ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ

൨൭൮൩. കുട്ടേതി ഇട്ഠകാസിലാദാരുകുട്ടാനം അഞ്ഞതരസ്മിം. അട്ടാനേതി ഏത്ഥ അട്ടാനം നാമ രുക്ഖേ ഫലകം വിയ തച്ഛേത്വാ അട്ഠപദാകാരേന രാജിയോ ഛിന്ദിത്വാ നഹാനതിത്ഥേ നിഖണന്തി, തത്ഥ ചുണ്ണാനി ആകിരിത്വാ മനുസ്സാ കായം ഘംസന്തി.

൨൭൮൪. ഗന്ധബ്ബഹത്ഥേനാതി നഹാനതിത്ഥേ ഠപിതേന ദാരുമയഹത്ഥേന. തേന കിര ചുണ്ണാനി ഗഹേത്വാ മനുസ്സാ സരീരം ഘംസന്തി. കുരുവിന്ദകസുത്തിയാതി കുരുവിന്ദകപാസാണചുണ്ണാനി ലാഖായ ബന്ധിത്വാ കതഗുളികകലാപകോ വുച്ചതി, തം ഉഭോസു അന്തേസു ഗഹേത്വാ സരീരം ഘംസന്തി. മല്ലകേനാതി മകരദന്തകം ഛിന്ദിത്വാ മല്ലകമൂലസണ്ഠാനേന കതേന മല്ലകേന, ഇദം ഗിലാനസ്സാപി ന വട്ടതി. അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച കായതോതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സരീരേന ഘംസേയ്യ.

൨൭൮൫. അകതം മല്ലകം നാമ മകരദന്തേ അച്ഛിന്ദിത്വാ കതം, ഇദം അഗിലാനസ്സ ന വട്ടതി.

൨൭൮൬. കപാലിട്ഠകഖണ്ഡാനീതി കപാലഖണ്ഡഇട്ഠകഖണ്ഡാനി. സബ്ബസ്സാതി ഗിലാനാഗിലാനസ്സ സരീരേ ഘംസിത്വാ ഉബ്ബട്ടേതും വട്ടതി. ‘‘പുഥുപാണിക’’ന്തി ഹത്ഥപരികമ്മം വുച്ചതി, തസ്മാ സബ്ബസ്സ ഹത്ഥേന പിട്ഠിപരികമ്മം കാതും വട്ടതി. ‘‘വത്ഥവട്ടീ’’തി ഇദം പാളിയം വുത്തഉക്കാസികസ്സ പരിയായം, തസ്മാ നഹായന്തസ്സ യസ്സ കസ്സചി നഹാനസാടകവട്ടിയാപി ഘംസിതും വട്ടതി.

൨൭൮൭. ഫേണകം നാമ സമുദ്ദഫേണം. കഥലന്തി കപാലഖണ്ഡം. പാദഘംസനേ വുത്താ അനുഞ്ഞാതാ. കതകം നാമ പദുമകണ്ണികാകാരം പാദഘംസനത്ഥം കണ്ടകേ ഉട്ഠാപേത്വാ കതം, ഏതം നേവ പടിഗ്ഗഹേതും, ന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

൨൭൮൮. യം കിഞ്ചിപി അലങ്കാരന്തി ഹത്ഥൂപഗാദിഅലങ്കാരേസു യം കിഞ്ചി അലങ്കാരം.

൨൭൮൯. ഓസണ്ഠേയ്യാതി അലങ്കാരത്ഥം സങ്ഖരോന്തോ നമേയ്യ. ഹത്ഥഫണകേനാതി ഹത്ഥേനേവ ഫണകിച്ചം കരോന്താ അങ്ഗുലീഹി ഓസണ്ഠേന്തി. ഫണകേനാതി ദന്തമയാദീസു യേന കേനചി. കോച്ഛേനാതി ഉസിരമയേന വാ മുഞ്ജപബ്ബജമയേന വാ കോച്ഛേന.

൨൭൯൦. സിത്ഥതേലോദതേലേഹീതി സിത്ഥതേലഞ്ച ഉദകതേലഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ, തേഹി. തത്ഥ സിത്ഥതേലം നാമ മധുസിത്ഥകനിയ്യാസാദി യം കിഞ്ചി ചിക്കണം. ചിക്കണം നാമ നിയ്യാസം. ഉദകതേലം നാമ ഉദകമിസ്സകം തേലം. കത്ഥചി പോത്ഥകേസു ‘‘സിട്ഠാ’’തി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. അനുലോമനിപാതത്ഥന്തി നലാടാഭിമുഖം അനുലോമേന പാതനത്ഥം. ഉദ്ധലോമേനാതി ഉദ്ധഗ്ഗം ഹുത്വാ ഠിതലോമേന.

