൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൪. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൮. ആപത്തിഞ്ച സതിസമ്മോസായാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ കത്തബ്ബഞ്ച ന കരോതീതി ദീപേതി, ന ചത്താരി ഏവാതി വുത്തം ഹോതി. രട്ഠേകദേസോ ജനപദോ. ബുദ്ധകാലേ അരിട്ഠകണ്ടകാ സാസനപച്ചത്ഥികാ. ‘‘നാലം അന്തരായായാ’’തി വചനേന ഹി തേ ഭഗവതോ അസബ്ബഞ്ഞുതം ദീപേന്തി. പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ദസവത്ഥുദീപകാ വജ്ജിപുത്തകാ. തേ ഹി വിനയസാസനപച്ചത്ഥികാ. പരൂപഹാരാദിവാദാ പന സുത്തന്താഭിധമ്മപ്പച്ചത്ഥികാ. കേ പന തേ? ഏകച്ചേ മഹാസങ്ഘികാദയോ, ന സബ്ബേതി ദീപനത്ഥം ‘‘പരൂപഹാരാ…പേ… വാദാ’’തി വിസേസനവചനമാഹ. തത്ഥ യേ കുഹകാ പാപിച്ഛകാ അഭൂതം ഉല്ലപിത്വാ പടിലദ്ധവരഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ മുട്ഠസ്സതീ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ സുക്കവിസ്സട്ഠിം പത്താ, അഞ്ഞേഹി തം ദിസ്വാ ‘‘അത്ഥി അരഹതോ സുക്കവിസ്സട്ഠീ’’തി വുത്തേ ‘‘മാരകായികാ ഉപസംഹരന്തീ’’തി വത്വാ ജനം വഞ്ചേന്തി. യേ ച സമ്മാപടിപന്നാ അകുഹകാ, തേപി തം വചനം സുത്വാ കേചി തംദിട്ഠികാ ഹോന്തി അധിമാനിനോ ച. അത്തനോ സുക്കവിസ്സട്ഠിം പസ്സിത്വാപി നാധിമുച്ചന്തി, അനധിഗതേ അധികതസഞ്ഞിനോവ ഹോന്തി. തഥാ അത്ഥി അരഹതോ അഞ്ഞാണകങ്ഖാവിതരണാ നാമഗോത്താദീസു വിയ സച്ചേസു പരവിതരണാ പരേഹി പഞ്ഞത്താ നാമാനീതി അധിപ്പായോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ വിനയധരോ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം അരഹതോ അസുചി മുച്ചേയ്യ (കഥാ. ൩൧൩; മഹാവ. ൩൫൩). ദിട്ഠധമ്മാ…പേ… അപരപ്പച്ചയാ സത്ഥുസാസനേ’’തിആദീനി (മഹാവ. ൩൦) സുത്തപദാനി ദസ്സേത്വാ തേ സാസനപച്ചത്ഥികേസു നിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി അധിപ്പായോ. ഇതരേ ‘‘പരിയത്തി മൂല’’ന്തി വാദിനോ. ‘‘പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സമാനേ’’തി നിദാനവസേന വുത്തം. തഥാഗതസ്സ വിഭങ്ഗപദാനി സിദ്ധാനി. സിദ്ധേയേവ കിം ഇമസ്സ അങ്ഗാനി? ഗരഹിതുകാമതാ ഉപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദവിവണ്ണനഞ്ചാതി.

വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪൪. മോഹനസിക്ഖാപദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൨. രത്തചിത്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന. വിഹേഠേതുകാമം പന ദിസ്വാ ‘‘സചേ അഹം ഇമം മാരേമി, നത്ഥി മേ മോക്ഖോ’’തി ചിന്തേത്വാ കുപിതോ സത്തസഞ്ഞം പുരേക്ഖത്വാ പഹാരം ദേതി, തസ്സ യഥാവത്ഥുകമേവ.

പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൬. ‘‘കായം വാ കായപടിബദ്ധം വാ’’തി (പാചി. ൪൫൬) വചനതോ കായാദീസു യം ഉച്ചാരേതി, തം തലം നാമ. തലമേവ തലസത്തികം. പോഥനസമത്ഥട്ഠേന സത്തികന്തി ഏകേ. തം ‘‘ഉപ്പലപത്തമ്പീ’’തി ഇമിനാ നിയമേതി. ഏവം കുപിതാ ഹി കോപവസേന പോഥനാസമത്ഥതം അവിചാരേത്വാ യം കിഞ്ചി ഹത്ഥഗതം പടിക്ഖിപന്തി, സുഖസമ്ഫസ്സമ്പി ഹോതു, പാചിത്തിയമേവ. യസ്മാ പഹരിതുകാമതായ പഹടേ പുരിമേന പാചിത്തിയം. കേവലം ഉച്ചാരേതുകാമതായ ഉഗ്ഗിരണമത്തേ കതേ ഇമിനാ പാചിത്തിയം. ഇമിനാ പന വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരോ ദിന്നോ, തസ്മാ ന പഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടം. കിമിദം ദുക്കടം പഹാരപച്ചയാ, ഉദാഹു ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാതി? പഹാരപച്ചയാ ഏവ ദുക്കടം. പുരിമം ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി സദുക്കടം പാചിത്തിയം യുജ്ജതി. പുരിമഞ്ഹി ഉഗ്ഗിരണം, പച്ഛാ പഹാരോ. ന ച പച്ഛിമപഹാരം നിസ്സായ പുരിമം ഉഗ്ഗിരണം അനാപത്തിവത്ഥുകം ഭവിതുമരഹതീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ. ‘‘തേന പഹാരേന ഹത്ഥാദീസു യം കിഞ്ചി ഭിജ്ജതി, ദുക്കടമേവാ’’തി ഇമിനാപി പഹാരപച്ചയാ ദുക്കടം. ഉഗ്ഗിരണം യഥാവത്ഥുകമേവാതി സിദ്ധം, സുട്ഠു വീമംസിതബ്ബം. ‘‘തിരച്ഛാനാദീനം അസുചികരണാദീനി ദിസ്വാ കുജ്ഝിത്വാപി ഉഗ്ഗിരന്തസ്സ മോക്ഖാധിപ്പായോ ഏവാ’’തി വദന്തി.

തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൬൨. ഉപസമ്പന്നേ അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞീ അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേനാതി സുക്കവിസ്സട്ഠികായസംസഗ്ഗാദിനാ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ വത്ഥുനാതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി അനുപസമ്പന്നസ്സ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി നാമ അത്ഥി.

അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൬൮. ഊനവീസതിവസ്സോ മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ സയം സഞ്ഞായ തഥാ അമഞ്ഞന്തോ കുക്കുച്ചുപ്പാദനത്ഥം ‘‘മഞ്ഞേ’’തി വദന്തോ കിം മുസാവാദേന കാരേതബ്ബോതി? ന സിയാ അങ്ഗസമ്പത്തിയാ, ന ച കേവലം ‘‘മഞ്ഞേ’’തി ഇമിനാ നിയമതോ അങ്ഗസമ്പത്തി ഹോതി. പരമത്ഥവിഹിതം കത്ഥചി ഹോതി. ‘‘ഉദകം മഞ്ഞേ ആദിത്ത’’ന്തിആദിമ്ഹി പരോ കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേതു വാ, മാ വാ, തം അപ്പമാണന്തി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘കുക്കുച്ചുപ്പാദന’’ന്തി തസ്സ അധിപ്പായവസേന വുത്തന്തി.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൩. ഇമേസം സുത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘വചന’’ന്തി പാഠസേസോ. ഏകപരിച്ഛേദാനീതി സിയാ കിരിയാ സിയാ അകിരിയാതി ഇമിനാ നയേന ഏകപരിച്ഛേദാനി. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി അഞ്ഞവാദകപച്ചയാപത്തി കിരിയാ ച വിഹേസകപച്ചയാപത്തി അകിരിയാ ച, തദുഭയം പന ഏകസിക്ഖാപദന്തി കത്വാ തം അഞ്ഞവാദകസങ്ഖാതം സിക്ഖാപദം സിയാ കിരിയാ പഠമസ്സ വസേന, സിയാ അകിരിയാ ദുതിയസ്സ വസേനാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൪. ‘‘ധമ്മികാനം കമ്മാന’’ന്തി (പാചി. ൪൭൫) വചനതോ ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മികാനം കമ്മാനം ‘‘ഛന്ദം ദമ്മീ’’തി ഛന്ദം ദേന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ, ന പടിപത്തി. അധമ്മം നിസ്സായ ഖിയ്യതി, തം വാ ഉക്കോടേതി, അനാപത്തി നേവ ഹോതീതി? ന, തഥാ ഛന്ദദാനകാലേ അകത്വാ പച്ഛാ അധമ്മകമ്മഖിയ്യനാദിപച്ചയാ അനാപത്തിവാരേ വുത്തത്താ. അധമ്മേന വാ വഗ്ഗേന വാ ന കമ്മാരഹസ്സ വാ കമ്മകരണപച്ചയാ ആപത്തിമോക്ഖകരണതോ അവിസേസമേവ തഥാവചനന്തി ചേ? ന, ഛന്ദദാനകാലേ അധമ്മകമ്മകരണാനുമതിയാ അഭാവതോ, കാരകസ്സേവ വജ്ജപ്പസങ്ഗതോ ച. ഗണസ്സ ദുക്കടന്തി ചേ? പാരിസുദ്ധിഛന്ദദായകാവ തേ, ന ഗണോ അകമ്മപ്പത്തത്താ, പരിവാരേപി (പരി. ൪൮൨ ആദയോ) കമ്മവഗ്ഗേ കമ്മപ്പത്തഛന്ദദായകാ വിസും വുത്താ. തഥാപി അധമ്മകമ്മസ്സ ഛന്ദോ ന ദാതബ്ബോ ദേന്തേ അകപ്പിയാനുമതിദുക്കടതോ. തത്ഥ ഹി യോജനദുക്കടതോ ന മുച്ചന്തീതി നോ തക്കോതി ആചരിയോ.

കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൧. സന്നിപാതം അനാഗന്ത്വാ ചേ ഛന്ദം ന ദേതി, അനാപത്തീതി ഏകേ. ദുക്കടന്തി ഏകേ ധമ്മകമ്മന്തരായകരണാധിപ്പായത്താ. സങ്ഘമജ്ഝേ ഛന്ദം ദാതും ലഭതീതി കേചി. ദിന്നഛന്ദേ സങ്ഘമജ്ഝം പവിസിത്വാ പുന ഗതേപി ഛന്ദോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യാതി ചേ? പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. കസ്മാ? ‘‘അഹത്ഥപാസോ ഛന്ദാരഹോ’’തിആദീഹി വിരുജ്ഝനതോ. പാളിയം പന ദാതുകാമതായ ഹത്ഥപാസം അതിക്കമന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി കേചി.

ഛന്ദംഅദത്വാഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൪-൫. അദാസീതി അപലോകേത്വാ അദാസി. ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ തേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ അത്താനം പരിവജ്ജയിത്വാ ‘‘സങ്ഘോ’’തി അവത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹംസു. പരിണാമേന്തീതി നേന്തി. തത്ഥ ലാഭോതി പദുദ്ധാരകരണം ഇധ അനധിപ്പേതസ്സപി യസ്സ കസ്സചി അത്ഥുദ്ധാരവസേന ലാഭദീപനത്ഥം. ചീവരമേവ ഹി ഇധാധിപ്പേതം, തേനേവ ‘‘അഞ്ഞം പരിക്ഖാരം ദിന്നം ഖീയതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം. ദിന്നന്തി ച പരിക്ഖാരന്തി ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯൧. ഞാതകമ്പി പരസ്സ ദാതുകാമം അഞ്ഞസ്സ ദാപേതി, ആപത്തി ഏവ. സബ്ബത്ഥ ആപുച്ഛിത്വാ ദാതുകാമം യഥാസുഖം വിചാരേതും ലഭതി.

പരിണാമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.