൨. അന്ധകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൯. ‘‘ദിവാപി അന്ധകാരം അത്ഥി, തപ്പടിസേധനത്ഥം ‘രത്തന്ധകാരേ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി പോരാണാ. സന്തിട്ഠേയ്യാതി ഏത്ഥ ഠാനാപദേസേന ചതുബ്ബിധോപി ഇരിയാപഥോ സങ്ഗഹിതോ, തസ്മാ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ തേന സദ്ധിം ചങ്കമനാദിം കരോന്തിയാ പാചിത്തിയമേവ. ‘‘സല്ലപേയ്യ വാ’’തി കേവലം നിദാനവസേന വുത്തം വിസേസാഭാവതോ. ‘‘സല്ലപേയ്യവാതി പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഹി വുത്തം, തം ന യുത്തന്തി ഏകേ. കസ്മാ? യസ്മാ തസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേനേവ ഏകം പാചിത്തിയം. സല്ലപനേനപി അപരമ്പി ഏകം ആപജ്ജതീതി നാപജ്ജതി, കഥം പഞ്ഞായതീതി? അങ്ഗവസേന. ഇമസ്സ ഹി രത്തന്ധകാരതാ, പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠാനം വാ സല്ലപനം വാ, സഹായാഭാവോ, രഹോപേക്ഖതാതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി വുത്താനി. തത്ഥ യദി ഠാനപച്ചയാ ഏകാ ആപത്തി വിസും സിയാ, തസ്സാ ചത്താരി അങ്ഗാനി സിയും. യദി സല്ലപനപച്ചയാ ഏകാ, തസ്സാപി പഞ്ച അങ്ഗാനി സിയും. തസ്മാ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ചത്താരി വാ പഞ്ച വാ അങ്ഗാനീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം, തസ്മാ സല്ലപനപച്ചയാ വിസും നത്ഥീതി. അത്ഥിയേവ, മാതികാട്ഠകഥാവചനഞ്ച തദത്ഥമേവാതി ഏകേ. കഥം? സഹുപ്പത്തിതോ ദ്വിന്നം ആപത്തീനം. കിം വുത്തം ഹോതി? സല്ലപനേ സതി ഠാനപച്ചയാ ആപജ്ജിതബ്ബം ചതുരങ്ഗികം, സല്ലപനപച്ചയാ ആപജ്ജിതബ്ബം ചതുരങ്ഗികന്തി ദ്വേ പാചിത്തിയാനി സഹുപ്പന്നാനി ഏകതോ ആപജ്ജന്തീതി. ഇദം അയുത്തം പാളിവിരോധതോ. പാളിയഞ്ഹി ‘‘സല്ലപേയ്യ വാതി പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്തം. യദി ദ്വേ സിയും, ‘‘ആപത്തി ദ്വിന്നം പാചിത്തിയാന’’ന്തി ന വത്തബ്ബതാ സിയാതി. അയം നയോ ദുതിയാദീസുപി യഥായോഗം വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ദുതിയേനാപി സദ്ധിം യദി ഭിക്ഖുനിയാ രഹോപേക്ഖതാ അത്ഥി, സോ ചേ പുരിസോ, ന ദുതിയോ, പുരിസഗണനായ ആപത്തിയോ. അഥ ദുതിയാ ഭിക്ഖുനീ ഹോതി, തസ്സാ ച തേന പുരിസേന സദ്ധിം രഹോപേക്ഖതാ അത്ഥി, സാ ച ഭിക്ഖുനീ ന ദുതിയാ ഹോതി. ഉഭിന്നമ്പി ആപജ്ജതീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ പന ഗഹേതബ്ബം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന വുത്തം ‘‘ഹത്ഥപാസേ ഠാനേന ദുക്കട’’ന്തി, തം പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. ‘‘പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ തിട്ഠതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഹി പാളി, കിംബഹുനാ. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയികഉയ്യോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സന്തിട്ഠനാദീസു തീണി പാചിത്തിയാനീ’’തിആദിവചനതോ വത്ഥുഗണനായ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘അങ്ഗാനി ചേത്ഥ ചത്താരി പഞ്ച വാ’’തി വത്തബ്ബന്തി സന്നിട്ഠാനം.

പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩-൪. ദുതിയതതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൪൨-൬. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനി ഉത്താനാനി. സബ്ബത്ഥ ‘‘സല്ലപതീതി യം കിഞ്ചി തിരച്ഛാനകഥം കഥേതീ’’തി പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തം.

൮൫൨. ചതുത്ഥേ പനായം വിസേസോ – ‘‘ഏകേനേകാ’’തി പഠമം വുത്തത്താ ദുതിയികം വാ ഭിക്ഖുനീനം ഉയ്യോജേയ്യ, പാചിത്തിയം ന സമ്ഭവതീതി ചേ? സമ്ഭവതി. കസ്മാ? സന്തിട്ഠനാദിത്തയമത്താപേക്ഖത്താ, തസ്സ വചനസ്സാപി വാ അഞ്ഞായപി രഹോപേക്ഖനസ്സാദസമ്ഭവേ സതി ഉഭിന്നം ഏകത്ഥസമ്ഭവതോ ച സാധിതമേതം. ‘‘ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ സന്തിട്ഠതി വാ സല്ലപതി വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. കസ്മാ ‘‘നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീ’’തി ന വുത്തം? ഹത്ഥപാസാതിക്കമേ അസമ്ഭവതോ. തസ്സ തതിയസ്സ പദസ്സ പച്ഛിന്നത്താ സമ്ഭവന്തമ്പി ‘‘ദുതിയികം വാ ഉയ്യോജേതീ’’തി ന വുത്തം, തസ്മാ അത്ഥതോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ സന്തിട്ഠതി വാ സല്ലപതി വാ ദുതിയികം വാ ഉയ്യോജേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ യക്ഖേന വാതിആദീസുപി. തത്ഥ ‘‘ഹത്ഥപാസേ’’തി വാ ‘‘ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ’’തി വാ ന വുത്തം ഉഭയത്ഥ ദുക്കടത്താ. അനാപത്തിവാരേപി അസമ്ഭവതോ ‘‘നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീ’’തി ന വുത്തന്തി ചേ? സമ്ഭവതി സതി കരണീയേ നികണ്ണികം വാ ജപ്പേതീതി സമ്ഭവതോ. അഥ കസ്മാ ഏവം ന വുത്തന്തി ചേ? അനവജ്ജകഥായം നികണ്ണികജപ്പനേ പയോജനാഭാവാ, ധമ്മകഥായമ്പി ഉദായിം ആരബ്ഭ പടിസിദ്ധത്താ ച.

ദുതിയതതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൫൬. ‘‘കുലം നാമ ചത്താരി കുലാനീ’’തി വുത്തത്താ തിത്ഥിയാരാമേ കപ്പതി തസ്സ കുലവോഹാരാഭാവതോതി ഏകേ. തിത്ഥിയാനം ഖത്തിയാദിപരിയാപന്നത്താ ന കപ്പതീതി ഏകേ. തസ്സ കപ്പിയഭൂമിത്താ ന യുത്തന്തി ചേ? ന, യഥാവുത്തഖത്തിയാദീനം സമ്ഭവതോ. തഥാപി ഗോചരകുലം ഇധാധിപ്പേതം. ‘‘ഉപചാരോ ദ്വാദസഹത്ഥോ’’തി ലിഖിതം.

പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൦. ‘‘നിസീദന്തിയാ ഏകാ, നിപജ്ജന്തിയാ ഏകാ’’തി അവത്വാ ‘‘നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി ഗമനപച്ചയാ ഏസാ ആപത്തീതി? ന, പരിയോസാനാധിപ്പായവസേന വുത്തത്താ. ‘‘നിസീദിത്വാ നിപജ്ജന്തിയാ ദ്വേ’’തി വചനേനപി ഗമനം ഇധ നാധിപ്പേതന്തി ദസ്സിതം ഹോതി, തഥാ ‘‘നിപജ്ജിത്വാ നിസീദന്തിയാ ദ്വേ’’തിപി വത്തബ്ബം. യദി ഏവം ‘‘തസ്മിം അഭിനിപജ്ജതി, ആപത്തി ദ്വിന്നം പാചിത്തിയാന’’ന്തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി ചേ? അനിസീദിത്വാപി നിപജ്ജനസമ്ഭവതോ. നിപജ്ജനത്ഥായ നിസീദിത്വാ നിപജ്ജന്തിയാ നിപജ്ജനകപയോഗത്താ ഏകാ ആപത്തീതി കേചി.

ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൭. അനാപത്തിവാരേ ‘‘ധുവപഞ്ഞത്തേ’’തി ന വുത്തം ‘‘സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ’’തി വുത്തത്താ. ഇധ ഛട്ഠേ വുത്തനയേന പകതിയാ പഞ്ഞത്തേ അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ, പാചിത്തിയമേവ. അഞ്ഞത്ഥ ധുവപഞ്ഞത്തം. ഇധ വുത്തനയേന സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാ, പാചിത്തിയമേവ. ഉഭയത്ഥാപി പഞ്ചമേ വുത്തനയേന അനാപുച്ഛാ പക്കമേയ്യ, പാചിത്തിയമേവ, അനാപത്തിവാരേ മാതികായം വുത്തകാലതോ അഞ്ഞകാലസ്സ അപരാമട്ഠത്താതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. അപിച അത്ഥാപത്തികാലേ ആപജ്ജതി, നോ വികാലേതിആദിത്തികേ, അത്ഥാപത്തി രത്തിം ആപജ്ജതി, നോ ദിവാതിആദിത്തികേ ച അട്ഠകഥായം ഇധ പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമസിക്ഖാപദേഹി സങ്ഗഹിതാപത്തീനം അപരാമട്ഠത്താ യഥാസമ്ഭവം തിവിധകാലേ തിവിധമേതം യോജേത്വാ ദസ്സേതും വട്ടതി ഏവ മഹാപദേസനയാനുലോമതോ.

സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬൯. അട്ഠമേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം സമ്ഭവതി.

അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൭൫-൭. ദുഗ്ഗാഹവസേന വാ സുഗ്ഗാഹവസേന വാ യഥാവുത്തനയേന സപഥകരണേ ആപത്തീതി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ മാതികായം ‘‘അത്താനം വാ പരം വാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ യാ അത്താനമേവ ആരബ്ഭ സപഥം കരേയ്യ, തസ്സാ ഏകാ. പരമേവാരബ്ഭ തസ്സാ ഏകാ. ഉഭോപി ആരബ്ഭ തസ്സാ ദ്വേ ആപത്തിയോ സമ്ഭവന്തി. തികച്ഛേദോ പനേത്ഥ പരമേവാരബ്ഭ സപഥകരണം സന്ധായ പവത്തോ.

നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൮൨. ദസമേ അനാപത്തിവാരോ രോദനസ്സേവ, ന വധസ്സ, തസ്മാ ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠാപി അത്താനം വധതി ഏവ, ന രോദതി, ദുക്കടമേവ.

ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അന്ധകാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.