൨൭൯൧. ഹത്ഥം തേലേന തേമേത്വാതി കരതലം തേലേന മക്ഖേത്വാ. സിരോരുഹാ കേസാ. ഉണ്ഹാഭിതത്തസ്സാതി ഉണ്ഹാഭിതത്തരജസിരസ്സ. അല്ലഹത്ഥേന സിരോരുഹേ പുഞ്ഛിതും വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൭൯൨. ആദാസേ ഉദപത്തേ വാതി ഏത്ഥ കംസപത്താദീനിപി, യേസു മുഖനിമിത്തം പഞ്ഞായതി, സബ്ബാനി ആദാസസങ്ഖമേവ ഗച്ഛന്തി, കഞ്ജിയാദീനിപി ച ഉദപത്തസങ്ഖമേവ, തസ്മാ യത്ഥ കത്ഥചി ഓലോകേന്തസ്സ ദുക്കടം.

൨൭൯൩. യേന ഹേതുനാ മുഖം ഓലോകേന്തസ്സ അനാപത്തി, തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സഞ്ഛവി’’ന്തിആദി. ആബാധപച്ചയാ ‘‘മേ മുഖേ വണോ സഞ്ഛവി നു ഖോ, ഉദാഹു ന സഞ്ഛവീ’’തി മുഖം ദട്ഠുഞ്ച ‘‘അഹം ജിണ്ണോ നു ഖോ, ഉദാഹു നോ’’തി അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരജാനനത്ഥഞ്ച മുഖം ദട്ഠും വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൭൯൪. നച്ചം വാതി യം കിഞ്ചി നച്ചം അന്തമസോ മോരനച്ചമ്പി. ഗീതന്തി യം കിഞ്ചി നടഗീതം വാ സാധുഗീതം വാ അന്തമസോ ദന്തഗീതമ്പി, യം ‘‘ഗായിസ്സാമാ’’തി പുബ്ബഭാഗേ ഓകൂജന്താ കരോന്തി, ഏതമ്പി ന വട്ടതി. വാദിതന്തി യം കിഞ്ചി വാദിതം. ദട്ഠും വാ പന സോതും വാതി നച്ചം ദട്ഠും വാ ഗീതം വാദിതം സോതും വാ.

൨൭൯൫. സയം നച്ചന്തസ്സ വാ നച്ചാപേന്തസ്സ വാ ഗായന്തസ്സ വാ ഗായാപേന്തസ്സ വാ വാദേന്തസ്സ വാ വാദാപേന്തസ്സ വാ ദുക്കടമേവ അട്ഠകഥായ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൪൮) വുത്തന്തി തദേകദേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദട്ഠുമന്തമസോ’’തിആദി.

൨൭൯൬. സുണാതീതി ഗീതം വാ വാദിതം വാ. പസ്സതീതി നച്ചം പസ്സതി.

൨൭൯൭. പസ്സിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ‘‘സുണിസ്സാമീ’’തി സേസോ. ‘‘നച്ചം പസ്സിസ്സാമി, ഗീതം, വാദിതം വാ സുണിസ്സാമീ’’തി വിഹാരതോ വിഹാരം ഗച്ഛതോ വാപി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൭൯൮. ഉട്ഠഹിത്വാന ഗച്ഛതോതി ‘‘നച്ചം പസ്സിസ്സാമീ’’തി, ‘‘ഗീതം, വാദിതം വാ സുണിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നട്ഠാനതോ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തോവിഹാരേപി തം തം ദിസം ഗച്ഛതോ ആപത്തി ഹോതീതി യോജനാ. വീഥിയം ഠത്വാ ഗീവം പസാരേത്വാ പസ്സതോപി ച ആപത്തീതി യോജനാ.

൨൭൯൯. ദീഘാതി ദ്വങ്ഗുലതോ ദീഘാ. ന ധാരേയ്യാതി ന ധാരേതബ്ബാ. ദ്വങ്ഗുലം വാ ദുമാസം വാതി ഏത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗുലാനി പരിമാണം ഏതസ്സാതി ദ്വങ്ഗുലോ, കേസോ. ദ്വേ മാസാ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ അസ്സാതി ദുമാസോ. കേസം ധാരേന്തോ ദ്വങ്ഗുലം വാ ധാരേയ്യ ദുമാസം വാ. തതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതീതി തതോ ദ്വങ്ഗുലതോ വാ ദുമാസതോ വാ കേസതോ ഉദ്ധം കേസം ധാരേതും ന വട്ടതി.

അഥ വാ ദ്വേ അങ്ഗുലാനി സമാഹടാനി ദ്വങ്ഗുലം, ദ്വേ മാസാ സമാഹടാ ദുമാസം, ഉഭയത്ഥ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. കേസേ ധാരേന്തോ ദ്വങ്ഗുലമത്തം വാ ധാരേയ്യ ദുമാസമത്തം വാ, തതോ കാലപരിമാണതോ ഉദ്ധം കേസേ ധാരേതും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. സചേ കേസേ അന്തോദ്വേമാസേ ദ്വങ്ഗുലേ പാപുണന്തി, അന്തോദ്വേമാസേയേവ ഛിന്ദിതബ്ബാ. ദ്വങ്ഗുലേ ഹി അതിക്കമേതും ന വട്ടതി. സചേപി ന ദീഘാ, ദ്വേമാസതോ ഏകദിവസമ്പി അതിക്കമേതും ന ലഭതിയേവ. ഏവമയം ഉഭയേനപി ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേനേവ വുത്തോ, തതോ ഓരം പന നവട്ടനഭാവോ നാമ നത്ഥി.

൨൮൦൦. ദീഘേ നഖേ, ദീഘാനി നാസികലോമാനി ച ന ധാരയേതി യോജനാ, ന ധാരേയ്യ, ഛിന്ദേയ്യാതി അത്ഥോ. വീസതിമട്ഠന്തി വീസതിയാ നഖാനം മട്ഠം ലിഖിതമട്ഠഭാവം കാതും ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതീതി യോജനാ. സത്ഥകേന തച്ഛേത്വാ ചുണ്ണകേന പമജ്ജിത്വാ ഫലികമണീനം വിയ ഉജ്ജലകരണം ലിഖിതമട്ഠം നാമ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മലമത്തം അപകഡ്ഢിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൪) അനുഞ്ഞാതത്താ മുഗ്ഗഫലതചാദീഹി നഖമലം അപനേതും വട്ടതി.

൨൮൦൧. കപ്പാപേയ്യ വിസും മസ്സുന്തി യോ കേസച്ഛിന്നോ വിസും മസ്സും കപ്പാപേയ്യ. ദാഠികം ഠപേയ്യാതി കേസേ ഛിന്ദാപേത്വാ മസ്സും അകപ്പാപേത്വാ വിസും ഠപേയ്യ. സമ്ബാധേതി ഉപകച്ഛകമുത്തകരണസങ്ഖാതേ സമ്ബാധട്ഠാനേ. ലോമം സംഹരാപേയ്യവാതി സത്ഥേന വാ സണ്ഡാസേന വാ അഞ്ഞേന യേന കേനചി പരേന ഛിന്ദാപേയ്യ, സയം വാ ഛിന്ദേയ്യ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആബാധപച്ചയാ സമ്ബാധേ ലോമം സംഹരാപേതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൫) അനുഞ്ഞാതത്താ യഥാവുത്തസമ്ബാധേ ഗണ്ഡപിളകവണാദികേ ആബാധേ സതി ലോമം സംഹരാപേതും വട്ടതി.

൨൮൦൨. അഗിലാനസ്സ ഛിന്ദതോ ദുക്കടം വുത്തം. അഞ്ഞേന വാ പുഗ്ഗലേന തഥാ കത്തരിയാ ഛിന്ദാപേന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൮൦൩. സേസങ്ഗഛേദനേതി അങ്ഗുലിയാദിഅവസേസസരീരാവയവാനം ഛേദനേ. അത്തവധേതി അത്തുപക്കമേന വാ ആണത്തിയാ ഉപക്കമേന വാ അത്തനോ ജീവിതനാസേ.

൨൮൦൪. അങ്ഗന്തി അങ്ഗജാതതോ അവസേസം സരീരാവയവം. അഹികീടാദിദട്ഠസ്സ തപ്പടികാരവസേന അങ്ഗം ഛിന്ദതോ ന ദോസോ. താദിസാബാധപച്ചയാ തപ്പടികാരവസേന അങ്ഗം ഛിന്ദതോ ന ദോസോ. ലോഹിതം മോചേന്തസ്സാപി ന ദോസോതി യോജനാ.

൨൮൦൫. അപരിസ്സാവനോ ഭിക്ഖു സചേ മഗ്ഗം ഗച്ഛതി, ദുക്കടം. മഗ്ഗേ അദ്ധാനേ തം പരിസ്സാവനം യാചമാനസ്സ യോ ന ദദാതി, തസ്സ അദദതോ അദേന്തസ്സാപി തഥേവ ദുക്കടമേവാതി യോജനാ. യോ പന അത്തനോ ഹത്ഥേ പരിസ്സാവനേ വിജ്ജമാനേപി യാചതി, തസ്സ ന അകാമാ ദാതബ്ബം.

൨൮൦൬. ‘‘നഗ്ഗോ’’തി പദം ‘‘ന ഭുഞ്ജേ’’തിആദി കിരിയാപദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. ന ഭുഞ്ജേതി ഭത്താദിം ഭുഞ്ജിതബ്ബം ന ഭുഞ്ജേയ്യ. ന പിവേതി യാഗുആദിം പാതബ്ബം ന പിവേയ്യ. ന ച ഖാദേതി മൂലഖാദനീയാദികം ഖാദനീയം ന ഖാദേയ്യ. ന സായയേതി ഫാണിതാദികം സായിതബ്ബഞ്ച ന സായേയ്യ ന ലിഹേയ്യ. ന ദദേതി അഞ്ഞസ്സ ഭത്താദിം കിഞ്ചി ന ദദേയ്യ. ന ഗണ്ഹേയ്യാതി തഥാ സയം നഗ്ഗോ ഹുത്വാ ന പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. അഞ്ജസം മഗ്ഗം.

