വത്തക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ

൨൯൧൪-൫. ആഗന്തുകോ ച ആവാസികോ ച പിണ്ഡചാരികോ ച സേനാസനഞ്ച ആരഞ്ഞകോ ച അനുമോദനാ ചാതി വിഗ്ഗഹോ, താസു വത്താനി, ഇതരീതരയോഗദ്വന്ദസമാസസ്സ ഉത്തരപദലിങ്ഗത്താ ഇത്ഥി ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. ഭത്തേ ഭത്തഗ്ഗേ, ഉത്തരപദലോപോ. ‘‘ഭത്തേ’’തിആദീഹി പദേഹി ‘‘വത്താനീ’’തി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം.

ആചരിയോ ച ഉപജ്ഝായകോ ച സിസ്സോ ച സദ്ധിവിഹാരികോ ച, തേസം വത്താനീതി വിഗ്ഗഹോ. സബ്ബസോതി സബ്ബാവയവഭേദേഹി. ചതുദ്ദസേവാതി അവയവഭേദേഹി ബഹുവിധാനിപി വത്താനി വിസയഭേദേന ചുദ്ദസ ഏവ വുത്താനി. വിസുദ്ധചിത്തേനാതി സവാസനസകലസംകിലേസപ്പഹാനതോ അച്ചന്തപരിസുദ്ധചിത്തസന്താനേന. വിനായകേനാതി സത്തേ വിനേതീതി വിനായകോ, അനുത്തരപുരിസദമ്മസാരഥിഭാവേന ദമ്മദേവബ്രഹ്മനാഗാദികേ സത്തേ നാനാവിധേന വിനയനുപായേന ദമേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ വിഗതോ നായകോ അസ്സാതി വിനായകോ, തേന.

൨൯൧൬. ആരാമന്തി ഏത്ഥ തംസമീപേ തബ്ബോഹാരോ. യഥാഹ ‘‘ഇദാനി ‘ആരാമം പവിസിസ്സാമീ’തി ഇമിനാ ഉപചാരസീമസമീപം ദസ്സേതി, തസ്മാ ഉപചാരസീമം പത്വാ ഉപാഹനാഓമുഞ്ചനാദി സബ്ബം കാതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൭). ‘‘പന അപനേതബ്ബ’’ന്തി പദച്ഛേദോ. മുഞ്ചിതബ്ബാതി ഉപാഹനാ പാദതോ അപനേതബ്ബാ.

൨൯൧൭. ഓഗുണ്ഠനന്തി സസീസപാരുപനം. സീസേ ചീവരമേവ വാ ന കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി ആഗന്തുകേന. പാനീയവാരിനാതി പാതബ്ബജലേന.

൨൯൧൮. പുച്ഛിത്വാതി വസ്സഗണനം പുച്ഛിത്വാ. വിഹാരേ വുഡ്ഢഭിക്ഖുനോ ആഗന്തുകേന ഭിക്ഖുനാ വന്ദിതബ്ബാവ. കാലേതി കാലസ്സേവ. തേന ആഗന്തുകേന ഭിക്ഖുനാ സേനാസനം ‘‘മയ്ഹം കതരം സേനാസനം പാപുണാതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഞ്ചാതി യോജനാ.

൨൯൧൯. ‘‘പുച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ‘‘വച്ചട്ഠാന’’ന്തിആദികേഹി സബ്ബേഹി ഉപയോഗന്തപദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. പാനീയമേവ ചാതി ‘‘കിം ഇമിസ്സാ പോക്ഖരണിയാ പാനീയമേവ പിവന്തി, ഉദാഹു നഹാനാദിപരിഭോഗമ്പി കരോന്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൭) അട്ഠകഥാഗതനയേന പാനീയഞ്ച. തഥാ പരിഭോജനീയഞ്ച. സങ്ഘകതികന്തി ‘‘കേസുചി ഠാനേസു വാളമിഗാ വാ അമനുസ്സാ വാ ഹോന്തി, തസ്മാ കം കാലം പവിസിതബ്ബം, കം കാലം നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി അട്ഠകഥാഗതനയേന സങ്ഘസ്സ കതികസണ്ഠാനഞ്ച. ഗോചരാദികന്തി ഏത്ഥ ച ‘‘ഗോചരോ പുച്ഛിതബ്ബോതി ‘ഗോചരഗാമോ ആസന്നേ, ഉദാഹു ദൂരേ, കാലസ്സേവ ച പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം, ഉദാഹു നോ’തി ഏവം ഭിക്ഖാചാരോ പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൭) വുത്തനയേന ഗോചരഞ്ച. ആദി-സദ്ദേന അഗോചരം ഗഹിതം. ‘‘അഗോചരോ നാമ മിച്ഛാദിട്ഠികാനം വാ ഗാമോ പരിച്ഛിന്നഭിക്ഖോ വാ ഗാമോ, യത്ഥ ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ ഭിക്ഖാ ദിയ്യതി, സോപി പുച്ഛിതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൭) വുത്തനയേന അഗോചരഞ്ച.

൨൯൨൦. ഏവം ആഗന്തുകവത്തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആവാസികവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വുഡ്ഢ’’ന്തിആദി. പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തഞ്ച ചീവരഞ്ച പടിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ. ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ.

൨൯൨൧. തസ്സാതി ആഗന്തുകസ്സ. പാദോദകഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന ധോതാധോതപാദാ യത്ഥ ഠപീയന്തി, തം പാദപീഠം, പാദകഥലികഞ്ച ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഏതം ഗഹിതം. പുച്ഛിതബ്ബഞ്ച വാരിനാതി ‘‘പാനീയേന പുച്ഛന്തേന സചേ സകിം ആനീതം പാനീയം സബ്ബം പിവതി, ‘പുന ആനേമീ’തി പുച്ഛിതബ്ബോയേവാ’’തി വുത്തനയേന പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോ. ഇധ ച-സദ്ദേന –

‘‘അപിച ബീജനേനപി ബീജിതബ്ബോ, ബീജന്തേന സകിം പാദപിട്ഠിയം ബീജിത്വാ സകിം മജ്ഝേ, സകിം സീസേ ബീജിതബ്ബം, ‘അലം ഹോതൂ’തി വുത്തേന തതോ മന്ദതരം ബീജിതബ്ബം. പുന ‘അല’ന്തി വുത്തേന തതോ മന്ദതരം ബീജിതബ്ബം. തതിയവാരം വുത്തേന ബീജനീ ഠപേതബ്ബാ. പാദാപിസ്സ ധോവിതബ്ബാ, ധോവിത്വാ സചേ അത്തനോ തേലം അത്ഥി, തേന മക്ഖേതബ്ബാ. നോ ചേ അത്ഥി, തസ്സ സന്തകേന മക്ഖേതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൫൯) –

വുത്തവത്താനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൯൨൨-൩. വന്ദേയ്യോതി വുഡ്ഢാഗന്തുകോ വന്ദിതബ്ബോ. പഞ്ഞപേതബ്ബന്തി ‘‘കത്ഥ മയ്ഹം സേനാസനം പാപുണാതീ’’തി പുച്ഛിതേന സേനാസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം, ‘‘ഏതം സേനാസനം തുമ്ഹാകം പാപുണാതീ’’തി ഏവം ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘വത്തബ്ബോ’’തി ഇദം ‘‘അജ്ഝാവുത്ഥമവുത്ഥ’’ന്തിആദീഹി പദേഹി തംതംലിങ്ഗവചനാനുരൂപേന പരിവത്തേത്വാ പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. അജ്ഝാവുത്ഥന്തി പഞ്ഞത്തസേനാസനസ്സ ഭിക്ഖൂഹി പഠമം വുത്ഥഭാവം. അവുത്ഥം വാതി ചീവരകാലം തസ്മിം ഭിക്ഖൂഹി അനജ്ഝാവുത്ഥഭാവം വാ. ഗോചരാഗോചരം വുത്തമേവ.

സേക്ഖകുലാനി ചാതി ലദ്ധസേക്ഖസമ്മുതികാനി കുലാനി ച വത്തബ്ബാനി. ‘‘പവേസേ നിക്ഖമേ കാലോ’’തി ഇദം ‘‘സങ്ഘകതിക’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തത്ഥമേവ. പാനീയാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന പരിഭോജനീയകത്തരയട്ഠീനം ആചിക്ഖനം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൯൨൪. യഥാനിസിന്നേനേവാതി അത്തനാ നിസിന്നട്ഠാനേയേവ നിസിന്നേന. അസ്സാതി നവകസ്സ.

൨൯൨൫. ‘‘അത്ര പത്തം ഠപേഹി, ഇദമാസനം നിസീദാഹീ’’തി ഇച്ചേവം ഇമിനാ പകാരേന സബ്ബം വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. ദേയ്യം സേനാസനമ്പി ചാതി സേനാസനഞ്ച ദാതബ്ബം. ച-സദ്ദേന ‘‘അവുത്ഥം വാ അജ്ഝാവുത്ഥം വാ ആചിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ വുത്തം സമ്പിണ്ഡേതി. മഹാആവാസേപി അത്തനോ സന്തികം സമ്പത്തസ്സ ആഗന്തുകസ്സ വത്തം അകാതും ന ലബ്ഭതി.

൨൯൨൬. ‘‘മാതികായ നിദ്ദിട്ഠക്കമേനേവ വത്താനി കാതബ്ബാനി, ഉദാഹു യഥാനുപ്പത്തിവസേനാ’’തി കോചി മഞ്ഞേയ്യാതി മാതികാക്കമേനേവ കാതബ്ബന്തി നിയമോ നത്ഥി, യഥാനുപ്പത്തവസേനേവ കാതബ്ബന്തി വിഞ്ഞാപേതും മാതികാക്കമമനാദിയിത്വാ ഗമികവത്തം ആരദ്ധം. അഥ വാ വത്തിച്ഛാനുപുബ്ബകത്താ സദ്ദപയോഗസ്സ മാതികാക്കമമനാദിയിത്വാ യഥിച്ഛം നിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോതി. ദാരുമത്തികഭണ്ഡാനീതി മഞ്ചപീഠാദീനി ചേവ രജനഭാജനാനി ച. പടിസാമേത്വാതി ഗുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ. ആവസഥമ്പി ഥകേത്വാതി ആവസഥേ ദ്വാരകവാടാദീനി ച ഥകേത്വാ.

൨൯൨൭. ആപുച്ഛിത്വാപീതി ഭിക്ഖുസ്സ വാ സാമണേരസ്സ വാ ആരാമികസ്സ വാ ‘‘ഇമം പടിജഗ്ഗാഹീ’’തി നിയ്യാദേത്വാ വാ. പുച്ഛിതബ്ബേ അസന്തേപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ പന-സദ്ദത്ഥോ. ഗോപേത്വാ വാപി സാധുകന്തി ‘‘ചതൂസു പാസാണേസു മഞ്ചം പഞ്ഞപേത്വാ മഞ്ചേ മഞ്ചം ആരോപേത്വാ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൬൦) വുത്തനയേന സമ്മാ പടിസാമേത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി യോജനാ.

൨൯൨൮. പിണ്ഡചാരികവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സഹസാ’’തിആദി. പിണ്ഡചാരികോ ഭിക്ഖു അന്തരഘരം പവിസന്തോ സഹസാ ന പവിസേ സീഘം ന പവിസേയ്യ, നിക്ഖമന്തോ സഹസാ ന നിക്ഖമേ സീഘം ന നിക്ഖമേയ്യ, ഭിക്ഖുസാരുപ്പേന പവിസേയ്യ, നിക്ഖമേയ്യ ച. പിണ്ഡചാരിനാ ഭിക്ഖുനാ ഗേഹദ്വാരം സമ്പത്തേന അതിദൂരേ ന ഠാതബ്ബം നിബ്ബകോസതോ അതിദൂരട്ഠാനേ ന ഠാതബ്ബം. അച്ചാസന്നേ ന ഠാതബ്ബം നിബ്ബകോസതോ ആസന്നതരേ ഠാനേ ന ഠാതബ്ബം.

൨൯൨൯. ഉച്ചാരേത്വാതി ഉപനാമേത്വാ. ഭാജനന്തി പത്തം. ദക്ഖിണേന പണാമേത്വാതി ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ഉപനാമേത്വാ. ഭിക്ഖം ഗണ്ഹേയ്യാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി സേസോ. യഥാഹ – ‘‘ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. ൩൬൬).

൨൯൩൦. സൂപം ദാതുകാമാ വാ അദാതുകാമാ വാ ഇതി മുഹുത്തകം സല്ലക്ഖേയ്യ തിട്ഠേയ്യ. അന്തരാതി ഭിക്ഖാദാനസമയേ. ന ഭിക്ഖാദായികാതി ഇത്ഥീ വാ ഹോതു പുരിസോ വാ, ഭിക്ഖാദാനസമയേ മുഖം ന ഓലോകേതബ്ബന്തി.

൨൯൩൧. പിണ്ഡചാരികവത്തം ദസ്സേത്വാ ആരഞ്ഞികവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പാനീയാദീ’’തിആദി. പാനീയാദീതി ആദി-സദ്ദേന പരിഭോജനീയഅഗ്ഗിഅരണിസഹിതകത്തരയട്ഠീനം ഗഹണം. തത്രായം വിനിച്ഛയോ – പാനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബന്തി സചേ ഭാജനാനി നപ്പഹോന്തി, പാനീയമേവ പരിഭോജനീയമ്പി കത്വാ ഉപട്ഠാപേതബ്ബം. ഭാജനം അലഭന്തേന വേളുനാളികായപി ഉപട്ഠാപേതബ്ബം. തമ്പി അലഭന്തസ്സ യഥാ സമീപേ ഖുദ്ദകആവാടോ ഹോതി, ഏവം കാതബ്ബം. അരണിസഹിതേ അസതി അഗ്ഗിം അകാതുമ്പി ച വട്ടതി. യഥാ ച ആരഞ്ഞികസ്സ, ഏവം കന്താരപടിപന്നസ്സാപി അരണിസഹിതം ഇച്ഛിതബ്ബം. ഗണവാസിനോ പന തേന വിനാപി വട്ടതീതി.

നക്ഖത്തന്തി അസ്സയുജാദിസത്തവീസതിവിധം നക്ഖത്തം ജാനിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥം ജാനിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘തേന യോഗോ ചാ’’തി, തേന നക്ഖത്തേന ചന്ദസ്സ യോഗോ ഞാതബ്ബോതി അത്ഥോ. ജാനിതബ്ബാ ദിസാപി ചാതി അരഞ്ഞേ വിഹരന്തേന അട്ഠപി ദിസാ അസമ്മോഹതോ ജാനിതബ്ബാ.

൨൯൩൨. അഞ്ഞവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വച്ചപസ്സാവതിത്ഥാനീ’’തിആദി. പടിപാടിയാ ഭവന്തീതി ഗതാനുക്കമേന സേവിതബ്ബാ ഭവന്തി. യഥാഹ – ‘‘വച്ചകുടിയം, പസ്സാവട്ഠാനേ, ന്ഹാനതിത്ഥേതി തീസുപി ആഗതപടിപാടിയേവ പമാണ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൭൩). യഥാവുഡ്ഢം കരോന്തസ്സാതി ഗതപടിപാടിം വിനാ വുഡ്ഢപടിപാടിയാ കരോന്തസ്സ.

൨൯൩൩. വച്ചകുടിം പവിസന്തോ സഹസാ ന പവിസേയ്യ. ഉബ്ഭജിത്വാതി ചീവരം ഉക്ഖിപിത്വാ.

൨൯൩൪. നിത്ഥുനന്തേന ഭിക്ഖുനാ വച്ചം ന കാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘വച്ചസ്സ ദുന്നിഗ്ഗമനേന ഉപഹതോ ഹുത്വാ നിത്ഥുനതി ചേ, ന ദോസോ’’തി സിക്ഖാഭാജനവിനിച്ഛയേ വുത്തം. ദണ്ഡകട്ഠം ഖാദതോ വച്ചം കരോതോ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൯൩൬. ഖരേനാതി ഫരുസേന വാ ഫാലിതകട്ഠേന വാ ഗണ്ഠികേന വാ കണ്ടകേന വാ സുസിരേന വാ പൂതിനാ വാ ദണ്ഡേന ന അവലേഖേയ്യ ന പുഞ്ഛേയ്യ. ന കട്ഠം വച്ചകൂപകേ ഛഡ്ഡേയ്യാതി തം കട്ഠം വച്ചകൂപേ ന ഛഡ്ഡേയ്യ. പസ്സാവദോണിയാ ഖേളം ന പാതേയ്യാതി യോജനാ.

൨൯൩൭. പാദുകാസൂതി വച്ചപസ്സാവപാദുകാസു. നിക്ഖമനേ നിക്ഖമനകാലേ. തത്ഥേവാതി വച്ചപസ്സാവപാദുകാസ്വേവ. പടിച്ഛാദേയ്യാതി ഉക്ഖിത്തം ചീവരം ഓതാരേത്വാ സരീരം പടിച്ഛാദേയ്യ.

൨൯൩൮. യോ വച്ചം കത്വാ സലിലേ സതി സചേ നാചമേയ്യ ഉദകകിച്ചം ന കരേയ്യ, തസ്സ ദുക്കടം ഉദ്ദിട്ഠന്തി യോജനാ. മോഹനാസിനാതി സവാസനസ്സ മോഹസ്സ, തേന സഹജേകട്ഠപഹാനേകട്ഠാനം സകലസംകിലേസാനഞ്ച പഹായിനാ ആസവക്ഖയഞാണേന സമുച്ഛിന്ദതാ മുനിനാ സബ്ബഞ്ഞുനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. ‘‘സലിലേ സതീ’’തി ഇമിനാ അസതി നിദ്ദോസതം ദീപേതി. യഥാഹ –

‘‘സതി ഉദകേതി ഏത്ഥ സചേ ഉദകം അത്ഥി, പടിച്ഛന്നട്ഠാനം പന നത്ഥി, ഭാജനേന നീഹരിത്വാ ആചമിതബ്ബം. ഭാജനേ അസതി പത്തേന നീഹരിതബ്ബം. പത്തേപി അസതി അസന്തം നാമ ഹോതി. ‘ഇദം അതിവിവടം, പുരതോ അഞ്ഞം ഉദകം ഭവിസ്സതീ’തി ഗതസ്സ ഉദകം അലഭന്തസ്സേവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ ഹോതി, കട്ഠേന വാ കേനചി വാ പുഞ്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബം, ഭുഞ്ജിതുമ്പി അനുമോദനമ്പി കാതും വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൭൩).

൨൯൩൯. സസദ്ദന്തി ഉദകസദ്ദം കത്വാ. ‘‘പാസാണാദിട്ഠാനേ പഹരിത്വാ ഉദകം സദ്ദായതി ചേ, ന ദോസോ’’തി സിക്ഖാഭാജനവിനിച്ഛയേ വുത്തം. ചപു ചപൂതി ചാതി താദിസം അനുകരണം കത്വാ നാചമേതബ്ബന്തി യോജനാ. ആചമിത്വാതി ഉദകകിച്ചം കത്വാ. സരാവേ ആചമനഭാജനേ ഉദകം ന സേസേതബ്ബന്തി യോജനാ, ഇദം പന സബ്ബസാധാരണട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം –

‘‘ആചമനസരാവകേതി സബ്ബസാധാരണട്ഠാനം സന്ധായേതം വുത്തം. തത്ര ഹി അഞ്ഞേ അഞ്ഞേ ആഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഉദകം ന സേസേതബ്ബം. യം പന സങ്ഘികേപി വിഹാരേ ഏകദേസേ നിബദ്ധഗമനത്ഥായ കതം ഠാനം ഹോതി പുഗ്ഗലികട്ഠാനം വാ, തസ്മിം വട്ടതി. വിരേചനം പിവിത്വാ പുനപ്പുനം പവിസന്തസ്സാപി വട്ടതിയേവാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൭൪).

൨൯൪൦. ഊഹതമ്പീതി അഞ്ഞേന വാ അത്തനാ വാ അസഞ്ചിച്ച ഊഹതം മലേന ദൂസിതട്ഠാനം. അധോവിത്വാതി ജലേ സതി അസോധേത്വാ ജലേ അസതി കട്ഠേന വാ കേനചി വാ പുഞ്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബം. യഥാഹ – ‘‘ഉദകം അത്ഥി ഭാജനം നത്ഥി, അസന്തം നാമ ഹോതി, ഭാജനം അത്ഥി ഉദകം നത്ഥി, ഏതമ്പി അസന്തം, ഉഭയേ പന അസതി അസന്തമേവ, കട്ഠേന വാ കേനചി വാ പുഞ്ഛിത്വാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൭൪). ഉക്ലാപാപി സചേ ഹോന്തീതി വച്ചപസ്സാവട്ഠാനാനി സചേ കചവരാകിണ്ണാനി ഹോന്തി. ‘‘അസേസതോ സോധേതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ തതോ കസ്സചി കചവരസ്സ അപനയനം സോധനം നാമ ന ഹോതി, നിസ്സേസകചവരാപനയനമേവ സോധനന്തി ദീപേതി.

൨൯൪൧. പിഠരോതി അവലേഖനകട്ഠനിക്ഖേപനഭാജനം. കുമ്ഭീ ചേ രിത്താതി ആചമനകുമ്ഭീ സചേ തുച്ഛാ.

൨൯൪൨. ഏവം വച്ചകുടിവത്തം ദസ്സേത്വാ സേനാസനവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അനജ്ഝിട്ഠോ’’തിആദി. അനജ്ഝിട്ഠോതി അനനുഞ്ഞാതോ.

൨൯൪൩. വുഡ്ഢം ആപുച്ഛിത്വാ കഥേന്തസ്സാതി യോജനാ. വുഡ്ഢതരാഗമേതി യം ആപുച്ഛിത്വാ കഥേതുമാരദ്ധോ, തതോപി വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമേ സതി.

൨൯൪൪. ഏകവിഹാരസ്മിന്തി ഏകസ്മിം ഗേഹേ. ‘‘അനാപുച്ഛാ’’തി ഇദം വക്ഖമാനേഹി യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

൨൯൪൫. പഠമം യത്ഥ കത്ഥചി വുഡ്ഢാനം സന്നിധാനേ കത്തബ്ബവത്തം നിദ്ദിട്ഠന്തി ഇദാനി ഏകവിഹാരേ വസന്തേനാപി തസ്സ കാതബ്ബതം ദസ്സേതും പുനപി ‘‘ന ച ധമ്മോ കഥേതബ്ബോ’’തി ആഹ. ധമ്മചക്ഖുനാതി ധമ്മലോചനേന ധമ്മഗരുകേന, ഇമിനാ അതാദിസസ്സ കതോ വാരോ നിരത്ഥകോതി ദീപേതി.

൨൯൪൬. കാതബ്ബോതി ജാലേതബ്ബോ. സോതി ദീപോ. ‘‘ദ്വാരം നാമ യസ്മാ മഹാവളഞ്ജം, തസ്മാ തത്ഥ ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൬൯) വചനതോ തം അവത്വാ ആപത്തിക്ഖേത്തമേവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വാതപാനകവാടാനി, ഥകേയ്യ വിവരേയ്യ നോ’’തി.

൨൯൪൭. വുഡ്ഢതോ പരിവത്തയേതി യേന വുഡ്ഢോ, തതോ പരിവത്തയേ, പിട്ഠിം അദസ്സേത്വാ വുഡ്ഢാഭിമുഖോ തേന പരിവത്തയേതി അത്ഥോ. ചീവരകണ്ണേന വാ കായേന വാ തം വുഡ്ഢം ന ച ഘട്ടയേ.

൨൯൪൮. ഏവം സേനാസനവത്തം ദസ്സേത്വാ ജന്താഘരവത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പുരതോ’’തിആദി. ഥേരാനം പുരതോ നേവ ന്ഹായേയ്യ, ഉപരി പടിസോതേ ന ച ന്ഹായേയ്യ, ഓതരന്താനം വുഡ്ഢാനം ഉത്തരം ഉത്തരന്തോ മഗ്ഗം ദദേയ്യ, ന ഘട്ടയേ കായേന വാ ചീവരേന വാ ന ഘട്ടയേയ്യാതി യോജനാ.

‘‘തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേന പരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൬൪) നയേന വുത്താനം ഭത്തഗ്ഗവത്താനം സേഖിയകഥായ വുത്തത്താ ച ഉപജ്ഝായവത്താദീനം മഹാഖന്ധകകഥായ വുത്തത്താ ച അനുമോദനവത്താനം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭത്തഗ്ഗേ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ഥേരാനുഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി ആഗമേതു’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൬൨) നയേന ഭത്തഗ്ഗവത്തേയേവ അന്തോഗധഭാവേന വുത്തത്താ ച നിദ്ദേസേ താനി ന വുത്താനി, തഥാപി തേസു അനുമോദനവത്തം ഏവം വേദിതബ്ബം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൬൨) – സങ്ഘത്ഥേരേ അനുമോദനത്ഥായ നിസിന്നേ ഹേട്ഠാ പടിപാടിയാ ചതൂഹി നിസീദിതബ്ബം. അനുഥേരേ നിസിന്നേ മഹാഥേരേന ച ഹേട്ഠാ ച തീഹി നിസീദിതബ്ബം. പഞ്ചമേ നിസിന്നേ ഉപരി ചതൂഹി നിസീദിതബ്ബം. സങ്ഘത്ഥേരേന ഹേട്ഠാ ദഹരഭിക്ഖുസ്മിം അജ്ഝിട്ഠേപി സങ്ഘത്ഥേരതോ പട്ഠായ ചതൂഹി നിസീദിതബ്ബമേവ. സചേ പന അനുമോദകോ ഭിക്ഖു ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ, ആഗമേതബ്ബകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വദതി, ഗന്തും വട്ടതി. മഹാഥേരേന ‘‘ഗച്ഛാമ, ആവുസോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗച്ഛഥാ’’തി വദതി, ഏവമ്പി വട്ടതി. ‘‘ബഹിഗാമേ ആഗമേസ്സാമാ’’തി ആഭോഗം കത്വാപി ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ അത്തനോ നിസ്സിതകേ ‘‘തുമ്ഹേ തസ്സ ആഗമനം ആഗമേഥാ’’തി വത്വാപി ഗന്തും വട്ടതിയേവ. സചേ പന മനുസ്സാ അത്തനോ രുചിതേന ഏകേന അനുമോദനം കാരേന്തി, നേവ തസ്സ അനുമോദതോ ആപത്തി, ന ച മഹാഥേരസ്സ ഭാരോ ഹോതി. ഉപനിസിന്നകഥായമേവ ഹി മനുസ്സേസു കഥാപേന്തേസു മഹാഥേരോ ആപുച്ഛിതബ്ബോ, മഹാഥേരേന ച അനുമോദനായ അജ്ഝിട്ഠോവ ആഗമേതബ്ബോതി ഇദമേത്ഥ ലക്ഖണന്തി.

൨൯൪൯. വത്തന്തി യഥാവുത്തം ആഭിസമാചാരികവത്തം. യഥാഹ – ‘‘ആഭിസമാചാരികം അപരിപൂരേത്വാ സീലം പരിപൂരേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ന വിന്ദതീതി ന ലഭതി.

൨൯൫൦. അനേകഗ്ഗോതി വിക്ഖിത്തത്തായേവ അസമാഹിതചിത്തോ. ന ച പസ്സതീതി ഞാണചക്ഖുനാ ന പസ്സതി, ദട്ഠും സമത്ഥോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖാതി ജാതിദുക്ഖാദിദുക്ഖതോ.

൨൯൫൧. തസ്മാതി യസ്മാ ദുക്ഖാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ. ഓവാദം കത്വാ കിം വിസേസം പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘ഓവാദം ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, കത്വാ നിബ്ബാനമേഹിതീ’’തി. ഏഹിതി പാപുണിസ്സതി.

വത്തക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ.