൧. ലസുണവഗ്ഗോ

൧. പഠമലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൯൩-൭. അഹം ലസുണേനാതി ഏത്ഥ ‘‘പവാരേമീ’’തി പാഠസേസോ. ബദരസാളവം കിര ബദരഫലാനി സുക്ഖാപേത്വാ ചുണ്ണേത്വാ കത്തബ്ബാ ഖാദനീയവികതി.

പഠമലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൦൦. സംഹരാപേയ്യാതി ‘‘സംഹരതി വാ സംഹരാപേതി വാ’’തി പദഭാജനം വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ആപത്തിഭേദോ ന ദസ്സിതോ, തഥാപി ഖുരസണ്ഡാസകത്തരിആദിപരിയേസനഘംസനാദീസു പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം യുജ്ജതി, യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം തലഘാതകാദിമ്ഹി ച ആപത്തിഭേദോ പാളിയം ന വുത്തോ. യഥാസമ്ഭവം പന പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം സമ്ഭവതി. ഏവം ഭിക്ഖുസ്സ ഏത്ഥ ച ലസുണേ ച ദുക്കടം. ഇദം കിരിയാകിരിയന്തി പോരാണാ. തത്ഥ ‘‘കിരിയാകിരിയ’’ന്തി ന വുത്തം.

ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൦൨-൬. തതിയചതുത്ഥസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൧൨. പഞ്ചമേ ഉദകസുദ്ധിപച്ചയേ സതിപി ഫസ്സസാദിയനേ യഥാവുത്തപരിച്ഛേദേ അനാപത്തി. തത്ഥ ദ്വിന്നം പബ്ബാനന്തി ‘‘ദ്വിന്നം അങ്ഗുലാനം സഹപവേസനേ ഏകേകഅങ്ഗുലസ്സ ഏകേകം പബ്ബം കത്വാ ദ്വേ പബ്ബാ, ഏകങ്ഗുലപ്പവേസനേ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി ന വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയമ്പി അയമേവ നയോ ദസ്സിതോ’’തി ലിഖിതം.

പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൧൫. ഛട്ഠസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൨൦-൮൨൨. ‘‘നഗരം അതിഹരന്തീ’’തി പാഠോ. ‘‘നഗരദ്വാരേ അതിഹരന്തീ’’തി കത്ഥചി, തത്ഥ ദ്വാരേനാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. തം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധന്തി ‘‘പുനപി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം വാദം സന്ധായ, ന തതോ പുബ്ബേ തത്ഥ വുത്തം വാദം. ഏത്ഥ ‘‘മാതരമ്പി വിഞ്ഞാപേത്വാതി വചനേന വിരുജ്ഝതീ’’തി ലിഖിതം, തം ദുല്ലിഖിതം, ന ഹി തേന വിരോധം സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തി. കരണേ ചേ പാചിത്തിയം, കാരാപനേപി പാചിത്തിയേനേവ ഭവിതബ്ബം. അഥ കാരാപനേ ദുക്കടം, കരണേപി ദുക്കടേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ഹി കരണേ വാ കാരാപനേ വാ വിസേസോ അത്ഥി ആപജ്ജനേ സതീതി അധിപ്പായോ.

൮൨൩. സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീതി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘സാധൂ’’തി വത്തും വട്ടതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി. അനാമാസത്താ ‘‘ആമകധഞ്ഞം പന ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേപി ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അനുഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘കപ്പിയേന ലദ്ധം ധഞ്ഞം ഭജ്ജിത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ ദുക്കടം. അപരണ്ണേപി ഏസേവ നയോ’’തി ച ‘‘അനാപത്തി ആബാധപച്ചയാതി വചനതോ സത്ത ധഞ്ഞാനിപി അനാമാസാനീതി സിദ്ധം, തേനേവ ഹേട്ഠാ അട്ഠകഥായം ദുക്കടവത്ഥുമ്ഹി സത്ത ധഞ്ഞാനിപി ഗഹിതാനി അനാമാസാനീ’’തി ച വുത്താനി. ആമാസാനി കപ്പിയവത്ഥൂനി ച യദി ഭവേയ്യും, യഥാ ഞാതകപവാരിതേ സന്ധായ ‘‘അപരണ്ണം വിഞ്ഞാപേതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തം, ഏവം ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാനം അഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേതി, ഉമ്മത്തികായ ആദികമ്മികായാ’’തി വത്തബ്ബം. യസ്മാ ദുക്കടവത്ഥുത്താ ച അനാമാസത്താ ച മാതരമ്പി സത്തവിധം ധഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടതി, തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം സത്തവിധം ധഞ്ഞം സന്ധായ ‘‘അനാപത്തി ആബാധപച്ചയാ’’തി വുത്തം, യഥാ ഭിക്ഖുനിയാ ആബാധപച്ചയാ വട്ടതി, തഥാ ഭിക്ഖുസ്സാപീതി ച. യഥാ വാ പന ഭിക്ഖുനിയാ ഭജ്ജനാദീനി കാരാപേതും ന വട്ടതി, ഏവം ഭിക്ഖുസ്സാപി. വുത്തമ്പി ചേതം അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞതരോ ബാലഭിക്ഖു കപ്പിയം അജാനന്തോ ഏതദവോച ‘ആമകധഞ്ഞം സമ്പടിച്ഛിതും ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി. ഏതം ധഞ്ഞം ഭജ്ജിത്വാ കോട്ടേത്വാ പചിത്വാ യാഗുഖജ്ജകം ഭത്തഞ്ച ദേഥാ’തി, ആണാപകസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തി, സബ്ബേസം അനാപത്തീ’’തി. തസ്മാ ‘‘സങ്ഘവാരികാനം ധഞ്ഞം കോട്ടേഥാ’’തി ആരാമികാനം വത്തുഞ്ച ന വട്ടതി. ‘‘ദിവസം പരിബ്ബയം ഗണ്ഹഥ, തണ്ഡുലേ സമ്പാദേഥ, ത്വം ഏത്തകേ ഗണ്ഹ, ത്വം ഏത്തകേ’’തി ഏവമാദീനി പന വത്തും വട്ടതീതി ച. യം പന ‘‘അവിഞ്ഞത്തിയാ ലബ്ഭമാനം പന നവകമ്മത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, തമ്പി ഹേട്ഠാ ‘‘ഇമം തളാകം ഖേത്തം വത്ഥും വിഹാരസ്സ ദേമാ’തി വുത്തേ ‘സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം നയം സന്ധായ വുത്തത്താ സുവുത്തമേവ. ‘‘നവകമ്മത്ഥായ ധഞ്ഞം ദേമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധൂ’’തി വത്തബ്ബം. യം പന ഹേട്ഠാ ‘‘തത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും അത്തനോ വാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയാനം വാ അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി…പേ… ദുക്കടവത്ഥും സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛതോ ദുക്കടമേവാ’’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തമേവ. കസ്മാ? ‘‘ചേതിയസ്സ അത്ഥായ ധഞ്ഞം ദാതുകാമോമ്ഹി, തുമ്ഹേ ഭന്തേ തദത്ഥായ സമ്പടിച്ഛഥാ’’തി വുത്തേ പടിഗ്ഗഹേതും അകപ്പിയത്താ. ‘‘ഇദം പന താദിസം ന ഹോതീ’’തി ച വുത്തം. സബ്ബോപായം ഉപതിസ്സത്ഥേരവാദോ കിര. ധമ്മസിരിത്ഥേരോ പനേവമാഹ ‘‘പുബ്ബേപി നവകമ്മത്ഥായ പടിഗ്ഗഹോ ന വാരിതോ, സങ്ഘസ്സത്ഥായ പടിഗ്ഗഹിതമ്പി പടിഗ്ഗാഹകസ്സേവ അകപ്പിയ’’ന്തി.

സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൨൪. പോരാണാ ‘‘നിബ്ബിട്ഠരാജഭടോ’’തി പഠന്തി. തസ്സത്ഥോ വാരിതഭത്തവേതനോ രാജഭടോതി. ‘‘തഞ്ഞേവ ഭടപഥന്തി തംയേവ ഭത്തവേതന’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ഉമ്മുകന്തി അലാതം.

൮൨൬. ഏത്ഥ ഛഡ്ഡിതം കിരിയാ. അനോലോകനം അകിരിയാ.

അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൨. ‘‘സാമികേ അപലോകേത്വാ ഛഡ്ഡേതീ’’തി കത്ഥചി പോത്ഥകേ നത്ഥി, കത്ഥചി അത്ഥി, അത്ഥിഭാവോവ സേയ്യോ കിരിയാകിരിയത്താ സിക്ഖാപദസ്സ. ഇധ ഖേത്തപാലകാ, ആരാമാദിഗോപകാ ച സാമികാ ഏവ. ‘‘സങ്ഘസ്സ ഖേത്തേ, ആരാമേ ച തത്ഥ കചവരം ന ഛഡ്ഡേതബ്ബന്തി കതികാ ചേ നത്ഥി, ഭിക്ഖുസ്സ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി സങ്ഘപരിയാപന്നത്താ, ന ഭിക്ഖുനീനം. താസമ്പി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസന്തകേ വുത്തനയേന വട്ടതി, ന തത്ഥ ഭിക്ഖുസ്സ, ഏവം സന്തേപി സാരുപ്പവസേനേവ കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൩൩. സാധുകീളിതഗീതം വാതി ഏത്ഥ പാചിണ്ണഗീതമ്പി സോതും ന വട്ടതി. ‘‘ഗീതുപസഞ്ഹിതം പന ധമ്മം സോതും വട്ടതീതി ദീഘനികായട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ധമ്മഗീതമ്പി ന വട്ടതീ’’തി വത്വാ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഗായാമ വാദേമാതി വുത്തേ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി, ദുക്കടം ഹോതീ’’തി വുത്തം, ‘‘പൂജം കരോമ, ജാതകം വാ വത്ഥും വാ ദേസേമാതി വുത്തേ ‘സാധൂ’തി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി ച വുത്തം.

൮൩൬. ഏകപയോഗോ നാമ ഏകദിവസാവലോകനം. തേസംയേവാതി യേസം നച്ചം പസ്സതി. ‘‘ഭിക്ഖുനീ സയമ്പി നച്ചിതും വാ ഗായിതും വാ വാദിതും വാ ന ലഭതീ’’തിആദി ഇധ സിക്ഖാപദേ നത്ഥി. കസ്മാ? ഏളകലോമസമുട്ഠാനത്താ. യദി ഏവം കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? സുത്താനുലോമമഹാപദേസതോ. യദി നച്ചാദീനി പസ്സിതും വാ സോതും വാ ന ലഭതി, പഗേവ അത്തനാ കാതുന്തി നയതോ ലബ്ഭമാനത്താ വുത്തം. ഇതരഥാ മഹാപദേസാ നിരത്ഥകാ സിയും. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി നയോ നേതബ്ബോ. ‘‘സമുട്ഠാനമ്പി ഇധ വുത്തമേവ അഗ്ഗഹേത്വാ ഛസമുട്ഠാനവസേന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. തം ‘‘അഞ്ഞേ നച്ച, ഗായ, വാദേഹീ’’തി വത്തും ന ലബ്ഭതീതിആദിവചീകമ്മം സന്ധായ ലിഖിതഞ്ചേ, തം സുലിഖിതം ഏളകലോമസമുട്ഠാനേ വാചായ അഭാവതോ. ‘‘സയമ്പി നച്ചിതു’’ന്തിആദികായകമ്മഞ്ചേ സന്ധായ ലിഖിതം, ദുല്ലിഖിതം. ഏളകലോമസമുട്ഠാനഞ്ഹി ഏകന്തതോ കായകമ്മം ഹോതി, തസ്മാ ഉദ്ധടം അഗ്ഗഹേത്വാ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതമേവ ഇധ ഗഹേതബ്ബന്തി. ഏതം ഏളകലോമസമുട്ഠാനത്താതി ഏത്ഥ കാരണവചനേ സുത്താനുലോമമഹാപദേസതോതി ഏത്ഥ പന ഉദ്ധടം ഗഹേതബ്ബം, ഏവം യഥാലാഭവസേന തം ലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ആഹച്ചഭാസിതസിക്ഖാപദവസേന ഏളകലോമസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ. ‘‘ഏളകലോമസമുട്ഠാനഞ്ചേ ഇദം സിക്ഖാപദം, ആണാപകോ മുച്ചേയ്യ, ന ച മുച്ചതീ’’തി വുത്തം. തം ‘‘കസ്മാ’’തി വുത്തേ ‘‘സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്ത’’ന്തി അട്ഠകഥാചരിയോ ആഹാതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ.

൮൩൭. ആരാമേ ഠത്വാതി ന കേവലം ഠത്വാ, തതോ ഗന്ത്വാ പന സബ്ബിരിയാപഥേഹിപി ലഭതി. ‘‘ആരാമേ ഠിതാതി പന ആരാമപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ, ഇതരഥാ നിസിന്നാപി ന ലഭേയ്യാ’’തി ലിഖിതം, തം സുലിഖിതമേവ.

ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലസുണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.