൨൮൦൭. പരികമ്മം ന കാതബ്ബന്തി പിട്ഠിപരികമ്മാദിപരികമ്മം ന കാതബ്ബം. കാരയേതി സയം നഗ്ഗോ ഹുത്വാ അഞ്ഞേന പിട്ഠിപരികമ്മാദിപരികമ്മം ന കാരാപേയ്യാതി അത്ഥോ.

൨൮൦൮. പിട്ഠികമ്മാദികേ പരികമ്മേ ജന്താഘരാദികാ തിസ്സോ പടിച്ഛാദീ വുത്താ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിസ്സോ പടിച്ഛാദിയോ ജന്താഘരപടിച്ഛാദിം ഉദകപടിച്ഛാദിം വത്ഥപടിച്ഛാദി’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൧) അനുഞ്ഞാതാതി യോജനാ. പടിച്ഛാദേതി ഹിരികോപിനന്തി പടിച്ഛാദി, ജന്താഘരമേവ പടിച്ഛാദി ജന്താഘരപടിച്ഛാദി. ഉദകമേവ പടിച്ഛാദി ഉദകപടിച്ഛാദി. വത്ഥമേവ പടിച്ഛാദി വത്ഥപടിച്ഛാദി. ‘‘സബ്ബത്ഥ പന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ഇതരപടിച്ഛാദിദ്വയം പരികമ്മേയേവ വട്ടതീതി ദീപേതി. സബ്ബത്ഥാതി ഭോജനാദിസബ്ബകിച്ചേസു.

൨൮൦൯. യത്ഥ കത്ഥചി പേളായന്തി തമ്ബലോഹവട്ടലോഹകംസലോഹകാളലോഹസുവണ്ണരജതാദീഹി കതായ വാ ദാരുമയായ വാ യായ കായചി പേളായ ആസിത്തകൂപധാനേ. ഭുഞ്ജിതും ന ച വട്ടതീതി ഭാജനം ഠപേത്വാ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. യഥാഹ – ‘‘ആസിത്തകൂപധാനം നാമ തമ്ബലോഹേന വാ രജതേന വാ കതായ പേളായ ഏതം അധിവചനം, ‘ന ഭിക്ഖവേ ആസിത്തകൂപധാനേ ഭുഞ്ജിതബ്ബ’ന്തി സാമഞ്ഞേന പടിക്ഖിത്തത്താ പന ദാരുമയാപി ന വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൬൪). ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ മളോരിക’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൪) അനുഞ്ഞാതത്താ മളോരികായ ഠപേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ‘‘മളോരികാ’’തി ച ദണ്ഡാധാരകോ വുച്ചതി, യം തയോ, ചത്താരോ, ബഹൂ വാ ദണ്ഡകേ ഉപരി ച ഹേട്ഠാ ച വിത്ഥതം മജ്ഝേ സങ്കുചിതം കത്വാ ബന്ധിത്വാ ആധാരകം കരോന്തി. യട്ഠിആധാരകപണ്ണാധാരകപച്ഛികപിട്ഠഘടകകവാടകാദിഭാജനമുഖഉദുക്ഖലാദീനിപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. യട്ഠിആധാരകോതി യട്ഠിംയേവ ഉജുകം ഠപേത്വാ ബന്ധീകതആധാരകോ.

ഏകഭാജനേ വിസും വിസും ഭോജനസ്സാപി സമ്ഭവതോ ‘‘ഭുഞ്ജതോ ഏകഭാജനേ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ തസ്സാപി പസങ്ഗോ സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ഏകതോ’’തി. ‘‘ഭുഞ്ജതോ’’തി ഇദം ഉപലക്ഖണം. ഏകതോ ഏകഭാജനേ യാഗുആദിപാനമ്പി ന വട്ടതി. യഥാഹ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഏകഥാലകേ പാതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൬൪). അഥ വാ ഭുഞ്ജതോതി അജ്ഝോഹാരസാമഞ്ഞേന പാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – സചേ ഏകോ ഭിക്ഖു ഭാജനതോ ഫലം വാ പൂവം വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്മിം അപഗതേ ഇതരസ്സ സേസകം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ഇതരസ്സാപി തസ്മിം ഖണേ പുന ഗഹേതും വട്ടതീതി.

