൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. വാദക്ഖിത്തോതി ഏത്ഥ അവിസേസേന വാദജപ്പവിതണ്ഡസങ്ഖാതോ തിവിധോപി കഥാമഗ്ഗോ ‘‘വാദോ’’ ഇച്ചേവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. തേസു ‘‘തിത്ഥിയേഹി സദ്ധി’’ന്തി വചനതോ ഠപേത്വാ വാദം ‘‘സേസാ’’തി വദന്തി. ഛലജാതിനിഗ്ഗഹട്ഠാനകുസലതായ കദാചി കത്ഥചി അവജാനിത്വാ പടിജാനാതി, തഥാ പുബ്ബേ കിഞ്ചി വചനം പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ അവജാനാതി. ഏവം വാ അഞ്ഞഥാ വാ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതി. ഏവം പവത്തോ സമ്പജാനമുസാ ഭാസം പടിസ്സുണിത്വാ അസച്ചായന്തോ സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദേന്തോ ഏവം സോ വാദക്ഖിത്തോ സമാനോ പാചിത്തിയവത്ഥുഞ്ച പരിപൂരേന്തോ വിചരതീതി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ വാദേതി ഏത്ഥ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൯; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൭; നേത്തി. ൫; മഹാനി. ൨൭) പഠമമാരദ്ധേ അത്തനോ വാദേ. ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) നോ സമയോ. ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ നിബ്ബാനമ്പി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪; മ. നി. ൨.൨൧൫) വുത്തത്താ പന തം ന ദുക്ഖം. നോ ഠാനമേതം വിജ്ജതി. അയം പരവാദീ ‘‘യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി സുത്തം ദസ്സേത്വാ സിദ്ധന്തം സമ്ഭമേത്വാ ‘‘വിരോധി വിരുദ്ധോ’’തി വുത്തം ദോസം ആരോപേസ്സതീതി തസ്മിം പഠമവാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തം അവജാനിത്വാ ‘‘നിബ്ബാനന്ത്വേവ സസ്സത’’ന്തി, ‘‘അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാ’’തി ച സുത്തം ദിസ്വാ തസ്സ പഠമവാദസ്സ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി തമേവ പച്ഛാ പടിജാനാതി. ഏവം തത്ഥ യഥാവുത്തമാനിസംസം സല്ലക്ഖേന്തോ തം പടിജാനിത്വാ യദി അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ, ധമ്മാ ഏവ ന തേ ഭവന്തി. സഭാവം ധാരേന്തീതി ഹി ‘‘ധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

അയഞ്ച അത്ത-സദ്ദോ സഭാവവാചീതി ഏവം ആരോപിതേ വാ ദോസേ അനാരോപിതേ വാ ദോസോതി സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി തമേവ പഠമവാദം പച്ഛാ അവജാനാതി. അഥ സോ പരവാദീ സപക്ഖം പടിസേധേ പടിജാനനത്താപനയനം. പടിജാനാതി പത്യാസ്സ ഇതി വചനതോ ‘‘പടിഞ്ഞാ അഞ്ഞാ സോ നാമ തേ നിഗ്ഗഹോ’’തി വുത്തോ. സഭാവാതിരിത്തം അത്ഥം പടിസേധാധിപ്പായതോ സഭാവതോ അതിരിത്തം ബാലപരികപ്പിതമത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി മേ പടിഞ്ഞാതകഥാ, സാ ച തദവത്ഥായേവാതി ന മേ തം പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം അത്ഥി, ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനനം പന സഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം സന്ധായ ‘‘അനത്താ സബ്ബേ ധമ്മാ’’തി ന വദാമീതി അധിപ്പായേന കതന്തി ഇമിനാ അഞ്ഞേന കാരണേന തം പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കാരണം പടിച്ഛാദേതി. ‘‘അനത്താ സബ്ബേവ ധമ്മാ’’തി ന വത്തബ്ബം ‘‘അത്ത-സദ്ദസ്സ സഭാവവാചിത്താ’’തി ഇദം കാരണം പടിച്ച തേന പുബ്ബേ പടിഞ്ഞാതത്താപനയനം കതം. തമഞ്ഞകാരണം പച്ഛാ ദസ്സിതേന അഞ്ഞേന കാരണേന പടിച്ഛാദേതീതി അധിപ്പായോ.

യസ്മാ ന കേവലം യഥാദസ്സിതനയേന സോ അത്ഥമേവ അവജാനാതി, പടിജാനാതി ച, കിന്തു വചനമ്പി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൧) ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി പഠമം കാരണം വത്വാ പരവാദിനാ ‘‘യദി ജാനിതബ്ബതോ അനിച്ചം, നിബ്ബാനം തേ അനിച്ചം സിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന മയാ ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി കാരണം വുത്തം, ‘ജാതിധമ്മതോ’തി മയാ വുത്തം, തം തയാ ബധിരതായ അഞ്ഞേന സല്ലക്ഖിതന്തിആദീനി വദതീതി അധിപ്പായോ. ‘ജാനിതബ്ബതോ’തി വത്വാ പുന ‘ജാതിധമ്മതോ’തിആദീനി വദതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അവജാനിത്വാ പുന പടിജാനന്തോ തം അവജാനനം ഇമിനാ പടിച്ഛാദേതി നാമാ’’തി ലിഖിതം.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ചാതി ജാനിത്വാ വാ ജാനന്തസ്സ വാതി അത്ഥദ്വയം ദീപേതീതി.

൩. അപിച മിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാതി ചതുബ്ബിധമിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നാ. സീഹളാദിനാമഭേദഗതാതി കേചി, തസ്മാ ഏവം വദതോ വചനം, തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാതി ഉഭയം വുത്തന്തി മാതികായം ഉഭിന്നം സങ്ഗഹിതത്താ. വിഭങ്ഗേ തം വചനം യസ്മാ വിനാ വിഞ്ഞത്തിയാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വിഞ്ഞത്തി ച ദസ്സിതാ. ‘‘ഏവം വദതോ വചന’’ന്തി ലോകവോഹാരേന വത്വാ പരമത്ഥതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘തംസമുട്ഠാപികാ വാ ചേതനാതി വുത്ത’’ന്തി ച വദതി. ഓളാരികേനേവാതി ചേതനാസമുട്ഠാനവാചാനം സുഖുമത്താ വിസയവസേനേവ കതാതി.

൯. ദിട്ഠസ്സ ഹോതീതി ദിട്ഠോ അസ്സ, അനേന വാ ഉപചാരജ്ഝാനവസേന ന മയാ അബ്യാവടോ മതോ, ‘‘ന മയാ പവന്തോ പടോ ദിട്ഠോ’’തിആദിം ഭണന്തസ്സ ച പരമത്ഥസുഞ്ഞതം ഉപാദായ ഏവ ‘‘ഇത്ഥിം ന പസ്സാമി, ന ച പുരിസ’’ന്തി ഭണന്തസ്സ ച ന മുസാവാദോ.

൧൧. ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ദുബ്ഭാസിതാപത്തീ’’തി വദന്തി. കസ്മാ? ‘‘കേളിം കുരുമാനോ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘വാചാ ഗിരാ…പേ… വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീ’’തി ഉജുകം സന്ധായ, കായോ ന ഉജുകോ.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.