ഏകുത്തരികനയവണ്ണനാ

ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. ഏകുത്തരികനയേ ആപത്തി ജാനിതബ്ബാതി ഏത്ഥ ആപത്തി നാമ കിം പരമത്ഥസഭാവാ, ഉദാഹു ന വത്തബ്ബസഭാവാതി? ന വത്തബ്ബസഭാവാ. വുത്തഞ്ഹി പരിവാരേ ‘‘വത്ഥു ജാനിതബ്ബം, ഗോത്തം ജാനിതബ്ബം, നാമം ജാനിതബ്ബം, ആപത്തി ജാനിതബ്ബാ’’തി ഏതേസം പദാനം വിഭങ്ഗേ ‘‘മേഥുനധമ്മോതി വത്ഥു ച ഗോത്തഞ്ച. പാരാജികന്തി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ചാ’’തി. നാമഞ്ച ഗോത്തഞ്ച ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി (സം. നി. ൧.൭൬) വചനതോ സമ്മുതിമത്തം, തസ്മാ ‘‘കുസലത്തികവിനിമുത്താ ന വത്തബ്ബധമ്മഭൂതാ ഏകച്ചാ സമ്മുതി ഏവാ’’തി വുത്തം. യം പന വുത്തം സമഥക്ഖന്ധകേ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൨൨), തം ‘‘വിവാദാധികരണം സിയാ കുസലം, സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൨൦) ഏത്ഥ വിയ പരിയായതോ വുത്തം. അത്ഥതോ ഹി വിവാദോ നാമ ഏകച്ചോ സമ്മുതിവിസേസോ. യോ ചിത്തസമങ്ഗിനോ, സോ ‘‘തം ചിത്തപരിയായേന പന സിയാ കുസല’’ന്തിആദി വോഹാരലദ്ധോ, തഥാ ആപത്താധികരണമ്പീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജമാനോ ഹി അകുസലചിത്തോ വാ ആപജ്ജതി കുസലാബ്യാകതചിത്തോ വാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ). അഞ്ഞഥാ സമഥേഹി അധികരണീയതാ ന സമ്ഭവതി. ന ഹി സമഥാ കുസലാദിം അകുസലാദിം വാ അധികിച്ചപവത്തന്തി, സമഥവസേന വാ കുസലാദി സമ്മതി. ന ച കുസലസ്സ വിവാദസ്സ, അനുവാദസ്സ വാ കുസലാദിസമഥേഹി വൂപസമേതബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി തേസം അധികരണമത്തമേവ ന സമ്ഭവേയ്യ, തസ്മാ അധികരണാനം, സമഥാനഞ്ച കുസലാദിഭാവോ പരിയായദേസനായ ലബ്ഭതി, നോ അഞ്ഞഥാ, തേനേവ സമ്മുഖാവിനയേ വിയ ആപത്താധികരണേ തികം ന പൂരിതം. സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജമാനസ്സ യസ്മാ സഞ്ചേതനാ ഏകന്തതോ അകുസലാവ ഹോതി. ഇതരസ്സ സചിത്തകസ്സ വാ അചിത്തകസ്സ വാ തദാഭാവമത്തം ഉപാദായ ‘‘അബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. യഥാ ഹി ‘‘തിക്ഖത്തും ചോദയമാനോ തം ചീവരം അഭിനിപ്ഫാദേയ്യ, ഇച്ചേതം കുസല’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൫൩൮) ന കുസലസദ്ദോ സുഖവിപാകോ, ‘‘സമ്പരായികാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പടിഘാതായാ’’തിആദീസു (പരി. ൪൯൮) ന അകുസലാ വാ ഹോതി. ഇതരസ്സ സചിത്തകസ്സ വാ അചിത്തകസ്സ വാ തദാഭാവമത്തം ഉപാദായ ‘‘അബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. യഥാ ഹി ദ്വിക്ഖത്തും ചോദയമാനോ തം ചീവരം അഭിനിപ്ഫാദേയ്യ, യം പനേത്ഥ ‘‘ആപത്താധികരണം അകുസല’’ന്തി വുത്തം, തസ്സ വസേന തദകുസലതോ സത്ത വിനീതവത്ഥൂനി വേദിതബ്ബാനി, തതോ ചീവരന്തി സമ്ഭവതോ അചീവരകാ, അന്തരാപത്തികാ ച. അനന്തരികലക്ഖണപ്പത്തസ്സ വസേന നിയതാ ച നാമാതി വേദിതബ്ബം. സമ്മുതിനിദ്ദേസേ ഗരുകലഹുകനിദ്ദേസോപി സമ്ഭവതി. അഞ്ഞഥാ ‘‘അനന്തരായികാ പണ്ണത്തിവജ്ജാ, അനവജ്ജാപണ്ണത്തീ’’തി ച വുത്താ. കുടികാരമഹല്ലകാപത്തി അന്തരായികാ ലോകവജ്ജസാവജ്ജപണ്ണത്തിതോ. സമ്പജാനമുസാവാദോ ഓമസവാദാദിതോ ഗരുകാദി ന സമ്ഭവേയ്യ, തതോ വാ അയം ലഹുകാദീതി ഇദം സബ്ബം ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം മതം, ‘‘സബ്ബം അയുത്ത’’ന്തി വദന്തി. കസ്മാ? യസ്മാ ‘‘പാരാജികന്തി നാമഞ്ചേവ ആപത്തിചാ’’തി വചനേന ചേ ആപത്തി ന വത്തബ്ബധമ്മോ സിയാ, വത്ഥു ച ന വത്തബ്ബധമ്മോ സിയാ ഗോത്തേന സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തത്താ, തസ്മാ ‘‘മേഥുനധമ്മോ’’തി പദം അജ്ഝാചാരസങ്ഖാതം വത്ഥുഞ്ച ദീപേതി. അജ്ഝാചാരവസേനേവ ആപത്തിയാ ലദ്ധനാമം അസാധാരണനാമത്താ ‘‘ഗോത്ത’’ന്തി ച വുച്ചതീതി അയം തത്ഥ അത്ഥോ.

‘‘ആപത്താധികരണസ്സ കിം പുബ്ബങ്ഗമന്തി? ലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോ, ദോസോ, മോഹോ, അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ പുബ്ബങ്ഗമോ’’തി ‘‘കതി ഹേതൂതി? ഛ ഹേതൂ തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ’’തി ച വുത്തത്താ നിപ്പരിയായേനേവ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. സമഥക്ഖന്ധകേ പന സന്ധായഭാസിതവസേന തഥാ ഏവ വുത്തം. തസ്മാ ആപത്താധികരണം സഭാവതോ നിപ്പരിയായേനേവ അകുസലാ ചത്താരോ ഖന്ധാ, രൂപഅബ്യാകതാ ച ഹോന്തി. ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൨൨) വുത്തത്താ കുസലമേവ പടിക്ഖിത്തം, ഖീണാസവാനം കിരിയാബ്യാകതം നാമ ഹോതീതി കുസലേ പടിക്ഖിത്തേ കിരിയാബ്യാകതമ്പി പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതി. തസ്മിം പടിക്ഖിത്തേ സബ്ബഥാ അവാവടം വിപാകാബ്യാകതം പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതി. നിബ്ബാനാബ്യാകതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ഏകേ, തം അയുത്തം ‘‘ഛ ഹേതുയോ’’തി വുത്തത്താ. കിഞ്ചാപി വുത്തം സാമഞ്ഞേന, തഥാപി വിപാകഹേതുയേവ തത്ഥ അധിപ്പേതോ, ന കിരിയാഹേതു, തേ ഹി കുസലസഭാവാ ച, തസ്മാ രൂപം, വിപാകാബ്യാകതഞ്ചാപത്തി. തത്ഥ അകുസലാപത്തിതോ വിനീതവത്ഥൂനി. ഇതരസ്സാപി ആദിതോ ഛാദനാ കുസലചിത്തതോതി വുത്തം ഹോതി. അന്തരായികനിയതസാവജ്ജപഞ്ഞത്തിഭാവോപി ചസ്സാ വേവചനവസേന വേദിതബ്ബോ പണ്ണത്തിവജ്ജായ, സഞ്ചിച്ച ആപന്നായ ച, തസ്മാ ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയം സിയാ സാരമ്മണം സിയാ അനാരമ്മണ’’ന്തി വചനം വിയ ഏകന്താകുസലം അനേകന്താകുസലഞ്ച ലോകവജ്ജം, ഏകന്താബ്യാകതം ഭൂതാരോചനം അനേകന്താബ്യാകതഞ്ച സേസം പണ്ണത്തിവജ്ജം ഏകതോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാബ്യാകത’’ന്തി വുത്തം. സമഥക്ഖന്ധകേ പന പണ്ണത്തിവജ്ജമേവ സന്ധായ തഥാ വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം, ഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതം, നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’ന്തി ഏത്ഥ സന്ധായഭാസിതവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മിഞ്ഹി പഥവിഖണനാദികേ ആപത്താധികരണേ അപകതഞ്ഞുനോ സന്ധായ അപ്പഹരിതകരണാദികാലേ കുസലചിത്തം അങ്ഗം ഹോതി, ഖണനാദിപയോഗസങ്ഖാതം രൂപാബ്യാകതം ആപത്തിസമുട്ഠാപേന്തം ഹോതീതി അധിപ്പായോ’’തി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അത്ഥാപത്തി കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, കുസലചിത്തോ വുട്ഠാതീ’’തിആദി. തസ്മിഞ്ഹി സതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി. യസ്മാ ആപത്തിസമുട്ഠാപകം ചിത്തം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി, തസ്മാ ന യിദം അങ്ഗപ്പഹോനകചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. യദി തം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘സിയാ കുസല’’ന്തി ച വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, ന ച വുത്തം. തസ്മാ ഇദം പന സന്ധായ വുത്തം – യം താവ ആപത്താധികരണം ലോകവജ്ജം, തം ഏകന്തതോ അകുസലമേവ, തത്ഥ ‘‘സിയാ അകുസല’’ന്തി വികപ്പോ നത്ഥി. യം പന പണ്ണത്തിവജ്ജം, തം യസ്മാ സഞ്ചിച്ച ‘‘ഇമം ആപത്തിം വീതിക്കമാമീ’’തി വീതിക്കമന്തസ്സേവ അകുസലം ഹോതി, അസഞ്ചിച്ച പന കിഞ്ചി അജാനന്തസ്സ സഹസേയ്യാദിവസേന ആപജ്ജതോ രൂപവിപാകം അബ്യാകതം ഹോതി അനുട്ഠാനതോ. തസ്മാ തസ്സ പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സ സഞ്ചിച്ചാസഞ്ചിച്ചവസേന ഇമം വികപ്പഭാവം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതം, നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി.

സചേ പന കോചി വിനയേ അപകതഞ്ഞൂ ‘‘യം കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, ഇദം വുച്ചതി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വദേയ്യ, തസ്സേവംവാദിനോ അചിത്തകാനം ഏളകലോമാദിസമുട്ഠാനാനമ്പി കുസലചിത്തസമങ്ഗികാലേ താസം ആപത്തീനം കുസലചിത്തോ ആപജ്ജേയ്യ, ന വാ ആപജ്ജതി. കിംകാരണം? ന ച തത്ഥ വിജ്ജമാനമ്പി കുസലചിത്തം ആപത്തിയാ അങ്ഗം. അത്തഭാവോ സഭാവോ പകതീതി വുത്തം ഹോതി. കതരം പന തസ്സാ ആപത്തിയാ തദാ അങ്ഗസഭാവോതി? വുച്ചതേ – കായവചീവിഞ്ഞത്തിവസേന പന ചലിതസ്സ കായസ്സ, പവത്തായ വാചായ ചാതി ഏതേസം ദ്വിന്നം ചലിതപ്പവത്താനം കായവാചാനം അഞ്ഞതരമേവ അങ്ഗസഭാവോ, തഞ്ച രൂപക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ അബ്യാകതന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി? കായോ, വാചാ ച തദാ ആപത്താധികരണന്തി വുത്തം ഹോതി. യാ പനേത്ഥ അകുസലാപത്തിക്ഖണേ കായവാചായോ അബ്യാകതഭാവോ, താ അബ്ബോഹാരികാ ഹോന്തി കായവചീകമ്മകാലേ മനോകമ്മം വിയ. തദാ ഹി കായവാചായോ ആപത്തികരാദിട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആപത്തികരാ ധമ്മാ ജാനിതബ്ബാ. കതി മൂലാനീതി ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി മൂലാനീ’’തിആദി. യദാ പന കായവാചായോ ആപത്തിയാ അങ്ഗമേവ ഹോന്തി, തദാ ‘‘ചിത്തം ചിത്താധിപതേയ്യ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസലവണ്ണനാ) വചനം വിയ പുബ്ബപയോഗാനം അപരപയോഗസ്സ പച്ചയഭാവതോ ആപത്തികരാദിപഞ്ഞത്തിം ന വിജഹന്തി. യഥാ തബ്ഭാവേപി ‘‘ആപത്താധികരണസ്സ കതി വത്ഥൂനീതി? സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ വത്ഥൂനി. കതി ഭൂമിയോതി? സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഭൂമിയോ’’തി വുത്തം. തഥാ തബ്ഭാവേപി ആപത്തികരാ ‘‘ആപത്തിസമുട്ഠാനാ’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഏത്താവതാ ആപത്തി നാമ ചത്താരോ അകുസലക്ഖന്ധാ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമകാലേ ഭൂതാരോചനം ഠപേത്വാ സബ്ബാപി അവിസേസതോ, വിസേസതോ പന സബ്ബാപി ഏകന്താകുസലാ അകുസലാ, അനേകന്താകുസലാ പന ഗിരഗ്ഗസമജ്ജചിത്താഗാരസങ്ഘാനിഇത്ഥാലങ്കാരഗന്ധവണ്ണകവാസിതപിഞ്ഞാകപ്പഭേദാ, ഭിക്ഖുനിആദീനം ഉമ്മദ്ദനപരിമദ്ദനപ്പഭേദാ ചാതി ദസപ്പഭേദാ സകനാമേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വത്ഥുജാനനസചിത്തകകാലേ ഏവ അകുസലാ, തദഭാവതോ അചിത്തകകാലേ വിനാ അനാപത്താധികരണേന കമ്മട്ഠാനാദിസീസേന കുസലചിത്തേന തം തം വത്ഥും വീതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി കേവലം രൂപഅബ്യാകതമേവ.

കേചി പനേത്ഥ ‘‘അപ്പകാസേ ഠാനേ കടിസുത്തകസഞ്ഞായ സങ്ഘാണിം, മത്തികാസഞ്ഞായ ഗന്ധവണ്ണകാദിം വാ ധാരേന്തിയാപി ആപത്തി, തസ്മാ അചിത്തകായേവാ’’തി വണ്ണയന്തി. തേ ‘‘സങ്ഘാണിയാ അസങ്ഘാണിസഞ്ഞായ ധാരേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി പാഠാഭാവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപിതബ്ബാ. സുരാപാനാപത്തി പന അചിത്തകാപി ഏകന്താകുസലാവ. തേനേവ ‘‘മജ്ജേ അമജ്ജസഞ്ഞീ പിവതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൨൮) വുത്തം. യസ്മാ പനേത്ഥ ആബാധപച്ചയാപി ന സക്കാ വിനാ അകുസലേന സുരാപാനം പാതും, തസ്മാ യഥാവുത്തേസു അനേകന്താകുസലേസു വിയ ലോകവജ്ജേസു ഇധ ‘‘സുരാപാനേസു അനാപത്തി ആബാധപച്ചയാ’’തി ന വുത്തം. സൂപസംപാകാദി പന അമജ്ജമേവ. തത്ഥ കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥം ‘‘അനാപത്തീ’’തി വുത്തം ഉദകദന്തപോണേ വിയ. ഭൂതാരോചനാപത്തി രൂപാബ്യാകതമേവ, അചിത്തകകാലേ സഹസേയ്യാദി രൂപവിപാകാബ്യാകതമേവ, തത്ഥ സുപിനന്തോ വിജ്ജമാനമ്പി അകുസലം അനങ്ഗത്താ അബ്ബോഹാരികം ഹോതി. കുസലേ കഥാവ നത്ഥി അനാപത്തി സഭാവത്താ കുസലസ്സ. തഥാ കിരിയാതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ യഥാസമ്ഭവം അകുസലം വാ സുദ്ധരൂപം വാ സവിപാകം വാതി തിധാ ഭിജ്ജതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

തത്ഥ ഠപേത്വാ സുരാപാനം ഏകച്ചഞ്ച പണ്ണത്തിവജ്ജം, ഏകന്താകുസലഞ്ച സചിത്തകമേവ, ഭൂതാരോചനം അചിത്തകമേവ, സേസം സഹ സുരാപാനേന അനേകന്താകുസലം ലോകവജ്ജഞ്ച അനേകന്താബ്യാകതം പണ്ണത്തിവജ്ജഞ്ച യേഭുയ്യേന സചിത്തകാചിത്തകന്തി സബ്ബസിക്ഖാപദം തിപ്പഭേദം ഹോതി. യം പനേത്ഥ സചിത്തകമേവ, തം മേഥുനാദിവത്ഥുജാനനചിത്തേനേവ സചിത്തകം, സബ്ബം സേഖിയം പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേനേവ സചിത്തകം ‘‘അനാദരിയം പടിച്ചാ’’തി വചനതോതി സചിത്തകം ദുവിധം ഹോതി. ഏകന്താചിത്തകം പണ്ണത്തിജാനനചിത്താഭാവേന, ന വത്ഥുജാനനചിത്താഭാവേന. തദഭാവതോ ഏകന്താകുസലം സുരാപാനം, ഏകന്താബ്യാകതം സഞ്ചരിത്തം, വത്ഥുജാനനചിത്തസ്സ വാ പണ്ണത്തിജാനനചിത്തസ്സ വാ ഉഭിന്നം അഭാവേന അചിത്തകഭാവേന അചിത്തകം ഹോതി. സുരാപാനം പന സചിത്തകം ഹോതി വത്ഥുജാനനചിത്തേനേവ. അരിയപുഗ്ഗലാനം ഇതരേസം ഉഭിന്നം വാ അഞ്ഞതരസ്സ ഭാവേന സേസം ചിത്തകാചിത്തകം. വിസേസതോ ച വത്ഥുജാനനചിത്താഭാവേന, അപകതഞ്ഞുനോ പണ്ണത്തിജാനനചിത്താഭാവേന വാ അചിത്തകഭാവേന അചിത്തകം ഹോതി. തത്ഥ ഏകന്താചിത്തകഞ്ച സചിത്തകഞ്ച ‘‘അചിത്തക’’മിച്ചേവ വുച്ചതി. അയം താവ ‘‘ആപത്തി ജാനിതബ്ബാ’’തി ഏത്ഥ വിനിച്ഛയോ.

മൂലവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തീതി അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ മൂലായപടികസ്സനം കത്വാ ഠിതേന ആപന്നാപത്തി. അയം അഗ്ഘവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തീതി സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിത്വാ താസു സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നവസേന അഗ്ഘസമോധാനം ഗഹേത്വാ വസന്തേന ആപന്നാപത്തി. ‘‘പുനപി ആപജ്ജിസ്സാമീ’’തി സഉസ്സാഹേനേവ ചിത്തേന. ‘‘അയം ഭിക്ഖുനിയാ ഏവാ’’തി ലിഖിതം. ‘‘പാരാജികമേവാ’’തി ഇദഞ്ച ഭൂതവസേന ദസ്സേതും വുത്തം. ‘‘ഏവം ദേസിതേ പന യാ കാചി ആപത്തി ന വുട്ഠാതീതി അപരേ, തം ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേ’’തി വുത്തത്താ അധമ്മികപടിസ്സവേ ദുക്കടം ന ഹോതി. ‘‘പുബ്ബേ സുദ്ധചിത്തസ്സ ‘തുമ്ഹേ വിബ്ഭമഥാ’തി വുത്തേ ‘സാധൂ’തി പടിസ്സുണിത്വാ സചേ ന വിബ്ഭമതി അനാപത്തി, ഏവം സബ്ബത്ഥാ’’തി ച വുത്തം. ‘‘ആവികരോ ജാനിതബ്ബോ’’തിപി പാളി. കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേനാ’’തിആദീസു പഞ്ചദസസു ധമ്മേസു. ഭബ്ബാപത്തികാ നാമ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബാ.

ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. നിദഹനേ ആതപേ. ‘‘ഏകരത്തമ്പി ചേ ഭിക്ഖു തിചീവരേന വിപ്പവസേയ്യ (പാരാ. ൪൭൨). ഛാരത്തപരമം തേനാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൬൫൩) വുത്താപത്തികോ ഗണപൂരകോ ഹുത്വാപി കമ്മം കോപേതി നാനാസംവാസകത്താ. കമ്മേന വാ സലാകഗ്ഗാഹേന വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ദേസോ ചേവ കമ്മഞ്ച ഏകന്തി ഏത്ഥ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോതി വാ കമ്മന്തി വാ അത്ഥതോ ഏകമേവ, തേസു യം കിഞ്ചി കതേ സങ്ഘഭേദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പുബ്ബഭാഗാതി സങ്ഘഭേദതോ പുബ്ബഭാഗാ. ‘‘പമാണ’’ന്തി ഇമേസം ദ്വിന്നം അഞ്ഞതരേന ഭേദോ ഹോതി, ന ഇതരേഹീതി വുത്തം. വിനയേ സിദ്ധാ വിനയസിദ്ധാ, രോമജനപദേ ജാതം രോമകം, അനുഞ്ഞാതലോണത്താ ദുകേസു വുത്താതി.

തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. വോ തുമ്ഹേഹി ന സമുദാചരിതബ്ബം. വചീസമ്പയുത്തം കായകിരിയം കത്വാതി കായേന നിപച്ചകാരം കത്വാതി അത്ഥോ. ഉപഘാതേതി വിനാസേതി. ഓമദ്ദിത്വാതി അഭിഭവിത്വാ. വദതോതി വദന്തസ്സ. ‘‘ബാലസ്സ നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ’’തി ദുകേ ആഗതം, ഇധ പന ‘‘ന ദാതബ്ബോ’’തി വുത്തം, ആപത്തിബാഹുല്ലം സന്ധായ നാദാതബ്ബം, ‘‘ഇമസ്മാ വിഹാരാ പരം മാ നിക്ഖമാഹി, വിനയധരാനം വാ സന്തികം ആഗച്ഛ വിനിച്ഛയം ദാതു’’ന്തി വുത്തേ തസ്സ വചനം ന ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തികഭോജനം നാമ സചേ തയോ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, ഗണഭോജനേന അനാപത്തി, ഇദം സന്ധായ തികം. ‘‘പസുത്തോ’’തി ബാഹുല്ലതോ വുത്തം. അഥ വാ നിപജ്ജിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇദം ഠപേത്വാ ഗച്ഛാമി, താവകാലികം ഭന്തേ ദേഥാതി വുത്തേ ‘നവകമ്മാദിഅത്ഥം വിനാ ദാതും ന വട്ടതീ’’തി ലിഖിതം. വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ നിവാസേന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. അപച്ചുദ്ധരിത്വാതി പച്ചുദ്ധരണം അകത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘വികപ്പേതു’’ന്തി വചനതോ അവികപ്പനപച്ചയാ ആപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, വികപ്പനാ പന കത്തികപുണ്ണമദിവസേ കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ഞാതബ്ബം. അയം നയോ അവികപ്പനം സന്ധായ, പുരിമോ വികപ്പിതപരിഭോഗപച്ചയാപത്തിം സന്ധായ. വത്ഥപടിച്ഛാദി സബ്ബകപ്പിയതായാതി വത്ഥപടിച്ഛാദി സബ്ബത്ഥ കപ്പിയത്താതി അത്ഥോ. കേചി ഇമമത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘വത്ഥപടിച്ഛാദി സബ്ബകപ്പിയതാ തായ പടിച്ഛന്നേനാ’’തി ലിഖന്തി. ‘‘വത്ഥമേവ പടിച്ഛാദി വത്ഥപടിച്ഛാദീ’’തി വിഗ്ഗഹത്താ ‘‘തായാ’’തി ന യുജ്ജതി. ‘‘തേനാ’’തി ഭവിതബ്ബത്താതി ഇദം സബ്ബം അഞ്ഞതരസ്മിം ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതം, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതൂഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതി…പേ… കമ്മവാചായ ആപജ്ജതീതി ഏത്ഥ യഞ്ഹി ആപത്തിം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, ന തത്ഥ കായാദയോതി ആപന്നം, തതോ കമ്മവാചായ സദ്ധിം ആപത്തികരാ ധമ്മാ സത്താതി ആപജ്ജതി, ഏവം സതി ‘‘ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനീ’’തി വചനവിരോധോ, താനി ഏവ ആപത്തികരാ ധമ്മാ നാമ. അഥ തത്ഥാപി കായാദയോ ഏകതോ വാ നാനാതോ വാ ലബ്ഭന്തി, ചതൂഹാകാരേഹീതി ന യുജ്ജതീതി ‘‘ഛഹാകാരേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാതി ഏവം ഏതാനി സുത്തപദാനി വിരോധിതാനി ഹോന്തി. കഥം അവിരോധിതാനി? സവിഞ്ഞത്തികാവിഞ്ഞത്തികഭേദഭിന്നത്താ. കായാദീനം യാ കിരിയാ ആപത്തി, നം ഏകച്ചം കായേന സവിഞ്ഞത്തികേന ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം സവിഞ്ഞത്തികായ വാചായ, ഏകച്ചം സവിഞ്ഞത്തികാഹി കായവാചാഹി ആപജ്ജതി, യാ പന അകിരിയാ ആപത്തി, തം ഏകച്ചം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, തഞ്ച ഖോ അവസിട്ഠാഹി അവിഞ്ഞത്തികാഹി കായവാചാഹിയേവ, ന വിനാ ‘‘നോ ചേ കായേന വാചായ പടിനിസ്സജ്ജതി, കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൪൧൪) വചനതോ, അവിസേസേന വാ ഏകച്ചം ആപത്തിം കായേന ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം വാചായ, ഏകച്ചം കായവാചാഹി. യം പനേത്ഥ കായവാചാഹി, തം ഏകച്ചം കേവലാഹി കായവാചാഹി ആപജ്ജതി, ഏകച്ചം കമ്മവാചായ ആപജ്ജതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ഏവം അവിരോധിതാനി ഹോന്തി.

തത്രായം സമാസതോ അത്ഥവിഭാവനാ – കായേന ആപജ്ജതീതി കായേന സവിഞ്ഞത്തികേന അകത്തബ്ബം കത്വാ ഏകച്ചം ആപജ്ജതി, അവിഞ്ഞത്തികേന കത്തബ്ബം അകത്വാ ആപജ്ജതി, തദുഭയമ്പി കായകമ്മം നാമ. അകതമ്പി ഹി ലോകേ ‘‘കത’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ദുക്കടം മയാ, യം മയാ പുഞ്ഞം ന കത’’ന്തി ഏവമാദീസു, സാസനേ ച ‘‘ഇദം തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, ദുക്കടം, യം ത്വം ഭഗവന്തം ന പുച്ഛീ’’തി (ചൂളവ. ൪൪൩) ഏവമാദീസു, ഏവമിധ വിനയപരിയായേന കായേന അകരണമ്പി ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി. അയമേവ നയോ ‘‘വാചായ ആപജ്ജതീ’’തിആദീസു. പുരതീതി പുരിസോ, പുര അഗ്ഗഗമനേ. പുരതീതി പുരതോ ഗച്ഛതി സബ്ബകമ്മേസു പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി. പഠമുപ്പന്നവസേനാതി പഠമകപ്പിയേസു ഹി പഠമം പുരിസലിങ്ഗം ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘പുരിമ’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം പുരിസലിങ്ഗം ജായതീതി അത്ഥോ. സതം തിംസ ചാതി ഏത്ഥ അസാധാരണാപി പാരാജികാ നോ അന്തോഗധായേവ ജാതാ പാരാജികാപന്നാനം ഭിക്ഖുഭാവായ അഭബ്ബത്താ. ‘‘അസാധാരണവചനേന പന സാമഞ്ഞേന ഉദ്ധടാനീ’’തി വദന്തി. ‘‘സതഞ്ചേവ തിംസഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി പാഠോ’’തി ച വദന്തി. ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ചതൂസു പാരാജികേസൂതി സാധാരണേസു ഏവ. അത്ഥി വത്ഥുനാനത്തതാ നോ ആപത്തിനാനത്തതാതി പഠമപഞ്ഹോ ഇധ ദുതിയോ നാമ. അത്ഥി ആപത്തിസഭാഗതാ നോ വത്ഥുസഭാഗതാതി ഏതേന വിസേസോ നത്ഥി. മന്താഭാസാതി മതിയാ ഭാസാ. ‘‘അഭിവാദനാരഹാതി യഥാനിസിന്നാവ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ വന്ദന്തി. നവമഭിക്ഖുനിതോ പട്ഠായ അനുട്ഠിതബ്ബതോ ആസനാ ന പച്ചുട്ഠേന്തി. അവിസേസേനാതി ഉപജ്ഝായസ്സ, ഇതരസ്സ വാ വിപ്പകതഭോജനസ്സ, സമീപഗതോ യോ കോചി വുഡ്ഢതരോതി അത്ഥോ. വിപ്പകതഭോജനേനാപി ഹി ഉട്ഠഹിത്വാ ആസനം ദാതബ്ബം. ഇധ ന കപ്പന്തീതി വദന്തോപീതി പച്ചന്തിമജനപദേസു ഠത്വാ ‘‘ഇധ ന കപ്പന്തീ’’തി വദന്തോ വിനയാതിസാരദുക്കടം ആപജ്ജതി. കപ്പിയഞ്ഹി ‘‘ന കപ്പതീ’’തി വദന്തോ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദതി നാമ. തഥാ ഇധ കപ്പന്തീതിആദീസുപി ഠത്വാ ‘‘ഇധ കപ്പന്തീ’’തി വദന്തോ വിനയാഗതഭിക്ഖു വിനയോ പുച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ

൩൨൫. ന ഉപേതി പുഗ്ഗലോ. ‘‘നിമന്തിതോ സഭത്തോ സമാനോ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ’’തി (പാചി. ൨൯൯) വചനതോ നിമന്തനാഭാവാ പിണ്ഡപാതികസ്സ അനാമന്തചാരോ വട്ടതി. ‘‘ഗിലാനസമയോ’’തിആദിനാ ആഭോഗം കത്വാ ഭോജനം അധിട്ഠഹിത്വാ ഭോജനം നാമ. ‘‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’’തി ഏവം അവികപ്പനാ. പരമ്മുഖേ അഗുണവചനം അയസോ. സമ്മുഖാ ഗരഹാ. സീലദിട്ഠിബ്യസനാനം വിനയപരിയാപന്നത്താ തേഹി സദ്ധിം ഇതരേ പഞ്ചകം പൂരേതും വുത്താ. ‘‘വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേനാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൯) വുത്തത്താ പഞ്ചകം ജാതം. അഞ്ഞതരസ്മിം വിഹാരേ ഏകോ ഥേരോതി അത്ഥോ. ‘‘യോനകവിസയതോതി ചീനട്ഠാനാ’’തി ലിഖിതം. അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരീതി പുബ്ബേനിവാസഞാണം നിബ്ബത്തേസീതി അത്ഥോ. അനന്തരേ ഠാനേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. ഞത്തിയാ കമ്മപ്പത്തോ ഹുത്വാതി ഞത്തിട്ഠപിതകാലേ കമ്മപ്പത്തോ ഹോതി. പുന കമ്മവാചായ കമ്മസിദ്ധി. ഞത്തിഖേത്തന്തി ഞത്തിയാവ കാതബ്ബട്ഠാനം തസ്സാ ഖേത്തം, ഞത്തിദുതിയാദികമ്മേ പഠമട്ഠപനം തസ്സാ ഓകാസോ നാമ. ആരഞ്ഞകേ ഇദഞ്ചിദഞ്ചാനിസംസന്തി ഏവം ഇദമത്ഥിതന്തി അത്ഥോ.

ഛക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൬. ‘‘ഛബ്ബസ്സപരമതാ ധാരേതബ്ബ’’ന്തി വിഭങ്ഗേ പാഠത്താ ഏവം വുത്തം. ചുദ്ദസപരമാനി നവ ഛക്കാനി ഹോന്തി. കഥം? പഠമം ഏകം ഛക്കം, സേസേസു അട്ഠസു ഏകേകേന സദ്ധിം ഏകേകന്തി ഏവം തീണി ഛക്കാനി അന്തരപേയ്യാലേ വുത്താനി. കഥം? ‘‘ചതുത്ഥേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേന ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ചമേന, ഛട്ഠേന ച തീണി ഛക്കാനി. ലോഭാദയോ ഛ വിവാദമൂലാനി, തഥാ അനുവാദസ്സ. ദീഘസോ ഛ വിദത്ഥിയോ വസ്സികസാടികായ. തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ സുഗതചീവരസ്സ. വിപ്പകതചീവരം ആദായ പക്കമനേ നിട്ഠാനന്തികോ, സന്നിട്ഠാനനാസന സവന സീമാതിക്കന്തികസഹുബ്ഭാരാതി ഛ, സമാദായ വാരേപി ഛാതി ഛക്കദ്വയം. സത്തകേ പക്കമനന്തികേന സഹ സത്ത.

സത്തകവാരവണ്ണനാ

൩൨൭. ഛക്കേ വുത്താനിയേവ സത്തകവസേന യോജേതബ്ബാനീതി ഛക്കേ വുത്തചുദ്ദസപരമാനി സത്തകവസേന യോജേതബ്ബാനി. സത്തമേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി ‘‘ഛാരത്തപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തേന ചീവരേന വിപ്പവസിതബ്ബം, തതോ ചേ ഉത്തരി വിപ്പവസേയ്യാ’’തി ഏവം വുത്തം നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ സുഗതചീവരഭാണവാരസ്സ പരതോ ‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ ന ഹോതി ആപത്തി ദട്ഠബ്ബാ, തമേനം ചോദേതി സങ്ഘോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ഏകപുഗ്ഗലോ വാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തസത്തകാതി.

അട്ഠകവാരവണ്ണനാ

൩൨൮. തേന സദ്ധിം ഉപോസഥാദികരണം ആനിസംസോ, അകരണം ആദീനവോ, തസ്മാ ഏതേ അട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേനാതി അത്ഥോ. ‘‘അയസോ അക്കോസോ’’തി വുത്തം. പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി, ഭണന്തസ്സ ഹോതി ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി, ഭണിതസ്സ ഹോതി ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി, വിനിധായ ദിട്ഠിം ഖന്തിം രുചിം ഭാവം സഞ്ഞന്തി ഏവം അകപ്പിയകതം ഹോതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകതന്തിആദയോ അട്ഠ അനതിരിത്താ. സപ്പിആദി അട്ഠമേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. അട്ഠവാചികാ ഭിക്ഖുനീനം ഉപസമ്പദാ ഉഭതോഞത്തിചതുത്ഥത്താ. വസ്സികസാടികദാനാദീനി അട്ഠ വരാനി.

നവകവാരവണ്ണനാ

൩൨൯. നവഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭിജ്ജതി. മനുസ്സമംസവജ്ജേഹി നവ മംസേഹി വിനിച്ഛയോ. സുന്ദരം ന സുന്ദരന്തി സങ്ഘാടിആദീനി നവ ചീവരാനി. താനേവ അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ന വികപ്പേതബ്ബാനി, അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ന വികപ്പേതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ. നവ വിദത്ഥിയോ സുഗതചീവരസ്സ. ‘‘വഗ്ഗം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം വഗ്ഗസഞ്ഞീ ഓവദതീ’’തിആദിനാ നയേന അധമ്മകമ്മേ ദ്വേ നവകാനി പാചിത്തിയവസേന വുത്താനി.

ദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൦. ‘‘ഓരമത്തകഞ്ച അധികരണം ഹോതി, ന ച ഗതിഗത’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൦൪) ദസ അധമ്മികാ സലാകഗ്ഗാഹാ. വിപരീതാ ധമ്മികാ. സമഥക്ഖന്ധകേ വുത്തേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സംകച്ചികം വാ പക്ഖിപിത്വാ ദസാ’’തി വുത്തം കപ്പിയത്താ ഏതേസം. മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ ഇത്ഥിയോ. ധനക്കീതാദയോ ദസ ഭരിയാ. ‘‘സിക്ഖാസമ്മുതിം ദത്വാ ദസവസ്സായ തസ്സാ ദ്വാദസവസ്സകാലേ സയമ്പി ദ്വാദസവസ്സാ ഭവിസ്സതീ’’തി വുട്ഠാപനസമ്മുതി സാദിതബ്ബാ. ‘‘വിനയധരസ്സേവ ‘ആപത്താനാപത്തിം ന ജാനാതീ’തി ആരബ്ഭ യാവ ‘ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ…പേ… അനുബ്യഞ്ജനസോ’തി പഞ്ചങ്ഗാനി വത്വാ പുനപി ‘ആപത്താനാപത്തിം ന ജാനാതി’ച്ചേവ ആരബ്ഭ യാവ ‘അധികരണേ ച ന വിനിച്ഛയകുസലോ ഹോതീ’തി പഞ്ച വുത്താ, തേ തഥാ തഥാ പഞ്ച പഞ്ച കത്വാ ദസ ഹോന്തീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ദസവസ്സായ ഭിക്ഖുനിയാ നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ’’തി ഏകച്ചേസു പോത്ഥകേസു നത്ഥി, കിഞ്ചാപി നത്ഥി, പാഠോ ഏവ പന ഹോതി.

ഏകാദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൧. ന വോദായന്തി ന പകാസേന്തി. രോഗമേവ രോഗാതങ്കം. രോഗന്തരായം വാ.

ഏകുത്തരികനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥാദിപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാവണ്ണനാ

൩൩൨. ‘‘സങ്ഘം, ഭന്തേ, പവാരേമീ’’തിആദി പവാരണകഥാ നാമ വിനീതഗാഥാസു വിയ.

അത്ഥവസപകരണവണ്ണനാ

൩൩൪. ദസ അത്ഥവസേ പടിച്ചാതി ഏത്ഥ തസ്സ തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞാപനേ ഗുണവിസേസദീപനതോ, അപഞ്ഞാപനേ ആദീനവദസ്സനതോ ച സങ്ഘസുട്ഠുതാ ഹോതി. തത്ഥ യഥാസമ്ഭവം ലോകവജ്ജസ്സ അപണ്ണത്തിസമ്ഭവസ്സ പഞ്ഞാപനേ പയോഗവിസുദ്ധി ഗുണോ. പണ്ണത്തിസമ്ഭവസ്സ പന സേഖിയസ്സ ലോകവജ്ജസ്സ പഞ്ഞാപനേ പടിപത്തിവിസുദ്ധി ഗുണോ, പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സ ആസയവിസുദ്ധി ഗുണോ അപ്പിച്ഛാദിഗുണാവഹനതോ, തേനേവാഹ ‘‘സുഭരതായ സുപോസതായ അപ്പിച്ഛതായ അപ്പിച്ഛസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാ’’തി. സമണാചാരവിസുദ്ധി ചസ്സ ഗുണോതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ലോകവജ്ജസ്സ പഞ്ഞാപനേ സങ്ഘസുട്ഠുതാ ഹോതി പാകടാദീനവതോ, പണ്ണത്തിവജ്ജസ്സ പഞ്ഞാപനേ സങ്ഘഫാസുതാ ഹോതി പാകടാനിസംസത്താ. തഥാ പഠമേന ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹോ, ദുതിയേന പേസലാനം ഫാസുവിഹാരോ, പഠമേന സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതോ, ദുതിയേന ദിട്ഠധമ്മികാനം, തഥാ പഠമേന അപ്പസന്നാനം പസാദോ, ദുതിയേന പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവോ, തഥാ പഠമേന സദ്ധമ്മട്ഠിതി, ദുതിയേന വിനയാനുഗ്ഗഹോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. പരിവാരനയേന വാ പഠമേന പാപിച്ഛാനം ഭിക്ഖൂനം പക്ഖുപച്ഛേദോ, ദുതിയേന ഗിഹീനം അനുകമ്പാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദ്വേ അത്ഥവസേ പടിച്ച തഥാഗതേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഗിഹീനം അനുകമ്പായ പാപിച്ഛാനം പക്ഖുപച്ഛേദായാ’’തി (പരി. ൪൯൮). തഥാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാനം വേരാനം വജ്ജാനം അകുസലാനം വസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദ്വേ അത്ഥവസേ…പേ… പഞ്ഞത്തം ദിട്ഠധമ്മികാനം വേരാനം സമ്പരായികാനം വേരാനം പടിഘാതായാ’’തിആദി (പരി. ൪൯൮). അപിചേത്ഥ സബ്ബമ്പി അകതവിഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തം, ഗിഹീനം പീളാപടിസംയുത്തം, തേസം പസാദഭോഗക്ഖയരക്ഖാപടിസംയുത്തഞ്ച ഗിഹീനം അനുകമ്പായ പഞ്ഞത്തം നാമ, കുലദൂസകഗണഭോജനാനി പാപിച്ഛാനം പക്ഖുപച്ഛേദായ പഞ്ഞത്തം. സബ്ബം ലോകവജ്ജം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികവേരാദിപടിഘാതായ, മാതുഗാമേന സംവിധാനം ദിട്ഠധമ്മികവേരാദിസംവരായ പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അപിചേത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ ദസഅത്ഥവസപകരണമേവ നിസ്സായ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

വത്ഥുവീതിക്കമേന യം, ഏകന്താകുസലം ഭവേ;

തം സങ്ഘസുട്ഠുഭാവായ, പഞ്ഞത്തം ലോകവജ്ജതോ.

പാരാജികാദിം,

പഞ്ഞത്തിജാനനേനേവ, യത്ഥാപത്തി ന അഞ്ഞഥാ;

തം ധമ്മട്ഠിതിയാ വാപി, പസാദുപ്പാദബുദ്ധിയാ.

ധമ്മദേസനാപടിസംയുത്തം ഇതരഞ്ച സേഖിയം, ഇദം പണ്ണത്തിസമ്ഭവം ലോകവജ്ജം നാമ. വത്ഥുനോ, പഞ്ഞത്തിയാ വാ വീതിക്കമചേതനായാഭാവേപി പടിക്ഖിത്തസ്സ കരണേ, കത്തബ്ബസ്സ അകരണേ വാ സതി യത്ഥ ആപത്തി പഹോതി, തം സബ്ബം ഠപേത്വാ സുരാപാനം പണ്ണത്തിവജ്ജന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഉക്കോടനകേ പാചിത്തിയം, ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ധമ്മികാനം കമ്മാനം ഛന്ദം ദത്വാ പച്ഛാ ഖീയനധമ്മം ആപജ്ജേയ്യ, പാചിത്തിയം (പാചി. ൪൭൫), യോ പന ഭിക്ഖു സങ്ഘേ വിനിച്ഛയകഥായ വത്തമാനായ ഛന്ദം അദത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമേയ്യ, പാചിത്തിയം (പാചി. ൪൮൦), യോ പന ഭിക്ഖു സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ചീവരം ദത്വാ പച്ഛാ ഖീയനധമ്മം ആപജ്ജേയ്യ…പേ… പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൪൮൫) ഏവമാദി സങ്ഘഫാസുതായ പഞ്ഞത്തം. ‘‘അഞ്ഞവാദകേ വിഹേസകേ പാചിത്തിയം (പാചി. ൧൦൧), പാരാജികാദീഹി അനുദ്ധംസനേ സങ്ഘാദിസേസാദി ച ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹായ, അനുപഖജ്ജനിക്കഡ്ഢനഉപസ്സൂതിസിക്ഖാപദാദി പേസലാനം ഫാസുവിഹാരായ, സബ്ബം ലോകവജ്ജം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായ, സബ്ബം പണ്ണത്തിവജ്ജം ദിട്ഠധമ്മികാനമേവ സംവരായ. സബ്ബം ഗിഹിപടിസംയുത്തം അപ്പസന്നാനം വാ പസാദായ പസന്നാനം വാ ഭിയ്യോഭാവായ ച. വിസേസേന അരിട്ഠസമണുദ്ദേസസിക്ഖാപദം, സാമഞ്ഞേന പച്ചയേസു മരിയാദപടിസംയുത്തഞ്ച സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ, ‘‘അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൮; അ. നി. ൮.൩൦) ആദിസുത്തമേത്ഥ സാധകം. ‘‘സിക്ഖാപദവിവണ്ണകേ (പാചി. ൪൩൯) മോഹനകേ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദി (പാചി. ൪൪൪) വിനയാനുഗ്ഗഹായ പഞ്ഞത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൯൦) ഇദം കിമത്ഥന്തി ചേ? അപ്പസന്നാനം പസാദായ, പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവായ ച. കഥം?

‘‘ഭൂതഗാമോ സജീവോതി, അവിപല്ലത്തദിട്ഠിനോ;

തസ്സ കോപനസഞ്ഞായ, പസാദോ ബുദ്ധസാവകേ.

‘‘നിജ്ജീവസഞ്ഞിതംപേതം, അകോപേന്തോ കഥം മുനി;

ജീവം കോപേയ്യ നിദ്ദോസോ, മച്ഛമംസാനുജാനനേ.

ഏവമ്പി –

‘‘തസ്സ കോപനസഞ്ഞായ, പസാദോ ബുദ്ധസാവകേ;

യതോ തിത്ഥകരാവിമേ, വിരതാ ഭൂതഗാമതോ;

ലോകസ്സ ചിത്തരക്ഖത്ഥം, തതോപി വിരതോ മുനീ’’തി. –

പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവോ ഹോതി.

വിവിത്തസേനാസനഭോഗതണ്ഹാവസേനനിജ്ജീവമിതാരക്ഖം;

ബുദ്ധോഭിനിന്നഞ്ച വിവജ്ജയന്തോ;

സിക്ഖാപദം തത്ഥ ച പഞ്ഞപേസി.

നിജ്ജീവസ്സാപി മംസസ്സ, ഖാദനകം യതിം പതി;

നിന്ദമാനം ജനം ദിസ്വാ, ഭൂതഗാമം പരിച്ചജി.

തികോടിപരിസുദ്ധത്താ, മച്ഛമംസാനുജാനനേ;

പടിച്ച മംസാനുജാനനം, കമ്മേ ദിട്ഠിപ്പസങ്ഗഭയാ.

അപരിക്ഖകസ്സ ലോകസ്സ, പരാനുദ്ദയതായ ച;

ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ, പാണാതിപാതപ്പസങ്ഗഭയാ.

തത്ഥ പരിയായവചനം അനുജാനി ഭഗവാ, ഉദ്ദിസ്സ കതം പടിക്ഖിപി പരസ്സ വാ പാപപ്പസങ്ഗഭയേന. ഇധ പന ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാപാഭാവഞാപനത്ഥം അത്തുദ്ദേസികം വിഹാരം, കുടിഞ്ച അനുജാനീതി വേദിതബ്ബം. പകിരിയന്തി ഏത്ഥ തേ തേ പയോജനവിസേസസങ്ഖാതാ അത്ഥവസാതി അത്ഥവസപകരണന്തി.

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.