൪. ഭോജനവഗ്ഗോ

൧. ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൦൩-൪. പൂഗസ്സാതി പൂഗേന. കുക്കുച്ചായന്തോതി നിസ്സരണേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബം, തം മയം ന ജാനാമാതി സന്നിട്ഠാനസ്സ കരണവസേന ‘‘കുക്കുച്ചായന്തോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി ആയസ്മാ ഉപാലി നയഗ്ഗാഹേന ‘‘അനാപത്തി ആവുസോ സുപിനന്തേനാ’’തി (പാരാ. ൭൮) ആഹ, തഥാ ഥേരോപി ‘‘അനാപത്തി ഗിലാനസ്സാ’’തി കസ്മാ ന പരിച്ഛിന്ദതീതി? അനത്താധികാരത്താ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ, ‘‘നായം അത്തനോ ഓകാസോ’’തി പടിക്ഖിത്തത്താ, സിക്ഖാപദസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ. പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദേ പരിപുണ്ണം കത്വാ പഞ്ഞത്തേയേവ ഹി സോ ഥേരോ ‘‘അനാപത്തി സുപിനന്തേനാ’’തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി വുത്തപദാനുസാരേനാതി. യസ്മാ ഓദിസ്സ അയാവദത്ഥേവ ദായകാനം പീളാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അനോദിസ്സ യാവദത്ഥോ’’തി വുത്തം.

൨൦൮. ‘‘അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകദിവസ’ന്തി ഏകംയേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി ച ‘‘ഏസേവ നയോതി വുത്തനയമേവ ദസ്സേതും ഗന്ത്വാ പച്ചാഗച്ഛന്തോ ഹീതിആദിമാഹാ’’തി ച ‘‘സുദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ പകതിഗമനേവ ഭുഞ്ജിതും ലഭതീ’’തി ച ‘‘അഗിലാനസ്സ ഗിലാനസഞ്ഞിനോ കായേന സമുട്ഠാതീ’’തി ച ലിഖിതം.

ആവസഥപിണ്ഡസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൦൯-൨൧൮. ഗുള്ഹപടിച്ഛന്നോതി അപാകടോവ. ഏകോ പുത്തേനാതി ഏകസ്സേകം ഭത്തം ‘‘അഹം അഞ്ഞേന നിമന്തിതോ’’തി ന വുച്ചതി. ‘‘സചേ ഏകതോ ഗണ്ഹന്തി , ഗണഭോജനം ഹോതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൧൭-൨൧൮) വുത്തത്താ ചത്താരോ ഉപാസകാ ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ വിസും വിസും നിമന്തേത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതാനം ചേ ദേന്തി, ഗണഭോജനം ഹോതി ഏവാതി ഏകേ, തം ന യുത്തം വിയ. ‘‘വിഞ്ഞത്തിതോ പസവനേ ഗണസ്സ ഏകതോ ഗഹണേ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, വിസും ഗഹണേ പണീതഭോജനസൂപോദനവിഞ്ഞത്തീഹീ’’തി ലിഖിതം. ‘‘വിഞ്ഞത്തിതോ പസവനം അട്ഠുപ്പത്തിവസേന അട്ഠകഥായം അനുഞ്ഞാതം. സൂപോദനാദിവസേന തത്ഥ ആപത്തി ഏവാ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം. കസ്മാ? പരിവാരേ (പരി. ൧൬൮) ഏവ ദ്വിന്നം ആകാരാനം ആഗതത്താ, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ‘‘അനുഞ്ഞാത’’ന്തി ദുവുത്തം. അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ പാകടന്തി ‘‘പദഭാജനേ ന വുത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബം. ഏകതോ ഗണ്ഹന്തീതി ഗഹിതഭത്താപി അഞ്ഞേ യാവ ഗണ്ഹന്തി, താവ ചേ തിട്ഠന്തി, ഏകതോ ഗണ്ഹന്തിയേവ നാമ. ‘‘ഗച്ഛതി ചേ, അനാപത്തീ’’തി വദന്തി.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘പടിഗ്ഗഹണമേവ ഹേത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം, അഥ കസ്മാ പാളിയം ‘‘ഗണഭോജനം നാമ യത്ഥ ചത്താരോ…പേ… ഭുഞ്ജന്തി, ഏതം ഗണഭോജനം നാമാ’’തി (പാചി. ൨൧൮) വുത്തന്തി? വുച്ചതി – യത്ഥാതി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ചത്താരോതി ഗണസ്സ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദനിദസ്സനം. പഞ്ചന്നം ഭോജനാനന്തി ആപത്തിപ്പഹോനകഭോജനനിദസ്സനം. അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതാതി അകപ്പിയനിമന്തനനിദസ്സനം. നിമന്തനവസേനേവ പന ഗണഭോജനസ്സ വുത്തത്താ ‘‘നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തീതി വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഞ്ഞതരം ഭോജനം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി പന ന വുത്തം അട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ പാകടത്താ. യം ഭുഞ്ജന്തീതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഭുഞ്ജന്തീതി പടിഗ്ഗാഹകനിയമവചനം. ന ഹി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ഭിക്ഖൂ ഭുഞ്ജന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ഗണസ്സ യതോ പടിഗ്ഗഹിതാഹാരഭോജനഹേതു പാചിത്തിയ’’ന്തി. ആഗന്തുകപട്ടം മോഘസുത്തേന സിബ്ബിത്വാ ഠപേന്തി, തത്ഥ അനുവാതേ യഥാ ഏകതലം ഹോതി, തഥാ ഹത്ഥേഹി ഘട്ടേതി. വലേതീതി ആവട്ടേതി. പരിവത്തനന്തി സുത്തം ഗണ്ഹന്താനം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സുത്തപരിവത്തനം കരോതി, പട്ടം സിബ്ബന്താനം സുഖസിബ്ബനത്ഥം പട്ടപരിവത്തനഞ്ച. നവചീവരകാരകോ ഇധാധിപ്പേതോ, ന ഇതരോതി. ‘‘ബിമ്ബിസാരം ആപുച്ഛിത്വാ സമ്ഭാരേ കയിരമാനേയേവ കാലാ അതിക്കന്താ, പച്ഛാ ഗണഭോജനസിക്ഖാപദേ പഞ്ഞത്തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛീ’’തി വദന്തി, അഞ്ഞഥാ അട്ഠകഥായ വിരുജ്ഝനതോ.

൨൨൦. ‘‘ദ്വേ തയോ ഏകതോതി യേപി അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയിത്വാ’’തിആദിവചനേന അകപ്പിയനിമന്തനപച്ചയാ ഏവ അനാപത്തി, വിഞ്ഞത്തിതോ ആപത്തിയേവാതി ദീപേതി. അനിമന്തിതോ ചതുത്ഥോ യസ്സ തദേതം അനിമന്തിതചതുത്ഥം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പവേസേത്വാതി നിസീദാപേത്വാ. ചീവരദാനസമയലദ്ധകചതുക്കം ചീവരകാരസമയലദ്ധകചതുക്കന്തി ഏവമാദീനി. താനി ചാതി യേഹി ഭോജനേഹി വിസങ്കേതോ നത്ഥി, താനി. മഹാഥേരേതി ഉപസമ്പന്നേ. അട്ഠത്വാതി ഠിതേന നിമിത്തം ദസ്സിതം ഹോതി. തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാതി രഥികാദീസു ഭിക്ഖുസമീപേ ഗന്ത്വാ. ഇമസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ കത്ഥചി പോത്ഥകേ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചീവരദാനസമയേ ഗണഭോജനം ഭുഞ്ജിതും. ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂന’’ന്തി പാഠോ ദിസ്സതി. കത്ഥചി ‘‘ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി പാഠോ, അയം സോഭനോ.

ഗണഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൨൧. അധിട്ഠിതാതി നിച്ചപ്പവത്താ. ബദരചുണ്ണസക്കരാദീഹി യോജിതം ബദരസാളവം. കിരകമ്മകാരേനാതി കിരസ്സ കമ്മകാരേന.

൨൨൬. ‘‘വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഏത്ഥാഹു പോരാണത്ഥേരാ ‘‘ഭഗവതോ സമ്മുഖാ അവികപ്പേത്വാ ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ രഥികായ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ വികപ്പേസി, വികപ്പേന്തേന പന ‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’തി വത്തബ്ബം, ഇതരേന വത്തബ്ബം ‘തസ്സ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’’തി. പഞ്ചസുസഹധമ്മികേസൂതി സമ്മുഖാ ഠിതസ്സ സഹധമ്മികസ്സ യസ്സ വികപ്പേതുകാമോ, തം സഹധമ്മികം അദിസ്വാ ഗഹട്ഠസ്സ വാ സന്തികേ, സയമേവ വാ ‘‘പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു ഇത്ഥന്നാമസ്സ വികപ്പേമീ’’തി വത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഏകേ, ഏവം സതി ഥേരോ തസ്മിംയേവ നിസിന്നോവ തഥാ വാചം നിച്ഛാരേത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി തക്കോ ദിസ്സതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന പരമ്മുഖാ വികപ്പനാവ വുത്താ, സാ ‘‘തേന ഹാനന്ദ, വികപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഇമിനാ സമേതി, തഥാപി മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘തസ്മാ യോ ഭിക്ഖു പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു അഞ്ഞതരസ്സ ‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം തുയ്ഹം ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം സമ്മുഖാ വാ ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’തി വാ ‘വികപ്പേമീ’തി വാ ഏവം പരമ്മുഖാ വാ’’തി വചനതോ സഹധമ്മികസ്സ സന്തികേ ഏവ വത്തബ്ബം, ന സയമേവാതി ദിസ്സതി. യസ്മാ അയം പച്ഛിമനയോ പോരാണഗണ്ഠിപദേനപി സമേതി, തസ്മാ ഇധ മാതികാട്ഠകഥാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘തേ മനുസ്സാ…പേ… ഭോജനമദംസൂ’’തി വചനതോ അകപ്പിയനിമന്തനം പഞ്ഞായതി, തഥാപി ഥേരസ്സ കുക്കുച്ചുപ്പത്തികാരണേന ഭത്തേന സോ നിമന്തിതോതി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ പരതോ ‘‘ദ്വേ തയോ നിമന്തനേ ഏകതോ ഭുഞ്ജതീ’’തി വചനേന, അനാപത്തിവാരേന ച വിരുജ്ഝതി.

൨൨൯. ഏത്ഥായം വിചാരണാ – ‘‘അഞ്ഞോ മനുസ്സോ പത്തം ഗണ്ഹാതി, ന ദാതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ അപരഭാഗേ അകപ്പിയനിമന്തനേന നത്ഥി പയോജനം, പുബ്ബഭാഗേയേവ അകപ്പിയനിമന്തനേന പയോജനന്തി സ്വേപി ഭന്തേ ആഗച്ഛേയ്യാഥാതി ഏത്ഥ കതരം അകപ്പിയനിമന്തനം, തസ്മാ അധിപ്പായോ ചേത്ഥ പമാണന്തി. ന, ‘‘പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തീ’’തി വചനതോതി. തത്ഥ ‘‘സ്വേപി ഭന്തേ’’തി ഏത്ഥ യഥാ വചനമത്തം അഗ്ഗഹേത്വാ അകപ്പിയനിമന്തനക്കമേന അത്ഥോ ഗഹിതോ, തഥാ ‘‘പിണ്ഡായ ചരിത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി അന്തരാ അകപ്പിയനിമന്തനേന ലദ്ധഭത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പിണ്ഡായ ഹി ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഏത്ഥ, ഭന്തേ, ഭത്തം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദിന്നമ്പി അകപ്പിയനിമന്തനേന ലദ്ധം നാമ ഹോതി. വോഹാരേന പന ‘‘പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ഗണഭോജനേ വുത്തനയേനേവ പഞ്ചഹി ഭോജനേഹി നിമന്തിതസ്സ…പേ… പരസ്സ പരസ്സ ഭോജനേ’’തി വുത്തവചനവിരോധോ. ഇദഞ്ഹി വചനം യേന പഠമം നിമന്തിതോ, തതോ പഠമനിമന്തിതം ആദായ ഗതോ പരസ്സ പരസ്സ നിമന്തനകദായകസ്സ ഭോജനേതി അത്ഥപരിദീപനതോ നിമന്തനതോ ലദ്ധഭത്തസ്സ ഭോജനേയേവ ആപത്തീതി ദീപേതി. ‘‘ദ്വേ തയോ നിമന്തനേ ഏകതോ’’തി വചനേനപി സമേതി, അഞ്ഞഥാ ‘‘യേന നിമന്തിതോ, തസ്സ ഭോജനതോ പരസ്സ ഭോജനേ’’തി ഏത്തകം വത്തബ്ബം സിയാ, പാളിയം വാ ‘‘നിമന്തനേന ഏകതോഭുഞ്ജതീ’’തി ഏത്തകം വത്തബ്ബം സിയാ. ദുതിയനിമന്തനസ്സ പഠമഭോജനേ ആപത്തിപ്പസങ്ഗനിവാരണത്ഥം ‘‘യേന യേനാ’’തിആദി വുത്തം. നിമന്തനപടിപാടിയാ ഭുഞ്ജതീതി പാളീതി ചേ? ന, ‘‘അനാപത്തി നിച്ചഭത്തേ’’തിആദിപാളിവിരോധതോ.

ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം കസ്മാ ഭുഞ്ജിതും ന ലഭതീതി ചേ? ‘പരമ്പരഭോജനം നാമ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരേന ഭോജനേന നിമന്തിതോ, തം ഠപേത്വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ഏതം പരമ്പരഭോജനം നാമാ’തി വുത്തത്താ’’തി ലിഖിതം. യദി ഏവം നിച്ചഭത്താദികമ്പി ന വട്ടതീതി ആപജ്ജതീതി നിച്ചഭത്താദി ഓദിസ്സകന്തി ചേ? തം ന, തദഞ്ഞസ്സ അത്തനോ ധനേന നിപ്ഫന്നസ്സ, സങ്ഘതോ ലദ്ധസ്സ വാ പാതോ പചനകയാഗു ചേ ഘനാ ഹോതി, തസ്സാപി, ഏകകുടികം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതോ ഭിക്ഖാചരിയവസേന ലഭിതബ്ബനിച്ചഭത്തസ്സ ച അകപ്പിയഭാവപ്പസങ്ഗതോ. തത്ഥ ഭിക്ഖാചരിയവസേന ലദ്ധം ന കപ്പതി നിമന്തനകാനം അപ്പസാദാവഹനതോതി ചേ? ന, ‘‘പഞ്ച ഭോജനാനി ഠപേത്വാ സബ്ബത്ഥ അനാപത്തീ’’തി വചനവിരോധതോ. ഖാദനീയമ്പി ഹി പരസ്സ ഖാദിത്വാ ഭുത്തത്താ നിമന്തനഭോജനം അഭുഞ്ജന്തോ അപ്പസാദം കരോതി ഏവ, തസ്മാ അപ്പസാദാവഹം അപ്പമാണം, തസ്മാ നിച്ചഭത്താദി ഓദിസ്സകം ന സമ്ഭവതി. അപിച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സദ്ധിം ഇധ വുത്തനയേന സംസന്ദിത്വാ യം യം ഖമതി, തം തം ഗഹേതബ്ബന്തി സബ്ബോപി കേസഞ്ചി ആചരിയാനം വിനിച്ഛയോ. ആചരിയസ്സ പന വിനിച്ഛയോ അന്തേ ആവി ഭവിസ്സതി. ‘‘ഖീരം വാ രസം വാ പിവതോ അമിസ്സമ്പീതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഹേട്ഠാ ഓദനേനാമിസ്സേത്വാ ഉപരി തിട്ഠതീ’’തി ലിഖിതം.

മഹാഉപാസകോതി ഗേഹസാമികോ. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘ആപത്തീ’’തി വചനേന കുരുന്ദിയം ‘‘വട്ടതീ’’തി വചനം വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി. ‘‘ദ്വിന്നമ്പി അധിപ്പായോ മഹാപച്ചരിയം വിചാരിതോ’’തി ലിഖിതം. ‘‘ചാരിത്തതോതി ‘സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ’തി പരതോ വത്തബ്ബതോ’’തി വുത്തം. വചീകമ്മം അവികപ്പനം. ഏത്ഥ ‘‘മഹാഉപാസകോ ഭിക്ഖൂ നിമന്തേതി…പേ… പച്ഛാ ലദ്ധം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി. പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധഭത്തം ഭുഞ്ജതി, ആപത്തീ’’തി അട്ഠകഥായം വചനതോ, ‘‘കാലസ്സേവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി പാളിതോ, ഖന്ധകേ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞത്ര നിമന്തനേ അഞ്ഞസ്സ ഭോജ്ജയാഗു പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, യോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൨൮൩) വചനതോ ച നിമന്തേത്വാ വാ പവേദേതു അനിമന്തേത്വാ വാ, പഠമഗഹിതനിമന്തനസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഠമനിമന്തനഭോജനതോ അഞ്ഞം യം കിഞ്ചി പരസന്തകം ഭോജനം പരമ്പരഭോജനാപത്തിം കരോതി. അത്തനോ സന്തകം, സങ്ഘഗണതോ ലദ്ധം വാ അഗഹട്ഠസന്തകം വട്ടതി, നിമന്തനതോ പഠമം നിബദ്ധത്താ പന നിച്ചഭത്താദി പരസന്തകമ്പി വട്ടതി. ഖന്ധകേ ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ…പേ… യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൨൮൩) വചനം പരസന്തകഭോജനവുത്തനിയമനം. തതോ ഹത്ഥകോവ നോ തക്കോതി ആചരിയോ.

പരമ്പരഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൧-൩. പടിയാലോകന്തി പച്ഛിമം ദേസം. പൂവഗണനായാതി അതിരിത്തപൂവഗണനായാതി അത്ഥോ. സചേ ‘‘അപാഥേയ്യാദിഅത്ഥായ സജ്ജിത’’ന്തി സഞ്ഞായ ഗണ്ഹാതി, അചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ ആപത്തി ഏവ. അഥ ഉഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹാതി, ന മുച്ചതിയേവ. അസംവിഭാഗേ പന അനാപത്തി അകപ്പിയത്താ. അചിത്തകതാ പഞ്ഞത്തിജാനനാഭാവേനേവ, ന വത്ഥുജാനനാഭാവേനാതി ഏകേ. ന, മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘പാഥേയ്യാദിഅത്ഥായ സജ്ജിതഭാവജാനന’’ന്തി അങ്ഗേസു അവുത്തത്താ. പോരാണഗണ്ഠിപദേ പനേവം വുത്തം ‘‘ഏകേന വാ അനേകേഹി വാ ദ്വത്തിപത്തപൂരേസു ഗഹിതേസു തേസം അനാരോചനേന വാ സയം വാ ജാനിത്വാ യോ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ദുക്കടം. ഏകതോ തീസു, ചതൂസു വാ പവിട്ഠേസു ഏകേന ചേ ദ്വേപത്തപൂരാ ഗഹിതാ, ദുതിയേ ദ്വേ ഗണ്ഹന്തേ പഠമോ ചേ ന നിവാരേതി, പഠമസ്സ പാചിത്തിയം. നിവാരേതി ചേ, അനാപത്തി, ദുതിയസ്സേവ ദുക്കട’’ന്തി. സചേ സഞ്ചിച്ച ന വദതി, പോരാണഗണ്ഠിപദേ വുത്തനയേന പാചിത്തിയം, മാതികാട്ഠകഥാവസേന (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ദുക്കടം. ‘‘അതിരേകപടിഗ്ഗഹണ’’ന്തി തത്ഥ പഞ്ചമം അങ്ഗം വുത്തം, തസ്മാ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ ന പാചിത്തിയം, കത്തബ്ബാകരണതോ പന ദുക്കടം. അഞ്ഞഥാ കിരിയാകിരിയം ഇദം ആപജ്ജതി, അനിവാരണം, അനാരോചനം വാ ഛട്ഠങ്ഗം വത്തബ്ബം സിയാ. ഏകനികായികാനം വാതി ഏത്ഥ ‘‘ആസന്നവിഹാരഭിക്ഖൂ, ആസന്നആസനസാലാഗതാ വാ സചേ വിസഭാഗേഹി ആനീതം ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ‘ആരാമികാദീനംയേവ വാ ദാപേന്തീ’തി ജാനാതി, യത്ഥ പരിഭോഗം ഗച്ഛതി, തത്ഥ ദാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ദ്വത്തിപത്തപൂരാ’തി വചനതോ പച്ഛിആദീസു അധികമ്പി ഗണ്ഹതോ അനാപത്തീ’’തി കേചി വിനയധരമാനിനോ വദന്തി, തം തേസംയേവ നിസീദതു, ആചരിയാ പന ‘‘പച്ഛിആദീസുപി ഉക്കട്ഠപത്തസ്സ പമാണവസേന ദ്വത്തിപത്തപൂരാ ഗഹേതബ്ബാ. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദകഥാ ഹേസാ’’തി വദന്തി.

കാണമാതാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഠമപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൩൬. യാവദത്ഥപവാരണായ പവാരിതാ കിഞ്ചാപി ‘‘പവാരിതാ’’ഇച്ചേവ അധിപ്പേതാ അട്ഠുപ്പത്തിയാവ, അഥ ഖോ പച്ഛിമാവ ഇധാധിപ്പേതാ.

൨൩൭. ‘‘അലമേതം സബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അതിരിത്തം നാമ ഹോതി. ഭിക്ഖുസ്സ ഇദമ്പി തേ അധികം, ഇതോ അഞ്ഞം ന ലച്ഛതീതി കിര അത്ഥോ.

൨൩൮-൯. ‘‘അസനം പഞ്ഞായതീ’’തി ഏതേനേവ ‘‘ഭുത്താവീ’’തി ഏതസ്സ സിദ്ധത്താ വിസും അത്ഥസിദ്ധി നത്ഥി. യദി അത്ഥി, അങ്ഗാനം ഛക്കത്തദസ്സനന്തി. വുത്തമ്പി ചേതന്തിആദി പവാരണങ്ഗാനം പഞ്ചകത്തദസ്സനം. വരകോതി യോ കോചി വരകോ. ‘‘പവാരണം പന ജനേതിയേവാതി വിസും സിത്ഥം വോദകം കരോന്തി, പവാരണം ന ജനേതി. യാഗും വാ പിവന്തോ പഠമം ഉദകം പിവതി, വട്ടതി. അവസിട്ഠം ഹേട്ഠാസിത്ഥം പവാരണം ന ജനേതീ’’തി ലിഖിതം. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘ജനേതിയേവാ’’തി വദതി, തം ന ഇച്ഛന്തി ആചരിയാ. ഭജ്ജിതപിട്ഠന്തി തണ്ഡുലചുണ്ണമേവ. ഭജ്ജിതസത്തുയോ പിണ്ഡേത്വാ കതമോദകോ സത്തുമോദകോ.

‘‘യാഗുസിത്ഥമത്താനേവ ദ്വേ…പേ… പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതീ’’തി വുത്തത്താ പരചങ്കമച്ഛാദയോ പക്ഖിപിത്വാ പക്കയാഗും പിവന്തോ സചേ അഞ്ഞം താദിസംയേവ പടിക്ഖിപതി, പവാരണാ ന ഹോതീതി കിര ധമ്മസിരിത്ഥേരോ. സചേ അഞ്ഞം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കസ്മാ? അസനസങ്ഖാതസ്സ വിപ്പകതഭോജനസ്സാഭാവതോ. ഭോജനസാലായം ഭുഞ്ജന്തോ ചേ, അത്തനോ അപാപുണനകോട്ഠാസം അഭിഹടം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി. കാമം പടിക്ഖിപതി, പത്തേ പന ആരാമികോ ആകിരതി, തതോ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ഇദഞ്ഹി ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠഅനേസനായ ഉപ്പന്നേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. യഥാ ഹി സങ്ഘതോ ഉദ്ധടപിണ്ഡം ദുസ്സീലോ ദേതി, തം പടിക്ഖിപതി, ന പവാരേതി, ഏവംസമ്പദമിദം. ‘‘വിസഭാഗോ ലജ്ജീ ചേ ദേതി, തം തേന സമ്ഭോഗം അകത്തുകാമതായ പടിക്ഖിപതി, പവാരേതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. പരിവേസനായാതി ഭത്തഗ്ഗേ. ‘‘മംസേന രസം, മംസഞ്ച രസഞ്ച മംസരസന്തി ആപജ്ജനതോ ‘മംസരസ’ന്തി വുത്തേ പടിക്ഖേപതോ ഹോതി, മംസസ്സ രസം മംസരസന്തി വിഗ്ഗഹോ നാധിപ്പേതോ’’തി വുത്തം. മംസകരമ്ബകോ നാമ…പേ… വട്ടതീതി സുദ്ധയാഗു ഏവ ഹോതി. അപ്പവാരണമിസ്സകകരമ്ബകോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ന പവാരേതി, തേന വുത്തം പരതോ ‘‘ഇദഞ്ച കരമ്ബകേന ന സമാനേതബ്ബ’’ന്തിആദി, തസ്മാ ‘‘തം അഭിഹരിത്വാ കഞ്ജിയം ഗണ്ഹഥാ’തി വദന്തം പടിക്ഖിപതി, പവാരണാ ന ഹോതീ’’തി ച ‘‘മിസ്സകയാഗും ഗണ്ഹഥാ’തി അവുത്തത്താ ‘സമ്മിസ്സിതം വിസും കത്വാ ദേതീ’തി വുത്തത്താ’’തി ച വുത്തം, യസ്മാ യാഗുമിസ്സകന്തി ഏത്ഥ പദദ്വയേ പവാരണാരഹസ്സ നാമഗ്ഗഹണം നത്ഥി, തസ്മാ തത്ര ചേ യാഗു ബഹുതരാ വാ ഹോതി സമസമാ വാ, ന പവാരേതി. കസ്മാ? തത്ഥ അഭിഹാരകപടിക്ഖേപകാനം യാഗുസഞ്ഞത്താ. യാഗു ചേ മന്ദാ, ഭത്തം ബഹുതരം, പവാരേതി. കസ്മാ? തേസം ഉഭിന്നമ്പി തത്ഥ ഭിന്നസഞ്ഞത്താതി തക്കോ ആചരിയസ്സ. ഭത്തമിസ്സകേ പവാരണാരഹസ്സ നാമസ്സ സബ്ഭാവതോ സബ്ബദാ പവാരേതി ഏവ. മിസ്സകേ പന വുത്തനയേന കാരണം വത്തബ്ബം. വിസും കത്വാ ദേതീതി യഥാ ഭത്തസിട്ഠം ന പതതി, തഥാ ഗാള്ഹം ഹത്ഥേന പീളേത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ ദേതി.

അകപ്പിയകതന്തി ഏത്ഥ ‘‘കപ്പിയം അകാരാപിതേഹി കദലിപ്ഫലാദീഹി സദ്ധിം അതിരിത്തം കപ്പിയം കാരാപേത്വാപി തം കദലിപ്ഫലാദിം ഠപേത്വാ അവസേസം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. അമിസ്സകരസത്താ പുന താനി കപ്പിയം കാരാപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ ഠപേത്വാ അതിരിത്തം കാരേത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. കസ്മാ? പുബ്ബേ തേസു വിനയകമ്മസ്സ അനാരുള്ഹത്താ’’തി വദന്തി. ‘‘ഭുത്താവിനാ ച പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന കത’’ന്തി വചനതോ ഭുത്താവിനാ അപ്പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന കത്തബ്ബന്തി സിദ്ധം, തസ്മാ ‘‘പാതോവ അദ്ധാനം ഗച്ഛന്തേസു ദ്വീസു ഏകോ പവാരിതോ അവുട്ഠിതോ തത്ഥ നിസീദതി, സോ ഇതരേന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ഭിക്ഖം അത്തനാ അഭുത്വാപി ‘അലമേതം സബ്ബ’ന്തി കാതും ലഭതി ഏവാ’’തി വുത്തം, തം സുക്കപക്ഖേ ‘‘ഭുത്താവിനാ കതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാവ സിദ്ധം, തസ്മിം പക്ഖേ അത്തനോ സത്തങ്ഗാനി ന പൂരേന്തി, കണ്ഹപക്ഖേ പടിഭാഗേന സത്ത വുത്താനീതി വേദിതബ്ബം. ഭുത്താവിനാ അപ്പവാരിതേന ആസനാ വുട്ഠിതേന, അവുട്ഠിതേന വാ കതം ഹോതി, വട്ടതി. ‘‘പവാരിതേന ആസനാ അവുട്ഠിതേനേവാ’’തി ഇമം പന അത്ഥവികപ്പം ദീപേതും ‘‘സത്തങ്ഗാനി വുത്താനീ’’തിപി വത്തും വട്ടതി. സോ പുന കാതും ന ലഭതി പഠമം കതസ്സ പുന തേനേവ കത്തബ്ബപ്പസങ്ഗതോ. യഞ്ച അകതം, തം കത്തബ്ബന്തി ഹി വുത്തം. അഥ സോവ പഠമോ പുന കത്തുകാമോ ഹോതി, അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ പുബ്ബേ അകതം കാതും ലഭതി. ദുതിയോ പഠമഭാജനേപി കാതും ലഭതി. ‘‘യേന അകതം, തേന കാതബ്ബ’’ന്തി ഹി വുത്തം. ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ ‘‘യേന യം പഠമം കപ്പിയം കതം, തമേവ സോ പുന കാതും ന ലഭതി, അഞ്ഞേന കാതബ്ബ’’ന്തി ലിഖിതം. തത്ഥ തന്തി തം പഠമം കതന്തി അത്ഥോ. പേസേത്വാ കാരേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നോ ചേ ഗതോ, തത്രട്ഠേന ഏകേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗാഹേത്വാ അപരേന കാരേതബ്ബന്തി തത്ഥ ഏകോവ ഏവമേവ കാതും ന ലഭതീതി. ‘‘യം കിഞ്ചി ഗിലാനം ഉദ്ദിസ്സാ’തിആദിവചനതോ വിഹാരാദീസു ഗിലാനസ്സ പാപുണനകോട്ഠാസമ്പി ഗിലാനാതിരിത്തം നാമ, തസ്മാ വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ആഹാരത്ഥായാതി വികാലേ ഏവാതി ഏകേ.

൨൪൧. കായകമ്മം അജ്ഝോഹരണതോ. വചീകമ്മം വാചായ ‘‘അതിരിത്തം കരോഥ ഭന്തേ’’തി അകാരാപനേനാതി വേദിതബ്ബം.

പഠമപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൪൩. സാധാരണമേവാതി സബ്ബപവാരണാനം സാധാരണം ‘‘യാവത്തകം ഇച്ഛസീ’’തി ഇദം.

ദുതിയപവാരണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൪൭-൯. നടാനം നാടകാനി നടനാടകാനി, സീതാഹരണാദീനി. മൂലഞ്ച തം ഖാദനീയഞ്ചാതി മൂലഖാദനീയം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പിട്ഠന്തി ചുണ്ണം. ഖാരകമൂലന്തി യൂപസമൂലം. ചച്ചുമൂലം നേളിയമൂലം. തമ്ബകം വചം. തണ്ഡുലേയ്യകം ചൂളകുഹു. വത്ഥുലേയ്യകം മഹാകുഹു. വജകലി നികോട്ഠം. ജജ്ഝരീ ഹിരതോ.

കോട്ഠം ജരട്ഠം വുച്ചതി. ഗണ്ഠി മുഹുകുലമുദു വിചയത്ഥ വജമുജു വദുളവി.

വജ്ജയേതിമേ കിംസുകം, ഹലിദ്ദി. കസേരുകോ, കടിബലവന്തി തസ്സ നാമം. അമ്ബാടകം അമൂലകം പിഢല കക്കുല. മസാലു കിനള. ആലുവ കളി തഡ്ഢിഅളി അലസ കടിസ്സല നമേദതി മേര. സിഗ്ഗു സീരി കോള കാലകം നേകളവി. ഖീരവല്ലികന്ദോ തുമൂരോരിയോ ഹോതി. സങ്ഖതോ ധോവനമേവ. അയം ‘‘പരിസങ്ഖാരോ’’തി ലിഖിതം. ഖീരകാകോലീ കിരികവേളി. ജീവികം ജീവിഹി. ഉസഭക ഉമ്മസുവിയി.

ഹിന്താലം കിതിലി. കുന്താല തോഹോ തിലിസതാ പദികളിരോ പടസേവലകളി. കരമന്ദകം കരമ്ബ ദണ്ഡോകിര ഉദകജോതി കണ്ഡകോ. ‘‘സിങ്ഘതകോതിപി വുച്ചതീ’’തി ലിഖിതം. ഫഗ്ഗവ ഹകിളി. നത്തമാലന്തി കരഞ്ജി.

സേല്ലു ലോഹോലിയം. കാസമദ്ദക കുദുവവലി അനസികിന. ഉമ്മാദിയ മേലേലിദിയ. ചീനമുഗ്ഗോ വേനമുത്തി ഹുരമുഗ്ഗ. രാജമാസോ മാഹവിലിതി. അഗ്ഗിമന്തോ മുഞ്ചി. സുനിപണ്ണകോ തിപിലവനിനാളികാ തിലക. ഭൂമിയം ജാതലോണീതി ഏത്ഥ ലോണീനാമസ്സ സാധാരണത്താ ‘‘ഭൂമിയ’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ബ്രഹ്മീപത്തം ദേമേതേയേ പണസാ. ‘‘ദീപവാസിനോ വദന്തീ’’തി സിഥിലം കത്വാ കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? ‘‘ഖാദനീയത്ഥം ഫരതീതി ലക്ഖണേന അസമാനത്താ’’തി വുത്തം. പദേലിവിനിതേകി. സുലസിപണ്ണന്തി തസാപലികം.

അഗന്ധികപുപ്ഫം കരിസ്സയേതി ചേകവാദിദപുപ്ഫം ചേലേപതിമലം. ജീവന്തീപുപ്ഫം ജീവിതന്ദിഗമല. ബകുല മുഥുവല. കുയ്യക പുനപുന്നാമപുന്നരാ, ജാതിസുമന. നവമാലികാ ചേഹേമല.

തിന്തിണിക കചിനീ വിലേയി. മാതുലുങ്ഗ ലവനോ. പുസ്സഫല സുപുലി. തിമ്ബരൂസക തിഗിബ്ബേരേഹിതി സുസതുധുത. തിപുസവാതിങ്ഗണ ധുതതികേണ പടിയി. ചോച വരിയിയേലി. മോച അതിരേലി. ഗോട്ഠഫലം പൂവഫലന്തി ഏകേ. കോട്ഠസേ കിര അച്ഛിവ.

അസമുസ്സി ബിമ്ബ ഇതി കേചി. കാസ്മരീതി സേപണ്ണി. അതിതേമേതി കരിയമേതിസ്സ. ജാതിഫലം കതംമേതി. കടുകഫലം തിരിരക.

തരുണഫലം കിരിഉപുലു. പോക്ഖരട്ഠി കിഞ്ചക്ഖട്ഠി. സിദ്ധത്ഥകം സാസപം സേതവണ്ണം. രാജികം രത്തം ഹോതി.

ഹിങ്ഗും ഹിങ്ഗുജതുന്തി സബ്ബാപി ഹിങ്ഗുവികതിയോ. ഏത്ഥ ഹിങ്ഗുജതു നാമ പത്തസാഖാ പചിത്വാ കാതബ്ബാ. സാഖാ പചിത്വാ കതാ സിപാടികാ. അഞ്ഞേഹി മിസ്സേത്വാ കതാതി കേചി. തകം കട്ഠജന്തി അഗ്ഗികേളിനി. നികിതിസ്സാകാലേസയോ. തിമേര, തകപത്തി പസാഖാപത്തേ പചിത്വാ കാതബ്ബാ. ‘‘തകപണ്ണി സാവതി ഏവ കാതബ്ബാ’’തി ലിഖിതം.

വികാലഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൫൩. അപരജ്ജു സന്നിധി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. അജ്ജ പടിഗ്ഗഹിതന്തി ന കേവലം പടിഗ്ഗഹിതമേവ, അഥ ഖോ ഉഗ്ഗഹിതകമ്പി, തേനേവ അട്ഠകഥായം ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏവം സന്നിധികതം യം കിഞ്ചി യാവകാലികം വാ യാമകാലികം വാ അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ താവ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം. യദി തം പഠമമേവ പടിഗ്ഗഹിതം, ‘‘പടിഗ്ഗഹണേ താവാ’’തി ന വത്തബ്ബം, തസ്മാ വേദിതബ്ബമേതം ‘‘അത്തനോ കാലേ ഗഹിതം അജ്ജ പടിഗ്ഗഹിത’ന്തി വുത്ത’’ന്തി.

ഏത്ഥാഹ – യഥാ പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി ഉഗ്ഗഹിതകാനി അനധിപ്പേതാനി. സത്താഹാതിക്കമേ അനാപത്തി അനജ്ഝോഹരണീയത്താ, തഥാ ഇധാപി ഉഗ്ഗഹിതകം നാധിപ്പേതന്തി? ഏത്ഥ വുച്ചതി – ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൬൧൮ ആദയോ) ഉഗ്ഗഹിതകം നാധിപ്പേതന്തി യുത്തം അത്തനോ കാലാതിക്കമനമത്തേന തത്ഥ ആപത്തിപ്പസങ്ഗതോ. ഏത്ഥ ന യുത്തം അത്തനോ കാലാതിക്കമനമത്തേന ആപത്തിപ്പസങ്ഗാഭാവതോ. അജ്ഝോഹരണേനേവ ഹി ഏത്ഥ ആപത്തീതി അധിപ്പായോ, തസ്മാ അനുഗണ്ഠിപദമതേന അജ്ജ ഉഗ്ഗഹേത്വാ പുനദിവസേ ഭുഞ്ജന്തോ ദ്വേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി.

തത്രായം വിചാരണാ – അത്തനാ ഭുഞ്ജിതുകാമോ അജ്ജ ഉഗ്ഗഹേത്വാ പുനദിവസേ ഭുഞ്ജതി, ദ്വേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി. സാമണേരാദീനംയേവ അത്ഥായ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹിതം പുനദിവസേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോതി. പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – സചേ ബേലട്ഠസീസോ വിയ ദുതിയതതിയാദിദിവസത്ഥായ അജ്ജ പടിഗ്ഗഹേത്വാ സാമണേരാദീനം ഗോപനത്ഥായ ദേതി, തസ്സ പുനദിവസേ അജ്ഝോഹരണത്ഥം പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സമ്ഭവതി. സയമേവ സചേ തം ഗോപേത്വാ ഠപേതി, പുനദിവസേ പതിതം കചവരം ദിസ്വാ വിമതിവസേന വാ പടിഗ്ഗണ്ഹതോ പടിഗ്ഗഹണതോവ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സമ്ഭവതി. നോ ചേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, തം ദുക്കടം നത്ഥി. ‘‘ഇദഞ്ഹി ‘ഏകം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’തിആദി വിയാ’’തി വുത്തം. യോ പന ഏകപ്പഹാരേനേവ ദ്വേപി പാദേ അതിക്കാമേതി, തസ്സ തം ഥുല്ലച്ചയം നത്ഥി, ഏവംസമ്പദമിദന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ പടിഗ്ഗഹിതഭാവം അവിജഹന്തമേവ സന്നിധിം ജനേതീതി ധമ്മസിരിത്ഥേരോ, തം ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. കപാലേന പീതോ പന സ്നേഹോ അബ്ബോഹാരികോ. കിഞ്ചാപി ഉണ്ഹേ ഓതാപേന്തസ്സ പഗ്ഘരതി, തഥാപി ‘‘ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ വിയാ’’തി വുത്തം. ഇതരഥാ കപാലേന പീതാ സപ്പിആദയോപി സത്താഹാതിക്കമേ ആപത്തിം ജനേയ്യുന്തി. സയം പടിഗ്ഗഹേത്വാതി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തവിധിയേവ. ദുദ്ധോതപത്തകഥാപി ഏതേന സമേതി വിയ. ആഹാരത്ഥായാതി കാലേപി ലബ്ഭതി. പകതിആമിസേതി കപ്പിയാമിസേ. സാമിസേന മുഖേന അജ്ഝോഹരതോ ദ്വേതി ‘‘ഹിയ്യോ പടിഗ്ഗഹിതയാമകാലികം അജ്ജ പുരേഭത്തം സാമിസേന മുഖേന അജ്ഝോഹരതോ ദ്വേ പാചിത്തിയാനീ’’തി ലിഖിതം. അജ്ജ പടിഗ്ഗഹിതം യാവകാലികമ്പി ഹി യാമാതിക്കന്തപാനകേന സംസട്ഠം സന്നിധിം കരോതി. അകപ്പിയമംസേസു മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയം, സേസമംസേ ദുക്കടഞ്ച വഡ്ഢതി.

൨൫൫. സത്താഹകാലികം യാവജീവികം ആഹാരത്ഥായാതി കാലേപി ദുക്കടമേവ സന്നിധിം അനാപജ്ജനതോതി കേചി. തദഹു പടിഗ്ഗഹിതം തദഹു പുരേഭത്തം വട്ടതീതി ചേ? ന, പാളിയമ്പി അട്ഠകഥായമ്പി വിസേസസ്സ നത്ഥിതായ. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ പുരേഭത്തം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജനം വുത്തന്തി ചേ? ആഹാരേ സപ്പിആദി സങ്ഗഹം യാതി, തേന തഗ്ഗതികവസേന വുത്തം, ന ഭേസജ്ജവസേന വുത്തന്തി ഉപതിസ്സോ.

സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൫൯. അകപ്പിയസപ്പിനാതി യേസം മംസം ന കപ്പതി, തേസം സപ്പിനാ. ‘‘വസാതേലഞ്ഹി ഠപേത്വാ അകപ്പിയസപ്പി നാമ നത്ഥീ’’തി ലിഖിതം. വിസങ്കേതന്തി ഏത്ഥ ‘‘സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിപി ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. കായികാനീതി കായേന ആപജ്ജിതബ്ബാനി.

൨൬൧. മഹാനാമസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബോതി സങ്ഘവസേന പവാരിതേ ഭേസജ്ജത്ഥായ സപ്പിആദിപഞ്ചകം വിഞ്ഞാപേതി ചേ, തത്ഥ ‘‘ന ഭേസജ്ജേന കരണീയേന ഭേസജ്ജ’’ന്തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘തേന പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. പാളിമുത്തകേസു ‘‘ഭിക്ഖുനീനമ്പി ദുക്കട’’ന്തി ലിഖിതം.

പണീതഭോജനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൪-൫. മുഖദ്വാരന്തി കണ്ഠനാളി. ഉച്ചാരണമത്തന്തി ഉക്ഖിപിതബ്ബമത്തകം. കസടം ഛഡ്ഡേത്വാതി സമുദാചാരവസേന, അഛഡ്ഡിതേപി ‘‘വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഹത്ഥപാസാതിക്കമന്തി ദായകസ്സ. ഭിക്ഖുസ്സ ദേതീതി അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ. കഞ്ജികന്തി യം കിഞ്ചി ദ്രവം. പത്തോ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ഭൂമിയം ഠപിതേ അഭിഹാരാഭാവതോ. ‘‘യഥാ പഠമതരം പതിതഥേവേ ദോസോ നത്ഥി, തഥാ ആകിരിത്വാ അപനേന്താനം പതിതഥേവേപി അഭിഹടത്താ നേവത്ഥി ദോസോ’’തി ലിഖിതം. ചരുകേനാതി ഖുദ്ദകപിണ്ഡേന. ജാഗരന്തസ്സപീതി ‘‘അപി-സദ്ദേന സുത്തസ്സപീ’’തി ലിഖിതം. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. തേഹി കായസംസഗ്ഗേ കായപടിബദ്ധേനാപി തപ്പടിബദ്ധേനാപി ഥുല്ലച്ചയാപത്തി ദസ്സിതാ ഏവാതി അത്ഥോ. കായപടിബദ്ധപടിബദ്ധേനാതി വചനമത്തമേവേതം. ‘‘സത്ഥകേനാതി പടിഗ്ഗഹിതകേനാ’’തി ലിഖിതം, തം ദുല്ലിഖിതം സതിപി മലേ പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബകിച്ചാഭാവതോ. കേസഞ്ചി അത്ഥായാതി അനുപസമ്പന്നാനം അത്ഥായ. ‘‘സാമണേരസ്സ ഹത്ഥം ഫുട്ഠമത്തമേവ തം പരിച്ചത്ത’’ന്തി ലിഖിതം.

പടിഗ്ഗഹണുപഗഭാരം നാമ മജ്ഝിമപുരിസേന ഉക്ഖിപിതബ്ബകം. മൂലപടിഗ്ഗഹണമേവ വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘മച്ഛികവാരണത്ഥന്തി വുത്തത്താ ‘അഭുഞ്ജനത്ഥായാപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹിതേ വട്ടതീ’’’തി യേ വദന്തി, തേ വത്തബ്ബാ ‘‘സീസമക്ഖനതേലം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ‘ഇദം സീസമക്ഖന’ന്തി അനാഭോഗേനേവ സത്താഹം അതിക്കാമേന്തസ്സ കിം നിസ്സഗ്ഗിയം ഭവേയ്യാ’’തിആദി, സുത്താധിപ്പായോ പന ഏവം ഗഹേതബ്ബോ ‘‘മച്ഛികവാരണത്ഥം ബീജന്തസ്സ തസ്മിം ലഗ്ഗരജാദിമ്ഹി പത്തേ പതിതേ സുഖം പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാ’തി സഞ്ഞായ പുബ്ബേ പടിഗ്ഗഹിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പരിവത്തനകഥായം ‘‘അമ്ഹാകം തണ്ഡുലേസു ഖീണേസു ഏതേഹി അമ്ഹാകം ഹത്ഥഗതേഹി സാമണേരസന്തകേഹിപി സക്കാ പതിട്ഠപേതു’ന്തി ഭിക്ഖൂനം ചിത്തുപ്പാദോ ചേ സമ്ഭവതി, ‘പരിവത്തനം സാത്ഥക’ന്തി ഉപതിസ്സത്ഥേരോ’’തി വുത്തം. യദി ഏവം സുദ്ധചിത്താനം നിരത്ഥകന്തി ആപന്നമേവ, തഥാ ‘‘പണ്ഡിതോ ഏസ സാമണേരോ പത്തപരിവത്തനം കത്വാ ദസ്സതി, മയമേവ ച ഇമസ്സ വിസ്സാസേന വാ യാചിത്വാ വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമാ’’തി ചിത്തേ സതി ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി കതേപി പരിവത്തനേതി ച ആപന്നം, കിം ബഹുനാ. നിരപേക്ഖേഹേവ ഗണ്ഹിതബ്ബം, ന സാപേക്ഖേഹീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി ആചരിയോ. അയമേവത്ഥോ ‘‘സചേ പന സക്കോതി വിതക്കം സോധേതും, തതോ ലദ്ധം ഖാദിതുമ്പി വട്ടതീ’’തി വചനേന സിദ്ധോവ. ആധാരകേ പത്തോ ഠപിതോ ഹോതി യഥാപടിഗ്ഗഹിതഭാവേ നിരാലയോ. സമുദ്ദോദകേന അപ്പടിഗ്ഗഹിതകേന. മേണ്ഡകസ്സ ഖീരം ഖീരത്താവ വട്ടതി. ‘‘അത്തനോ പന ഖീരം മുഖേനേവ പിവന്തസ്സ അനാപത്തീതി ദസ്സേതും വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സരീരനിസ്സിതമഹാഭൂതാനി ഹി ഇധാധിപ്പേതാനീ’’തി ലിഖിതം, തദുഭയമ്പി ‘‘കപ്പിയമംസഖീരം വാ’’തിആദിനാ നയേന വിരുജ്ഝതി.

അപിച ‘‘അപ്പടിഗ്ഗഹിതഭാജനേ അഞ്ഞഭിക്ഖുസന്തകേ അത്തനോ പിണ്ഡപാതം പക്ഖിപതി, ‘തം ഥോക’ന്തി വാ അഞ്ഞേന വാ കാരണേന വദതി, തം സബ്ബേസം ന കപ്പതി. കസ്മാ? വിനയദുക്കടത്താ. അത്തനാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ പക്ഖിപിതബ്ബം വിനയവിധിം അകത്വാ ദുക്കടന്തി അധിപ്പായോ. ഏവം താദിസം കിമത്ഥം ന ഭുഞ്ജതീതി? അട്ഠകഥായം ‘ഉഗ്ഗഹിതകോ ഹോതീ’തി വുത്തത്താ. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ വുത്തം ഭൂമിയം വാ ഭാജനേ വാ ഫലം വാ യം കിഞ്ചി ആമിസം വാ യാവജീവികമ്പി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം അജാനന്തോ ആമസതി, ന വട്ടതി, ഉഗ്ഗഹിതകം ഹോതീ’’തി അനുഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തസ്മാ ഇമസ്സ മതേന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ സചേ പത്തേ അപ്പടിഗ്ഗഹിതേ പിണ്ഡം ഠപേതി, തം അകപ്പിയം ഉഗ്ഗഹിതകന്തി സിദ്ധം. അയമേവത്ഥോ ‘‘സചേ അത്തനോ വാ ഭിക്ഖൂനം വാ യാഗുപചനകഭാജനേ…പേ… നിരാമിസം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വചനേന സംസന്ദിത്വാ കഥേതബ്ബോ. ‘‘കപ്പിയമംസഖീരം വാ’’തി പസങ്ഗവസേന വുത്തം. ദധി ചേ പടിലദ്ധം, തഞ്ച അധിപ്പേതന്തി കേചി.

ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന ഭോജനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.