൨൮൧൦. യേ ദ്വേ വാ തയോ വാ ഭിക്ഖൂ ഏകപാവുരണാ വാ ഏകത്ഥരണാ വാ ഏകത്ഥരണപാവുരണാ വാ നിപജ്ജന്തി, തേസഞ്ച, യേ ഏകമഞ്ചേപി ഏകതോ നിപജ്ജന്തി, തേസഞ്ച ആപത്തി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൧൧. സങ്ഘാടിപല്ലത്ഥികമുപാഗതോതി ഏത്ഥ സങ്ഘാടീതി സങ്ഘാടിനാമേന അധിട്ഠിതചീവരമാഹ. സങ്ഘാടിപല്ലത്ഥികം ഉപഗതേന യുത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ന നിസീദേയ്യാതി വിഹാരേ വാ അന്തരഘരേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ന നിസീദേയ്യ. ‘‘സങ്ഘാടീതി നാമേന അധിട്ഠിതചീവരവോഹാരപ്പത്തമധിട്ഠിതചീവരം ‘സങ്ഘാടീ’തി വുത്ത’’ന്തി നിസ്സന്ദേഹേ, ഖുദ്ദസിക്ഖാവണ്ണനായമ്പി ‘‘സങ്ഘാടിയാ ന പല്ലത്ഥേതി അധിട്ഠിതചീവരേന വിഹാരേ വാ അന്തരഘരേ വാ പല്ലത്ഥികോ ന കാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘അന്തോഗാമേ വാസത്ഥായ ഉപഗതേന അധിട്ഠിതം സങ്ഘാടിം വിനാ സേസചീവരേഹി പല്ലത്ഥികായ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

കിഞ്ചി കീളം ന കീളേയ്യാതി ജുതകീളാദികം യം കിഞ്ചി കായികവാചസികകീളികം ന കീളേയ്യ. ന ച ഗാഹയേതി ന ച ഗാഹാപേയ്യ, ന ഹരാപേയ്യാതി അത്ഥോ.

൨൮൧൨. ദാഠികായപീതി മസ്സുമ്ഹി. ഉഗ്ഗതന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബീഭച്ഛ’’ന്തി സേസോ. അഞ്ഞന്തി അപലിതം. താദിസന്തി ബീഭച്ഛം.

൨൮൧൩. ‘‘അഗിലാനോ’’തി ഇമിനാ ഗിലാനസ്സ അനാപത്തിഭാവം ദീപേതി. ‘‘ധാരേയ്യാ’’തി ഇമിനാ സുദ്ധകത്തുനിദ്ദേസേന അഗിലാനസ്സപി പരം ധാരാപനേ, പരസ്സ ധാരണസാദിയനേ ച അനാപത്തീതി വിഞ്ഞായതീതി. അത്തനോ ഗുത്തത്ഥം, ചീവരാദീനം ഗുത്തത്ഥഞ്ച വട്ടതീതി യോജനാ. തത്രായം വിനിച്ഛയോ (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൭൦) – യസ്സ കായദാഹോ വാ പിത്തകോപോ വാ ഹോതി, ചക്ഖു വാ ദുബ്ബലം, അഞ്ഞോ വാ കോചി ആബാധോ വിനാ ഛത്തേന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഗാമേ വാ അരഞ്ഞേ വാ ഛത്തം വട്ടതി. വാളമിഗചോരഭയേസു അത്തഗുത്തത്ഥം, വസ്സേ പന ചീവരഗുത്തത്ഥമ്പി വട്ടതി. ഏകപണ്ണച്ഛത്തം പന സബ്ബത്ഥേവ വട്ടതി. ‘‘ഏകപണ്ണച്ഛത്തം നാമ താലപത്ത’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തന്തി.

൨൮൧൪. ഹത്ഥിസോണ്ഡാകാരോ അഭേദോപചാരേന ‘‘ഹത്ഥിസോണ്ഡ’’ന്തി വുത്തോ. ഏവമുപരിപി. ചീവരസ്സ നാമധേയ്യം ‘‘വസന’’ന്തി ഇദം. ‘‘നിവാസേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി പദദ്വയഞ്ച ‘‘ഹത്ഥിസോണ്ഡ’’ന്തിആദീഹി സബ്ബപദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. വേല്ലിയന്തി ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധവസേന സം-സദ്ദലോപോ, സംവേല്ലിയന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ഹത്ഥിസോണ്ഡം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൮൦) നാമ നാഭിമൂലതോ ഹത്ഥിസോണ്ഡസണ്ഠാനം ഓലമ്ബകം കത്വാ നിവത്ഥം ചോളികിത്ഥീനം നിവാസനം വിയ. ചതുക്കണ്ണം നാമ ഉപരിതോ ദ്വേ, ഹേട്ഠതോ ദ്വേതി ഏവം ചത്താരോ കണ്ണേ ദസ്സേത്വാ നിവത്ഥം. മച്ഛവാളകം നാമ ഏകതോ ദസന്തം ഏകതോ പാസന്തം ഓലമ്ബേത്വാ നിവത്ഥം. സംവേല്ലിയന്തി മല്ലകമ്മകാരാദയോ വിയ കച്ഛം ബന്ധിത്വാ നിവാസനം. താലവണ്ടകം നാമ താലവണ്ടാകാരേന സാടകം ഓലമ്ബേത്വാ നിവാസനം. ച-സദ്ദേന സതവലികം സങ്ഗണ്ഹാതി. സതവലികം നാമ ദീഘസാടകം അനേകക്ഖത്തും ഓഭഞ്ജിത്വാ ഓവട്ടികം കരോന്തേന നിവത്ഥം, വാമദക്ഖിണപസ്സേസു വാ നിരന്തരം വലിയോ ദസ്സേത്വാ നിവത്ഥം. സചേ പന ജാണുതോ പട്ഠായ ഏകാ വാ ദ്വേ വാ വലിയോ പഞ്ഞായന്തി, വട്ടതി. ഏവം നിവാസേതും ഗിലാനസ്സപി മഗ്ഗപടിപന്നസ്സപി ന വട്ടതി.

യമ്പി മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ ഏകം വാ ദ്വേ വാ കോണേ ഉക്ഖിപിത്വാ അന്തരവാസകസ്സ ഉപരി ലഗ്ഗേന്തി, അന്തോ വാ ഏകം കാസാവം തഥാ നിവാസേത്വാ ബഹി അപരം നിവാസേന്തി, സബ്ബം ന വട്ടതി. ഗിലാനോ പന അന്തോകാസാവസ്സ ഓവട്ടികം ദസ്സേത്വാ അപരം ഉപരി നിവാസേതും ലഭതി. അഗിലാനേന ദ്വേ നിവാസേന്തേന സഗുണം കത്വാ നിവാസേതബ്ബാനി. ഇതി യഞ്ച ഇധ പടിക്ഖിത്തം, യഞ്ച സേഖിയവണ്ണനായം, തം സബ്ബം വജ്ജേത്വാ നിബ്ബികാരം തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേന പരിമണ്ഡലം നിവാസേതബ്ബം. യം കിഞ്ചി വികാരം കരോന്തോ ദുക്കടാ ന മുച്ചതി.

൨൮൧൫. ഗിഹിപാരുപനന്തി ‘‘സേതപടപാരുതം (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൮൦) പരിബ്ബാജകപാരുതം ഏകസാടകപാരുതം സോണ്ഡപാരുതം അന്തേപുരികപാരുതം മഹാജേട്ഠകപാരുതം കുടിപവേസകപാരുതം ബ്രാഹ്മണപാരുതം പാളികാരകപാരുത’’ന്തി ഏവമാദിപരിമണ്ഡലലക്ഖണതോ അഞ്ഞഥാ പാരുതം, സബ്ബമേതം ഗിഹിപാരുതം നാമ. തസ്മാ യഥാ സേതപടാ അഡ്ഢപാലകനിഗണ്ഠാ പാരുപന്തി, യഥാ ച ഏകച്ചേ പരിബ്ബാജകാ ഉരം വിവരിത്വാ ദ്വീസു അംസകൂടേസു പാവുരണം ഠപേന്തി, യഥാ ച ഏകസാടകാ മനുസ്സാ നിവത്ഥസാടകസ്സ ഏകേനന്തേന പിട്ഠിം പാരുപിത്വാ ഉഭോ കണ്ണേ ഉഭോസു അംസകൂടേസു ഠപേന്തി, യഥാ ച സുരാസോണ്ഡാദയോ സാടകേന ഗീവം പരിക്ഖിപന്താ ഉഭോ അന്തേ ഉദരേ വാ ഓലമ്ബേന്തി, പിട്ഠിയം വാ ഖിപന്തി, യഥാ ച അന്തേപുരികായോ അക്ഖിതാരകമത്തം ദസ്സേത്വാ ഓഗുണ്ഠികം പാരുപന്തി, യഥാ ച മഹാജേട്ഠാ ദീഘസാടകം നിവാസേത്വാ തസ്സേവ ഏകേനന്തേന സകലസരീരം പാരുപന്തി, യഥാ ച കസ്സകാ ഖേത്തകുടിം പവിസന്താ സാടകം പലിവേഠേത്വാ ഉപകച്ഛകേ പക്ഖിപിത്വാ തസ്സേവ ഏകേനന്തേന സരീരം പാരുപന്തി, യഥാ ച ബ്രാഹ്മണാ ഉഭിന്നം ഉപകച്ഛകാനം അന്തരേന സാടകം പവേസേത്വാ അംസകൂടേസു പക്ഖിപന്തി, യഥാ ച പാളികാരകോ ഭിക്ഖു ഏകംസപാരുപനേന പാരുതം വാമബാഹം വിവരിത്വാ ചീവരം അംസകൂടം ആരോപേതി, ഏവം അപാരുപിത്വാ സബ്ബേപി ഏതേ, അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപേ പാരുപനദോസേ വജ്ജേത്വാ നിബ്ബികാരം പരിമണ്ഡലം പാരുപിതബ്ബം. തഥാ അപാരുപിത്വാ ആരാമേ വാ അന്തരഘരേ വാ അനാദരേന യം കിഞ്ചി വികാരം കരോന്തസ്സ ദുക്കടം. പരിമണ്ഡലതോ വിമുത്തലക്ഖണനിവാസനപാരുപനദോസേ വജ്ജേത്വാ പരിമണ്ഡലഭാവോയേവ വുത്തലക്ഖണോ അധിപ്പേതോതി അത്ഥോ.

൨൮൧൬. ലോകായതം ന വാചേയ്യാതി ‘‘സബ്ബം ഉച്ഛിട്ഠം, സബ്ബം അനുച്ഛിട്ഠം, സേതോ കാകോ, കാളോ ബകോ ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാ’’തി ഏവമാദിനിരത്ഥകകാരണപടിസംയുത്തം തിത്ഥിയസത്ഥം അഞ്ഞേസം ന വാചേയ്യ. ന ച തം പരിയാപുണേതി തം ലോകായതം ന ച പരിയാപുണേയ്യ ന ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. തിരച്ഛാനവിജ്ജാതി ഹത്ഥിസിപ്പഅസ്സസിപ്പധനുസിപ്പാദികാ പരോപഘാതകരാ വിജ്ജാ ച. ഭിക്ഖുനാ ന പരിയാപുണിതബ്ബാ, ന വാചേതബ്ബാതി യോജനാ.

൨൮൧൭. സബ്ബാചാമരിബീജനീതി സേതാദിവണ്ണേഹി സബ്ബേഹി ചമരവാലേഹി കതാ ബീജനീ. ന ചാലിമ്പേയ്യ ദായം വാതി ദവഡാഹാദിഉപദ്ദവനിവാരണായ അനുഞ്ഞാതം പടഗ്ഗിദാനകാരണം വിനാ അരഞ്ഞം അഗ്ഗിനാ ന ആലിമ്പേയ്യ. ദവഡാഹേ പന ആഗച്ഛന്തേ അനുപസമ്പന്നേ അസതി പടഗ്ഗിം ദാതും, അപ്പഹരിതകരണേന വാ പരിഖാഖണനേന വാ പരിത്താണം കാതും, സേനാസനം പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ അഗ്ഗിം അല്ലസാഖം ഭഞ്ജിത്വാ നിബ്ബാപേതുഞ്ച ലഭതി. ഉദകേന പന കപ്പിയേനേവ ലഭതി, നേതരേന. അനുപസമ്പന്നേ പന സതി തേനേവ കപ്പിയവോഹാരേന കാരാപേതബ്ബം. മുഖം ന ച ലഞ്ജേതി മനോസിലാദിനാ മുഖം ന ലിമ്പേയ്യ, തിലകേന അങ്ഗം ന കരേയ്യാതി അത്ഥോ.

൨൮൧൮. ഉഭതോകാജന്തി ഉഭതോകോടിയാ ഭാരവഹനകോടികാജം. അന്തരകാജകന്തി ഉഭയകോടിയാ ഠിതവാഹകേഹി വഹിതബ്ബം മജ്ഝേഭാരയുത്തകാജം. സീസക്ഖന്ധകടിഭാരാദയോ ഹേട്ഠാ വുത്തലക്ഖണാവ.

൨൮൧൯. യോ ഭിക്ഖു വഡ്ഢകിഅങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലാധികം വാ തേനേവ അങ്ഗുലേന ചതുരങ്ഗുലപച്ഛിമം വാ ദന്തകട്ഠം ഖാദതി, ഏവം ഖാദതോ തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൮൨൦. കിച്ചേ സതിപീതി സുക്ഖകട്ഠാദിഗ്ഗഹണകിച്ചേ പന സതി. പോരിസന്തി പുരിസപ്പമാണം, ബ്യാമമത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ആപദാസൂതി വാളമിഗാദയോ വാ ദിസ്വാ മഗ്ഗമൂള്ഹോ വാ ദിസാ ഓലോകേതുകാമോ ഹുത്വാ ദവഡാഹം വാ ഉദകോഘം വാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ വാ ഏവരൂപാസു ആപദാസു. വട്ടതേവാഭിരൂഹിതുന്തി അതിഉച്ചമ്പി രുക്ഖം ആരോഹിതും വട്ടതി ഏവ.

൨൮൨൧. സചേ അകല്ലകോ ഗിലാനോ ന സിയാ, ലസുണം മാഗധം ആമകം ഭണ്ഡികലസുണം ന ച ഖാദേയ്യ നേവ പരിഭുഞ്ജേയ്യാതി യോജനാ. ഭണ്ഡികലസുണം നാമ ചതുമിഞ്ജതോ പട്ഠായ ബഹുമിഞ്ജം. പലണ്ഡുകഭഞ്ജനകാദിലസുണേ മഗധേസു ജാതത്തേപി ന ദോസോ. ലസുണവിഭാഗോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോയേവ. ഗിലാനസ്സ പന ലസുണം ഖാദിതും വട്ടതി. യഥാഹ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആബാധപച്ചയാ ലസുണം ഖാദിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൮൯). ആബാധപച്ചയാതി യസ്സ ആബാധസ്സ ലസുണം ഭേസജ്ജം ഹോതി, തപ്പച്ചയാതി അത്ഥോ. ബുദ്ധവചനന്തി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹാ പിടകത്തയപാളി. അഞ്ഞഥാതി സക്കടാദിഖലിതവചനമയം വാചനാമഗ്ഗം ന രോപേതബ്ബം, തഥാ ന ഠപേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

൨൮൨൨. ഖിപിതേതി യേന കേനചി ഖിപിതേ. ‘‘ജീവാ’’തി ന വത്തബ്ബന്തി യോജനാ. ഭിക്ഖുനാ ഖിപിതേ ഗിഹിനാ ‘‘ജീവഥാ’’തി വുത്തേന പുന ‘‘ചിരം ജീവാ’’തി വത്തും വട്ടതീതി യോജനാ. ‘‘ചിര’’ന്തി പദേ സതിപി വട്ടതി.

൨൮൨൩. ആകോടേന്തസ്സാതി കായേന വാ കായപടിബദ്ധാദീഹി വാ പഹരന്തസ്സ. പുപ്ഫസംകിണ്ണേതി പുപ്ഫസന്ഥതേ.

൨൮൨൪. ന്ഹാപിതാ പുബ്ബകാ ഏതസ്സാതി ന്ഹാപിതപുബ്ബകോ, ന്ഹാപിതജാതികോതി അത്ഥോ. ഖുരഭണ്ഡന്തി ന്ഹാപിതപരിക്ഖാരം. ന ഗണ്ഹേയ്യാതി ന പരിഹരേയ്യ. സചേ യോ ന്ഹാപിതജാതികോ ഹോതി, സോ ഖുരഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ന ഹരേയ്യാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥതോ ഗഹേത്വാ കേസച്ഛേദാദി കാതും വട്ടതി. ഉണ്ണീതി കേസകമ്ബലം വിനാ ഉണ്ണമയാ പാവുരണജാതി. ‘‘ഗോനകം കുത്തകം ചിത്തക’’മിച്ചാദിനാ വുത്തഭേദവന്തതായ ആഹ ‘‘സബ്ബാ’’തി. ഉണ്ണമയം അന്തോകരിത്വാ പാരുപിതും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ബാഹിരലോമികാ’’തി. യഥാഹ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിരലോമീ ഉണ്ണീധാരേതബ്ബാ’’തി (ചൂളവ. ൨൪൯). സിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘ഉണ്ണലോമാനി ബഹി കത്വാ ഉണ്ണപാവാരം പാരുപന്തി, തഥാ ധാരേന്തസ്സ ദുക്കടം. ലോമാനി അന്തോ കത്വാ പാരുപിതും വട്ടതീ’’തി (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൪൯).

൨൮൨൫. അങ്ഗരാഗം നാമ കുങ്കുമാദി. കരോന്തസ്സാതി അബ്ഭഞ്ജന്തസ്സ. അകായബന്ധനസ്സ ഗാമം പവിസതോപി ദുക്കടം സമുദീരിതന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ച അസതിയാ അബന്ധിത്വാ നിക്ഖന്തേന യത്ഥ സരതി, തത്ഥ ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘ആസനസാലായ ബന്ധിസ്സാമീ’’തി ഗന്തും വട്ടതി. സരിത്വാ യാവ ന ബന്ധതി, ന താവ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം.

൨൮൨൬. സബ്ബം ആയുധം വിനാ സബ്ബം ലോഹജം ലോഹമയഭണ്ഡഞ്ച പത്തം, സങ്കമനീയപാദുകം, യഥാവുത്തലക്ഖണം പല്ലങ്കം, ആസന്ദിഞ്ച വിനാ സബ്ബം ദാരുജം ദാരുമയഭണ്ഡഞ്ച വുത്തലക്ഖണമേവ കതകം, കുമ്ഭകാരികം ധനിയസ്സേവ സബ്ബമത്തികാമയം കുടിഞ്ച വിനാ സബ്ബം മത്തികാമയം ഭണ്ഡഞ്ച കപ്പിയന്തി യോജനാ.

ഖുദ്ദകവത്ഥുക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ.