ഥാനുപാതേന കാതബ്ബായ അക്ഖരപദരചനായ, ഗാഥാബന്ധേതി അത്ഥോ. അയുത്തം വിയ യദി ദിസ്സതീതി യോജനാ.

തന്തി തം ‘‘അയുത്ത’’ന്തി ദിസ്സമാനട്ഠാനം. തഥാ ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദിസ്സമാനാകാരേനേവ അയുത്തന്തി ന ഗഹേതബ്ബം. കഥം ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ഗഹേതബ്ബമദോസതോ’’തി. തസ്സ കാരണമാഹ ‘‘മയാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ, കതത്താ പന സബ്ബസോ’’തി. യോ യോ പനേത്ഥ ദോസോ ദിസ്സതി ഖിത്തദോസോ വാ ഹോതു വിപല്ലാസഗ്ഗഹണദോസോ വാ, നാപരം ദോസോതി ദീപേതി. തേനേതം പകരണം സബ്ബേസം തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദായതനബഹുസ്സുതാനം സിക്ഖാകാമാനം ഥേരാനം അത്തനോ പമാണഭൂതതം സൂചേതി. അത്തനോ പമാണസൂചനേന അത്തനാ വിരചിതസ്സ വിനയവിനിച്ഛയസ്സാപി പമാണതം വിഭാവേന്തോ തസ്സ സവനുഗ്ഗഹധാരണാദീസു സോതുജനം നിയോജേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇതി വിനയത്ഥസാരസന്ദീപനിയാ വിനയവിനിച്ഛയവണ്ണനായ

കമ്മട്ഠാനഭാവനാവിധാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാവണ്ണനാ

൩൧൬൮-൭൮. ഏവം ‘‘വിനയോ സംവരത്ഥായ, സംവരോ അവിപ്പടിസാരത്ഥായ, അവിപ്പടിസാരോ പാമോജ്ജത്ഥായ, പാമോജ്ജം പീതത്ഥായ, പീതി പസ്സദ്ധത്ഥായ, പസ്സദ്ധി സുഖത്ഥായ, സുഖം സമാധത്ഥായ, സമാധി യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥായ, യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നിബ്ബിദത്ഥായ, നിബ്ബിദാ വിരാഗത്ഥായ, വിരാഗോ വിമുത്തത്ഥായ, വിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനത്ഥായ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം അനുപാദാപഅനിബ്ബാനത്ഥായാ’’തി (പരി. ൩൬൫) ദസ്സിതാനിസംസപരമ്പരാനിദ്ധാരണമുഖേന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുപരിയന്തം സാനിസംസം വിനയകഥം കഥേത്വാ തസ്സാ പമാണതഞ്ച വിഭാവേത്വാ അത്തനോ സുതബുദ്ധത്താ ‘‘സനിദാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൨൬; കഥാ. ൮൦൬) വചനതോ ഭഗവതോ ചരിതമനുവത്തന്തോ തസ്സ ദേസകാലാദിവസേന നിദാനം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സേട്ഠസ്സാ’’തിആദി.

തത്ഥ സേട്ഠസ്സാതി ധനധഞ്ഞവത്ഥാലങ്കാരാദിഉപഭോഗപരിഭോഗസമ്പത്തിയാ ചേവ ഗാമരാജധാനിഖേത്തവത്ഥുനദിതളാകാരാമാദിസമ്പത്തിയാ ച പസത്ഥതരസ്സ. നാഭിഭൂതേതി മജ്ഝവത്തിതായ നാഭിസദിസേ. നിരാകുലേതി മജ്ഝവത്തിതായേവ പരിമണ്ഡലാദിസമ്ഭവതോ വിലോപാദിആകുലരഹിതേ. സബ്ബസ്സ പന ലോകസ്സ രാമണീയകേ സമ്പിണ്ഡിതേ വിയ രമണീയതരേ ഭൂതമങ്ഗലേ ഗാമേതി സമ്ബന്ധോ.

പുനപി കിംവിസിട്ഠേതി ആഹ ‘‘കദലീ’’തിആദി. കദലീ ച സാലഞ്ച താലഞ്ച ഉച്ഛു ച നാളികേരാ ച കദലീ…പേ… നാളികേരാ, തേസം വനാനി കദലീ…പേ… നാളികേരവനാനി, തേഹി ആകുലേ ആകിണ്ണേതി അത്ഥോ. കമലാനി ച ഉപ്പലാനി ച കമലുപ്പലാനി, തേഹി സഞ്ഛന്നാ കമലുപ്പലസഞ്ഛന്നാ, സലിലസ്സ ആസയാ സലിലാസയാ, കമലുപ്പലസഞ്ഛന്നാ ച തേ സലിലാസയാ ചാതി കമല…പേ… സലിലാസയാ, തേഹി സോഭിതോ കമലുപ്പലസഞ്ഛന്നസലിലാസയസോഭിതോ, തസ്മിം.

കാവേരിയാ ജലം കാവേരിജലം, കാവേരിജലസ്സ സമ്പാതോ പവത്തനം കാവേരിജലസമ്പാതോ, തേന പരി സമന്തതോ ഭൂതം പവത്തിതം മഹീതലം ഏതസ്സാതി കാവേരിജലസമ്പാതപരിഭൂതമഹീതലോ, തസ്മിം. ഇദ്ധേതി നാനാസമ്പത്തിയാ സമിദ്ധേ. സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നേതി സബ്ബസുഖോപകരണസമ്പന്നേ. മങ്ഗലേതി ജനാനം ഇദ്ധിവുദ്ധികാരണഭൂതേ. ഭൂതമങ്ഗലേതി ഏവംനാമകേ ഗാമേ.

പവരോ തിരതാരീണതലാദിഗണേഹി കുലാചലചക്കഭോഗിനാ ഭോഗവലയസീദന്തരസാഗരാദി ആകാരോ ഏതാസന്തി പവരാകാരാ, പാകാരാ ച പരിഖാ ച പാകാരപരിഖാ, പവരാകാരാ ച താ പാകാരപരിഖാ ചാതി പവരാകാരപാകാരപരിഖാ, താഹി പരിവാരിതോ പവരാകാരപാകാരപരിഖാപരിവാരിതോ, തസ്മിം. ദസ്സനീയേതി ദസ്സനാരഹേ. മനോ രമതി ഏത്ഥാതി മനോരമോ, തസ്മിം.

തീരസ്സ അന്തോ തീരന്തോ, തീരമേവ വാ അന്തോ തീരന്തോ, പോക്ഖരണിസോബ്ഭഉദകവാഹകപരിഖാദീനം കൂലപ്പദേസോ, തീരന്തേ രുഹിംസു ജായിംസൂതി തീരന്തരുഹാ, തീരന്തരുഹാ ച തേ ബഹുത്താ അതീരാ അപരിച്ഛേദാ ചാതി തീരന്തരുഹവാതീരാ. വ-കാരോ സന്ധിജോ, തരൂനം രാജാനോ തരുരാജാനോ, തീരന്തരുഹവാതീരാ ച തേ തരുരാജാനോ ചാതി തീരന്തരുഹവാതീരതരുരാജാനോ, തേഹി വിരാജിതോ തീരന്ത…പേ… വിരാജിതോ, തസ്മിം, പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗഛായൂപഗേഹി മഹാരുക്ഖേഹി പടിമണ്ഡിതേതി അത്ഥോ. ‘‘തീരന്തരുഹവാനതരുരാജിവിരാജിതേ’’തി വാ പാഠോ, തീരന്തരുഹാനം വാനതരൂനം വേതരൂപരുക്ഖാനം രാജീഹി പന്തീഹി പടിമണ്ഡിതേതി അത്ഥോ. ദിജാനം ഗണാ ദിജഗണാ, നാനാ ച തേ ദിജഗണാ ചാതി നാനാദിജഗണാ, തേ തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ രമന്തി ഏത്ഥാതി നാനാദിജഗണാരാമോ, തസ്മിം, സുകകോകിലമയൂരാദിസകുണാനം ആഗന്ത്വാ രമനട്ഠാനഭൂതേതി അത്ഥോ. നാനാരാമമനോരമേതി നാനാ അനേകേ ആരാമാ പുപ്ഫഫലാരാമാ നാനാരാമാ, തേഹി മനോരമോതി നാനാരാമമനോരമോ, തസ്മിം.

ചാരൂ ച തേ പങ്കജാ ചാതി ചാരുപങ്കജാ, കമലുപ്പലകുമുദാദയോ, ചാരുപങ്കജേഹി സംകിണ്ണാ സഞ്ഛന്നാ ചാരുപങ്കജസംകിണ്ണാ, ചാരുപങ്കജസംകിണ്ണാ ച തേ തളാകാ ചേതി ചാരുപങ്കജസംകിണ്ണതളാകാ, തേഹി സമലങ്കതോ വിഭൂസിതോ ചാരു…പേ… സമലങ്കതോ, തസ്മിം. സുന്ദരോ മധുരോ രസോ അസ്സാതി സുരസം, സുരസഞ്ച തം ഉദകഞ്ചാതി സുരസോദകം, സുരസോദകേന സമ്പുണ്ണാ സുരസോദകസമ്പുണ്ണാ, വരാ ച തേ കൂപാ ചാതി വരകൂപാ, സുരസോദകസമ്പുണ്ണാ ച തേ വരകൂപാ ചേതി സുരസോദകസമ്പുണ്ണവരകൂപാ, തേഹി ഉപസോഭിതോ സുരസോ…പേ… കൂപസോഭിതോ, തസ്മിം.

വിസേസേന ചിത്രാതി വിചിത്രാ, വിചിത്രാ ച തേ വിപുലാ ചാതി വിചിത്രവിപുലാ, വിചിത്രവിപുലാ ച തേ മണ്ഡപാ ചാതി…പേ… മണ്ഡപാ, അതിസയേന ഉഗ്ഗതാ അച്ചുഗ്ഗതാ, അച്ചുഗ്ഗതാ ച തേ വരമണ്ഡപാ ചാതി അച്ചുഗ്ഗവരമണ്ഡപാ, ഗാഥാബന്ധവസേന വണ്ണലോപോ, വിചിത്രവിപുലാ ച തേ അച്ചുഗ്ഗവരമണ്ഡപാ ചാതി വിചിത്രവിപുലഅച്ചുഗ്ഗവരമണ്ഡപാ, തേഹി മണ്ഡിതോ വിഭൂസിതോ വിചിത്ര…പേ… മണ്ഡിതോ, തസ്മിം. മണ്ഡം സൂരിയരസ്മിം പാതി രക്ഖതീതി മണ്ഡപോ. തതോ തതോ ആഗമ്മ വസന്തി ഏത്ഥാതി ആവാസോ, പാസാദഹമ്മിയമാളാദയോ. അനേകേഹീതി ബഹൂഹി. അച്ചന്തന്തി അതിസയേന.

ധരണീതലം ഭേത്വാ ഉഗ്ഗതേന വിയ, ഖരം ഫരുസം കേലാസസിഖരം ജിത്വാ അവഹസന്തേന വിയ ഥൂപേന ച ഉപസോഭിതേ വിഹാരേതി യോജനാ.

അമ്ബും ദദാതീതി അമ്ബുദോ, സരദേ അമ്ബുദോ സരദമ്ബുദോ, ഥുല്ലനതമഹന്തഭാവസാമഞ്ഞേന സരദമ്ബുദേന സങ്കാസോ സരദമ്ബുദസങ്കാസോ, തസ്മിം. സമ്മാ ഉസ്സിതോ ഉഗ്ഗതോതി സമുസ്സിതോ, തസ്മിം. ഓലോകേന്താനം, വസന്താനഞ്ച പസാദം ചിത്തസ്സ തോസം ജനേതീതി പസാദജനനം, തസ്മിം. ഏത്താവതാ വിനയവിനിച്ഛയകഥായ പവത്തിതദേസം ദസ്സേതി, ‘‘വസതാ മയാ’’തി കത്താരം.

ദേവദത്തചിഞ്ചമാണവികാദീഹി കതാപരാധസ്സ, സീതുണ്ഹാദിപരിസ്സയസ്സ ച സഹനതോ, സസന്താനഗതകിലേസാദീനം ഹനനതോ ച സീഹോ വിയാതി സീഹോ, ബുദ്ധോ ച സോ സീഹോ ചാതി ബുദ്ധസീഹോ. സേട്ഠപരിയായോ വാ സീഹ-സദ്ദോ, ബുദ്ധസേട്ഠേനാതി അത്ഥോ. വുത്തസ്സാതി ദേസിതസ്സ. വിനയസ്സ വിനയപിടകസ്സ. വിനിച്ഛയോതി പാഠാഗതോ ചേവ അട്ഠകഥാഗതോ ച ആചരിയപരമ്പരാഭതോ ച വിനിച്ഛയോ. ബുദ്ധസീഹന്തി ഏവംനാമകം മഹാഥേരം. സമുദ്ദിസ്സാതി ഉദ്ദിസിത്വാ, തേന കതആയാചനം പടിച്ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ ബാഹിരനിമിത്തം ദസ്സിതം.

അയം വിനിച്ഛയോ മമ സദ്ധിവിഹാരികം ബുദ്ധസീഹം സമുദ്ദിസ്സ ഭിക്ഖൂനം ഹിതത്ഥായ സമാസതോ വരപാസാദേ വസതാ മയാ കതോതി യോജനാ.

കിമത്ഥായാതി ആഹ ‘‘വിനയസ്സാവബോധത്ഥം, സുഖേനേവാചിരേന ചാ’’തി, അനുപാദിസേസേന നിബ്ബാനപരിയന്താനിസംസസ്സ വിനയപിടകസ്സ പകരണസ്സ ഗന്ഥവസേന സമാസേത്വാ അത്ഥവസേന സുട്ഠു വിനിച്ഛിതത്താ സുഖേന ചേവ അചിരേന ച അവബോധനത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖൂനന്തി പധാനനിദസ്സനം, ഏകസേസനിദ്ദേസോ വാ ഹേട്ഠാ –

‘‘ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ഹിതത്ഥായ സമാഹിതോ. പവക്ഖാമീ’’തി (വി. വി. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ ൨) –

ആരദ്ധത്താ. ഇമിനാ പയോജനം ദസ്സിതം.

൩൧൭൯. ഏവം ദേസകത്തുനിമിത്തപയോജനാനി ദസ്സേത്വാ കാലനിയമം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അച്ചുതാ’’തിആദി. വിക്കമനം വിക്കന്തോ, വിക്കമോതി അത്ഥോ. അച്ചുതം കേനചി അനഭിഭൂതം, തഞ്ച തം വിക്കന്തഞ്ചാതി അച്ചുതവിക്കന്തം, അച്ചുതസ്സ നാരായനസ്സ വിയ അച്ചുതവിക്കന്തം ഏതസ്സാതി അച്ചുതച്ചുതവിക്കന്തോ. കോ സോ? രാജാ, തസ്മിം. കലമ്ഭകുലം നന്ദയതീതി കലമ്ഭകുലനന്ദനോ, തസ്മിം. ഇമിനാ തസ്സ കുലവംസോ നിദസ്സിതോ. കലമ്ഭകുലവംസജാതേ അച്ചുതച്ചുതവിക്കന്തനാമേ ചോളരാജിനി മഹിം ചോളരട്ഠം സമനുസാസന്തേ സമ്മാ അനുസാസന്തേ സതി തസ്മിം ചോളരാജിനി രജ്ജം കാരേന്തേ സതി അയം വിനിച്ഛയോ മയാ ആരദ്ധോ ചേവ സമാപിതോ ചാതി. ഇമിനാ കാലം നിദസ്സേതി.

൩൧൮൦. ഇദാനി ഇമം വിനയവിനിച്ഛയപ്പകരണം കരോന്തേന അത്തനോ പുഞ്ഞസമ്പദം സകലലോകഹിതത്ഥായ പരിണാമേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. അയം വിനയവിനിച്ഛയോ അന്തരായം വിനാ യഥാ സിദ്ധിം നിപ്ഫത്തിം പത്തോ, തഥാ സത്താനം ധമ്മസംയുതാ കുസലനിസ്സിതാ സങ്കപ്പാ ചിത്തുപ്പാദാ, അധിപ്പേതത്ഥാ വാ സബ്ബേ അന്തരായം വിനാ സിജ്ഝന്തു നിപ്പജ്ജന്തൂതി യോജനാ.

൩൧൮൧. തേനേവ പുഞ്ഞപ്ഫലഭാവേന സകലലോകഹിതേകഹേതുനോ ഭഗവതോ സാസനസ്സ ചിരട്ഠിതിമാസീസന്തോ ആഹ ‘‘യാവ തിട്ഠതീ’’തിആദി. ‘‘മന്ദാരോ’’തി വുച്ചതി സീതസിനിദ്ധഏകപബ്ബതരാജാ. കം വുച്ചതി ഉദകം, തേന ദാരിതോ നിഗ്ഗമപ്പദേസോ ‘‘കന്ദരോ’’തി വുച്ചതി. സീതസിനിദ്ധവിപുലപുലിനതലേഹി, സന്ദമാനസാതസീതലപസന്നസലിലേഹി, കീളമാനനാനപ്പകാരമച്ഛഗുമ്ബേഹി, ഉഭയതീരപുപ്ഫഫലപല്ലവാലങ്കതതരുലതാവനേഹി, കൂജമാനസുകസാലികകഓകിലമയൂരഹംസാദിസകുന്താഭിരുതേഹി, തത്ഥ തത്ഥ പരിഭമന്തഭമരാമവജ്ജാഹി ച ചാരു മനുഞ്ഞാ കന്ദരാ ഏതസ്സാതി ചാരുകന്ദരോ. കലി വുച്ചതി അപരാധോ, തം സാസതി ഹിംസതി അപനേതീതി കലിസാസനം. ‘‘കലുസാസന’’ന്തി വാ പാഠോ. കലുസം വുച്ചതി പാപം, തം അസതി വിക്ഖിപതി ദൂരമുസ്സാരയതീതി കലുസാസനം, പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധസങ്ഖാതം തിവിധസാസനം.

൩൧൮൨. ഏവം ഓകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥഹിതസാധകസ്സ സാസനസ്സ ചിരട്ഠിതിം പത്ഥേത്വാ തേനേവ പുഞ്ഞകമ്മാനുഭാവേന ലോകസ്സ ദിട്ഠധമ്മികത്ഥഹേതുമാസീസന്തോ ആഹ ‘‘കാലേ’’തിആദി. കാലേതി സസ്സസമിദ്ധീനം അനുരൂപേ കാലേ. സമ്മാ പവസ്സന്തൂതി അവുട്ഠിഅതിവുട്ഠിദോസരഹിതാ യഥാ സസ്സാദീനി സമ്പജ്ജന്തി, തഥാ വസ്സം വുട്ഠിധാരം പവസ്സന്തൂതി അത്ഥോ. വസ്സവലാഹകാതി വസ്സവലാഹകാധിട്ഠിതാ പജ്ജുന്നദേവപുത്താ. മഹീപാലാതി രാജാനോ. ധമ്മതോതി ദസരാജധമ്മതോ. സകലം മഹിന്തി പഥവിനിസ്സിതസബ്ബജനകായം.

൩൧൮൩. ഏവം സബ്ബലോകസ്സ ലോകിയലോകുത്തരസമ്പത്തിസാധനത്ഥായ അത്തനോ പുഞ്ഞപരിണാമം കത്വാ ഇദാനി വിദിതലോകുത്തരസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനവസേനേവ പുഞ്ഞപരിണാമം കരോന്തോ ആഹ ‘‘ഇമ’’ന്തിആദി. ഇമിനാ അത്തനോ വിരചിതം പച്ചക്ഖം വിനിച്ഛയമാഹ. സാരഭൂതന്തി സീലസാരാദിതിവിധസിക്ഖാസാരസ്സ പകാസനതോ ഹത്ഥസാരമിവ ഭൂതം. ഹിതന്തി തദത്ഥേ പടിപജ്ജന്താനം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനാവസാനസ്സ ഹിതസ്സ ആവഹനതോ, സംസാരദുക്ഖസ്സ ച വൂപസമനതോ അമതോസധം വിയ ഹിതം. അത്ഥയുത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥാനം വിനയനാദീഹി യുത്തത്താ അത്ഥയുത്തം. കരോന്തേനാതി രചയന്തേന മയാ. യം പുഞ്ഞം പത്തന്തി കാരകം പുനാതീതി പുഞ്ഞം, പുജ്ജഭവഫലനിപ്ഫാദനതോ വാ ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം യം കുസലകമ്മം അപരിമേയ്യഭവപരിയന്തം പസുതം അധിഗതം. തേന പുഞ്ഞേന ഹേതുഭൂതേന. അയം ലോകോതി അയം സകലോപി സത്തലോകോ. മുനിന്ദപ്പയാതന്തി മുനിന്ദേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമ്പത്തം. വീതസോകന്തി വിഗതസോകം. സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സഉപായാസാദീഹി വിഗതത്താ, തേസം നിക്കമനനിമിത്തത്താ ച അപഗതസോകാദിസംസാരദുക്ഖം. സിവം പുരം നിബ്ബാനപുരം പാപുണാതു സച്ഛികരോതു, കിലേസപരിനിബ്ബാനേന, അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ ച പരിനിബ്ബാതൂതി വുത്തം ഹോതി.

ഇതി തമ്ബപണ്ണിയേനാതിആദി പകരണകാരകസ്സ പഭവസുദ്ധിബാഹുസച്ചാദിഗുണമുഖേന പകരണേ ഗാരവം ജനേതുകാമേന ഏതസ്സ സിസ്സേന ഠപിതം വാക്യം.

തത്ഥ തമ്ബപണ്ണിയേനാതി തമ്ബപണ്ണിമ്ഹി ജാതോ, തത്ഥ വിദിതോ, തതോ ആഗതോതി വാ തമ്ബപണ്ണിയോ, തേന. ബ്യാകരണമവേച്ച അധീതവാതി വേയ്യാകരണോ, പരമോ ച ഉത്തമോ ച സോ വേയ്യാകരണോ ചാതി പരമവേയ്യാകരണോ, തേന. തീണി പിടകാനി സമാഹടാനി, തിണ്ണം പിടകാനം സമാഹാരോ വാ തിപിടകം, നീയന്തി ബുജ്ഝീയന്തി സേയ്യത്ഥികേഹീതി നയാ, നയന്തി വാ ഏതേഹി ലോകിയലോകുത്തരസമ്പത്തിം വിസേസേനാതി നയാ, പാളിനയഅത്ഥനയഏകത്തനയാദയോവ, തിപിടകേ ആഗതാ നയാ തിപിടകനയാ, വിധാനം പസാസനം, പവത്തനം വാ വിധി, തിപിടകനയാനം വിധി തിപിടകനയവിധി, തിപിടകനയവിധിമ്ഹി കുസലോ തിപിടകനയവിധികുസലോ, തേന.

പരമാ ച തേ കവിജനാ ചാതി പരമകവിജനാ, പരമകവിജനാനം ഹദയാനി പരമകവിജനഹദയാനി, പദുമാനം വനാനി പദുമവനാനി, പരമകവിജനഹദയാനി ച താനി പദുമവനാനി ചാതി പരമകവിജനഹദയപദുമവനാനി, തേസം വികസനം ബോധം സൂരിയോ വിയ കരോതീതി പരമകവിജനഹദയപദുമവനവികസനകരോ, തേന. കവീ ച തേ വരാ ചാതി കവിവരാ, കവീനം വരാതി വാ കവിവരാ, കവിവരാനം വസഭോ ഉത്തമോ കവിവരവസഭോ, തേന, കവിരാജരാജേനാതി അത്ഥോ.

പരമാ ച സാ രതി ചാതി പരമരതി, പരമരതിം കരോന്തീതി പരമരതികരാനി, വരാനി ച താനി മധുരാനി ചാതി വരമധുരാനി, വരമധുരാനി ച താനി വചനാനി ചാതി വരമധുരവചനാനി, പരമരതികരാനി ച താനി വരമധുരവചനാനി ചാതി പരമരതികരവരമധുരവചനാനി, ഉഗ്ഗിരണം കഥനം ഉഗ്ഗാരോ, പരമരതികരവരമധുരവചനാനം ഉഗ്ഗാരോ ഏതസ്സാതി പരമ…പേ… വചനുഗ്ഗാരോ, തേന. ഉരഗപുരം പരമപവേണിഗാമോ അസ്സ നിവാസോതി ഉരഗപുരോ, തേന. ബുദ്ധദത്തേനാതി ഏവംനാമകേന ഥേരേന, ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേനാതി അത്ഥോ. അയം വിനയവിനിച്ഛയോ രചിതോതി സമ്ബന്ധോ.

നിട്ഠിതാ ചായം വിനയത്ഥസാരസന്ദീപനീ നാമ

വിനയവിനിച്ഛയവണ്ണനാ.

വിനയവിനിച്ഛയ-ടീകാ സമത്താ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