സേനാസനക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ

൨൮൨൭. ആസന്ദികോതി ചതുരസ്സപീഠം. അതിക്കന്തപമാണോതി ഹേട്ഠാ അടനിയാ വഡ്ഢകിഹത്ഥതോ ഉച്ചതരപ്പമാണപാദകോ. ഏകപസ്സതോ ദീഘോ പന ഉച്ചപാദകോ ന വട്ടതി. യഥാഹ – ‘‘ഉച്ചകമ്പി ആസന്ദികന്തി വചനതോ ഏകതോഭാഗേന ദീഘപീഠമേവ ഹി അട്ഠങ്ഗുലാധികപാദകം ന വട്ടതി, ചതുരസ്സആസന്ദികോ പന പമാണാതിക്കന്തോപി വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൭).

തഥാതി ഇമിനാ ‘‘അതിക്കന്തപമാണോ’’തി ഇദം പച്ചാമസതി. പഞ്ചങ്ഗപീഠന്തി ചത്താരോ പാദാ, അപസ്സേനന്തി ഇമേഹി പഞ്ചങ്ഗേഹി യുത്തപീഠം. സത്തങ്ഗന്തി തീസു ദിസാസു അപസ്സയേ യോജേത്വാ കതം. തഞ്ഹി ചതൂഹി പാദേഹി, തീഹി അപസ്സേഹി ച യുത്തത്താ ‘‘സത്തങ്ഗപീഠ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ മഞ്ചേപി. യഥാഹ – ‘‘സത്തങ്ഗോ നാമ തീസു ദിസാസു അപസ്സയം കത്വാ കതമഞ്ചോ, അയമ്പി പമാണാതിക്കന്തോ വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൭).

൨൮൨൮. തൂലോനദ്ധാതി ഉപരി തൂലം പക്ഖിപിത്വാ ബദ്ധാ. ഘരേയേവാതി ഗിഹീനം ഗേഹേയേവ നിസീദിതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നിസീദിതു’’ന്തി ഇമിനാവ സയനം പടിക്ഖിത്തം. സീസപാദൂപധാനന്തി സീസൂപധാനഞ്ചേവ പാദൂപധാനഞ്ച. ച-സദ്ദോ പി-സദ്ദത്ഥേ സോ ‘‘അഗിലാനസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ, തേന അഗിലാനസ്സാപി താവ വട്ടതി, പഗേവ ഗിലാനസ്സാതി ദീപേതി.

൨൮൨൯. ന കേവലം ഗിലാനസ്സ സീസപാദൂപധാനമേവ വട്ടതി, അഥ ഖോ ഇദമ്പീതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സന്ഥരിത്വാ’’തിആദി. ഉപധാനാനി സന്ഥരിത്വാതി ബഹൂ ഉപധാനാനി അത്ഥരിത്വാ. തത്ഥ ചാതി തസ്മിം ഉപധാനസന്ഥരേ. പച്ചത്ഥരണകം ദത്വാതി ഉപരി പച്ചത്ഥരണകം അത്ഥരിത്വാ.

൨൮൩൦. തിരിയന്തി വിത്ഥാരതോ. മുട്ഠിരതനന്തി പാകതികമുട്ഠികരതനം. തം പന വഡ്ഢകീനം വിദത്ഥിമത്തം. മിതന്തി പാകടിതം പമാണയുത്തം ഹോതീതി യോജനാ. കത്ഥചി പോത്ഥകേസു ‘‘മത’’ന്തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ദീഘതോതി ബിമ്ബോഹനസ്സ ദീഘതോ. ദിയഡ്ഢന്തി ദിയഡ്ഢഹത്ഥം വാ ദ്വിഹത്ഥം വാ ഹോതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇദമേവ ഹി ‘‘സീസപ്പമാണബിമ്ബോഹന’’ന്തി അധിപ്പേതം. യഥാഹ –

‘‘സീസപ്പമാണം നാമ യസ്സ വിത്ഥാരതോ തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാനം അന്തരം മിനിയമാനം വിദത്ഥി ചേവ ചതുരങ്ഗുലഞ്ച ഹോതി, മജ്ഝട്ഠാനം മുട്ഠിരതനം ഹോതി. ദീഘതോ പന ദിയഡ്ഢരതനം വാ ദ്വിരതനം വാതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. അയം സീസപ്പമാണസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ, ഇതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതി, ഹേട്ഠാ പന വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൯൭).

൨൮൩൧. ചോളന്തി പിലോതികാ. പണ്ണന്തി രുക്ഖലതാനം പണ്ണം. ഉണ്ണാതി ഏളകാദീനം ലോമം. തിണന്തി ദബ്ബതിണാദി യം കിഞ്ചി തിണം. വാകന്തി കദലിഅക്കമകചിവാകാദികം. ഏതേഹി പഞ്ചഹി പൂരിതാ ഭിസിയോ തൂലാനം ഗണനാവസാ ഹേതുഗബ്ഭാനം ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഗബ്ഭാനം ഗണനാവസേന പഞ്ച ഭാസിതാതി യോജനാ.

൨൮൩൨. ബിമ്ബോഹനഗബ്ഭം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഭിസീ’’തിആദി. പഞ്ചേവാതി യഥാവുത്തചോളാദിപഞ്ചേവ. തഥാ തൂലാനി തീണിപീതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തീണി തൂലാനി രുക്ഖതൂലം ലതാതൂലം പോടകിതൂല’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൯൭) അനുഞ്ഞാതാനി തീണിപി തൂലാനി. ഏത്ഥ ച രുക്ഖതൂലം നാമ സിമ്ബലിരുക്ഖാദീനം യേസം കേസഞ്ചി രുക്ഖാനം തൂലം. ലതാതൂലം നാമ ഖീരവല്ലിആദീനം യാസം കാസഞ്ചി വല്ലീനം തൂലം. പോടകിതൂലം നാമ പോടകിതിണാദീനം യേസം കേസഞ്ചി തിണജാതികാനം അന്തമസോ ഉച്ഛുനളാദീനമ്പി തൂലം. ലോമാനി മിഗപക്ഖീനന്തി സീഹാദിചതുപ്പദാനം, മോരാദിപക്ഖീനം ലോമാനി. ഇമേതി ഭിസിഗബ്ഭാദയോ ഇമേ ദസ ബിമ്ബോഹനസ്സ ഗബ്ഭാതി സമ്ബന്ധോ.

൨൮൩൩. ഏവം കപ്പിയം ഭിസിബിമ്ബോഹനഗബ്ഭം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അകപ്പിയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മനുസ്സലോമ’’ന്തിആദി. ലോമേസു മനുസ്സലോമഞ്ച പുപ്ഫേസു ബകുലപിയങ്ഗുപുപ്ഫാദികം സബ്ബം പുപ്ഫഞ്ച പണ്ണേസു ച സുദ്ധം കേവലം തമാലപത്തഞ്ച ന വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘സുദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ തമാലപത്തം സേസഗബ്ഭേഹി മിസ്സം വട്ടതീതി ബ്യതിരേകതോ ദീപേതി.

൨൮൩൪. മസൂരകേതി ചമ്മഛവിഭിസിബിമ്ബോഹനേ.

൨൮൩൫. ‘‘സുദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ബ്യതിരേകതോ ദസ്സിതമേവത്ഥം സരൂപതോ വിഭാവേതുമാഹ ‘‘മിസ്സ’’ന്തിആദി.

൨൮൩൬. തിരച്ഛാനഗതസ്സ വാതി അന്തമസോ ഗണ്ഡുപ്പാദസ്സാപി. കാരേന്തസ്സാതി ചിത്തകമ്മകട്ഠകമ്മാദിവസേന കാരാപേന്തസ്സ വാ കരോന്തസ്സ വാ.

൨൮൩൭. ജാതകന്തി അപണ്ണകജാതകാദിജാതകഞ്ച. വത്ഥുന്തി വിമാനവത്ഥുആദികം പസാദജനകം വാ പേതവത്ഥുആദികം സംവേഗജനകം വാ വത്ഥും. വാ-സദ്ദേന അട്ഠകഥാഗതം ഇധ ദസ്സിതപകരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. പരേഹി വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അവധാരണേ, തേന പരേഹി കാരാപേതുമേവ വട്ടതി, ന സയം കാതുന്തി ദീപേതി. സയം കാതുമ്പീതി ഏത്ഥ അപി-സദ്ദോ പഗേവ കാരാപേതുന്തി ദീപേതി.

൨൮൩൮. യോ പന ഭിക്ഖു ദ്വീഹി വസ്സേഹി വാ ഏകേന വാ വസ്സേന യസ്സ ഭിക്ഖുനോ വുഡ്ഢതരോ വാ ഹോതി ദഹരതരോ വാ, സോ തേന ഭിക്ഖുനാ സമാനാസനികോ നാമ ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൩൯. ‘‘സത്തവസ്സേന പഞ്ചവസ്സോ’’തി ഇദം ദ്വീഹി വസ്സേഹി വുഡ്ഢനവകാനം സമാനാസനികത്തേ ഉദാഹരണം. ‘‘ഛ വസ്സേന പഞ്ചവസ്സോ’’തി ഇദം ഏകവസ്സേന വുഡ്ഢനവകാനം സമാനാസനികത്തേ ഉദാഹരണം.

൨൮൪൦. യം തിണ്ണം നിസീദിതും പഹോതി, തം ഹേട്ഠാ ദീഘാസനം നാമാതി യോജനാ. ‘‘സമാനാസനികാ മഞ്ചേ നിസീദിത്വാ മഞ്ചം ഭിന്ദിംസു, പീഠേ നിസീദിത്വാ പീഠം ഭിന്ദിംസൂ’’തി (ചൂളവ. ൩൨൦) ആരോപിതേ വത്ഥുമ്ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദുവഗ്ഗസ്സ മഞ്ചം ദുവഗ്ഗസ്സ പീഠ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൦) അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ദ്വേ’’തി സമാനാസനികേ ദ്വേ സന്ധായ വുത്തം.

൨൮൪൧. ഉഭതോബ്യഞ്ജനം, ഇത്ഥിം, പണ്ഡകം ഠപേത്വാ സബ്ബേഹിപി ഗഹട്ഠേഹി, പബ്ബജിതേഹി വാ പുരിസേഹി സഹ ദീഘാസനേ നിസീദിതും അനുഞ്ഞാതന്തി യോജനാ. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി സാമിവചനന്തോ പാഠോ ദിസ്സതി, തതോ ‘‘സബ്ബേഹിപീ’’തി കരണവചനന്തോവ പാഠോ യുത്തതരോ. കരണവചനപ്പസങ്ഗേ വാ സാമിവചനനിദ്ദേസോതി വേദിതബ്ബം. യഥാഹ ‘‘യം തിണ്ണം പഹോതി, തം സംഹാരിമം വാ ഹോതു അസംഹാരിമം വാ, തഥാരൂപേ അപി ഫലകഖണ്ഡേ അനുപസമ്പന്നേനാപി സദ്ധിം നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൦).

൨൮൪൨. പുരിമികോതി ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ സമ്മതേന ‘‘ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ…പേ… ഗഹിതാഗഹിതഞ്ച ജാനേയ്യാ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൭) വുത്തേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ പുരിമവസ്സൂപനായികദിവസേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേതും, പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ സേയ്യാ ഗണേതും, സേയ്യാ ഗണേത്വാ സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൧൮) നയേന അനുഞ്ഞാതനിയാമേനേവ സേനാസനഗ്ഗാഹാപനം പുരിമികോ നാമ സേനാസനഗ്ഗാഹോ. ഏവമേവ പച്ഛിമികായ വസ്സൂപനായികദിവസേ സേനാസനഗ്ഗാഹാപനം പച്ഛിമികോ നാമ. ഏവമേവ മഹാപവാരണാദിവസസ്സ അനന്തരദിവസേ ‘‘ഭന്തേ, അന്തരാമുത്തകം സേനാസനം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ വുഡ്ഢപടിപാടിയാ സേനാസനഗ്ഗാഹാപനം അന്തരാമുത്തകോ നാമ. പകാസിതോ ‘‘അപരജ്ജുഗതായ ആസാള്ഹിയാപുരിമികോ ഗാഹാപേതബ്ബോ, മാസഗതായ ആസാള്ഹിയാ പച്ഛിമികോ ഗാഹേതബ്ബോ, അപരജ്ജുഗതായ പവാരണായ ആയതിം വസ്സാവാസത്ഥായ അന്തരാമുത്തകോ ഗാഹേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൩൧൮) വുത്തോ.

൨൮൪൩. വുത്തമേവത്ഥം നിയമേത്വാ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പുബ്ബാരുണാ’’തിആദി. ഇധ പാടിപദാ നാമ ദ്വേ വസ്സൂപനായികദിവസാ ചേവ മഹാപവാരണായ അനന്തരദിവസോ ച. ഇമേസം തിണ്ണം പാടിപദദിവസാനം അരുണോ പുബ്ബാരുണോ നാമ. തേ ദിവസേ അതിക്കമ്മ ദുതിയതിഥിപടിബദ്ധോ അരുണോ പുനാരുണോ നാമ. ഇദന്തി ഉഭയാരുണാനന്തരം. സേനാസനഗാഹകസ്സാതി ഏത്ഥ സകത്ഥേ ക-പച്ചയോ, സേനാസനഗ്ഗാഹസ്സാതി അത്ഥോ. യഥാഹ – ‘‘ഇദഞ്ഹി സേനാസനഗ്ഗാഹസ്സ ഖേത്ത’’ന്തി. വസ്സൂപഗതേ വസ്സൂപഗമേ കാതബ്ബേ സതി, സാധേതബ്ബപയോജനേ ഭുമ്മം. വസ്സൂപഗതേതി വാ നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. പുരിമികായ, ഹി പച്ഛിമികായ ച വസ്സൂപഗമനസ്സ തം തദഹു സേനാസനഗ്ഗാഹോ നിമിത്തം, അന്തരാമുത്തകോ പന ആഗമിനോ വസ്സൂപഗമനസ്സാതി ഏവം തിവിധോപി സേനാസനഗ്ഗാഹോ വസ്സൂപഗമനസ്സ നിമിത്തം ഹോതി.

൨൮൪൪. പാടിപദദിവസസ്സ അരുണേ ഉഗ്ഗതേയേവ സേനാസനേ പന ഗാഹിതേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ആഗന്ത്വാ സചേ സേനാസനപഞ്ഞാപകം സേനാസനം യാചതി, സോ ഭിക്ഖു സേനാസനപഞ്ഞാപകേന ‘‘സേനാസനം ഗാഹിത’’ന്തി വത്തബ്ബോതി യോജനാ.

൨൮൪൫. വസ്സാവാസസ്സ ഇദം വസ്സാവാസികം, വസ്സംവുത്ഥാനം ദാതബ്ബചീവരം, ഗാഥാബന്ധവസേന ‘‘വസ്സവാസിക’’ന്തി രസ്സത്തം. സങ്ഘികം അപലോകേത്വാ ഗഹിതം വസ്സാവാസികം ചീവരം സചേ തത്രജം തത്രുപ്പാദം ഹോതി, അന്തോവസ്സേ വിബ്ഭന്തോപി ലഭതേതി യോജനാ. ‘‘തത്രജം സചേ’’തി ഇമിനാ ചസ്സ ദായകാനം വസ്സാവാസികപച്ചയവസേന ഗാഹിതം പന ന ലഭതീതി ദീപേതി. യഥാഹ – ‘‘പച്ചയവസേന ഗാഹിതം പന ന ലഭതീതി വദന്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൧൮).

൨൮൪൬-൮. സചേ വുത്ഥവസ്സോ യോ ഭിക്ഖു ആവാസികഹത്ഥതോ കിഞ്ചി തിചീവരാദികം കപ്പിയഭണ്ഡം അത്തനോ ഗഹേത്വാ ‘‘അസുകസ്മിം കുലേ മയ്ഹം ഗഹിതം വസ്സാവാസികചീവരം ഗണ്ഹ’’ ഇതി ഏവം വത്വാ തസ്സ ആവാസികസ്സ ദത്വാ ദിസം ഗച്ഛതി പക്കമതി, സോ തത്ഥ ഗതട്ഠാനേ സചേ ഉപ്പബ്ബജതി ഗിഹീ ഹോതി, തസ്സ ദിസംഗതസ്സ സമ്പത്തം തം വസ്സാവാസികം തേന തഥാ ദിന്നമ്പി ആവാസികോ ഭിക്ഖു ഗഹേതും ന ലഭതി, തസ്സ പാപിതം വസ്സാവാസികചീവരം സങ്ഘികംയേവ സിയാതി യോജനാ. യഥാഹ – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുത്ഥോ ഭിക്ഖു വിബ്ഭമതി, സങ്ഘസ്സേവേത’’ന്തി.

൨൮൪൯. തസ്മിം കുലേ ദായകേ മനുസ്സേ സമ്മുഖാ ചേ പടിച്ഛാപേതി, തസ്സ ദിസംഗമിസ്സ സമ്പത്തം വസ്സാവാസികചീവരം ആവാസികോ ലഭതീതി യോജനാ.

൨൮൫൦. തത്ഥ ആരാമോ നാമ പുപ്ഫാരാമോ വാ ഫലാരാമോ വാ. വിഹാരോ നാമ യം കിഞ്ചി പാസാദാദിസേനാസനം. വത്ഥൂനി ദുവിധസ്സപീതി ആരാമവത്ഥു, വിഹാരവത്ഥൂതി ദുവിധസ്സ വത്ഥൂനി ച. ആരാമവത്ഥു നാമ തേസംയേവ ആരാമാനം അത്ഥായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതോകാസോ, തേസു വാ ആരാമേസു വിനട്ഠേസു തേസം പോരാണകഭൂമിഭാഗോ. വിഹാരവത്ഥു നാമ തസ്സ പതിട്ഠാനോകാസോ. ഭിസി നാമ ഉണ്ണഭിസിആദീനം പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരാ. ബിമ്ബോഹനം നാമ വുത്തപ്പകാരാനം ബിമ്ബോഹനാനം അഞ്ഞതരം. മഞ്ചം നാമ മസാരകോ ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ, ആഹച്ചപാദകോതി ഇമേസം പുബ്ബേ വുത്താനം ചതുന്നം മഞ്ചാനം അഞ്ഞതരം. പീഠം നാമ മസാരകാദീനംയേവ ചതുന്നം പീഠാനം അഞ്ഞതരം.

൨൮൫൧. ലോഹകുമ്ഭീ നാമ കാളലോഹേന വാ തമ്ബലോഹേന വാ യേന കേനചി ലോഹേന കതാ കുമ്ഭീ. കടാഹോ പാകടോവ. ‘‘ഭാണക’’ന്തി അലഞ്ജരോ വുച്ചതി. അലഞ്ജരോതി ച ബഹുഉദകഗണ്ഹനികാ മഹാചാടി, ജലം ഗണ്ഹിതും അലന്തി അലഞ്ജരോ. ‘‘വട്ടചാടി വിയ ഹുത്വാ ഥോകം ദീഘമുഖോ മജ്ഝേ പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ കതോ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. വാരകോതി ഘടോ. കു വുച്ചതി പഥവീ, തസ്സാ ദാലനതോ വിദാരണതോ ‘‘കുദാലോ’’തി അയോമയഉപകരണവിസേസോ വുച്ചതി.

൨൮൫൨. വല്ലിവേളുആദീസു വേളൂതി മഹാവേണു. തിണന്തി ഗേഹച്ഛാദനം തിണം. പണ്ണം താലപണ്ണാദികം. മുഞ്ജന്തി മുഞ്ജതിണം. പബ്ബജന്തി പബ്ബജതിണം, മത്തികാ പകതിമത്തികാ വാ ഗേരുകാദിപഞ്ചവണ്ണാ വാ മത്തികാ. ആഹ ച അട്ഠകഥാചരിയോ.

൨൮൫൩. ദ്വേതി പഠമദുതിയഗരുഭണ്ഡാനി. ദ്വീഹി സങ്ഗഹിതാനി ‘‘ആരോമോ, ആരാമവത്ഥു, ഇദം പഠമം. വിഹാരോ, വിഹാരവത്ഥു, ഇദം ദുതിയ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൧-൩൨൨) വുത്തത്താ. ചതുസങ്ഗഹന്തി ചതൂഹി ഭിസിആദീഹി സങ്ഗഹോ യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. നവകോട്ഠാസന്തി ലോഹകുമ്ഭിആദയോ നവ കോട്ഠാസാ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. അട്ഠധാ വല്ലിആദീഹി അട്ഠഹി പകാരേഹി.

൨൮൫൪. ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ. ഏവം വുത്തനയേന പഞ്ചഹി രാസീഹി നിദ്ദിട്ഠാനം ഗരുഭണ്ഡഗണനാനം പിണ്ഡവസേന പഞ്ചവീസതിവിധം ഗരുഭണ്ഡം പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ നാഥോ പകാസയീതി യോജനാ. പഞ്ച നിമ്മലാനി ലോചനാനി യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, മംസദിബ്ബധമ്മബുദ്ധസമന്തചക്ഖുവസേന പഞ്ചവിധവിപ്പസന്നലോചനോതി അത്ഥോ.

൨൮൫൫. വിസ്സജ്ജേന്തോതി ഇസ്സരവതായ പരസ്സ വിസ്സജ്ജേന്തോ. വിഭാജേന്തോതി വസ്സഗ്ഗേന പാപേത്വാ വിഭാജേന്തോ. ഇദഞ്ഹി സബ്ബമ്പി ഗരുഭണ്ഡം സേനാസനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൨൧) ‘‘അവിസ്സജ്ജിയം. കിടാഗിരിവത്ഥുമ്ഹി (ചൂളവ. ൩൨൨) അവേഭങ്ഗിയ’’ന്തി ച വുത്തം. ഉഭയത്ഥ ആഗതവോഹാരഭേദദസ്സനമുഖേന തത്ഥ വിപ്പടിപജ്ജന്തസ്സ ആപത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖു ഥുല്ലച്ചയം ഫുസേ’’തി. പരിവാരേ പന –

അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിയം, പഞ്ച വുത്താ മഹേസിനാ;

വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാതി. (പരി. ൪൭൯) –

ആഗതം. തസ്മാ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന അവിസ്സജ്ജിയം, അവേഭങ്ഗിയഞ്ച, പരിവത്തനവസേന പന വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ, പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ച അനാപത്തീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

൨൮൫൬. ഭിക്ഖുനാ പുഗ്ഗലേന വാ സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ ഗരുഭണ്ഡം തു വിസ്സജ്ജിതം അവിസ്സട്ഠമേവ ഹോതി, വിഭത്തഞ്ച അവിഭാജിതമേവ ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൫൭. ഏത്ഥ ഏതേസു പഞ്ചസു ഗരുഭണ്ഡേസു പുരിമേസു തീസു അഗരുഭണ്ഡകം കിഞ്ചി ന ച അത്ഥീതി യോജനാ. ചതുത്ഥേ പന ഗരുഭണ്ഡേ അട്ഠകഥായ ‘‘ലോഹകുമ്ഭീ, ലോഹഭാണകം, ലോഹകടാഹന്തി ഇമാനി തീണി മഹന്താനി വാ ഹോന്തു ഖുദ്ദകാനി വാ, അന്തമസോ പസതമത്തഉദകഗണ്ഹനകാനിപി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവാ’’തി വുത്തനയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ലോഹകുമ്ഭീ’’തിആദി.

൨൮൫൮. ഇദം തിവിധന്തി സമ്ബന്ധോ. പാദഗണ്ഹനകോതി ഏത്ഥ പാദോ നാമ മഗധനാളിയാ പഞ്ചനാളിമത്തഗണ്ഹനകോ ഭാജനവിസേസോ. ഭാജനാനം പമാണം കരോന്താ സീഹളദീപേ യേഭുയ്യേന തേനേവ പാദേന മിനന്തി. തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘സീഹളദീപേ പാദഗണ്ഹനകോ ഭാജേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വുത്തം. ലോഹവാരകോതി കാളലോഹതമ്ബലോഹവട്ടലോഹകംസലോഹാനം യേന കേനചി കതോ. ഭാജിയോതി ഭാജേതബ്ബോ.

൨൮൫൯. തതോ ഉദ്ധന്തി തതോ പാദഗണ്ഹനകവാരകതോ ഉദ്ധം അധികം ഗണ്ഹനകോ. ഏവം പാളിആഗതാനം വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ അട്ഠകഥാഗതാനം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഭിങ്ഗാരാദീനീ’’തിആദി. ഭിങ്ഗാരോ നാമ ഉക്ഖിത്തഹത്ഥിസോണ്ഡാകാരേന കതജലനിഗ്ഗമകണ്ണികോ ഉച്ചഗീവോ മഹാമുഖഉദകഭാജനവിസേസോ. ആദി-സദ്ദേന അട്ഠകഥാഗതാനി ‘‘പടിഗ്ഗഹഉളുങ്കദബ്ബികടച്ഛുപാതിതട്ടകസരകസമുഗ്ഗഅങ്ഗാരകപല്ലധൂമകടച്ഛുആദീനി ഖുദ്ദകാനി വാ മഹന്താനി വാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വുത്താനി സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബാനീതി ഖുദ്ദകാനി വാ മഹന്താനി വാ.

൨൮൬൦. തമ്ബഥാലകാ അയഥാലകാ ഭാജേതബ്ബാതി യോജനാ. ച-സദ്ദേന അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘ഠപേത്വാ പന ഭാജനവികതിം അഞ്ഞസ്മിമ്പി കപ്പിയലോഹഭണ്ഡേ അഞ്ജനീ അഞ്ജനിസലാകാ കണ്ണമലഹരണീ സൂചി പണ്ണസൂചി ഖുദ്ദകോ പിപ്ഫലകോ ഖുദ്ദകം ആരകണ്ടകം കുഞ്ചികാ താളം കത്തരയട്ഠിവേധകോ നത്ഥുദാനം ഭിന്ദിവാലോ ലോഹകൂടോ ലോഹകുട്ടി ലോഹഗുളോ ലോഹപിണ്ഡി ലോഹഅരണീ ചക്കലികം അഞ്ഞമ്പി വിപ്പകതം ലോഹഭണ്ഡം ഭാജിയ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വചനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ധൂമനേത്തന്തി ധൂമനാളികാ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഫാലദീപരുക്ഖദീപകപല്ലകഓലമ്ബകദീപകഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനഗതരൂപകാനി പന അഞ്ഞാനി വാ ഭിത്തിച്ഛദനകവാടാദീസു ഉപനേതബ്ബാനി അന്തമസോ ലോഹഖിലകം ഉപാദായ സബ്ബാനി ലോഹഭണ്ഡാനി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ ഹോന്തീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വുത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൮൬൧. അത്തനാ പടിലദ്ധന്തി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, അത്തനാ പടിലദ്ധമ്പീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുനാ അത്തനാ പടിലദ്ധമ്പി തം ലോഹഭണ്ഡം കിഞ്ചിപി പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി യോജനാ.

൨൮൬൨. കംസവട്ടലോഹാനം വികാരഭൂതാനി തമ്ബമയഭാജനാനിപി പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന സബ്ബസോ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തീതി യോജനാ.

൨൮൬൩. ഏസേവ നയോതി ‘‘ന പുഗ്ഗലികഭോഗേനാ’’തിആദിനാ ദസ്സിതനയോ. സങ്ഘികേസു വാ ഗിഹീനം സന്തകേസു വാ യഥാവുത്തഭണ്ഡേസു പരിഭോഗപച്ചയാ ദോസോ ന അത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘കംസലോഹാദിഭാജനം സങ്ഘസ്സ ദിന്നമ്പി പാരിഹാരിയം ന വട്ടതി, ഗിഹിവികതനീഹാരേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ഏത്ഥ ച പാരിഹാരിയം ന വട്ടതി അത്തനോ സന്തകം വിയ ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി. ‘‘ഗിഹിവികതനീഹാരേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സചേ ആരാമികാദയോ പടിസാമേത്വാ പടിദേന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

൨൮൬൪. ഖീരപാസാണന്തി മുദുകാ പാണജാതി. വുത്തഞ്ഹി മാതികാട്ഠകഥാഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഖീരപാസാണോ നാമ മുദുകോ പാസാണോ’’തി. ഗരുകന്തി ഗരുഭണ്ഡം. തട്ടകാദികന്തി ആദി-സദ്ദേന സരകാദീനം സങ്ഗഹോ. ഘടകോതി ഖീരപാസാണമയോയേവ വാരകോ. ‘‘പാദഗണ്ഹനതോ ഉദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ പാദഗണ്ഹനകോ അഗരുഭണ്ഡന്തി ദീപേതി.

൨൮൬൫. ‘‘സുവണ്ണരജതഹാരകൂടജാതിഫലികഭാജനാനി ഗിഹിവികതാനിപി ന വട്ടന്തി, പഗേവ സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന വാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) അട്ഠകഥായം വുത്തനയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സിങ്ഗീ’’തിആദി. സിങ്ഗീതി സുവണ്ണം. സജ്ഝു രജതം. ഹാരകൂടം നാമ സുവണ്ണവണ്ണം ലോഹജാതം. ഫലികേന ഉബ്ഭവം ജാതം, ഫലികമയം ഭാജനന്തി അത്ഥോ. ഗിഹീനം സന്തകാനിപീതി അപി-സദ്ദേന ഗിഹിവികതപരിഭോഗേനാപി താവ ന വട്ടന്തി, പഗേവ സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന വാതി ദീപേതി. സേനാസനപരിഭോഗേ പന ആമാസമ്പി അനാമാസമ്പി സബ്ബം വട്ടതി.

൨൮൬൬. ഖുദ്ദാതി യായ വാസിയാ ഠപേത്വാ ദന്തകട്ഠച്ഛേദനം വാ ഉച്ഛുതച്ഛനം വാ അഞ്ഞം മഹാകമ്മം കാതും ന സക്കാ, ഏവരൂപാ ഖുദ്ദകാ വാസി ഭാജനീയാ. മഹത്തരീതി യഥാവുത്തപ്പമാണായ വാസിയാ മഹന്തതരാ യേന കേനചി ആകാരേന കതവാസി ഗരുഭണ്ഡം. വേജ്ജാനം സിരാവേധനകമ്പി ച ഫരസു തഥാ ഗരുഭണ്ഡന്തി യോജനാ.

൨൮൬൭. കുഠാരീതി ഏത്ഥ ഫരസുസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. യാ പന ആവുധസങ്ഖേപേന കതാ, അയം അനാമാസാ. കുദാലോ അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലമത്തോപി. സിഖരന്തി ധനുരജ്ജുതോ നാമേത്വാ ദാരുആദീനം വിജ്ഝനകകണ്ടകോ. തേനേവാതി നിഖാദനേനേവ.

൨൮൬൮. നിഖാദനസ്സ ഭേദവന്തതായ തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ചതുരസ്സമുഖം ദോണിമുഖ’’ന്തി. ദോണിമുഖന്തി ദോണി വിയ ഉഭയപസ്സേന നാമിതമുഖം. വങ്കന്തി അഗ്ഗതോ നാമേത്വാ കതനിഖാദനം. പി-സദ്ദേന ഉജുകം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ചാതി തസ്മിം നിഖാദനേ. സദണ്ഡം ഖുദ്ദകഞ്ച നിഖാദനം സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡന്തി യോജനാ. ‘‘സദണ്ഡം ഖുദ്ദക’’ന്തി ഇമിനാ വിസേസനദ്വയേന അദണ്ഡം ഫലമത്തം സിപാടികായ ഠപേത്വാ പരിഹരണയോഗ്ഗം സമ്മജ്ജനിദണ്ഡവേധനകം നിഖാദനം അഗരുഭണ്ഡം, തതോ മഹന്തം നിഖാദനം അദണ്ഡമ്പി ഗരുഭണ്ഡന്തി ദീപേതി. യേഹി മനുസ്സേഹി വിഹാരേ വാസിആദീനി ദിന്നാനി ച ഹോന്തി, തേ ചേ ഘരേ ദഡ്ഢേ വാ ചോരേഹി വാ വിലുത്തേ ‘‘ദേഥ നോ, ഭന്തേ, ഉപകരണേ പുന പാകതികേ കരിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, ദാതബ്ബാ. സചേ ആഹരന്തി, ന വാരേതബ്ബാ, അനാഹരന്താപി ന ചോദേതബ്ബാ.

൨൮൬൯. ‘‘കമ്മാരതട്ടകാരചുന്ദകാരനളകാരമണികാരപത്തബന്ധകാനം അധികരണിമുട്ഠികസണ്ഡാസതുലാദീനി സബ്ബാനി ലോഹമയഉപകരണാനി സങ്ഘേ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡാനി. തിപുകോട്ടകസുവണ്ണകാരചമ്മകാരഉപകരണേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – തിപുകോട്ടകഉപകരണേസുപി തിപുച്ഛേദനസത്ഥകം, സുവണ്ണകാരഉപകരണേസു സുവണ്ണച്ഛേദനസത്ഥകം, ചമ്മകാരഉപകരണേസു കതപരികമ്മചമ്മഛിന്ദനകം ഖുദ്ദകസത്ഥന്തി ഇമാനി ഭാജനീയഭണ്ഡാനീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) അട്ഠകഥാഗതം വിനിച്ഛയേകദേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മുട്ഠിക’’ന്തിആദി. തുലാദികന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന കത്തരിആദിഉപകരണം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൮൭൦. ‘‘നഹാപിതതുന്നകാരാനം ഉപകരണേസുപി ഠപേത്വാ മഹാകത്തരിം, മഹാസണ്ഡാസം, മഹാപിപ്ഫലകഞ്ച സബ്ബം ഭാജനീയം. മഹാകത്തരിആദീനി ഗരുഭണ്ഡാനീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) അട്ഠകഥാഗതം വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ന്ഹാപിതകസ്സാ’’തിആദി. ന്ഹാപിതകസ്സ ഉപകരണേസു സണ്ഡാസോ, മഹത്തരീ കത്തരീ ച തുന്നകാരാനഞ്ച ഉപകരണേസു മഹത്തരീ കത്തരീ ച മഹാപിപ്ഫലകഞ്ച ഗരുഭണ്ഡകന്തി യോജനാ.

൨൮൭൧. ഏത്താവതാ ചതുത്ഥഗരുഭണ്ഡേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഞ്ചമഗരുഭണ്ഡേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വല്ലീ’’തിആദി. വേത്തലതാദികാ വല്ലി ദുല്ലഭട്ഠാനേ സങ്ഘസ്സ ദിന്നാ വാ തത്ഥ സങ്ഘസ്സ ഭൂമിയം ജാതാ, രക്ഖിതാ ഗോപിതാ വാ അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘അഡ്ഢബാഹൂതി കപ്പരതോ പട്ഠായ യാവ അംസകൂട’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ‘‘അഡ്ഢബാഹു നാമ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുല’’ന്തിപി വദന്തി. സചേ സാ വല്ലി സങ്ഘകമ്മേ, ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകാ ഹോതി, പുഗ്ഗലികകമ്മേപി ഉപനേതും വട്ടതി. അരക്ഖിതാ പന ഗരുഭണ്ഡമേവ ന ഹോതി.

൨൮൭൨. അട്ഠകഥായം ‘‘സുത്തമകചിവാകനാളികേരഹീരചമ്മമയാ രജ്ജുകാ വാ യോത്താനി വാ വാകേ ച നാളികേരഹീരേ ച വട്ടേത്വാ കതാ ഏകവട്ടാ വാ ദ്വിവട്ടാ വാ സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം. സുത്തം പന അവട്ടേത്വാ ദിന്നം, മകചിവാകനാളികേരഹീരാ ച ഭാജനീയാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) ആഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സുത്തവാകാദിനിബ്ബത്താ’’തിആദി. വാകാദീതി ആദി-സദ്ദേന മകചിവാകനാളികേരഹീരചമ്മാനം ഗഹണം. നാതിദീഘാ രജ്ജുകാ. അതിദീഘം യോത്തകം.

൨൮൭൩. നാളികേരസ്സ ഹീരേ വാ മകചിവാകേ വാ വട്ടേത്വാ കതാ ഏകവട്ടാപി ഗരുഭണ്ഡകന്തി യോജനാ. യേഹി പനേതാനി രജ്ജുകയോത്താദീനി ദിന്നാനി ഹോന്തി, തേ അത്തനോ കരണീയേന ഹരന്താ ന വാരേതബ്ബാ.

൨൮൭൪. വഡ്ഢകിഅങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലായതോ സൂചിദണ്ഡമത്തോ പരിണാഹതോ സീഹളദീപേ ലേഖകാനം ലേഖനിസൂചിദണ്ഡമത്തോ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതോ ഗോപിതോ വേളു ഗരുഭണ്ഡം സിയാതി യോജനാ. ‘‘യം മജ്ഝിമപുരിസസ്സ കനിട്ഠങ്ഗുലിയാ അഗ്ഗപ്പമാണം, ഇദം സീഹളദീപേ ലേഖകാനം ലേഖനിസൂചിയാ പമാണ’’ന്തി വദന്തി. സോ ച സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകോ പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി.

൨൮൭൫. ദണ്ഡോ ച സലാകാ ച ദണ്ഡസലാകാ, ഛത്തസ്സ ദണ്ഡസലാകാതി വിഗ്ഗഹോ. ഛത്തദണ്ഡോ നാമ ഛത്തപിണ്ഡി. ഛത്തസലാകാതി ഛത്തപഞ്ജരസലാകാ. ദണ്ഡോതി ഉപാഹനദണ്ഡകോ. ‘‘ദണ്ഡോ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി അട്ഠകഥാഗതേസു സരൂപേന ഇധാവുത്തോ ഉപാഹനദണ്ഡോയേവ സാമഞ്ഞവചനേന പാരിസേസതോ ഗഹേതബ്ബോതി. ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ.

൨൮൭൬. മുഞ്ജാദീസു ഗേഹച്ഛദനാരഹേസു തിണേസു യം കിഞ്ചി മുട്ഠിമത്തം തിണം വാ ഗേഹച്ഛദനാരഹം താലപണ്ണാദി ഏകമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം വാ തത്ഥ സങ്ഘികഭൂമിയം ജാതം വാ ഗരുഭണ്ഡം സിയാതി യോജേതബ്ബാ. തത്ഥ മുട്ഠിമത്തം നാമ കരളമത്തം. ഇദഞ്ച കരളം കത്വാ ഛാദേന്താനം ഛദനകരളവസേന ഗഹേതബ്ബം. താലപണ്ണാദീതി ആദി-സദ്ദേന നാളികേരപണ്ണാദിഗേഹച്ഛദനപണ്ണാനം ഗഹണം. തമ്പി മുഞ്ജാദി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ന വാരേതബ്ബാതി.

൨൮൭൭-൮. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോതി ദീഘതോ അട്ഠങ്ഗുലമത്തോ. കേചി ‘‘പുഥുലതോ’’തി വദന്തി. രിത്തപോത്ഥകോതി ലേഖാഹി സുഞ്ഞപോത്ഥകോ, ന ലിഖിതപോത്ഥകോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോ’’തി ഇമിനാ അട്ഠങ്ഗുലതോ ഊനപ്പമാണോ ഭാജിയോ, ‘‘രിത്തപോത്ഥകോ’’തി ഇമിനാ അട്ഠങ്ഗുലതോ അതിരേകപ്പമാണോപി ലിഖിതപോത്ഥകോ ഭാജിയോതി ദസ്സേതി.

‘‘മത്തികാ പകതിമത്തികാ വാ ഹോതു പഞ്ചവണ്ണാ വാ സുധാ വാ സജ്ജുരസകങ്ഗുട്ഠസിലേസാദീസു വാ യം കിഞ്ചി ദുല്ലഭട്ഠാനേ ആനേത്വാ വാ ദിന്നം തത്ഥജാതകം വാ രക്ഖിതഗോപിതം താലഫലപക്കമത്തം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) അട്ഠകഥാഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മത്തികാ’’തിആദി. പാകതികാ വാ സേതഗേരുകാദിപഞ്ചവണ്ണാ വാപി മത്തികാതി യോജനാ. സിലേസോ നാമ കബിട്ഠാദിസിലേസോ. ആദി-സദ്ദേന സജ്ജുരസകങ്ഗുട്ഠാദീനം ഗഹണം. താലപക്കപമാണന്തി ഏകട്ഠിതാലഫലപമാണാപി. തമ്പി മത്തികാദി സങ്ഘകമ്മേ, ചേതിയകമ്മേ ച നിട്ഠിതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി.

൨൮൭൯-൮൦. ‘‘വേളുആദിക’’ന്തി പദച്ഛേദോ. രക്ഖിതം ഗോപിതം വാപി ഗണ്ഹതാ സമകം വാ അതിരേകം വാ ഥാവരം അന്തമസോ തംഅഗ്ഘനകം വാലികമേവ വാ ദത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി യോജനാ.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘രക്ഖിതഗോപിതം വേളും ഗണ്ഹന്തേന സമകം വാ അതിരേകം വാ ഥാവരം അന്തമസോ തംഅഗ്ഘനകവാലികായപി ഫാതികമ്മം കത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഫാതികമ്മം അകത്വാ ഗണ്ഹന്തേന തത്ഥേവ വളഞ്ജേതബ്ബോ, ഗമനകാലേ സങ്ഘികേ ആവാസേ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം. അസതിയാ ഗഹേത്വാ ഗതേന പന പഹിണിത്വാ ദാതബ്ബോ. ദേസന്തരഗതേന സമ്പത്തവിഹാരേ സങ്ഘികാവാസേ ഠപേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വേളുമ്ഹിയേവ അയം വിനിച്ഛയോ വുത്തോ, ഇധ പന ‘‘വല്ലിവേളാദികം കിഞ്ചീ’’തി വല്ലിആദീനമ്പി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ തം ഉപലക്ഖണമത്തം വല്ലിആദീസുപി യഥാരഹം ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൮൮൧. അഞ്ജനന്തി സിലാമയോ. ഏവം ഹരിതാലമനോസിലാപി.

൨൮൮൨. ദാരുഭണ്ഡേ അയം വിനിച്ഛയോ – പരിണാഹതോ യഥാവുത്ത സൂചിദണ്ഡപ്പമാണകോ അട്ഠങ്ഗുലദീഘോ യോ കോചി ദാരുഭണ്ഡകോ ദാരുദുല്ലഭട്ഠാനേ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതഗോപിതോ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൮൩. ഏവം കുരുന്ദട്ഠകഥായ ആഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ മഹാഅട്ഠകഥായ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) ആഗതം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായ’’ന്തിആദി. തത്ഥ ആസന്ദികസത്തങ്ഗാ വുത്തലക്ഖണാവ. ‘‘ഭദ്ദപീഠ’’ന്തി വേത്തമയം പീഠം വുച്ചതി. പീഠികാതി പിലോതികാബദ്ധപീഠമേവ.

൨൮൮൪. ഏളകപാദപീഠം നാമ ദാരുപട്ടികായ ഉപരി പാദേ ഠപേത്വാ ഭോജനപല്ലങ്കം വിയ കതപീഠം വുച്ചതി. ‘‘ആമലകവട്ടകപീഠ’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘ആമണ്ഡകവട്ടക’’ന്തി പരിയായോ, തസ്മാ ഉഭയേനാപി ആമലകാകാരേന യോജിതം ബഹുപാദകപീഠം വുച്ചതി. കേസുചി പോത്ഥകേസു ‘‘തഥാമണ്ഡകപീഠക’’ന്തി പാഠോ. ഗാഥാബന്ധവസേന മണ്ഡക-സദ്ദപയോഗോ. കോച്ഛം ഭൂതഗാമവഗ്ഗേ ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ വുത്തസരൂപം. പലാലപീഠന്തി നിപജ്ജനത്ഥായ കതാ പലാലഭിസി, ഇമിനാ കദലിപത്താദിമയപീഠമ്പി ഉപലക്ഖണതോ ദസ്സിതം. യഥാഹ – ‘‘പലാലപീഠേന ചേത്ഥ കദലിപത്താദിപീഠാനിപി സങ്ഗഹിതാനീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧). ധോവനേ ഫലകന്തി ചീവരധോവനഫലകം, ധോവനാദിസദ്ദാനം വിയേത്ഥ വിഭത്തിഅലോപോ. ഇമേസു താവ യം കിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ ഹോതു മഹന്തം വാ, സങ്ഘസ്സ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. ബ്യഗ്ഘചമ്മഓനദ്ധമ്പി വാളരൂപപരിക്ഖിത്തം രതനപരിസിബ്ബിതം കോച്ഛം ഗരുഭണ്ഡമേവ.

൨൮൮൫. ഭണ്ഡികാതി ദണ്ഡകട്ഠച്ഛേദനഭണ്ഡികാ. മുഗ്ഗരോതി ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ. ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ നാമ യേന രജിതചീവരം പോഥേന്തി. വത്ഥഘട്ടനമുഗ്ഗരോതി ചീവരഘട്ടനമുഗ്ഗരോ, യേന അനുവാതാദിം ഘട്ടേന്തി. അമ്ബണന്തി ഫലകേഹി പോക്ഖരണിസദിസം കതപാനീയഭാജനം. മഞ്ജൂസാ നാമ ദോണിപേളാ. നാവാ പോതോ. രജനദോണികാ നാമ യത്ഥ ചീവരം രജന്തി, പക്കരജനം വാ ആകിരന്തി.

൨൮൮൬. ഉളുങ്കോതി നാളികേരഫലകടാഹാദിമയോ ഉളുങ്കോ. ഉഭയം പിധാനസമകോ സമുഗ്ഗോ. ‘‘ഖുദ്ദകോ പരിവിധനോ കരണ്ഡ’’ന്തി വദന്തി. കരണ്ഡോ ച പാദഗണ്ഹനകതോ അതിരേകപ്പമാണോ ഇധ അധിപ്പേതോ. കടച്ഛൂതി ദബ്ബി. ആദി-സദ്ദേന പാനീയസരാവപാനീയസങ്ഖാദീനം ഗഹണം.

൨൮൮൭. ഗേഹസമ്ഭാരന്തി ഗേഹോപകരണം. ഥമ്ഭതുലാസോപാനഫലകാദി ദാരുമയം, പാസാണമയമ്പി ഇമിനാവ ഗഹിതം. കപ്പിയചമ്മന്തി ‘‘ഏളകാജമിഗാന’’ന്തിആദിനാ (വി. വി. ൨൬൫൦) ഹേട്ഠാ ദസ്സിതം കപ്പിയചമ്മം. തബ്ബിപരിയായം അകപ്പിയം. അഭാജിയം ഗരുഭണ്ഡത്താ. ഭൂമത്ഥരണം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

൨൮൮൮. അട്ഠകഥായം ‘‘ഏളകചമ്മം പന പച്ചത്ഥരണഗതികമേവ ഹോതി, തമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവാ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ഏളചമ്മം ഗരും വുത്ത’’ന്തി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘സബ്ബം മഞ്ചപ്പമാണം ചമ്മം ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘പച്ചത്ഥരണഗതികമേവാ’’തി ഇമിനാ മഞ്ചപീഠേപി അത്ഥരിതും വട്ടതീതി ദീപേതി. ‘‘പാവാരാദിപച്ചത്ഥരണമ്പി ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി ഏകേ, ‘‘നോ’’തി അപരേ, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. മഞ്ചപ്പമാണന്തി ച പമാണയുത്തം മഞ്ചം. പമാണയുത്തമഞ്ചോ നാമ യസ്സ ദീഘസോ നവ വിദത്ഥിയോ തിരിയഞ്ച തദുപഡ്ഢം. ഉദ്ധം മുഖമസ്സാതി ഉദുക്ഖലം. ആദി-സദ്ദേന മുസലം, സുപ്പം, നിസദം, നിസദപോതോ, പാസാണദോണി, പാസാണകടാഹഞ്ച സങ്ഗഹിതം. പേസകാരാദീതി ആദി-സദ്ദേന ചമ്മകാരാദീനം ഗഹണം. തുരിവേമാദി പേസകാരഭണ്ഡഞ്ച ഭസ്താദി ചമ്മകാരഭണ്ഡഞ്ച കസിഭണ്ഡഞ്ച യുഗനങ്ഗലാദി സങ്ഘികം സങ്ഘസന്തകം ഗരുഭണ്ഡന്തി യോജനാ.

൨൮൮൯. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സങ്ഘിക’’ന്തി ഇദം പച്ചാമസതി. ആധാരകോതി പത്താധാരോ. താലവണ്ടന്തി താലവണ്ടേഹി കതം. വേളുദന്തവിലീവേഹി വാ മോരപിഞ്ഛേഹി വാ ചമ്മവികതീഹി വാ കതമ്പി തംസദിസം ‘‘താലവണ്ട’’ന്തേവ വുച്ചതി. വട്ടവിധൂപനാനം താലവണ്ടേയേവ അന്തോഗധത്താ ‘‘ബീജനീ’’തി ചതുരസ്സവിധൂപനഞ്ച കേതകപാരോഹകുന്താലപണ്ണാദിമയദന്തമയവിസാണമയദണ്ഡകമകസബീജനീ ച വുച്ചതി. പച്ഛി പാകടായേവ. പച്ഛിതോ ഖുദ്ദകോ താലപണ്ണാദിമയോ ഭാജനവിസേസോ ചങ്കോടകം. സബ്ബാ സമ്മജ്ജനീതി നാളികേരഹീരാദീഹി ബദ്ധാ യട്ഠിസമ്മജ്ജനീ, മുട്ഠിസമ്മജ്ജനീതി ദുവിധാ പരിവേണങ്ഗണാദിസമ്മജ്ജനീ ച തഥേവ ദുവിധാ ഖജ്ജൂരിനാളികേരപണ്ണാദീഹി ബദ്ധാ ഗേഹസമ്മജ്ജനീ ചാതി സബ്ബാപി സമ്മജ്ജനീ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി.

൨൮൯൦. ചക്കയുത്തകയാനന്തി ഹത്ഥവട്ടകസകടാദിയുത്തയാനഞ്ച.

൨൮൯൧. ഛത്തന്തി പണ്ണകിലഞ്ജസേതച്ഛത്തവസേന തിവിധം ഛത്തം. മുട്ഠിപണ്ണന്തി താലപണ്ണം സന്ധായ വുത്തം. വിസാണഭാജനഞ്ച തുമ്ബഭാജനഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ, ഏകദേസസരൂപേകസേസോ, ഗാഥാബന്ധവസേന നിഗ്ഗഹിതാഗമോ ച. വിസാണമയം, ഭാജനം തുമ്ബമയം ഭാജനഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇധ ‘‘പാദഗണ്ഹനകതോ അതിരിത്തപ്പമാണ’’ന്തി സേസോ. അരണീ അരണിസഹിതം. ആദി-സദ്ദേന ആമലകതുമ്ബം അനുഞ്ഞാതവാസിയാ ദണ്ഡഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. ലഹു അഗരുഭണ്ഡം, ഭാജനീയന്തി അത്ഥോ. പാദഗണ്ഹനകതോ അതിരിത്തപ്പമാണം ഗരുഭണ്ഡം.

൨൮൯൨. വിസാണന്തി ഗോവിസാണാദി യം കിഞ്ചി വിസാണം. അതച്ഛിതം യഥാഗതമേവ ഭാജനീയം. അനിട്ഠിതം മഞ്ചപാദാദി യം കിഞ്ചി ഭാജനീയന്തി യോജനാ. യഥാഹ – ‘‘മഞ്ചപാദോ മഞ്ചഅടനീ പീഠപാദോ പീഠഅടനീ വാസിഫരസുആദീനം ദണ്ഡോതി ഏതേസു യം കിഞ്ചി വിപ്പകതതച്ഛനകമ്മം അനിട്ഠിതമേവ ഭാജനീയം, തച്ഛിതമട്ഠം പന ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧).

൨൮൯൩. നിട്ഠിതോ തച്ഛിതോ വാപീതി തച്ഛിതനിട്ഠിതോപി. വിധോതി കായബന്ധനേ അനുഞ്ഞാതവിധോ. ഹിങ്ഗുകരണ്ഡകോതി ഹിങ്ഗുമയോ വാ തദാധാരോ വാ കരണ്ഡകോ. അഞ്ജനീതി അഞ്ജനനാളികാ ച അഞ്ജനകരണ്ഡകോ ച. സലാകായോതി അഞ്ജനിസലാകാ. ഉദപുഞ്ഛനീതി ഹത്ഥിദന്തവിസാണാദിമയാ ഉദകപുഞ്ഛനീ. ഇദം സബ്ബം ഭാജനീയമേവ.

൨൮൯൪. പരിഭോഗാരഹന്തി മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗയോഗ്ഗം. കുലാലഭണ്ഡന്തി ഘടപിഠരാദികുമ്ഭകാരഭണ്ഡമ്പി. പത്തങ്ഗാരകടാഹന്തി പത്തകടാഹം, അങ്ഗാരകടാഹഞ്ച. ധൂമദാനം നാളികാ. കപല്ലികാതി ദീപകപല്ലികാ.

൨൮൯൫. ഥുപികാതി പാസാദാദിഥുപികാ. ദീപരുക്ഖോതി പദീപാധാരോ. ചയനച്ഛദനിട്ഠകാതി പാകാരചേതിയാദീനം ചയനിട്ഠകാ ച ഗേഹാദീനം ഛദനിട്ഠകാ ച. സബ്ബമ്പീതി യഥാവുത്തം സബ്ബമ്പി അനവസേസം പരിക്ഖാരം.

൨൮൯൬. കഞ്ചനകോതി സരകോ. ഘടകോതി പാദഗണ്ഹനകതോ അനതിരിത്തപ്പമാണോ ഘടകോ. ‘‘യഥാ ച മത്തികാഭണ്ഡേ, ഏവം ലോഹഭണ്ഡേപി കുണ്ഡികാ ഭാജനീയകോട്ഠാസമേവ ഭജതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) അട്ഠകഥാനയം സങ്ഗഹേതുമാഹ ‘‘ലോഹഭണ്ഡേപി കുണ്ഡികാപി ച ഭാജിയാ’’തി.

൨൮൯൭. ഗരു നാമ പച്ഛിമം ഗരുഭണ്ഡത്തയം. ഥാവരം നാമ പുരിമദ്വയം. സങ്ഘസ്സാതി സങ്ഘേന. പരിവത്തേത്വാതി പുഗ്ഗലികാദീഹി താദിസേഹി തേഹി പരിവത്തേത്വാ. തത്രായം പരിവത്തനനയോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൧) – സങ്ഘസ്സ നാളികേരാരാമോ ദൂരേ ഹോതി, കപ്പിയകാരകാ തം ബഹുതരം ഖാദന്തി, തതോ സകടവേതനം ദത്വാ അപ്പമേവ ആഹരന്തി, അഞ്ഞേസം പന തസ്സ ആരാമസ്സ അവിദൂരഗാമവാസീനം മനുസ്സാനം വിഹാരസ്സ സമീപേ ആരാമോ ഹോതി, തേ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ സകേന ആരാമേന തം ആരാമം യാചന്തി, സങ്ഘേന ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി അപലോകേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. സചേപി ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖസഹസ്സം ഹോതി, മനുസ്സാനം പഞ്ചസതാനി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ആരാമോ ഖുദ്ദകോ’’തി ന വത്തബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഹി അയം ഖുദ്ദകോ, അഥ ഖോ ഇതരതോ ബഹുതരം ആയം ദേതി. സചേപി സമകമേവ ദേതി, ഏവമ്പി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാതി ഗഹേതബ്ബമേവ.

സചേ പന മനുസ്സാനം ബഹുതരാ രുക്ഖാ ഹോന്തി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ബഹുതരാ രുക്ഖാ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘അതിരേകം അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഹോതു, സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വദന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി. കിഞ്ചാപി ന ഗണ്ഹന്തി, ന ചിരസ്സേവ ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേവ. മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, ഭിക്ഖൂനം ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി. ‘‘നനു തുമ്ഹാകം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീ’’തി വദന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഏവം ആരാമേന ആരാമോ പരിവത്തേതബ്ബോ. ഏതേനേവ നയേന ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരോപി വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമേന പരിവത്തേതബ്ബം. ആരാമവത്ഥുനാ ച മഹന്തേന വാ ഖുദ്ദകേന വാ ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥൂനി.

കഥം വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ? സങ്ഘസ്സ അന്തോഗാമേ ഗേഹം ഹോതി, മനുസ്സാനം വിഹാരമജ്ഝേ പാസാദോ, ഉഭോപി അഗ്ഘേന സമകാ, സചേ മനുസ്സാ തേന പാസാദേന തം ഗേഹം യാചന്തി, സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം ചേ മഹഗ്ഘതരം ഗേഹം ഹോതി, ‘‘മഹഗ്ഘതരം അമ്ഹാകം ഗേഹ’’ന്തി വുത്തേ ച ‘‘കിഞ്ചാപി മഹഗ്ഘതരം, പബ്ബജിതാനം പന അസാരുപ്പം, ന സക്കാ തത്ഥ പബ്ബജിതേഹി വസിതും, ഇദം പന സാരുപ്പം, ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി, ഏവമ്പി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. സചേ പന മനുസ്സാനം മഹഗ്ഘം ഹോതി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ഗേഹം മഹഗ്ഘ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പന സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഏവം വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ. ഏതേനേവ നയേന വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമോപി ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരേന പരിവത്തേതബ്ബം. വിഹാരവത്ഥുനാ ച മഹഗ്ഘേന വാ അപ്പഗ്ഘേന വാ വിഹാരവിഹാരവത്ഥുആരാമആരാമവത്ഥൂനി. ഏവം താവ ഥാവരേന ഥാവരപരിവത്തനം വേദിതബ്ബം.

ഗരുഭണ്ഡേന ഗരുഭണ്ഡപരിവത്തനേ പന മഞ്ചപീഠം മഹന്തം വാ ഹോതു ഖുദ്ദകം വാ, അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലപാദകം ഗാമദാരകേഹി പംസ്വാഗാരകേസു കീളന്തേഹി കതമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. സചേപി രാജരാജമഹാമത്താദയോ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഞ്ചസതം വാ മഞ്ചസഹസ്സം വാ ദേന്തി, സബ്ബേ കപ്പിയമഞ്ചാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ, സമ്പടിച്ഛിത്വാ വുഡ്ഢപടിപാടിയാ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബാ, പുഗ്ഗലികവസേന ന ദാതബ്ബാ. അതിരേകമഞ്ചേ ഭണ്ഡാഗാരാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ പത്തചീവരം നിക്ഖിപിതുമ്പി വട്ടതി.

ബഹിസീമായ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നമഞ്ചോ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനേ ദാതബ്ബോ. തത്ഥ ചേ ബഹൂ മഞ്ചാ ഹോന്തി, മഞ്ചേന കമ്മം നത്ഥി, യസ്സ വസനട്ഠാനേ കമ്മം അത്ഥി, തത്ഥ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബോ. മഹഗ്ഘേന സതഗ്ഘനകേന, സഹസ്സഗ്ഘനകേന വാ മഞ്ചേന അഞ്ഞം മഞ്ചസതം ലഭതി, പരിവത്തേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ന കേവലം മഞ്ചേന മഞ്ചോയേവ, ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥുപീഠഭിസിബിമ്ബോഹനാനിപി പരിവത്തേതും വട്ടന്തി. ഏസ നയോ പീഠഭിസിബിമ്ബോഹനേസുപി ഏതേസു ഹി കപ്പിയാകപ്പിയം വുത്തനയമേവ. തത്ഥ അകപ്പിയം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, കപ്പിയം സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. അകപ്പിയം വാ മഹഗ്ഘം കപ്പിയം വാ പരിവത്തേത്വാ വുത്തവത്ഥൂനി ഗഹേതബ്ബാനി, അഗരുഭണ്ഡുപഗം പന ഭിസിബിമ്ബോഹനം നാമ നത്ഥീതി.

൨൮൯൮. ഭിക്ഖു അധോതേന പാദേന, അല്ലപാദേന വാ സേനാസനം നക്കമേതി സമ്ബന്ധോ. സയന്തി ഏത്ഥ, ആസന്തി ചാതി സയനാസനം, പരികമ്മകതഭൂമത്ഥരണാദി. അല്ലപാദേന വാതി യേന അക്കന്തട്ഠാനേ ഉദകം പഞ്ഞായതി, ഏവരൂപേന തിന്തപാദേന. യഥാഹ – ‘‘അല്ലേഹി പാദേഹീതി യേഹി അക്കന്തട്ഠാനേ ഉദകം പഞ്ഞായതി, ഏവരൂപേഹി പാദേഹി പരിഭണ്ഡകതഭൂമി വാ സേനാസനം വാ ന അക്കമിതബ്ബം. സചേ പന ഉദകസിനേഹമത്തമേവ പഞ്ഞായതി, ന ഉദകം, വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൪). സഉപാഹനോതി ഏത്ഥ ‘‘ധോതപാദക’’ന്തി വത്തബ്ബം. പാദേ പടിമുക്കാഹി ഉപാഹനാഹി സഉപാഹനോ ഭിക്ഖു ധോതപാദകം ധോതപാദേഹി അക്കമിതബ്ബട്ഠാനം തഥേവ ന അക്കമേതി യോജനാ.

൨൮൯൯. പരികമ്മകതായാതി സുധാദിപരികമ്മകതായ. നിട്ഠുഭന്തസ്സാതി ഖേളം പാതേന്തസ്സ. പരികമ്മകതം ഭിത്തിന്തി സേതഭിത്തിം വാ ചിത്തകമ്മകതം വാ ഭിത്തിം. ന കേവലഞ്ച ഭിത്തിമേവ, ദ്വാരമ്പി വാതപാനമ്പി അപസ്സേനഫലകമ്പി പാസാണത്ഥമ്ഭമ്പി രുക്ഖത്ഥമ്ഭമ്പി ചീവരേന വാ കേനചി വാ അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ അപസ്സയിതും ന ലഭതിയേവ. ‘‘ദ്വാരവാതപാനാദയോ പന അപരികമ്മകതാപി അപടിച്ഛാദേത്വാ ന അപസ്സയിതബ്ബാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൨൯൦൧. നിദ്ദായതോ തസ്സ കോചി സരീരാവയവോ പച്ചത്ഥരണേ സങ്കുടിതേ സഹസാ യദി മഞ്ചം ഫുസതി, ദുക്കടന്തി യോജനാ.

൨൯൦൨. ലോമേസു മഞ്ചം ഫുസന്തേസു. ഹത്ഥപാദാനം തലേന അക്കമിതും വട്ടതീതി യോജനാ. മഞ്ചപീഠം നീഹരന്തസ്സ കായേ പടിഹഞ്ഞതി, അനാപത്തി.

‘‘ദായകേഹി ‘കായേന ഫുസിത്വാ യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’തി ദിന്നസേനാസനം, മഞ്ചപീഠാദിഞ്ച ദായകേന വുത്തനിയാമേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദോസോ നത്ഥീ’’തി മാതികട്ഠകഥായ സീഹളഗണ്ഠിപദേ വുത്തത്താ തഥാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി. ‘‘ഇമം മഞ്ചപീഠാദിം സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, ന ഭാജേതബ്ബം സങ്ഘസ്സ പരാമട്ഠത്താ. ‘‘ഇമം മഞ്ചപീഠാദിം ഭദന്താനം വസ്സഗ്ഗേന ഗണ്ഹിതും ദമ്മീ’’തി വുത്തേ സതിപി ഗരുഭണ്ഡഭാവേ കപ്പിയവത്ഥും ഭാജേത്വാ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി, അകപ്പിയഭണ്ഡമേവ ഭാജേത്വാ ഗഹേതും ന ലബ്ഭതി. ‘‘ഇമം മഞ്ചപീഠം വസ്സഗ്ഗേന ഗഹേതും സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി വുത്തേ വസ്സഗ്ഗേന ഭാജേത്വാ ഗഹേതബ്ബം വസ്സഗ്ഗേന ഭാജനം പഠമം വത്വാ പച്ഛാ സങ്ഘസ്സ പരാമട്ഠത്താ. ‘‘സങ്ഘസ്സ ഇമം മഞ്ചപീഠം വസ്സഗ്ഗേന ഗണ്ഹിതും ദമ്മീ’’തി വുത്തേ പന ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി പഠമം സങ്ഘസ്സ പരാമട്ഠത്താതി അയമ്പി വിസേസോ മാതികട്ഠകഥാ ഗണ്ഠിപദേയേവ വുത്തോ.

൨൯൦൩-൪. ഉദ്ദേസഭത്തവിനിച്ഛയേകദേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സഹസ്സഗ്ഘനകോ’’തിആദി. സഹസ്സഗ്ഘനകോ സചീവരോ പിണ്ഡപാതോ അവസ്സികം ഭിക്ഖും പത്തോ, തസ്മിം വിഹാരേ ച ‘‘ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ അവസ്സികം ഭിക്ഖും പത്തോ’’തി ലിഖിത്വാ ഠപിതോപി ച ഹോതി, തതോ സട്ഠിവസ്സാനമച്ചയേ താദിസോ സഹസ്സഗ്ഘനകോ സചീവരോ കോചി പിണ്ഡപാതോ സചേ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, തം പിണ്ഡപാതം ബുധോ വിനിച്ഛയകുസലോ ഭിക്ഖു അവസ്സികട്ഠിതികായ അദത്വാ സട്ഠിവസ്സികട്ഠിതികായ ദദേയ്യാതി യോജനാ.

൨൯൦൫. ഉദ്ദേസഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാതി ഉപസമ്പന്നകാലേ അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന പത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം പരിഭുഞ്ജിത്വാ. ജാതോ ചേ സാമണേരകോതി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനാദിവസേന സചേ സാമണേരോ ജാതോ. തന്തി ഉപസമ്പന്നകാലേ ഗഹിതം തദേവ ഉദ്ദേസഭത്തം. സാമണേരസ്സ പാളിയാതി സാമണേരപടിപാടിയാ അത്തനോ പത്തം പച്ഛാ ഗഹേതും ലഭതി.

൨൯൦൬. യോ സാമണേരോ സമ്പുണ്ണവീസതിവസ്സോ ‘‘സ്വേ ഉദ്ദേസം ലഭിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബോ, അജ്ജ സോ ഉപസമ്പന്നോ ഹോതി, ഠിതികാ അതീതാ സിയാതി യോജനാ, സ്വേ പാപേതബ്ബാ സാമണേരട്ഠിതികാ അജ്ജ ഉപസമ്പന്നത്താ അതിക്കന്താ ഹോതീതി അത്ഥോ, തം ഭത്തം ന ലഭതീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൯൦൭. ഉദ്ദേസഭത്താനന്തരം സലാകഭത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി. സചേ സലാകാ ലദ്ധാ, തംദിനേ ഭത്തം ന ലദ്ധം, പുനദിനേ തസ്സ ഭത്തം ഗഹേതബ്ബം, ന സംസയോ ‘‘ഗഹേതബ്ബം നു ഖോ, ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം സംസയോ ന കാതബ്ബോതി യോജനാ.

൨൯൦൮. ഉത്തരി ഉത്തരം അതിരേകം ഭങ്ഗം ബ്യഞ്ജനം ഏതസ്സാതി ഉത്തരിഭങ്ഗം, തസ്സ, അതിരേകബ്യഞ്ജനസ്സാതി അത്ഥോ. ഏകചരസ്സാതി ഏകചാരികസ്സ. സലാകായേവ സലാകികാ.

൨൯൦൯. ഉത്തരിഭങ്ഗമേവ ഉത്തരിഭങ്ഗകം.

൨൯൧൦. യേന യേന ഹീതി ഗാഹിതസലാകേന യേന യേന ഭിക്ഖുനാ. യം യന്തി ഭത്തബ്യഞ്ജനേസു യം യം ഭത്തം വാ യം യം ബ്യഞ്ജനം വാ.

൨൯൧൧. സങ്ഘുദ്ദേസാദികന്തി സങ്ഘഭത്തഉദ്ദേസഭത്താദികം. ആദി-സദ്ദേന നിമന്തനം, സലാകം, പക്ഖികം, ഉപോസഥികം, പാടിപദികന്തി പഞ്ച ഭത്താനി ഗഹിതാനി.

തത്ഥ സബ്ബസങ്ഘസ്സ ദിന്നം സങ്ഘഭത്തം നാമ. ‘‘സങ്ഘതോ ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസിത്വാ ദേഥാ’’തിആദിനാ വത്വാ ദിന്നം ഉദ്ദേസഭത്തം. ‘‘സങ്ഘതോ ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിനാ വത്വാ ദിന്നം നിമന്തനം നാമ. അത്തനോ അത്തനോ നാമേന സലാകഗാഹകാനം ഭിക്ഖൂനം ദിന്നം സലാകഭത്തം നാമ. ചാതുദ്ദസിയം ദിന്നം പക്ഖികം. ഉപോസഥേ ദിന്നം ഉപോസഥികം. പാടിപദേ ദിന്നം പാടിപദികം. തംതംനാമേന ദിന്നമേവ തഥാ തഥാ വോഹരീയതി. ഏതേസം പന വിത്ഥാരകഥാ ‘‘അഭിലക്ഖിതേസൂ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൩൨൫ പക്ഖികഭത്താദികഥാ) അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാ. ആഗന്തുകാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഗമികഭത്തം, ഗിലാനഭത്തം, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തന്തി തീണി ഗഹിതാനി. ആഗന്തുകാനം ദിന്നം ഭത്തം ആഗന്തുകഭത്തം. ഏസേവ നയോ സേസേസു.

൨൯൧൨. വിഹാരന്തി വിഹാരഭത്തം ഉത്തരപദലോപേന, വിഹാരേ തത്രുപ്പാദഭത്തസ്സേതം അധിവചനം. വാരഭത്തന്തി ദുബ്ഭിക്ഖസമയേ ‘‘വാരേന ഭിക്ഖൂ ജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി ധുരഗേഹതോ പട്ഠായ ദിന്നം. നിച്ചന്തി നിച്ചഭത്തം ഉത്തരപദലോപേന, തഞ്ച തഥാ വത്വാവ ദിന്നം. കുടിഭത്തം നാമ സങ്ഘസ്സ ആവാസം കത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സേനാസനവാസിനോ അമ്ഹാകം ഭത്തം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ദിന്നം. പന്നരസവിധം സബ്ബമേവ ഭത്തം ഇധ ഇമസ്മിം സേനാസനക്ഖന്ധകേ ഉദ്ദിട്ഠം കഥിതം. ഏതേസം വിത്ഥാരവിനിച്ഛയോ അത്ഥികേഹി സമന്തപാസാദികായ ഗഹേതബ്ബോ.

൨൯൧൩. പച്ചയഭാജനേ മിച്ഛാപടിപത്തിയാ മഹാദീനവത്താ അപ്പമത്തേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി പച്ചയഭാജനകം അനുസാസന്തോ ആഹ ‘‘പാളി’’ന്തിആദി.

സേനാസനക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ.